నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స

ఖుద్దకనికాయే

పేతవత్థు-అట్ఠకథా

గన్థారమ్భకథా

మహాకారుణికం నాథం, ఞేయ్యసాగరపారగుం;

వన్దే నిపుణగమ్భీర-విచిత్రనయదేసనం.

విజ్జాచరణసమ్పన్నా, యేన నియ్యన్తి లోకతో;

వన్దే తముత్తమం ధమ్మం, సమ్మాసమ్బుద్ధపూజితం.

సీలాదిగుణసమ్పన్నో, ఠితో మగ్గఫలేసు యో;

వన్దే అరియసఙ్ఘం తం, పుఞ్ఞక్ఖేత్తం అనుత్తరం.

వన్దనాజనితం పుఞ్ఞం, ఇతి యం రతనత్తయే;

హతన్తరాయో సబ్బత్థ, హుత్వాహం తస్స తేజసా.

పేతేహి చ కతం కమ్మం, యం యం పురిమజాతిసు;

పేతభావావహం తం తం, తేసఞ్హి ఫలభేదతో.

పకాసయన్తీ బుద్ధానం, దేసనా యా విసేసతో;

సంవేగజననీ కమ్మ-ఫలపచ్చక్ఖకారినీ.

పేతవత్థూతి నామేన, సుపరిఞ్ఞాతవత్థుకా;

యం ఖుద్దకనికాయస్మిం, సఙ్గాయింసు మహేసయో.

తస్స సమ్మావలమ్బిత్వా, పోరాణట్ఠకథానయం;

తత్థ తత్థ నిదానాని, విభావేన్తో విసేసతో.

సువిసుద్ధం అసంకిణ్ణం, నిపుణత్థవినిచ్ఛయం;

మహావిహారవాసీనం, సమయం అవిలోమయం.

యథాబలం కరిస్సామి, అత్థసంవణ్ణనం సుభం;

సక్కచ్చం భాసతో తం మే, నిసామయథ సాధవోతి.

తత్థ పేతవత్థూతి సేట్ఠిపుత్తాదికస్స తస్స తస్స సత్తస్స పేతభావహేతుభూతం కమ్మం, తస్స పన పకాసనవసేన పవత్తో ‘‘ఖేత్తూపమా అరహన్తో’’తిఆదికా పరియత్తిధమ్మో ఇధ ‘‘పేతవత్థూ’’తి అధిప్పేతో.

తయిదం పేతవత్థు కేన భాసితం, కత్థ భాసితం, కదా భాసితం, కస్మా చ భాసితన్తి? వుచ్చతే – ఇదఞ్హి పేతవత్థు దువిధేన పవత్తం అట్ఠుప్పత్తివసేన, పుచ్ఛావిస్సజ్జనవసేన చ. తత్థ యం అట్ఠుప్పత్తివసేన పవత్తం, తం భగవతా భాసితం, ఇతరం నారదత్థేరాదీహి పుచ్ఛితం తేహి తేహి పేతేహి భాసితం. సత్థా పన యస్మా నారదత్థేరాదీహి తస్మిం తస్మిం పుచ్ఛావిస్సజ్జనే ఆరోచితే తం తం అట్ఠుప్పత్తిం కత్వా సమ్పత్తపరిసాయ ధమ్మం దేసేసి, తస్మా సబ్బమ్పేతం పేతవత్థు సత్థారా భాసితమేవ నామ జాతం. పవత్తితవరధమ్మచక్కే హి సత్థరి తత్థ తత్థ రాజగహాదీసు విహరన్తే యేభుయ్యేన తాయ తాయ అట్ఠుప్పత్తియా పుచ్ఛావిస్సజ్జనవసేన సత్తానం కమ్మఫలపచ్చక్ఖకరణాయ తం తం పేతవత్థు దేసనారుళ్హన్తి అయం తావేత్థ ‘‘కేన భాసిత’’న్తిఆదీనం పదానం సాధారణతో విస్సజ్జనా. అసాధారణతో పన తస్స తస్స వత్థుస్స అత్థవణ్ణనాయమేవ ఆగమిస్సతి.

తం పనేతం పేతవత్థు వినయపిటకం సుత్తన్తపిటకం అభిధమ్మపిటకన్తి తీసు పిటకేసు సుత్తన్తపిటకపరియాపన్నం, దీఘనికాయో మజ్ఝిమనికాయో సంయుత్తనికాయో అఙ్గుత్తరనికాయో ఖుద్దకనికాయోతి పఞ్చసు నికాయేసు ఖుద్దకనికాయపరియాపన్నం, సుత్తం గేయ్యం వేయ్యాకరణం గాథా ఉదానం ఇతివుత్తకం జాతకం అబ్భుతధమ్మం వేదల్లన్తి నవసు సాసనఙ్గేసు గాథాసఙ్గహం.

‘‘ద్వాసీతి బుద్ధతో గణ్హిం, ద్వే సహస్సాని భిక్ఖుతో;

చతురాసీతి సహస్సాని, యే మే ధమ్మా పవత్తినో’’తి. (థేరగా. ౧౦౨౭) –

ఏవం ధమ్మభణ్డాగారికేన పటిఞ్ఞాతేసు చతురాసీతియా ధమ్మక్ఖన్ధసహస్సేసు కతిపయధమ్మక్ఖన్ధసఙ్గహం, భాణవారతో చతుభాణవారమత్తం, వగ్గతో – ఉరగవగ్గో ఉబ్బరివగ్గో చూళవగ్గో మహావగ్గోతి చతువగ్గసఙ్గహం. తేసు పఠమవగ్గే ద్వాదస వత్థూని, దుతియవగ్గే తేరస వత్థూని, తతియవగ్గే దస వత్థూని, చతుత్థవగ్గే సోళస వత్థూనీతి వత్థుతో ఏకపఞ్ఞాసవత్థుపటిమణ్డితం. తస్స వగ్గేసు ఉరగవగ్గో ఆది, వత్థూసు ఖేత్తూపమపేతవత్థు ఆది, తస్సాపి ‘‘ఖేత్తూపమా అరహన్తో’’తి అయం గాథా ఆది.

౧. ఉరగవగ్గో

౧. ఖేత్తూపమపేతవత్థువణ్ణనా

తం పనేతం వత్థుం భగవా రాజగహే విహరన్తో వేళువనే కలన్దకనివాపే అఞ్ఞతరం సేట్ఠిపుత్తపేతం ఆరబ్భ కథేసి. రాజగహే కిర అఞ్ఞతరో అడ్ఢో మహద్ధనో మహాభోగో పహూతవిత్తూపకరణో అనేకకోటిధనసన్నిచయో సేట్ఠి అహోసి. తస్స మహాధనసమ్పన్నతాయ ‘‘మహాధనసేట్ఠి’’త్వేవ సమఞ్ఞా అహోసి. ఏకోవ పుత్తో అహోసి, పియో మనాపో. తస్మిం విఞ్ఞుతం పత్తే మాతాపితరో ఏవం చిన్తేసుం – ‘‘అమ్హాకం పుత్తస్స దివసే దివసే సహస్సం సహస్సం పరిబ్బయం కరోన్తస్స వస్ససతేనాపి అయం ధనసన్నిచయో పరిక్ఖయం న గమిస్సతి, కిం ఇమస్స సిప్పుగ్గహణపరిస్సమేన, అకిలన్తకాయచిత్తో యథాసుఖం భోగే పరిభుఞ్జతూ’’తి సిప్పం న సిక్ఖాపేసుం. వయప్పత్తే పన కులరూపయోబ్బనవిలాససమ్పన్నం కామాభిముఖం ధమ్మసఞ్ఞావిముఖం కఞ్ఞం ఆనేసుం. సో తాయ సద్ధిం అభిరమన్తో ధమ్మే చిత్తమత్తమ్పి అనుప్పాదేత్వా, సమణబ్రాహ్మణగురుజనేసు అనాదరో హుత్వా, ధుత్తజనపరివుతో రజ్జమానో పఞ్చకామగుణే రతో గిద్ధో మోహేన అన్ధో హుత్వా కాలం వీతినామేత్వా, మాతాపితూసు కాలకతేసు నటనాటకగాయకాదీనం యథిచ్ఛితం దేన్తో ధనం వినాసేత్వా నచిరస్సేవ పారిజుఞ్ఞప్పత్తో హుత్వా, ఇణం గహేత్వా జీవికం కప్పేన్తో పున ఇణమ్పి అలభిత్వా ఇణాయికేహి చోదియమానో తేసం అత్తనో ఖేత్తవత్థుఘరాదీని దత్వా, కపాలహత్థో భిక్ఖం చరిత్వా భుఞ్జన్తో తస్మింయేవ నగరే అనాథసాలాయం వసతి.

అథ నం ఏకదివసం చోరా సమాగతా ఏవమాహంసు – ‘‘అమ్భో పురిస, కిం తుయ్హం ఇమినా దుజ్జీవితేన, తరుణో త్వమసి థామజవబలసమ్పన్నో, కస్మా హత్థపాదవికలో వియ అచ్ఛసి? ఏహి అమ్హేహి సహ చోరికాయ పరేసం సన్తకం గహేత్వా సుఖేన జీవికం కప్పేహీ’’తి. సో ‘‘నాహం చోరికం కాతుం జానామీ’’తి ఆహ. చోరా ‘‘మయం తం సిక్ఖాపేమ, కేవలం త్వం అమ్హాకం వచనం కరోహీ’’తి ఆహంసు. సో ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా తేహి సద్ధిం అగమాసి. అథ తే చోరా తస్స హత్థే మహన్తం ముగ్గరం దత్వా సన్ధిం ఛిన్దిత్వా ఘరం పవిసన్తో తం సన్ధిముఖే ఠపేత్వా ఆహంసు – ‘‘సచే ఇధ అఞ్ఞో కోచి ఆగచ్ఛతి, తం ఇమినా ముగ్గరేన పహరిత్వా ఏకప్పహారేనేవ మారేహీ’’తి. సో అన్ధబాలో హితాహితం అజానన్తో పరేసం ఆగమనమేవ ఓలోకేన్తో తత్థ అట్ఠాసి. చోరా పన ఘరం పవిసిత్వా గయ్హూపగం భణ్డం గహేత్వా ఘరమనుస్సేహి ఞాతమత్తావ ఇతో చితో చ పలాయింసు. ఘరమనుస్సా ఉట్ఠహిత్వా సీఘం సీఘం ధావన్తా ఇతో చితో చ ఓలోకేన్తా తం పురిసం సన్ధిద్వారే ఠితం దిస్వా ‘‘హరే దుట్ఠచోరా’’తి గహేత్వా హత్థపాదే ముగ్గరాదీహి పోథేత్వా రఞ్ఞో దస్సేసుం – ‘‘అయం, దేవ, చోరో సన్ధిసుఖే గహితో’’తి. రాజా ‘‘ఇమస్స సీసం ఛిన్దాపేహీ’’తి నగరగుత్తికం ఆణాపేసి. ‘‘సాధు, దేవా’’తి నగరగుత్తికో తం గాహాపేత్వా పచ్ఛాబాహం గాళ్హబన్ధనం బన్ధాపేత్వా రత్తవణ్ణవిరళమాలాబన్ధకణ్ఠం ఇట్ఠకచుణ్ణమక్ఖితసీసం వజ్ఝపహటభేరిదేసితమగ్గం రథికాయ రథికం సిఙ్ఘాటకేన సిఙ్ఘాటకం విచరాపేత్వా కసాహి తాళేన్తో ఆఘాతనాభిముఖం నేతి. ‘‘అయం ఇమస్మిం నగరే విలుమ్పమానకచోరో గహితో’’తి కోలాహలం అహోసి.

తేన చ సమయేన తస్మిం నగరే సులసా నామ నగరసోభినీ పాసాదే ఠితా వాతపానన్తరేన ఓలోకేన్తీ తం తథా నీయమానం దిస్వా పుబ్బే తేన కతపరిచయా ‘‘అయం పురిసో ఇమస్మింయేవ నగరే మహతిం సమ్పత్తిం అనుభవిత్వా ఇదాని ఏవరూపం అనత్థం అనయబ్యసనం పత్తో’’తి తస్స కారుఞ్ఞం ఉప్పాదేత్వా చత్తారో మోదకే పానీయఞ్చ పేసేసి. నగరగుత్తికస్స చ ఆరోచాపేసి – ‘‘తావ అయ్యో ఆగమేతు, యావాయం పురిసో ఇమే మోదకే ఖాదిత్వా పానీయం పివిస్సతీ’’తి.

అథేతస్మిం అన్తరే ఆయస్మా మహామోగ్గల్లానో దిబ్బేన చక్ఖునా ఓలోకేన్తో తస్స బ్యసనప్పత్తిం దిస్వా కరుణాయ సఞ్చోదితమానసో – ‘‘అయం పురిసో అకతపుఞ్ఞో కతపాపో, తేనాయం నిరయే నిబ్బత్తిస్సతి, మయి పన గతే మోదకే చ పానీయఞ్చ దత్వా భుమ్మదేవేసు ఉప్పజ్జిస్సతి, యంనూనాహం ఇమస్స అవస్సయో భవేయ్య’’న్తి చిన్తేత్వా పానీయమోదకేసు ఉపనీయమానేసు తస్స పురిసస్స పురతో పాతురహోసి. సో థేరం దిస్వా పసన్నమానసో ‘‘కిం మే ఇదానేవ ఇమేహి మారియమానస్స మోదకేహి ఖాదితేహి, ఇదం పన పరలోకం గచ్ఛన్తస్స పాథేయ్యం భవిస్సతీ’’తి చిన్తేత్వా మోదకే చ పానీయఞ్చ థేరస్స దాపేసి. థేరో తస్స పసాదసంవడ్ఢనత్థం తస్స పస్సన్తస్సేవ తథారూపే ఠానే నిసీదిత్వా మోదకే పరిభుఞ్జిత్వా పానీయఞ్చ పివిత్వా ఉట్ఠాయాసనా పక్కామి. సో పన పురిసో చోరఘాతకేహి ఆఘాతనం నేత్వా సీసచ్ఛేదం పాపితో అనుత్తరే పుఞ్ఞక్ఖేత్తే మహామోగ్గల్లానత్థేరే కతేన పుఞ్ఞేన ఉళారే దేవలోకే నిబ్బత్తనారహోపి యస్మా ‘‘సులసం ఆగమ్మ మయా అయం దేయ్యధమ్మో లద్ధో’’తి సులసాయ గతేన సినేహేన మరణకాలే చిత్తం ఉపక్కిలిట్ఠం అహోసి. తస్మా హీనకాయం ఉపపజ్జన్తో పబ్బతగహనసమ్భూతే సన్దచ్ఛాయే మహానిగ్రోధరుక్ఖే రుక్ఖదేవతా హుత్వా నిబ్బత్తి.

సో కిర సచే పఠమవయే కులవంసట్ఠపనే ఉస్సుక్కం అకరిస్స, తస్మింయేవ నగరే సేట్ఠీనం అగ్గో అభవిస్స, మజ్ఝిమవయే మజ్ఝిమో, పచ్ఛిమవయే పచ్ఛిమో. సచే పన పఠమవయే పబ్బజితో అభవిస్స, అరహా అభవిస్స, మజ్ఝిమవయే సకదాగామీ అనాగామీ వా అభవిస్స, పచ్ఛిమవయే సోతాపన్నో అభవిస్స. పాపమిత్తసంసగ్గేన పన ఇత్థిధుత్తో సురాధుత్తో దుచ్చరితనిరతో అనాదరికో హుత్వా అనుక్కమేన సబ్బసమ్పత్తితో పరిహాయిత్వా మహాబ్యసనం పత్తోతి వదన్తి.

అథ సో అపరేన సమయేన సులసం ఉయ్యానగతం దిస్వా సఞ్జాతకామరాగో అన్ధకారం మాపేత్వా తం అత్తనో భవనం నేత్వా సత్తాహం తాయ సద్ధిం సంవాసం కప్పేసి, అత్తానఞ్చస్సా ఆరోచేసి. తస్సా మాతా తం అపస్సన్తీ రోదమానా ఇతో చితో చ పరిబ్భమతి. తం దిస్వా మహాజనో ‘‘అయ్యో మహామోగ్గల్లానో మహిద్ధికో మహానుభావో తస్సా గతిం జానేయ్య, తం ఉపసఙ్కమిత్వా పుచ్ఛేయ్యాసీ’’తి ఆహ. సా ‘‘సాధు అయ్యో’’తి థేరం ఉపసఙ్కమిత్వా తమత్థం పుచ్ఛి. థేరో ‘‘ఇతో సత్తమే దివసే వేళువనమహావిహారే భగవతి ధమ్మం దేసేన్తే పరిసపరియన్తే పస్సిస్ససీ’’తి ఆహ. అథ సులసా తం దేవపుత్తం అవోచ – ‘‘అయుత్తం మయ్హం తవ భవనే వసన్తియా, అజ్జ సత్తమో దివసో, మమ మాతా మం అపస్సన్తీ పరిదేవసోకసమాపన్నా భవిస్సతి, సాధు మం, దేవ, తత్థేవ నేహీ’’తి. సో తం నేత్వా వేళువనే భగవతి ధమ్మం దేసేన్తే పరిసపరియన్తే ఠపేన్త్వా అదిస్సమానరూపో అట్ఠాసి.

తతో మహాజనో సులసం దిస్వా ఏవమాహ – ‘‘అమ్మ సులసే, త్వం ఏత్తకం దివసం కుహిం గతా? తవ మాతా త్వం అపస్సన్తీ పరిదేవసోకసమాపన్నా ఉమ్మాదప్పత్తా వియ జాతా’’తి. సా తం పవత్తిం మహాజనస్స ఆచిక్ఖి. మహాజనేన చ ‘‘కథం సో పురిసో తథాపాపపసుతో అకతకుసలో దేవూపపత్తిం పటిలభతీ’’తి వుత్తే సులసా ‘‘మయా దాపితే మోదకే పానీయఞ్చ అయ్యస్స మహామోగ్గల్లానత్థేరస్స దత్వా తేన పుఞ్ఞేన దేవూపపత్తిం పటిలభతీ’’తి ఆహ. తం సుత్వా మహాజనో అచ్ఛరియబ్భుతచిత్తజాతో అహోసి – ‘‘అరహన్తో నామ అనుత్తరం పుఞ్ఞక్ఖేత్తం లోకస్స, యేసు అప్పకోపి కతో కారో సత్తానం దేవూపపత్తిం ఆవహతీ’’తి ఉళారం పీతిసోమనస్సం పటిసంవేదేసి. భిక్ఖూ తమత్థం భగవతో ఆరోచేసుం. తతో భగవా ఇమిస్సా అట్ఠుప్పత్తియా –

౧. ‘‘ఖేత్తూపమా అరహన్తో, దాయకా కస్సకూపమా;

బీజూపమం దేయ్యధమ్మం, ఏత్తో నిబ్బత్తతే ఫలం.

౨. ‘‘ఏతం బీజం కసీ ఖేత్తం, పేతానం దాయకస్స చ;

తం పేతా పరిభుఞ్జన్తి, దాతా పుఞ్ఞేన వడ్ఢతి.

౩. ‘‘ఇధేవ కుసలం కత్వా, పేతే చ పటిపూజియ;

సగ్గఞ్చ కమతిట్ఠానం, కమ్మం కత్వాన భద్దక’’న్తి. – ఇమా గాథా అభాసి;

౧. తత్థ ఖేత్తూపమాతి ఖిత్తం వుత్తం బీజం తాయతి మహప్ఫలభావకరణేన రక్ఖతీతి ఖేత్తం, సాలిబీజాదీనం విరుహనట్ఠానం. తం ఉపమా ఏతేసన్తి ఖేత్తూపమా, కేదారసదిసాతి అత్థో. అరహన్తోతి ఖీణాసవా. తే హి కిలేసారీనం సంసారచక్కస్స అరానఞ్చ హతత్తా, తతో ఏవ ఆరకత్తా, పచ్చయాదీనం అరహత్తా, పాపకరణే రహాభావా చ ‘‘అరహన్తో’’తి వుచ్చన్తి. తత్థ యథా ఖేతఞ్హి తిణాదిదోసరహితం స్వాభిసఙ్ఖతబీజమ్హి వుత్తే ఉతుసలిలాదిపచ్చయన్తరూపేతం కస్సకస్స మహప్ఫలం హోతి, ఏవం ఖీణాసవసన్తానో లోభాదిదోసరహితో స్వాభిసఙ్ఖతే దేయ్యధమ్మబీజే వుత్తే కాలాదిపచ్చయన్తరసహితో దాయకస్స మహప్ఫలో హోతి. తేనాహ భగవా ‘‘ఖేత్తూపమా అరహన్తో’’తి. ఉక్కట్ఠనిద్దేసో అయం తస్స సేఖాదీనమ్పి ఖేత్తభావాపటిక్ఖేపతో.

దాయకాతి చీవరాదీనం పచ్చయానం దాతారో పరిచ్చజనకా, తేసం పరిచ్చాగేన అత్తనో సన్తానే లోభాదీనం పరిచ్చజనకా ఛేదనకా, తతో వా అత్తనో సన్తానస్స సోధకా, రక్ఖకా చాతి అత్థో. కస్సకూపమాతి కస్సకసదిసా. యథా కస్సకో సాలిఖేత్తాదీని కసిత్వా యథాకాలఞ్చ వుత్తుదకదాననీహరణనిధానరక్ఖణాదీహి అప్పమజ్జన్తో ఉళారం విపులఞ్చ సస్సఫలం పటిలభతి, ఏవం దాయకోపి అరహన్తేసు దేయ్యధమ్మపరిచ్చాగేన పారిచరియాయ చ అప్పమజ్జన్తో ఉళారం విపులఞ్చ దానఫలం పటిలభతి. తేన వుత్తం ‘‘దాయకా కస్సకూపమా’’తి.

బీజూపమం దేయ్యధమ్మన్తి లిఙ్గవిపల్లాసేన వుత్తం, బీజసదిసో దేయ్యధమ్మోతి అత్థో. అన్నపానాదికస్స హి దసవిధస్స దాతబ్బవత్థునో ఏతం నామం. ఏత్తో నిబ్బత్తతే ఫలన్తి ఏతస్మా దాయకపటిగ్గాహకదేయ్యధమ్మపరిచ్చాగతో దానఫలం నిబ్బత్తతి చేవ ఉప్పజ్జతి చ, చిరతరపబన్ధవసేన పవత్తతి చాతి అత్థో. ఏత్థ చ యస్మా పరిచ్చాగచేతనాభిసఙ్ఖతస్స అన్నపానాదివత్థునో భావో, న ఇతరస్స, తస్మా ‘‘బీజూపమం దేయ్యధమ్మ’’న్తి దేయ్యధమ్మగ్గహణం కతం. తేన దేయ్యధమ్మాపదేసేన దేయ్యధమ్మవత్థువిసయాయ పరిచ్చాగచేతనాయయేవ బీజభావో దట్ఠబ్బో. సా హి పటిసన్ధిఆదిప్పభేదస్స తస్స నిస్సయారమ్మణప్పభేదస్స చ ఫలస్స నిప్ఫాదికా, న దేయ్యధమ్మోతి.

౨. ఏతం బీజం కసీ ఖేత్తన్తి యథావుత్తం బీజం, యథావుత్తఞ్చ ఖేత్తం, తస్స బీజస్స తస్మిం ఖేత్తే వపనపయోగసఙ్ఖాతా కసి చాతి అత్థో. ఏతం తయం కేసం ఇచ్ఛితబ్బన్తి ఆహ ‘‘పేతానం దాయకస్స చా’’తి. యది దాయకో పేతే ఉద్దిస్స దానం దేతి, పేతానఞ్చ దాయకస్స చ, యది న పేతే ఉద్దిస్స దానం దేతి, దాయకస్సేవ ఏతం బీజం ఏసా కసి ఏతం ఖేత్తం ఉపకారాయ హోతీతి అధిప్పాయో. ఇదాని తం ఉపకారం దస్సేతుం ‘‘తం పేతా పరిభుఞ్జన్తి, దాతా పుఞ్ఞేన వడ్ఢతీ’’తి వుత్తం. తత్థ తం పేతా పరిభుఞ్జన్తీతి దాయకేన పేతే ఉద్దిస్స దానే దిన్నే యథావుత్తఖేత్తకసిబీజసమ్పత్తియా అనుమోదనాయ చ యం పేతానం ఉపకప్పతి, తం దానఫలం పేతా పరిభుఞ్జన్తి. దాతా పుఞ్ఞేన వడ్ఢతీతి దాతా పన అత్తనో దానమయపుఞ్ఞనిమిత్తం దేవమనుస్సేసు భోగసమ్పత్తిఆదినా పుఞ్ఞఫలేన అభివడ్ఢతి. పుఞ్ఞఫలమ్పి హి ‘‘కుసలానం, భిక్ఖవే, ధమ్మానం సమాదానహేతు ఏవమిదం పుఞ్ఞం పవడ్ఢతీ’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౩.౮౦) పుఞ్ఞన్తి వుచ్చతి.

౩. ఇధేవ కుసలం కత్వాతి అనవజ్జసుఖవిపాకట్ఠేన కుసలం పేతానం ఉద్దిసనవసేన దానమయం పుఞ్ఞం ఉపచినిత్వా ఇధేవ ఇమస్మింయేవ అత్తభావే. పేతే చ పటిపూజియాతి పేతే ఉద్దిస్స దానేన సమ్మానేత్వా అనుభుయ్యమానదుక్ఖతో తే మోచేత్వా. పేతే హి ఉద్దిస్స దియ్యమానం దానం తేసం పూజా నామ హోతి. తేనాహ – ‘‘అమ్హాకఞ్చ కతా పూజా’’తి (పే. వ. ౧౮), ‘‘పేతానం పూజా చ కతా ఉళారా’’తి (పే. వ. ౨౫) చ. ‘‘పేతే చా’’తి చ-సద్దేన ‘‘పియో చ హోతి మనాపో, అభిగమనీయో చ హోతి విస్సాసనీయో, భావనీయో చ హోతి గరుకాతబ్బో, పాసంసో చ హోతి కిత్తనీయో విఞ్ఞూన’’న్తి ఏవమాదికే దిట్ఠధమ్మికే దానానిసంసే సఙ్గణ్హాతి. సగ్గఞ్చ కమతి ఠానం, కమ్మం కత్వాన భద్దకన్తి కల్యాణం కుసలకమ్మం కత్వా దిబ్బేహి ఆయుఆదీహి దసహి ఠానేహి సుట్ఠు అగ్గత్తా ‘‘సగ్గ’’న్తి లద్ధనామం కతపుఞ్ఞానం నిబ్బత్తనట్ఠానం దేవలోకం కమతి ఉపపజ్జనవసేన ఉపగచ్ఛతి.

ఏత్థ చ ‘‘కుసలం కత్వా’’తి వత్వా పున ‘‘కమ్మం కత్వాన భద్దక’’న్తి వచనం ‘‘దేయ్యధమ్మపరిచ్చాగో వియ పత్తిదానవసేన దానధమ్మపరిచ్చాగోపి దానమయకుసలకమ్మమేవా’’తి దస్సనత్థన్తి దట్ఠబ్బం. కేచి పనేత్థ ‘‘పేతాతి అరహన్తో అధిప్పేతా’’తి వదన్తి, తం తేసం మతిమత్తం ‘‘పేతా’’తి ఖీణాసవానం ఆగతట్ఠానస్సేవ అభావతో, బీజాదిభావస్స చ దాయకస్స వియ తేసం అయుజ్జమానత్తా, పేతయోనికానం యుజ్జమానత్తా చ. దేసనాపరియోసానే దేవపుత్తం సులసఞ్చ ఆదిం కత్వా చతురాసీతియా పాణసహస్సానం ధమ్మాభిసమయో అహోసీతి.

ఖేత్తూపమపేతవత్థువణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. సూకరముఖపేతవత్థువణ్ణనా

కాయో తే సబ్బసోవణ్ణోతి ఇదం సత్థరి రాజగహం ఉపనిస్సాయ వేళువనే కలన్దకనివాపే విహరన్తే అఞ్ఞతరం సూకరముఖపేతం ఆరబ్భ వుత్తం. అతీతే కిర కస్సపస్స భగవతో సాసనే ఏకో భిక్ఖు కాయేన సఞ్ఞతో అహోసి, వాచాయ అసఞ్ఞతో, భిక్ఖూ అక్కోసతి పరిభాసతి. సో కాలం కత్వా నిరయే నిబ్బత్తో, ఏకం బుద్ధన్తరం తత్థ పచ్చిత్వా తతో చవిత్వా ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే రాజగహసమీపే గిజ్ఝకూటపబ్బతపాదే తస్సేవ కమ్మస్స విపాకావసేసేన ఖుప్పిపాసాభిభూతో పేతో హుత్వా నిబ్బత్తి. తస్స కాయో సువణ్ణవణ్ణో అహోసి, ముఖం సూకరముఖసదిసం. అథాయస్మా నారదో గిజ్ఝకూటే పబ్బతే వసన్తో పాతోవ సరీరపటిజగ్గనం కత్వా పత్తచీవరమాదాయ రాజగహం పిణ్డాయ గచ్ఛన్తో అన్తరామగ్గే తం పేతం దిస్వా తేన కతకమ్మం పుచ్ఛన్తో –

౪. ‘‘కాయో తే సబ్బసోవణ్ణో, సబ్బా ఓభాసతే దిసా;

ముఖం తే సూకరస్సేవ, కిం కమ్మమకరీ పురే’’తి. –

గాథమాహ. తత్థ కాయో తే సబ్బసోవణ్ణోతి తవ కాయో దేహో సబ్బో సువణ్ణవణ్ణో ఉత్తత్తకనకసన్నిభో. సబ్బా ఓభాసతే దిసాతి తస్స పభాయ సబ్బాపి దిసా సమన్తన్తో ఓభాసతి విజ్జోతతి. ఓభాసతేతి వా అన్తోగధహోతుఅత్థమిదం పదన్తి ‘‘తే కాయో సబ్బసోవణ్ణో సబ్బా దిసా ఓభాసేతి విజ్జోతేతీ’’తి అత్థో దట్ఠబ్బో. ముఖం తే సూకరస్సేవాతి ముఖం పన తే సూకరస్స వియ, సూకరముఖసదిసం తవ ముఖన్తి అత్థో. కిం కమ్మమకరీ పురేతి ‘‘త్వం పుబ్బే అతీతజాతియం కీదిసం కమ్మం అకాసీ’’తి పుచ్ఛతి.

ఏవం థేరేన సో పేతో కతకమ్మం పుట్ఠో గాథాయ విస్సజ్జేన్తో –

౫. ‘‘కాయేన సఞ్ఞతో ఆసిం, వాచాయాసిమసఞ్ఞతో;

తేన మేతాదిసో వణ్ణో, యథా పస్ససి నారదా’’తి. –

ఆహ. తత్థ కాయేన సఞ్ఞతో ఆసిన్తి కాయికేన సంయమేన సంయతో కాయద్వారికేన సంవరేన సంవుతో అహోసిం. వాచాయాసిమసఞ్ఞతోతి వాచాయ అసఞ్ఞతో వాచసికేన అసంవరేన సమన్నాగతో అహోసిం. తేనాతి తేన ఉభయేన సంయమేన అసంయమేన చ. మేతి మయ్హం. ఏతాదిసో వణ్ణోతి ఏదిసో. యథా త్వం, నారద, పచ్చక్ఖతో పస్ససి, ఏవరూపో, కాయేన మనుస్ససణ్ఠానో సువణ్ణవణ్ణో, ముఖేన సూకరసదిసో ఆసిన్తి యోజనా. వణ్ణసద్దో హి ఇధ ఛవియం సణ్ఠానే చ దట్ఠబ్బో.

ఏవం పేతో థేరేన పుచ్ఛితో తమత్థం విస్సజ్జేత్వా తమేవ కారణం కత్వా థేరస్స ఓవాదం దేన్తో –

౬. ‘‘తం త్యాహం నారద బ్రూమి, సామం దిట్ఠమిదం తయా;

మాకాసి ముఖసా పాపం, మా ఖో సూకరముఖో అహూ’’తి. –

గాథమాహ. తత్థ తన్తి తస్మా. త్యాహన్తి తే అహం. నారదాతి థేరం ఆలపతి. బ్రూమీతి కథేమి. సామన్తి సయమేవ. ఇదన్తి అత్తనో సరీరం సన్ధాయ వదతి. అయఞ్హేత్థ అత్థో – యస్మా, భన్తే నారద, ఇదం మమ సరీరం గలతో పట్ఠాయ హేట్ఠా మనుస్ససణ్ఠానం, ఉపరి సూకరసణ్ఠానం, తయా పచ్చక్ఖతోవ దిట్ఠం, తస్మా తే అహం ఓవాదవసేన వదామీతి. కిన్తి చేతి ఆహ ‘‘మాకాసి ముఖసా పాపం, మా ఖో సూకరముఖో అహూ’’తి. తత్థ మాతి పటిసేధే నిపాతో. ముఖసాతి ముఖేన. ఖోతి అవధారణే, వాచాయ పాపకమ్మం మాకాసి మా కరోహి. మా ఖో సూకరముఖో అహూతి అహం వియ సూకరముఖో మా అహోసియేవ. సచే పన త్వం ముఖరో హుత్వా వాచాయ పాపం కరేయ్యాసి, ఏకంసేన సూకరముఖో భవేయ్యాసి, తస్మా మాకాసి ముఖసా పాపన్తి ఫలపటిసేధనముఖేనపి హేతుమేవ పటిసేధేతి.

అథాయస్మా నారదో రాజగహే పిణ్డాయ చరిత్వా పచ్ఛాభత్తం పిణ్డపాతపటిక్కన్తో చతుపరిసమజ్ఝే నిసిన్నస్స సత్థునో తమత్థం ఆరోచేసి. సత్థా, ‘‘నారద, పుబ్బేవ మయా సో సత్థో దిట్ఠో’’తి వత్వా అనేకాకారవోకారం వచీదుచ్చరితసన్నిస్సితం ఆదీనవం, వచీసుచరితపటిసంయుత్తఞ్చ ఆనిసంసం పకాసేన్తో ధమ్మం దేసేసి. సా దేసనా సమ్పత్తపరిసాయ సాత్థికా అహోసీతి.

సూకరముఖపేతవత్థువణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. పూతిముఖపేతవత్థువణ్ణనా

దిబ్బం సుభం ధారేసి వణ్ణధాతున్తి ఇదం సత్థరి వేళువనే విహరన్తే కలన్దకనివాపే అఞ్ఞతరం పూతిముఖపేతం ఆరబ్భ వుత్తం. అతీతే కిర కస్సపస్స భగవతో కాలే ద్వే కులపుత్తా తస్స సాసనే పబ్బజిత్వా సీలాచారసమ్పన్నా సల్లేఖవుత్తినో అఞ్ఞతరస్మిం గామకావాసే సమగ్గవాసం వసింసు. అథ అఞ్ఞతరో పాపజ్ఝాసయో పేసుఞ్ఞాభిరతో భిక్ఖు తేసం వసనట్ఠానం ఉపగఞ్ఛి. థేరా తేన సద్ధిం పటిసన్థారం కత్వా వసనట్ఠానం దత్వా దుతియదివసే తం గహేత్వా గామం పిణ్డాయ పవిసింసు. మనుస్సా తే దిస్వా తేసు థేరేసు అతివియ పరమనిపచ్చకారం కత్వా యాగుభత్తాదీహి పటిమానేసుం. సో విహారం పవిసిత్వా చిన్తేసి – ‘‘సున్దరో వతాయం గోచరగామో, మనుస్సా చ సద్ధా పసన్నా, పణీతపణీతం పిణ్డపాతం దేన్తి, అయఞ్చ విహారో ఛాయూదకసమ్పన్నో, సక్కా మే ఇధ సుఖేన వసితుం. ఇమేసు పన భిక్ఖూసు ఇధ వసన్తేసు మయ్హం ఫాసువిహారో న భవిస్సతి, అన్తేవాసికవాసో వియ భవిస్సతి. హన్దాహం ఇమే అఞ్ఞమఞ్ఞం భిన్దిత్వా యథా న పున ఇధ వసిస్సన్తి, తథా కరిస్సామీ’’తి.

అథేకదివసం మహాథేరే ద్విన్నమ్పి ఓవాదం దత్వా అత్తనో వసనట్ఠానం పవిట్ఠే పేసుణికో భిక్ఖు థోకం కాలం వీతినామేత్వా మహాథేరం ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దిత్వా థేరేన ‘‘కిం, ఆవుసో, వికాలే ఆగతోసీ’’తి చ వుత్తే, ‘‘ఆమ, భన్తే కిఞ్చి వత్తబ్బం అత్థీ’’తి వత్వా ‘‘కథేహి, ఆవుసో’’తి థేరేన అనుఞ్ఞాతో ఆహ – ‘‘ఏసో, భన్తే, తుమ్హాకం సహాయకత్థేరో సమ్ముఖా మిత్తో వియ అత్తానం దస్సేత్వా పరమ్ముఖా సపత్తో వియ ఉపవదతీ’’తి. ‘‘కిం కథేతీ’’తి పుచ్ఛితో ‘‘సుణాథ, భన్తే, ‘ఏసో మహాథేరో సఠో మాయావీ కుహకో మిచ్ఛాజీవేన జీవికం కప్పేతీ’తి తుమ్హాకం అగుణం కథేతీ’’తి ఆహ. ‘‘మా, ఆవుసో, ఏవం భణి, న సో భిక్ఖు ఏవం మం ఉపవదిస్సతి, గిహికాలతో పట్ఠాయ మమ సభావం జానాతి ‘పేసలో కల్యాణసీలో’’’తి. ‘‘సచే, భన్తే, తుమ్హే అత్తనో విసుద్ధచిత్తతాయ ఏవం చిన్తేథ, తం తుమ్హాకంయేవ అనుచ్ఛవికం, మయ్హం పన తేన సద్ధిం వేరం నత్థి, కస్మా అహం తేన అవుత్తం ‘వుత్త’న్తి వదామి. హోతు, కాలన్తరేన సయమేవ జానిస్సథా’’తి ఆహ. థేరోపి పుథుజ్జనభావదోసేన ద్వేళ్హకచిత్తో ‘‘ఏవమ్పి సియా’’తి సాసఙ్కహదయో హుత్వా థోకం సిథిలవిస్సాసో అహోసి. సో బాలో పఠమం మహాథేరం పరిభిన్దిత్వా ఇతరమ్పి థేనం వుత్తనయేనేవ పరిభిన్ది. అథ తే ఉభోపి థేరా దుతియదివసే అఞ్ఞమఞ్ఞం అనాలపిత్వా పత్తచీవరమాదాయ గామే పిణ్డాయ చరిత్వా పిణ్డపాతమాదాయ అత్తనో వసనట్ఠానేయేవ పరిభుఞ్జిత్వా సామీచిమత్తమ్పి అకత్వా తం దివసం తత్థేవ వసిత్వా విభాతాయ చ రత్తియా అఞ్ఞమఞ్ఞం అనారోచేత్వావ యథాఫాసుకట్ఠానం అగమంసు.

పేసుణికం పన భిక్ఖుం పరిపుణ్ణమనోరథం గామం పిణ్డాయ పవిట్ఠం మనుస్సా దిస్వా ఆహంసు – ‘‘భన్తే, థేరా కుహిం గతా’’తి? సో ఆహ – ‘‘సబ్బరత్తిం అఞ్ఞమఞ్ఞం కలహం కత్వా మయా ‘మా కలహం కరోథ, సమగ్గా హోథ, కలహో నామ అనత్థావహో ఆయతిదుక్ఖుప్పాదకో అకుసలసంవత్తనికో, పురిమకాపి కలహేన మహతా హితా పరిభట్ఠా’తిఆదీని వుచ్చమానాపి మమ వచనం అనాదియిత్వా పక్కన్తా’’తి. తతో మనుస్సా ‘‘థేరా తావ గచ్ఛన్తు, తుమ్హే పన అమ్హాకం అనుకమ్పాయ ఇధేవ అనుక్కణ్ఠిత్వా వసథా’’తి యాచింసు. సో ‘‘సాధూ’’తి పటిస్సుణిత్వా తత్థేవ వసన్తో కతిపాహేన చిన్తేసి – ‘‘మయా సీలవన్తో కల్యాణధమ్మా భిక్ఖూ ఆవాసలోభేన పరిభిన్నా, బహుం వత మయా పాపకమ్మం పసుత’’న్తి బలవవిప్పటిసారాభిభూతో సోకవేగేన గిలానో హుత్వా నచిరేనేవ కాలం కత్వా అవీచిమ్హి నిబ్బత్తి.

ఇతరే ద్వే సహాయకత్థేరా జనపదచారికం చరన్తా అఞ్ఞతరస్మిం ఆవాసే సమాగన్త్వా అఞ్ఞమఞ్ఞం సమ్మోదిత్వా తేన భిక్ఖునా వుత్తం భేదవచనం అఞ్ఞమఞ్ఞస్స ఆరోచేత్వా తస్స అభూతభావం ఞత్వా సమగ్గా హుత్వా అనుక్కమేన తమేవ ఆవాసం పచ్చాగమింసు. మనుస్సా ద్వే థేరే దిస్వా హట్ఠతుట్ఠా సఞ్జాతసోమనస్సా హుత్వా చతూహి పచ్చయేహి ఉపట్ఠహింసు. థేరా చ తత్థేవ వసన్తా సప్పాయఆహారలాభేన సమాహితచిత్తా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా నచిరేనేవ అరహత్తం పాపుణింసు.

పేసుణికో భిక్ఖు ఏకం బుద్ధన్తరం నిరయే పచ్చిత్వా ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే రాజగహస్స అవిదూరే పూతిముఖపేతో హుత్వా నిబ్బత్తి. తస్స కాయో సువణ్ణవణ్ణో అహోసి, ముఖతో పన పుళవకా నిక్ఖమిత్వా ఇతో చితో చ ముఖం ఖాదన్తి, తస్స దూరమ్పి ఓకాసం ఫరిత్వా దుగ్గన్ధం వాయతి. అథాయస్మా నారదో గిజ్ఝకూటపబ్బతా ఓరోహన్తో తం దిస్వా –

౭. ‘‘దిబ్బం సుభం ధారేసి వణ్ణధాతుం, వేహాయసం తిట్ఠసి అన్తలిక్ఖే;

ముఖఞ్చ తే కిమయో పూతిగన్ధం, ఖాదన్తి కిం కమ్మమకాసి పుబ్బే’’తి. –

ఇమాయ గాథాయ కతకమ్మం పుచ్ఛి. తత్థ దిబ్బన్తి దివి భవం దేవత్తభావపరియాపన్నం. ఇధ పన దిబ్బం వియాతి దిబ్బం. సుభన్తి సోభనం, సున్దరభావం వా. వణ్ణధాతున్తి ఛవివణ్ణం. ధారేసీతి వహసి. వేహాయసం తిట్ఠసి అన్తలిక్ఖేతి వేహాయససఞ్ఞితే అన్తలిక్ఖే తిట్ఠసి. కేచి పన ‘‘విహాయసం తిట్ఠసి అన్తలిక్ఖే’’తి పాఠం వత్వా విహాయసం ఓభాసేన్తో అన్తలిక్ఖే తిట్ఠసీతి వచనసేసేన అత్థం వదన్తి. పూతిగన్ధన్తి కుణపగన్ధం, దుగ్గన్ధన్తి అత్థో. కిం కమ్మమకాసి పుబ్బేతి పరమదుగ్గన్ధం తే ముఖం కిమయో ఖాదన్తి, కాయో చ సువణ్ణవణ్ణో, కీదిసం నామ కమ్మం ఏవరూపస్స అత్తభావస్స కారణభూతం పుబ్బే త్వం అకాసీతి పుచ్ఛి.

ఏవం థేరేన సో పేతో అత్తనా కతకమ్మం పుట్ఠో తమత్థం విస్సజ్జేన్తో –

౮. ‘‘సమణో అహం పాపోతిదుట్ఠవాచో, తపస్సిరూపో ముఖసా అసఞ్ఞతో;

లద్ధా చ మే తమసా వణ్ణధాతు, ముఖఞ్చ మే పేసుణియేన పూతీ’’తి. –

గాథమాహ. తత్థ సమణో అహం పాపోతి అహం లామకో సమణో పాపభిక్ఖు అహోసిం. అతిదుట్ఠవాచోతి అతిదుట్ఠవచనో, పరే అతిక్కమిత్వా లఙ్ఘిత్వా వత్తా, పరేసం గుణపరిధంసకవచనోతి అత్థో. ‘‘అతిదుక్ఖవాచో’’తి వా పాఠో, అతివియ ఫరుసవచనో ముసావాదపేసుఞ్ఞాదివచీదుచ్చరితనిరతో. తపస్సిరూపోతి సమణపతిరూపకో. ముఖసాతి ముఖేన. లద్ధాతి పటిలద్ధా. చ-కారో సమ్పిణ్డనత్థో. మేతి మయా. తపసాతి బ్రహ్మచరియేన. పేసుణియేనాతి పిసుణవాచాయ. పుతీతి పూతిగన్ధం.

ఏవం సో పేతో అత్తనా కతకమ్మం ఆచిక్ఖిత్వా ఇదాని థేరస్స ఓవాదం దేన్తో –

౯. ‘‘తయిదం తయా నారద సామం దిట్ఠం,

అనుకమ్పకా యే కుసలా వదేయ్యుం;

మా పేసుణం మా చ ముసా అభాణి,

యక్ఖో తువం హోహిసి కామకామీ’’తి. –

ఓసానగాథమాహ. తత్థ తయిదన్తి తం ఇదం మమ రూపం. అనుకమ్పకా యే కుసలా వదేయ్యున్తి యే అనుకమ్పనసీలా కారుణికా పరహితపటిపత్తియం కుసలా నిపుణా బుద్ధాదయో యం వదేయ్యుం, తదేవ వదామీతి అధిప్పాయో. ఇదాని తం ఓవాదం దస్సేన్తో ‘‘మా పేసుణం మా చ ముసా అభాణి, యక్ఖో తువం హోహిసి కామకామీ’’తి ఆహ. తస్సత్థో – పేసుణం పిసుణవచనం ముసా చ మా అభాణి మా కథేహి. యది హి త్వం ముసావాదం పిసుణవాచఞ్చ పహాయ వాచాయ సఞ్ఞతో భవేయ్యాసి, యక్ఖో వా దేవో వా దేవఞ్ఞతరో వా త్వం భవిస్ససి, కామం కామితబ్బం ఉళారం దిబ్బసమ్పత్తిం పటిలభిత్వా తత్థ కామనసీలో యథాసుఖం ఇన్ద్రియానం పరిచరణేన అభిరమణసీలోతి.

తం సుత్వా థేరో తతో రాజగహం గన్త్వా పిణ్డాయ చరిత్వా పచ్ఛాభత్తం పిణ్డపాతపటిక్కన్తో సత్థు తమత్థం ఆరోచేసి. సత్థా తం అట్ఠుప్పత్తిం కత్వా ధమ్మం దేసేసి. సా దేసనా సమ్పత్తపరిసాయ సాత్థికా అహోసీతి.

పూతిముఖపేతవత్థువణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. పిట్ఠధీతలికపేతవత్థువణ్ణనా

యం కిఞ్చారమ్మణం కత్వాతి ఇదం సత్థా సావత్థియం జేతవనే విహరన్తో అనాథపిణ్డికస్స గహపతినో దానం ఆరబ్భ కథేసి. అనాథపిణ్డికస్స కిర గహపతినో ధీతు ధీతాయ దారికాయ ధాతి పిట్ఠధీతలికం అదాసి ‘‘అయం తే ధీతా, ఇమం గహేత్వా కీళస్సూ’’తి. సా తత్థ ధీతుసఞ్ఞం ఉప్పాదేసి. అథస్సా ఏకదివసం తం గహేత్వా కీళన్తియా పమాదేన పతిత్వా భిజ్జి. తతో దారికా ‘‘మమ ధీతా మతా’’తి పరోది. తం రోదన్తిం కోచిపి గేహజనో సఞ్ఞాపేతుం నాసక్ఖి. తస్మిఞ్చ సమయే సత్థా అనాథపిణ్డికస్స గహపతినో గేహే పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసిన్నో హోతి, మహాసేట్ఠి చ భగవతో సమీపే నిసిన్నో అహోసి. ధాతి తం దారికం గహేత్వా సేట్ఠిస్స సన్తికం అగమాసి. సేట్ఠి తం దిస్వా ‘‘కిస్సాయం దారికా రోదతీ’’తి ఆహ. ధాతి తం పవత్తిం సేట్ఠిస్స ఆరోచేసి. సేట్ఠి తం దారికం అఙ్కే నిసీదాపేత్వా ‘‘తవ ధీతుదానం దస్సామీ’’తి సఞ్ఞాపేత్వా సత్థు ఆరోచేసి – ‘‘భన్తే, మమ నత్తుధీతరం పిట్ఠధీతలికం ఉద్దిస్స దానం దాతుకామో, తం మే పఞ్చహి భిక్ఖుసతేహి సద్ధిం స్వాతనాయ అధివాసేథా’’తి. అధివాసేసి భగవా తుణ్హీభావేన.

అథ భగవా దుతియదివసే పఞ్చహి భిక్ఖుసతేహి సద్ధిం సేట్ఠిస్స ఘరం గన్త్వా భత్తకిచ్చం కత్వా అనుమోదనం కరోన్తో –

౧౦. ‘‘యం కిఞ్చారమ్మణం కత్వా, దజ్జా దానం అమచ్ఛరీ;

పుబ్బపేతే చ ఆరబ్భ, అథ వా వత్థుదేవతా.

౧౧. ‘‘చత్తారో చ మహారాజే, లోకపాలే యసస్సినే;

కువేరం ధతరట్ఠఞ్చ, విరూపక్ఖం విరూళ్హకం;

తే చేవ పూజితా హోన్తి, దాయకా చ అనిప్ఫలా.

౧౨. ‘‘న హి రుణ్ణం వా సోకో వా, యా చఞ్ఞా పరిదేవనా;

న తం పేతస్స అత్థాయ, ఏవం తిట్ఠన్తి ఞాతయో.

౧౩. ‘‘అయఞ్చ ఖో దక్ఖిణా దిన్నా, సఙ్ఘమ్హి సుప్పతిట్ఠితా;

దీఘరత్తం హితాయస్స, ఠానసో ఉపకప్పతీ’’తి. – ఇమా గాథా అభాసి;

౧౦. తత్థ యం కిఞ్చారమ్మణం కత్వాతి మఙ్గలాదీసు అఞ్ఞతరం యం కిఞ్చి ఆరబ్భ ఉద్దిస్స. దజ్జాతి దదేయ్య. అమచ్ఛరీతి అత్తనో సమ్పత్తియా పరేహి సాధారణభావాసహనలక్ఖణస్స మచ్ఛేరస్స అభావతో అమచ్ఛరీ, పరిచ్చాగసీలో మచ్ఛరియలోభాదిచిత్తమలం దూరతో కత్వా దానం దదేయ్యాతి అధిప్పాయో. పుబ్బపేతే చ ఆరబ్భాతి పుబ్బకేపి పేతే ఉద్దిస్స. వత్థుదేవతాతి ఘరవత్థుఆదీసు అధివత్థా దేవతా ఆరబ్భాతి యోజనా. అథ వాతి ఇమినా అఞ్ఞేపి దేవమనుస్సాదికే యే కేచి ఆరబ్భ దానం దదేయ్యాతి దస్సేతి.

౧౧. తత్థ దేవేసు తావ ఏకచ్చే పాకటే దేవే దస్సేన్తో ‘‘చత్తారో చ మహారాజే’’తి వత్వా పున తే నామతో గణ్హన్తో ‘‘కువేర’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ కువేరన్తి వేస్సవణం. ధతరట్ఠన్తిఆదీని సేసానం తిణ్ణం లోకపాలానం నామాని. తే చేవ పూజితా హోన్తీతి తే చ మహారాజానో పుబ్బపేతవత్థుదేవతాయో చ ఉద్దిసనకిరియాయ పటిమానికా హోన్తి. దాయకా చ అనిప్ఫలాతి యే దానం దేన్తి, తే దాయకా చ పరేసం ఉద్దిసనమత్తేన న నిప్ఫలా, అత్తనో దానఫలస్స భాగినో ఏవ హోన్తి.

౧౨. ఇదాని ‘‘యే అత్తనో ఞాతీనం మరణేన రోదన్తి పరిదేవన్తి సోచన్తి, తేసం తం నిరత్థకం, అత్తపరితాపనమత్తమేవా’’తి దస్సేతుం ‘‘న హి రుణ్ణం వా’’తి గాథమాహ. తత్థ రుణ్ణన్తి రుదితం అస్సుమోచనం న హి కాతబ్బన్తి వచనసేసో. సోకోతి సోచనం చిత్తసన్తాపో, అన్తోనిజ్ఝానన్తి అత్థో. యా చఞ్ఞా పరిదేవనాతి యా చ రుణ్ణసోకతో అఞ్ఞా పరిదేవనా, ‘‘కహం ఏకపుత్తకా’’తిఆదివాచావిప్పలాపో, సోపి న కాతబ్బోతి అత్థో. సబ్బత్థ వా-సద్దో వికప్పనత్థో. న తం పేతస్స అత్థాయాతి యస్మా రుణ్ణం వా సోకో వా పరిదేవనా వాతి సబ్బమ్పి తం పేతస్స కాలకతస్స అత్థాయ ఉపకారాయ న హోతి, తస్మా న హి తం కాతబ్బం, తథాపి ఏవం తిట్ఠన్తి ఞాతయో అవిద్దసునోతి అధిప్పాయో.

౧౩. ఏవం రుణ్ణాదీనం నిరత్థకభావం దస్సేత్వా ఇదాని యా పుబ్బపేతాదికే ఆరబ్భ దాయకేన సఙ్ఘస్స దక్ఖిణా దిన్నా, తస్సా సాత్థకభావం దస్సేన్తో ‘‘అయఞ్చ ఖో దక్ఖిణా’’తి గాథమాహ. తత్థ అయన్తి దాయకేన తం దిన్నం దానం పచ్చక్ఖతో దస్సేన్తో వదతి. చ-సద్దో బ్యతిరేకత్థో, తేన యథా రుణ్ణాది పేతస్స న కస్సచి అత్థాయ హోతి, న ఏవమయం, అయం పన దక్ఖిణా దీఘరత్తం హితాయస్స హోతీతి వక్ఖమానమేవ విసేసం జోతేతి. ఖోతి అవధారణే. దక్ఖిణాతి దానం. సఙ్ఘమ్హి సుప్పతిట్ఠితాతి అనుత్తరే పుఞ్ఞక్ఖేత్తే సఙ్ఘే సుట్ఠు పతిట్ఠితా. దీఘరత్తం హితాయస్సాతి అస్స పేతస్స చిరకాలం హితాయ అత్థాయ. ఠానసో ఉపకప్పతీతి తఙ్ఖణఞ్ఞేవ నిప్ఫజ్జతి, న కాలన్తరేతి అత్థో. అయఞ్హి తత్థ ధమ్మతా – యం పేతే ఉద్దిస్స దానే దిన్నే పేతా చే అనుమోదన్తి, తావదేవ తస్స ఫలేన పేతా పరిముచ్చన్తీతి.

ఏవం భగవా ధమ్మం దేసేత్వా మహాజనం పేతే ఉద్దిస్స దానాభిరతమానసం కత్వా ఉట్ఠాయాసనా పక్కామి. పునదివసే సేట్ఠిభరియా అవసేసా చ ఞాతకా సేట్ఠిం అనువత్తన్తా ఏవం తేమాసమత్తం మహాదానం పవత్తేసుం. అథ రాజా పసేనది కోసలో భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘కస్మా, భన్తే, భిక్ఖూ మాసమత్తం మమ ఘరం నాగమింసూ’’తి పుచ్ఛి. సత్థారా తస్మిం కారణే కథితే రాజాపి సేట్ఠిం అనువత్తన్తో బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స మహాదానం పవత్తేసి, తం దిస్వా నాగరా రాజానం అనువత్తన్తా మాసమత్తం మహాదానం పవత్తేసుం. ఏవం మాసద్వయం పిట్ఠధీతలికమూలకం మహాదానం పవత్తేసున్తి.

పిట్ఠధీతలికపేతవత్థువణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. తిరోకుట్టపేతవత్థువణ్ణనా

తిరోకుట్టేసు తిట్ఠన్తీతి ఇదం సత్థా రాజగహే విహరన్తో సమ్బహులే పేతే ఆరబ్భ కథేసి.

తత్రాయం విత్థారకథా – ఇతో ద్వానవుతికప్పే కాసి నామ నగరం అహోసి. తత్థ జయసేనో నామ రాజా రజ్జం కారేసి. తస్స సిరిమా నామ దేవీ. తస్సా కుచ్ఛియం ఫుస్సో నామ బోధిసత్తో నిబ్బత్తిత్వా అనుపుబ్బేన సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుజ్ఝి. జయసేనో రాజా ‘‘మమ పుత్తో మహాభినిక్ఖమనం నిక్ఖమిత్వా బుద్ధో జాతో, మయ్హమేవ బుద్ధో, మయ్హం ధమ్మో, మయ్హం సఙ్ఘో’’తి మమత్తం ఉప్పాదేత్వా సబ్బకాలం సయమేవ ఉపట్ఠహతి, న అఞ్ఞేసం ఓకాసం దేతి.

భగవతో కనిట్ఠభాతరో వేమాతికా తయో భాతరో చిన్తేసుం – ‘‘బుద్ధా నామ సబ్బలోక హితత్థాయ ఉప్పజ్జన్తి, న ఏకస్సేవ అత్థాయ. అమ్హాకఞ్చ పితా అఞ్ఞేసం ఓకాసం న దేతి. కథం ను ఖో మయం లభేయ్యామ భగవన్తం ఉపట్ఠాతుం భిక్ఖుసఙ్ఘఞ్చా’’తి? తేసం ఏతదహోసి – ‘‘హన్ద మయం కిఞ్చి ఉపాయం కరోమా’’తి. తే పచ్చన్తం కుపితం వియ కారాపేసుం. తతో రాజా ‘‘పచ్చన్తో కుపితో’’తి సుత్వా తయోపి పుత్తే పచ్చన్తం వూపసమేతుం పేసేసి. తే గన్త్వా వూపసమేత్వా ఆగతా. రాజా తుట్ఠో వరం అదాసి ‘‘యం ఇచ్ఛథ, తం గణ్హథా’’తి. తే ‘‘మయం భగవన్తం ఉపట్ఠాతుం ఇచ్ఛామా’’తి ఆహంసు. రాజా ‘‘ఏతం ఠపేత్వా అఞ్ఞం గణ్హథా’’తి ఆహ. తే ‘‘మయం అఞ్ఞేన అనత్థికా’’తి ఆహంసు. తేన హి పరిచ్ఛేదం కత్వా గణ్హథాతి. తే సత్త వస్సాని యాచింసు. రాజా న అదాసి. ఏవం ‘‘ఛ, పఞ్చ, చత్తారి, తీణి, ద్వే, ఏకం, సత్త మాసే, ఛ, పఞ్చ, చత్తారో’’తి వత్వా యావ తేమాసం యాచింసు. తదా రాజా ‘‘గణ్హథా’’తి అదాసి.

తే భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా ఆహంసు – ‘‘ఇచ్ఛామ మయం, భన్తే, భగవన్తం తేమాసం ఉపట్ఠాతుం, అధివాసేతు నో, భన్తే, భగవా ఇమం తేమాసం వస్సావాస’’న్తి. అధివాసేసి భగవా తుణ్హీభావేన. తే తయో అత్తనో జనపదే నియుత్తకపురిసస్స లేఖం పేసేసుం ‘‘ఇమం తేమాసం అమ్హేహి భగవా ఉపట్ఠాతబ్బో, విహారం ఆదిం కత్వా సబ్బం భగవతో ఉపట్ఠానసమ్భారం సమ్పాదేహీ’’తి. సో సబ్బం సమ్పాదేత్వా పటిపేసేసి. తే కాసాయవత్థనివత్థా హుత్వా పురిససహస్సేహి వేయ్యావచ్చకరేహి భగవన్తం భిక్ఖుసఙ్ఘఞ్చ సక్కచ్చం ఉపట్ఠహమానా జనపదం నేత్వా విహారం నియ్యాతేత్వా వస్సం వసాపేసుం.

తేసం భణ్డాగారికో ఏకో గహపతిపుత్తో సపజాపతికో సద్ధో అహోసి పసన్నో. సో బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స దానవత్తం సక్కచ్చం అదాసి. జనపదే నియుత్తకపురిసో తం గహేత్వా జానపదేహి ఏకాదసమత్తేహి పురిససహస్సేహి సద్ధిం సక్కచ్చమేవ దానం పవత్తాపేసి. తత్థ కేచి జానపదా పటిహతచిత్తా అహేసుం. తే దానస్స అన్తరాయం కత్వా దేయ్యధమ్మం అత్తనా ఖాదింసు, భత్తసాలఞ్చ అగ్గినా దహింసు. పవారితా రాజపుత్తా భగవతో సక్కారం కత్వా భగవన్తం పురక్ఖత్వా పితు సన్తికమేవ పచ్చాగమింసు. తత్థ గన్త్వా భగవా పరినిబ్బాయి. రాజపుత్తా చ జనపదే నియుత్తకపురిసో చ భణ్డాగారికో చ అనుపుబ్బేన కాలం కత్వా సద్ధిం పరిసాయ సగ్గే ఉప్పజ్జింసు, పటిహతచిత్తా జనా నిరయే ఉప్పజ్జింసు. ఏవం తేసం ఉభయేసం జనానం సగ్గతో సగ్గం నిరయతో నిరయం ఉపపజ్జన్తానం ద్వానవుతికప్పా వీతివత్తా.

అథ ఇమస్మిం భద్దకప్పే కస్సపస్స భగవతో కాలే తే పటిహతచిత్తా జనా పేతేసు ఉప్పన్నా. తదా మనుస్సా అత్తనో అత్తనో ఞాతకానం పేతానం అత్థాయ దానం దత్వా ఉద్దిసన్తి ‘‘ఇదం నో ఞాతీనం హోతూ’’తి, తే సమ్పత్తిం లభన్తి. అథ ఇమేపి పేతా తం దిస్వా కస్సపం సమ్మాసమ్బుద్ధం ఉపసఙ్కమిత్వా పుచ్ఛింసు – ‘‘కిం ను ఖో, భన్తే, మయమ్పి ఏవరూపం సమ్పత్తిం లభేయ్యామా’’తి? భగవా ఆహ – ‘‘ఇదాని న లభథ, అనాగతే పన గోతమో నామ సమ్మాసమ్బుద్ధో భవిస్సతి, తస్స భగవతో కాలే బిమ్బిసారో నామ రాజా భవిస్సతి, సో తుమ్హాకం ఇతో ద్వానవుతికప్పే ఞాతి అహోసి, సో బుద్ధస్స దానం దత్వా తుమ్హాకం ఉద్దిసిస్సతి, తదా లభిస్సథా’’తి. ఏవం వుత్తే కిర తేసం పేతానం తం వచనం ‘‘స్వే లభిస్సథా’’తి వుత్తం వియ అహోసి.

తతో ఏకస్మిం బుద్ధన్తరే వీతివత్తే అమ్హాకం భగవా ఉప్పజ్జి. తేపి తయో రాజపుత్తా పురిససహస్సేన సద్ధిం దేవలోకతో చవిత్వా మగధరట్ఠే బ్రాహ్మణకులే ఉప్పజ్జిత్వా అనుపుబ్బేన తాపసపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా గయాసీసే తయో జటిలా అహేసుం, జనపదే నియుత్తకపురిసో రాజా బిమ్బిసారో అహోసి, భణ్డాగారికో గహపతిపుత్తో విసాఖో నామ సేట్ఠి అహోసి, తస్స పజాపతి ధమ్మదిన్నా నామ సేట్ఠిధీతా అహోసి, అవసేసా పన పరిసా రఞ్ఞో ఏవ పరివారా హుత్వా నిబ్బత్తింసు.

అమ్హాకమ్పి భగవా లోకే ఉప్పజ్జిత్వా సత్తసత్తాహం అతిక్కమిత్వా అనుపుబ్బేన బారాణసిం ఆగమ్మ ధమ్మచక్కం పవత్తేత్వా పఞ్చవగ్గియే ఆదిం కత్వా యావ సహస్సపరివారే తయో జటిలే వినేత్వా రాజగహం అగమాసి. తత్థ చ తదహుపసఙ్కమన్తంయేవ రాజానం బిమ్బిసారం సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠాపేసి సద్ధిం ఏకాదసనహుతేహి అఙ్గమగధవాసీహి బ్రాహ్మణగహపతికేహి. అథ రఞ్ఞా స్వాతనాయ భత్తేన నిమన్తితో అధివాసేత్వా దుతియదివసే మాణవకవణ్ణేన సక్కేన దేవానమిన్దేన పురతో గచ్ఛన్తేన –

‘‘దన్తో దన్తేహి సహ పురాణజటిలేహి, విప్పముత్తో విప్పముత్తేహి;

సిఙ్గీనిక్ఖసవణ్ణో, రాజగహం పావిసి భగవా’’తి. (మహావ. ౫౮) –

ఏవమాదీహి గాథాహి అభిత్థవియమానో రాజగహం పవిసిత్వా రఞ్ఞో నివేసనే మహాదానం సమ్పటిచ్ఛి. తే పన పేతా ‘‘ఇదాని రాజా దానం అమ్హాకం ఉద్దిసిస్సతి, ఇదాని ఉద్దిసిస్సతీ’’తి ఆసాయ సమ్పరివారేత్వా అట్ఠంసు.

రాజా దానం దత్వా ‘‘కత్థ ను ఖో భగవా విహరేయ్యా’’తి భగవతో విహారట్ఠానమేవ చిన్తేసి, న తం దానం కస్సచి ఉద్దిసి. తథా తం దానం అలభన్తా పేతా ఛిన్నాసా హుత్వా రత్తియం రఞ్ఞో నివేసనే అతివియ భింసనకం విస్సరమకంసు. రాజా భయసన్తాససంవేగం ఆపజ్జిత్వా విభాతాయ రత్తియా భగవతో ఆరోచేహి – ‘‘ఏవరూపం సద్దం అస్సోసిం, కిం ను ఖో మే, భన్తే, భవిస్సతీ’’తి? భగవా ‘‘మా భాయి, మహారాజ, న తే కిఞ్చి పాపకం భవిస్సతి, అపిచ ఖో సన్తి తే పురాణఞాతకా పేతేసు ఉప్పన్నా. తే ఏకం బుద్ధన్తరం తమేవ పచ్చాసీసన్తా ‘బుద్ధస్స దానం దత్వా అమ్హాకం ఉద్దిసిస్సతీ’తి విచరన్తా తయా హియ్యో దానం దత్వా న ఉద్దిసితత్తా ఛిన్నాసా హుత్వా తథారూపం విస్సరమకంసూ’’తి ఆహ. ‘‘కిం ఇదానిపి, భన్తే, దిన్నే తే లభేయ్యు’’న్తి? ‘‘ఆమ, మహారాజా’’తి. ‘‘తేన హి, భన్తే, అధివాసేతు మే భగవా అజ్జతనాయ దానం, తేసం ఉద్దిసిస్సామీ’’తి. అధివాసేసి భగవా తుణ్హీభావేన.

రాజా నివేసనం గన్త్వా మహాదానం పటియాదాపేత్వా భగవతో కాలం ఆరోచాపేసి. భగవా రాజన్తేపురం గన్త్వా పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీది సద్ధిం భిక్ఖుసఙ్ఘేన. తే పేతా ‘‘అపి నామ అజ్జ లభేయ్యామా’’తి గన్త్వా తిరోకుట్టాదీసు అట్ఠంసు. భగవా తథా అకాసి, యథా తే సబ్బేవ రఞ్ఞో ఆపాథం గతా అహేసుం. రాజా దక్ఖిణోదకం దేన్తో ‘‘ఇదం మే ఞాతీనం హోతూ’’తి ఉద్దిసి. తావదేవ పేతానం కమలకువలయసఞ్ఛన్నా పోక్ఖరణియో నిబ్బత్తింసు. తే తత్థ న్హత్వా చ పివిత్వా చ పటిప్పస్సద్ధదరథకిలమథపిపాసా సువణ్ణవణ్ణా అహేసుం. రాజా యాగుఖజ్జభోజ్జాని దత్వా ఉద్దిసి. తేసం తఙ్ఖణఞ్ఞేవ దిబ్బయాగుఖజ్జభోజ్జాని నిబ్బత్తింసు. తే తాని పరిభుఞ్జిత్వా పీణిన్ద్రియా అహేసుం. అథ వత్థసేనాసనాని దత్వా ఉద్దిసి. తేసం దిబ్బవత్థపాసాదపచ్చత్థరణసేయ్యాదిఅలఙ్కారవిధయో నిబ్బత్తింసు. సా చ తేసం సమ్పత్తి సబ్బాపి యథా రఞ్ఞో పాకటా హోతి, తథా భగవా అధిట్ఠాసి. రాజా తం దిస్వా అతివియ అత్తమనో అహోసి. తతో భగవా భుత్తావీ పవారితో రఞ్ఞో బిమ్బిసారస్స అనుమోదనత్థం తిరోకుట్టపేతవత్థుం అభాసి –

౧౪. ‘‘తిరోకుట్టేసు తిట్ఠన్తి, సన్ధిసిఙ్ఘాటకేసు చ;

ద్వారబాహాసు తిట్ఠన్తి, ఆగన్త్వాన సకం ఘరం.

౧౫. ‘‘పహూతే అన్నపానమ్హి, ఖజ్జభోజ్జే ఉపట్ఠితే;

న తేసం కోచి సరతి, సత్తానం కమ్మపచ్చయా.

౧౬. ‘‘ఏవం దదన్తి ఞాతీనం, యే హోన్తి అనుకమ్పకా;

సుచిం పణీతం కాలేన, కప్పియం పానభోజనం.

౧౭. ‘‘ఇదం వో ఞాతీనం హోతు, సుఖితా హోన్తు ఞాతయో;

తే చ తత్థ సమాగన్త్వా, ఞాతిపేతా సమాగతా;

పహూతే అన్నపానమ్హి, సక్కచ్చం అనుమోదరే.

౧౮. ‘‘చిరం జీవన్తు నో ఞాతీ, యేసం హేతు లభామసే;

అమ్హాకఞ్చ కతా పూజా, దాయకా చ అనిప్ఫలా.

౧౯. ‘‘న హి తత్థ కసి అత్థి, గోరక్ఖేత్థ న విజ్జతి;

వణిజ్జా తాదిసీ నత్థి, హిరఞ్ఞేన కయాకయం;

ఇతో దిన్నేన యాపేన్తి, పేతా కాలగతా తహిం.

౨౦. ‘‘ఉన్నమే ఉదకం వుట్ఠం, యథా నిన్నం పవత్తతి;

ఏవమేవ ఇతో దిన్నం, పేతానం ఉపకప్పతి.

౨౧. ‘‘యథా వారివహా పూరా, పరిపూరేన్తి సాగరం;

ఏవమేవ ఇతో దిన్నం, పేతానం ఉపకప్పతి.

౨౨. ‘‘అదాసి మే అకాసి మే, ఞాతిమిత్తా సఖా చ మే;

పేతానం దక్ఖిణం దజ్జా, పుబ్బే కతమనుస్సరం.

౨౩. ‘‘న హి రుణ్ణం వా సోకో వా, యా చఞ్ఞా పరిదేవనా;

న తం పేతానమత్థాయ, ఏవం తిట్ఠన్తి ఞాతయో.

౨౪. ‘‘అయఞ్చ ఖో దక్ఖిణా దిన్నా, సఙ్ఘమ్హి సుప్పతిట్ఠితా;

దీఘరత్తం హితాయస్స, ఠానసో ఉపకప్పతి.

౨౫. ‘‘సో ఞాతిధమ్మో చ అయం నిదస్సితో, పేతాన పూజా చ కతా ఉళారా;

బలఞ్చ భిక్ఖూనమనుప్పదిన్నం, తుమ్హేహి పుఞ్ఞం పహుతం అనప్పక’’న్తి.

౧౪. తత్థ తిరోకుట్టేసూతి కుట్టానం పరభాగేసు. తిట్ఠన్తీతి నిసజ్జాదిపటిక్ఖేపతో ఠానకప్పనవచనమేతం, గేహపాకారకుట్టానం ద్వారతో బహి ఏవ తిట్ఠన్తీతి అత్థో. సన్ధిసిఙ్ఘాటకేసు చాతి సన్ధీసు చ సిఙ్ఘాటకేసు చ. సన్ధీతి చతుక్కోణరచ్ఛా, ఘరసన్ధిభిత్తిసన్ధిఆలోకసన్ధియోపి వుచ్చన్తి. సిఙ్ఘాటకాతి తికోణరచ్ఛా. ద్వారబాహాసు తిట్ఠన్తీతి నగరద్వారఘరద్వారానం బాహా నిస్సాయ తిట్ఠన్తి. ఆగన్త్వాన సకం ఘరన్తి సకఘరం నామ పుబ్బఞాతిఘరమ్పి అత్తనా సామిభావేన అజ్ఝావుత్థఘరమ్పి, తదుభయమ్పి తే యస్మా సకఘరసఞ్ఞాయ ఆగచ్ఛన్తి, తస్మా ‘‘ఆగన్త్వాన సకం ఘర’’న్తి ఆహ.

౧౫. ఏవం భగవా పుబ్బే అనజ్ఝావుత్థపుబ్బమ్పి పుబ్బఞాతిఘరత్తా బిమ్బిసారనివేసనం సకఘరసఞ్ఞాయ ఆగన్త్వా తిరోకుట్టాదీసు ఠితే ఇస్సామచ్ఛరియఫలం అనుభవన్తే అతివియ దుద్దసికవిరూపభయానకదస్సనే బహూ పేతే రఞ్ఞో దస్సేన్తో ‘‘తిరోకుట్టేసు తిట్ఠన్తీ’’తి గాథం వత్వా పున తేహి కతస్స కమ్మస్స దారుణభావం దస్సేన్తో ‘‘పహూతే అన్నపానమ్హీ’’తి దుతియగాథమాహ.

తత్థ పహూతేతి అనప్పకే బహుమ్హి, యావదత్థేతి అత్థో. బ-కారస్స హి ప-కారో లబ్భతి ‘‘పహు సన్తో న భరతీ’’తిఆదీసు (సు. ని. ౯౮) వియ. కేచి పన ‘‘బహుకే’’తి పఠన్తి, సో పన పమాదపాఠో. అన్నపానమ్హీతి అన్నే చ పానే చ. ఖజ్జభోజ్జేతి ఖజ్జే చ భోజ్జే చ. ఏతేన అసితపీతఖాయితసాయితవసేన చతుబ్బిధమ్పి ఆహారం దస్సేతి. ఉపట్ఠితేతి ఉపగమ్మ ఠితే సజ్జితే, పటియత్తేతి అత్థో. న తేసం కోచి సరతి సత్తానన్తి తేసం పేత్తివిసయే ఉప్పన్నానం సత్తానం కోచి మాతా వా పితా వా పుత్తో వా నత్తా వా న సరతి. కిం కారణా? కమ్మపచ్చయాతి, అత్తనా కతస్స అదానదానపటిసేధనాదిభేదస్స కదరియకమ్మస్స కారణభావతో. తఞ్హి కమ్మం తేసం ఞాతీనం సరితుం న దేతి.

౧౬. ఏవం భగవా అనప్పకేపి అన్నపానాదిమ్హి విజ్జమానే ఞాతీనం పచ్చాసీసన్తానం పేతానం కమ్మఫలేన ఞాతకానం అనుస్సరణమత్తస్సాపి అభావం దస్సేత్వా ఇదాని పేత్తివిసయుపపన్నే ఞాతకే ఉద్దిస్స రఞ్ఞా దిన్నదానం పసంసన్తో ‘‘ఏవం దదన్తి ఞాతీన’’న్తి తతియగాథమాహ.