౩. చూళవగ్గో

౧. అభిజ్జమానపేతవత్థువణ్ణనా

అభిజ్జమానే వారిమ్హీతి ఇదం సత్థరి వేళువనే విహరన్తే అఞ్ఞతరం లుద్దపేతం ఆరబ్భ వుత్తం. బారాణసియం కిర అపరదిసాభాగే పారగఙ్గాయ వాసభగామం అతిక్కమిత్వా చున్దట్ఠిలనామకే గామే ఏకో లుద్దకో అహోసి. సో అరఞ్ఞే మిగే వధిత్వా వరమంసం అఙ్గారే పచిత్వా ఖాదిత్వా అవసేసం పణ్ణపుటే బన్ధిత్వా కాజేన గహేత్వా గామం ఆగచ్ఛతి. తం బాలదారకా గామద్వారే దిస్వా ‘‘మంసం మే దేహి, మంసం మే దేహీ’’తి హత్థే పసారేత్వా ఉపధావన్తి. సో తేసం థోకం థోకం మంసం దేతి. అథేకదివసం మంసం అలభిత్వా ఉద్దాలకపుప్ఫం పిళన్ధిత్వా బహుఞ్చ హత్థేన గహేత్వా గామం గచ్ఛన్తం తం దారకా గామద్వారే దిస్వా ‘‘మంసం మే దేహి, మంసం మే దేహీ’’తి హత్థే పసారేత్వా ఉపధావింసు. సో తేసం ఏకేకం పుప్ఫమఞ్జరిం అదాసి.

అథ అపరేన సమయేన కాలం కత్వా పేతేసు నిబ్బత్తో నగ్గో విరూపరూపో భయానకదస్సనో సుపినేపి అన్నపానం అజానన్తో సీసే ఆబన్ధితఉద్దాలకకుసుమమాలాకలాపో ‘‘చున్దట్ఠిలాయం ఞాతకానం సన్తికే కిఞ్చి లభిస్సామీ’’తి గఙ్గాయ ఉదకే అభిజ్జమానే పటిసోతం పదసా గచ్ఛతి. తేన చ సమయేన కోలియో నామ రఞ్ఞో బిమ్బిసారస్స మహామత్తో కుపితం పచ్చన్తం వూపసమేత్వా పటినివత్తేన్తో హత్థిఅస్సాదిపరివారబలం థలపథేన పేసేత్వా సయం గఙ్గాయ నదియా అనుసోతం నావాయ ఆగచ్ఛన్తో తం పేతం తథా గచ్ఛన్తం దిస్వా పుచ్ఛన్తో –

౩౮౭. ‘‘అభిజ్జమానే వారిమ్హి, గఙ్గాయ ఇధ గచ్ఛసి;

నగ్గో పుబ్బద్ధపేతోవ, మాలధారీ అలఙ్కతో;

కుహిం గమిస్ససి పేత, కత్థ వాసో భవిస్సతీ’’తి. –

గాథమాహ. తత్థ అభిజ్జమానేతి పదనిక్ఖేపేన అభిజ్జమానే సఙ్ఘాతే, వారిమ్హి గఙ్గాయాతి గఙ్గాయ నదియా ఉదకే. ఇధాతి ఇమస్మిం ఠానే. పుబ్బద్ధపేతోవాతి కాయస్స పురిమద్ధేన అపేతో వియ అపేతయోనికో దేవపుత్తో వియ. కథం? మాలధారీ అలఙ్కతోతి, మాలాహి పిళన్ధిత్వా అలఙ్కతసీసగ్గోతి అత్థో. కత్థ వాసో భవిస్సతీతి కతరస్మిం గామే దేసే వా తుయ్హం నివాసో భవిస్సతి, తం కథేహీతి అత్థో.

ఇదాని యం తదా తేన పేతేన కోలియేన చ వుత్తం, తం దస్సేతుం సఙ్గీతికారా –

౩౮౮. ‘‘చున్దట్ఠిలం గమిస్సామి, పేతో సో ఇతి భాసతి;

అన్తరే వాసభగామం, బారాణసిఞ్చ సన్తికే.

౩౮౯. ‘‘తఞ్చ దిస్వా మహామత్తో, కోలియో ఇతి విస్సుతో;

సత్తుం భత్తఞ్చ పేతస్స, పీతకఞ్చ యుగం అదా.

౩౯౦. ‘‘నావాయ తిట్ఠమానాయ, కప్పకస్స అదాపయి;

కప్పకస్స పదిన్నమ్హి, ఠానే పేతస్స దిస్సథ.

౩౯౧. ‘‘తతో సువత్థవసనో, మాలధారీ అలఙ్కతో;

ఠానే ఠితస్స పేతస్స, దక్ఖిణా ఉపకప్పథ;

తస్మా దజ్జేథ పేతానం, అనుకమ్పాయ పునప్పున’’న్తి. – గాథాయో అవోచుం;

౩౮౮. తత్థ చున్దట్ఠిలన్తి ఏవంనామకం గామం. అన్తరే వాసభగామం, బారాణసిఞ్చ సన్తికేతి వాసభగామస్స చ బారాణసియా చ వేమజ్ఝే. అన్తరా-సద్దయోగేన హేతం సామ్యత్థే ఉపయోగవచనం. బారాణసియా సన్తికే హి సో గామోతి. అయఞ్హేత్థ అత్థో – అన్తరే వాసభగామస్స చ బారాణసియా చ యో చున్దట్ఠిలనామకో గామో బారాణసియా అవిదూరే, తం గామం గమిస్సామీతి.

౩౮౯. కోలియో ఇతి విస్సుతోతి కోలియోతి ఏవంపకాసితనామో. సత్తుం భత్తఞ్చాతి సత్తుఞ్చేవ భత్తఞ్చ. పీతకఞ్చ యుగం అదాతి పీతకం సువణ్ణవణ్ణం ఏకం వత్థయుగఞ్చ అదాసి.

౩౯౦. కదా అదాసీతి చే ఆహ నావాయ తిట్ఠమానాయ. కప్పకస్స అదాపయీతి గచ్ఛన్తిం నావం ఠపేత్వా తత్థ ఏకస్స న్హాపితస్స ఉపాసకస్స దాపేసి, దిన్నమ్హి వత్థయుగేతి యోజనా. ఠానేతి ఠానసో తఙ్ఖణఞ్ఞేవ. పేతస్స దిస్సథాతి పేతస్స సరీరే పఞ్ఞాయిత్థ, తస్స నివాసనపారుపనవత్థం సమ్పజ్జి. తేనాహ ‘‘తతో సువత్థవసనో, మాలధారీ అలఙ్కతో’’తి, సువత్థవసనో మాలాభరణేహి సుమణ్డితపసాధితో. ఠానే ఠితస్స పేతస్స, దక్ఖిణా ఉపకప్పథాతి దక్ఖిణేయ్యట్ఠానే ఠితా పనేసా దక్ఖిణా తస్స పేతస్స యస్మా ఉపకప్పతి, వినియోగం అగమాసి. తస్మా దజ్జేథ పేతానం, అనుకమ్పాయ పునప్పునన్తి పేతానం అనుకమ్పాయ పేతే ఉద్దిస్స పునప్పునం దక్ఖిణం దదేయ్యాతి అత్థో.

అథ సో కోలియమహామత్తో తం పేతం అనుకమ్పమానో దానవిధిం సమ్పాదేత్వా అనుసోతం ఆగన్త్వా సూరియే ఉగ్గచ్ఛన్తే బారాణసిం సమ్పాపుణి. భగవా చ తేసం అనుగ్గహత్థం ఆకాసేన ఆగన్త్వా గఙ్గాతీరే అట్ఠాసి. కోలియమహామత్తోపి నావాతో ఓతరిత్వా హట్ఠపహట్ఠో భగవన్తం నిమన్తేసి – ‘‘అధివాసేథ మే, భన్తే, భగవా అజ్జతనాయ భత్తం అనుకమ్పం ఉపాదాయా’’తి. అధివాసేసి భగవా తుణ్హీభావేన. సో భగవతో అధివాసనం విదిత్వా తావదేవ రమణీయే భూమిభాగే మహన్తం సాఖామణ్డపం ఉపరి చతూసు చ పస్సేసు నానావిరాగవణ్ణవిచిత్తవివిధవసనసమలఙ్కతం కారేత్వా తత్థ భగవతో ఆసనం పఞ్ఞాపేత్వా అదాసి. నిసీది భగవా పఞ్ఞత్తే ఆసనే.

అథ సో మహామత్తో భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా గన్ధపుప్ఫాదీహి పూజేత్వా వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసిన్నో హేట్ఠా అత్తనో వుత్తవచనం పేతస్స చ పటివచనం భగవతో ఆరోచేసి. భగవా ‘‘భిక్ఖుసఙ్ఘో ఆగచ్ఛతూ’’తి చిన్తేసి. చిన్తితసమనన్తరమేవ బుద్ధానుభావసఞ్చోదితో సువణ్ణహంసగణో వియ ధతరట్ఠహంసరాజం భిక్ఖుసఙ్ఘో ధమ్మరాజం సమ్పరివారేసి. తావదేవ మహాజనో సన్నిపతి ‘‘ఉళారా ధమ్మదేసనా భవిస్సతీ’’తి. తం దిస్వా పసన్నమానసో మహామత్తో బుద్ధప్పముఖం భిక్ఖుసఙ్ఘం పణీతేన ఖాదనీయేన భోజనీయేన సన్తప్పేసి. భగవా కతభత్తకిచ్చో మహాజనస్స అనుకమ్పాయ ‘‘బారాణసిసమీపగామవాసినో సన్నిపతన్తూ’’తి అధిట్ఠాసి. సబ్బే చ తే ఇద్ధిబలేన మహాజనా సన్నిపతింసు, ఉళారే చస్స పేతే పాకటే అకాసి. తేసు కేచి ఛిన్నభిన్నపిలోతికఖణ్డధరా, కేచి అత్తనో కేసేహేవ పటిచ్ఛాదితకోపినా, కేచి నగ్గా యథాజాతరూపా ఖుప్పిపాసాభిభూతా తచపరియోనద్ధా అట్ఠిమత్తసరీరా ఇతో చితో చ పరిబ్భమన్తా మహాజనస్స పచ్చక్ఖతో పఞ్ఞాయింసు.

అథ భగవా తథారూపం ఇద్ధాభిసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖాసి, యథా తే ఏకజ్ఝం సన్నిపతిత్వా అత్తనా కతం పాపకమ్మం మహాజనస్స పవేదేసుం. తమత్థం దీపేన్తా సఙ్గీతికారా –

౩౯౨. ‘‘సాతున్నవసనా ఏకే, అఞ్ఞే కేసనివాసనా;

పేతా భత్తాయ గచ్ఛన్తి, పక్కమన్తి దిసోదిసం.

౩౯౩. ‘‘దూరే ఏకే పధావిత్వా, అలద్ధావ నివత్తరే;

ఛాతా పముచ్ఛితా భన్తా, భూమియం పటిసుమ్భితా.

౩౯౪. ‘‘కేచి తత్థ పపతిత్వా, భూమియం పటిసుమ్భితా;

పుబ్బే అకతకల్యాణా, అగ్గిదడ్ఢావ ఆతపే.

౩౯౫. ‘‘మయం పుబ్బే పాపధమ్మా, ఘరణీ కులమాతరో;

సన్తేసు దేయ్యధమ్మేసు, దీపం నాకమ్హ అత్తనో.

౩౯౬. ‘‘పహూతం అన్నపానమ్పి, అపిస్సు అవకిరీయతి;

సమ్మగ్గతే పబ్బజితే, న చ కిఞ్చి అదమ్హసే.

౩౯౭. ‘‘అకమ్మకామా అలసా, సాదుకామా మహగ్ఘసా;

ఆలోపపిణ్డదాతారో, పటిగ్గహే పరిభాసిమ్హసే.

౩౯౮. ‘‘తే ఘరా తా చ దాసియో, తానేవాభరణాని నో;

తే అఞ్ఞే పరిచారేన్తి, మయం దుక్ఖస్స భాగినో.

౩౯౯. ‘‘వేణీ వా అవఞ్ఞా హోన్తి, రథకారీ చ దుబ్భికా;

చణ్డాలీ కపణా హోన్తి, కప్పకా చ పునప్పునం.

౪౦౦. ‘‘యాని యాని నిహీనాని, కులాని కపణాని చ;

తేసు తేస్వేవ జాయన్తి, ఏసా మచ్ఛరినో గతి.

౪౦౧. ‘‘పుబ్బే చ కతకల్యాణా, దాయకా వీతమచ్ఛరా;

సగ్గం తే పరిపూరేన్తి, ఓభాసేన్తి చ నన్దనం.

౪౦౨. ‘‘వేజయన్తే చ పాసాదే, రమిత్వా కామకామినో;

ఉచ్చాకులేసు జాయన్తి, సభోగేసు తతో చుతా.

౪౦౩. ‘‘కూటాగారే చ పాసాదే, పల్లఙ్కే పోనకత్థతే;

బీజితఙ్గా మోరహత్థేహి, కులే జాతా యసస్సినో.

౪౦౪. ‘‘అఙ్కతో అఙ్కం గచ్ఛన్తి, మాలధారీ అలఙ్కతా;

ధాతియో ఉపతిట్ఠన్తి, సాయం పాతం సుఖేసినో.

౪౦౫. ‘‘నయిదం అకతపుఞ్ఞానం, కతపుఞ్ఞానమేవిదం;

అసోకం నన్దనం రమ్మం, తిదసానం మహావనం.

౪౦౬. ‘‘సుఖం అకతపుఞ్ఞానం, ఇధ నత్థి పరత్థ చ;

సుఖఞ్చ కతపుఞ్ఞానం, ఇధ చేవ పరత్థ చ.

౪౦౭. ‘‘తేసం సహబ్యకామానం, కత్తబ్బం కుసలం బహుం;

కతపుఞ్ఞా హి మోదన్తి, సగ్గే భోగసమఙ్గినో’’తి. – గాథాయో అవోచుం;

౩౯౨. తత్థ సాతున్నవసనాతి ఛిన్నభిన్నపిలోతికఖణ్డనివాసనా. ఏకేతి ఏకచ్చే. కేసనివాసనాతి కేసేహేవ పటిచ్ఛాదితకోపినా. భత్తాయ గచ్ఛన్తీతి ‘‘అప్పేవ నామ ఇతో గతా యత్థ వా తత్థ వా కిఞ్చి ఉచ్ఛిట్ఠభత్తం వా వమితభత్తం వా గబ్భమలాదికం వా లభేయ్యామా’’తి కత్థచిదేవ అట్ఠత్వా ఘాసత్థాయ గచ్ఛన్తి. పక్కమన్తి దిసోదిసన్తి దిసతో దిసం అనేకయోజనన్తరికం ఠానం పక్కమన్తి.

౩౯౩. దూరేతి దూరేవ ఠానే. ఏకేతి ఏకచ్చే పేతా. పధావిత్వాతి ఘాసత్థాయ ఉపధావిత్వా. అలద్ధావ నివత్తరేతి కిఞ్చి ఘాసం వా పానీయం వా అలభిత్వా ఏవ నివత్తన్తి. పముచ్ఛితాతి ఖుప్పిపాసాదిదుక్ఖేన సఞ్జాతముచ్ఛా. భన్తాతి పరిబ్భమన్తా. భూమియం పటిసుమ్భితాతి తాయ ఏవ ముచ్ఛాయ ఉప్పత్తియా ఠత్వా అవక్ఖిత్తమత్తికాపిణ్డా వియ విస్సుస్సిత్వా పథవియం పతితా.

౩౯౪. తత్థాతి గతట్ఠానే. భూమియం పటిసుమ్భితాతి పపాతే పతితా వియ జిఘచ్ఛాదిదుక్ఖేన ఠాతుం అసమత్థభావేన భూమియం పతితా, తత్థ వా గతట్ఠానే ఘాసాదీనం అలాభేన ఛిన్నాసా హుత్వా కేనచి పటిముఖం సుమ్భితా పోథితా వియ భూమియం పతితా హోన్తీతి అత్థో. పుబ్బే అకతకల్యాణాతి పురిమభవే అకతకుసలా. అగ్గిదడ్ఢావ ఆతపేతి నిదాఘకాలే ఆతపట్ఠానే అగ్గినా దడ్ఢా వియ, ఖుప్పిపాసగ్గినా డయ్హమానా మహాదుక్ఖం అనుభవన్తీతి అత్థో.

౩౯౫. పుబ్బేతి అతీతభవే. పాపధమ్మాతి ఇస్సుకీమచ్ఛరీఆదిభావేన లామకసభావా. ఘరణీతి ఘరసామినియో. కులమాతరోతి కులదారకానం మాతరో, కులపురిసానం వా మాతరో. దీపన్తి పతిట్ఠం, పుఞ్ఞన్తి అత్థో. తఞ్హి సత్తానం సుగతీసు పతిట్ఠాభావతో ‘‘పతిట్ఠా’’తి వుచ్చతి. నాకమ్హాతి న కరిమ్హ.

౩౯౬. పహూతన్తి బహుం. అన్నపానమ్పీతి అన్నఞ్చ పానఞ్చ. అపిస్సు అవకిరీయతీతి సూతి నిపాతమత్తం, అపి అవకిరీయతి ఛట్టీయతి. సమ్మగ్గతేతి సమ్మా గతే సమ్మా పటిపన్నే సమ్మా పటిపన్నాయ. పబ్బజితేతి పబ్బజితాయ. సమ్పదానే హి ఇదం భుమ్మవచనం. సమ్మగ్గతే వా పబ్బజితే సతి లబ్భమానేతి అత్థో. న చ కిఞ్చి అదమ్హసేతి ‘‘కిఞ్చిమత్తమ్పి దేయ్యధమ్మం నాదమ్హా’’తి విప్పటిసారాభిభూతా వదన్తి.

౩౯౭. అకమ్మకామాతి సాధూతి అకత్తబ్బం కమ్మం అకుసలం కామేన్తీతి అకమ్మకామా, సాధూహి వా కత్తబ్బం కుసలం కామేన్తీతి కమ్మకామా, న కమ్మకామాతి అకమ్మకామా, కుసలధమ్మేసు అచ్ఛన్దికాతి అత్థో. అలసాతి కుసీతా కుసలకమ్మకరణే నిబ్బీరియా. సాదుకామాతి సాతమధురవత్థుపియా. మహగ్ఘసాతి మహాభోజనా, ఉభయేనాపి సున్దరఞ్చ మధురఞ్చ భోజనం లభిత్వా అత్థికానం కిఞ్చి అదత్వా సయమేవ భుఞ్జితారోతి దస్సేతి. ఆలోపపిణ్డదాతారోతి ఆలోపమత్తస్సపి భోజనపిణ్డస్స దాయకా. పటిగ్గహేతి తస్స పటిగ్గణ్హనకే. పరిభాసిమ్హసేతి పరిభవం కరోన్తా భాసిమ్హ, అవమఞ్ఞిమ్హ ఉప్పణ్డిమ్హా చాతి అత్థో.

౩౯౮. తే ఘరాతి యత్థ మయం పుబ్బే ‘‘అమ్హాకం ఘర’’న్తి మమత్తం అకరిమ్హా, తాని ఘరాని యథాఠితాని, ఇదాని నో న కిఞ్చి ఉపకప్పతీతి అధిప్పాయో. తా చ దాసియో తానేవాభరణాని నోతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. తత్థ నోతి అమ్హాకం. తేతి తే ఘరాదికే. అఞ్ఞే పరిచారేన్తి, పరిభోగాదివసేన వినియోగం కరోన్తీతి అత్థో. మయం దుక్ఖస్స భాగినోతి మయం పన పుబ్బే కేవలం కీళనప్పసుతా హుత్వా సాపతేయ్యం పహాయ గమనీయం అనుగామికం కాతుం అజానన్తా ఇదాని ఖుప్పిపాసాదిదుక్ఖస్స భాగినో భవామాతి అత్తానం గరహన్తా వదన్తి.

౩౯౯. ఇదాని యస్మా పేతయోనితో చవిత్వా మనుస్సేసు ఉప్పజ్జన్తాపి సత్తా యేభుయ్యేన తస్సేవ కమ్మస్స విపాకావసేసేన హీనజాతికా కపణవుత్తినోవ హోన్తి, తస్మా తమత్థం దస్సేతుం ‘‘వేణివా’’తిఆదినా ద్వే గాథా వుత్తా. తత్థ వేణివాతి వేనజాతికా, విలీవకారా నళకారా హోన్తీతి అత్థో. వా-సద్దో అనియమత్థో. అవఞ్ఞాతి అవఞ్ఞేయ్యా, అవజానితబ్బాతి వుత్తం హోతి. ‘‘వమ్భనా’’తి వా పాఠో, పరేహి బాధనీయాతి అత్థో. రథకారీతి చమ్మకారినో. దుబ్భికాతి మిత్తదుబ్భికా మిత్తానం బాధికా. చణ్డాలీతి చణ్డాలజాతికా. కపణాతి వనిబ్బకా అతివియ కారుఞ్ఞప్పత్తా. కప్పకాతి కప్పకజాతికా, సబ్బత్థ ‘‘హోన్తి పునప్పున’’న్తి యోజనా, అపరాపరమ్పి ఇమేసు నిహీనకులేసు ఉప్పజ్జన్తీతి వుత్తం హోతి.

౪౦౦. తేసు తేస్వేవ జాయన్తీతి యాని యాని అఞ్ఞానిపి నేసాదపుక్కుసకులాదీని కపణాని అతివియ వమ్భనియాని పరమదుగ్గతాని చ, తేసు తేసు ఏవ నిహీనకులేసు మచ్ఛరియమలేన పేతేసు నిబ్బత్తిత్వా తతో చుతా నిబ్బత్తన్తి. తేనాహ ‘‘ఏసా మచ్ఛరినో గతీ’’తి.

౪౦౧. ఏవం అకతపుఞ్ఞానం సత్తానం గతిం దస్సేత్వా ఇదాని కతపుఞ్ఞానం గతిం దస్సేతుం ‘‘పుబ్బే చ కతకల్యాణా’’తి సత్త గాథా వుత్తా. తత్థ సగ్గం తే పరిపూరేన్తీతి యే పుబ్బే పురిమజాతియం కతకల్యాణా దాయకా దానపుఞ్ఞాభిరతా విగతమలమచ్ఛేరా, తే అత్తనో రూపసమ్పత్తియా చేవ పరివారసమ్పత్తియా చ సగ్గం దేవలోకం పరిపూరేన్తి పరిపుణ్ణం కరోన్తి. ఓభాసేన్తి చ నన్దనన్తి న కేవలం పరిపూరేన్తియేవ, అథ ఖో కప్పరుక్ఖాదీనం పభాహి సభావేనేవ ఓభాసమానమ్పి నన్దనవనం అత్తనో వత్థాభరణజుతీహి సరీరప్పభాయ చ అభిభవిత్వా చేవ ఓభాసేత్వా చ జోతేన్తి.

౪౦౨. కామకామినోతి యథిచ్ఛితేసు కామగుణేసు యథాకామం పరిభోగవన్తో. ఉచ్చాకులేసూతి ఉచ్చేసు ఖత్తియకులాదీసు కులేసు. సభోగేసూతి మహావిభవేసు. తతో చుతాతి తతో దేవలోకతో చుతా.

౪౦౩. కూటాగారే చ పాసాదేతి కూటాగారే చ పాసాదే చ. బీజితఙ్గాతి బీజియమానదేహా. మోరహత్థేహీతి మోరపిఞ్ఛపటిమణ్డితబీజనీహత్థేహి. యసస్సినోతి పరివారవన్తో రమన్తీతి అధిప్పాయో.

౪౦౪. అఙ్కతో అఙ్కం గచ్ఛన్తీతి దారకకాలేపి ఞాతీనం ధాతీనఞ్చ అఙ్కట్ఠానతో అఙ్కట్ఠానమేవ గచ్ఛన్తి, న భూమితలన్తి అధిప్పాయో. ఉపతిట్ఠన్తీతి ఉపట్ఠానం కరోన్తి. సుఖేసినోతి సుఖమిచ్ఛన్తా, ‘‘మా సీతం వా ఉణ్హం వా’’తి అప్పకమ్పి దుక్ఖం పరిహరన్తా ఉపతిట్ఠన్తీతి అధిప్పాయో.

౪౦౫. నయిదం అకతపుఞ్ఞానన్తి ఇదం సోకవత్థుఅభావతో అసోకం రమ్మం రమణీయం తిదసానం తావతింసదేవానం మహావనం మహాఉపవనభూతం నన్దనం నన్దనవనం అకతపుఞ్ఞానం న హోతి, తేహి లద్ధుం న సక్కాతి అత్థో.

౪౦౬. ఇధాతి ఇమస్మిం మనుస్సలోకే విసేసతో పుఞ్ఞం కరీయతి, తం సన్ధాయాహ. ఇధాతి వా దిట్ఠధమ్మే. పరత్థాతి సమ్పరాయే.

౪౦౭. తేసన్తి తేహి యథావుత్తేహి దేవేహి. సహబ్యకామానన్తి సహభావం ఇచ్ఛన్తేహి. భోగసమఙ్గినోతి భోగేహి సమన్నాగతా, దిబ్బేహి పఞ్చకామగుణేహి సమప్పితా మోదన్తీతి అత్థో. సేసం ఉత్తానత్థమేవ.

ఏవం తేహి పేతేహి సాధారణతో అత్తనా కతకమ్మస్స చ గతియా పుఞ్ఞకమ్మస్స చ గతియా పవేదితాయ సంవిగ్గమనస్స కోళియామచ్చపముఖస్స తత్థ సన్నిపతితస్స మహాజనస్స అజ్ఝాసయానురూపం భగవా విత్థారేన ధమ్మం దేసేసి. దేసనాపరియోసానే చతురాసీతియా పాణసహస్సానం ధమ్మాభిసమయో అహోసీతి.

అభిజ్జమానపేతవత్థువణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. సాణవాసిత్థేరపేతవత్థువణ్ణనా

కుణ్డినాగరియో థేరోతి ఇదం సత్థరి వేళువనే విహరన్తే ఆయస్మతో సాణవాసిత్థేరస్స ఞాతిపేతే ఆరబ్భ వుత్తం. అతీతే కిర బారాణసియం కితవస్స నామ రఞ్ఞో పుత్తో ఉయ్యానకీళం కీళిత్వా నివత్తన్తో సునేత్తం నామ పచ్చేకబుద్ధం పిణ్డాయ చరిత్వా నగరతో నిక్ఖమన్తం దిస్వా ఇస్సరియమదమత్తో హుత్వా ‘‘కథఞ్హి నామ మయ్హం అఞ్జలిం అకత్వా అయం ముణ్డకో గచ్ఛతీ’’తి పదుట్ఠచిత్తో హత్థిక్ఖన్ధతో ఓతరిత్వా ‘‘కచ్చి తే పిణ్డపాతో లద్ధో’’తి ఆలపన్తో హత్థతో పత్తం గహేత్వా పథవియం పాతేత్వా భిన్ది. అథ నం సబ్బత్థ తాదిభావప్పత్తియా నిబ్బికారం కరుణావిప్ఫారసోమనస్సనిపాతపసన్నచిత్తమేవ ఓలోకేన్తం అట్ఠానాఘాతేన దూసితచిత్తో ‘‘కిం మం కితవస్స రఞ్ఞో పుత్తం న జానాసి, త్వం ఓలోకయన్తో మయ్హం కిం కరిస్ససీ’’తి వత్వా అవహసన్తో పక్కామి. పక్కన్తమత్తస్సేవ చస్స నరకగ్గిదాహపటిభాగో బలవసరీరదాహో ఉప్పజ్జి. సో తేన మహాసన్తాపేనాభిభూతకాయో అతిబాళ్హం దుక్ఖవేదనాభితున్నో కాలం కత్వా అవీచీమహానిరయే నిబ్బత్తి.

సో తత్థ దక్ఖిణపస్సేన వామపస్సేన ఉత్తానో అవకుజ్జోతి బహూహి పకారేహి పరివత్తిత్వా చతురాసీతి వస్ససహస్సాని పచ్చిత్వా తతో చుతో పేతేసు అపిరిమితకాలం ఖుప్పిపాసాదిదుక్ఖం అనుభవిత్వా తతో చుతో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే కుణ్డినగరస్స సమీపే కేవట్టగామే నిబ్బత్తి. తస్స జాతిస్సరఞాణం ఉప్పజ్జి, తేన సో పుబ్బే అత్తనా అనుభూతపుబ్బం దుక్ఖం అనుస్సరన్తో వయప్పత్తోపి పాపభయేన ఞాతకేహిపి సద్ధిం మచ్ఛబన్ధనత్థం న గచ్ఛతి. తేసు గచ్ఛన్తేసు మచ్ఛే ఘాతేతుం అనిచ్ఛన్తో నిలీయతి, గతో చ జాలం భిన్దతి, జీవన్తే వా మచ్ఛే గహేత్వా ఉదకే విస్సజ్జేతి, తస్స తం కిరియం అరోచన్తా ఞాతకా గేహతో తం నీహరింసు. ఏకో పనస్స భాతా సినేహబద్ధహదయో అహోసి.

తేన చ సమయేన ఆయస్మా ఆనన్దో కుణ్డినగరం ఉపనిస్సాయ సాణపబ్బతే విహరతి. అథ సో కేవట్టపుత్తో ఞాతకేహి పరిచ్చత్తో హుత్వా ఇతో చితో చ పరిబ్భమన్తో తం పదేసం పత్తో భోజనవేలాయ థేరస్స సన్తికం ఉపసఙ్కమి. థేరో తం పుచ్ఛిత్వా భోజనేన అత్థికభావం ఞత్వా తస్స భత్తం దత్వా కతభత్తకిచ్చో సబ్బం తం పవత్తిం ఞత్వా ధమ్మకథాయ పసన్నమానసం ఞత్వా ‘‘పబ్బజిస్ససి, ఆవుసో’’తి? ‘‘ఆమ, భన్తే, పబ్బజిస్సామీ’’తి. థేరో తం పబ్బాజేత్వా తేన సద్ధిం భగవతో సన్తికం అగమాసి. అథ నం సత్థా ఆహ – ‘‘ఆనన్ద, ఇమం సామణేరం అనుకమ్పేయ్యాసీ’’తి. సో చ అకతకుసలత్తా అప్పలాభో అహోసి. అథ నం సత్థా అనుగ్గణ్హన్తో భిక్ఖూనం పరిభోగత్థాయ పానీయఘటానం పరిపూరణే నియోజేసి. తం దిస్వా ఉపాసకా తస్స బహూని నిచ్చభత్తాని పట్ఠపేసుం.

సో అపరేన సమయేన లద్ధూపసమ్పదో అరహత్తం పత్వా థేరో హుత్వా ద్వాదసహి భిక్ఖూహి సద్ధిం సాణపబ్బతే వసి. తస్స పన ఞాతకా పఞ్చసతమత్తా అనుపచితకుసలకమ్మా ఉపచితమచ్ఛేరాదిపాపధమ్మా కాలం కత్వా పేతేసు నిబ్బత్తింసు. తస్స పన మాతాపితరో ‘‘ఏస అమ్హేహి పుబ్బే గేహతో నిక్కడ్ఢితో’’తి సారజ్జమానా తం అనుపసఙ్కమిత్వా తస్మిం బద్ధసినేహం భాతికం పేసేసుం. సో థేరస్స గామం పిణ్డాయ పవిట్ఠసమయే దక్ఖిణజాణుమణ్డలం పథవియం పతిట్ఠాపేత్వా కతఞ్జలీ అత్తానం దస్సేత్వా ‘‘మాతా పితా చ తే, భన్తే’’తిఆదిగాథా అవోచ. కుణ్డినాగరియో థేరోతిఆదయో పన ఆదితో పఞ్చ గాథా తాసం సమ్బన్ధదస్సనత్థం ధమ్మసఙ్గాహకేహి ఠపితా.

౪౦౮. ‘‘కుణ్డినాగరియో థేరో, సాణవాసినివాసికో;

పోట్ఠపాదోతి నామేన, సమణో భావితిన్ద్రియో.

౪౦౯. ‘‘తస్స మాతా పితా భాతా, దుగ్గతా యమలోకికా;

పాపకమ్మం కరిత్వాన, పేతలోకం ఇతో గతా.

౪౧౦. ‘‘తే దుగ్గతా సూచికట్టా, కిలన్తా నగ్గినో కిసా;

ఉత్తసన్తా మహత్తాసా, న దస్సేన్తి కురూరినో.

౪౧౧. ‘‘తస్స భాతా వితరిత్వా, నగ్గో ఏకపథేకకో;

చతుకుణ్డికో భవిత్వాన, థేరస్స దస్సయీతుమం.

౪౧౨. ‘‘థేరో చామనసికత్వా, తుణ్హీభూతో అతిక్కమి;

సో చ విఞ్ఞాపయీ థేరం, ‘భాతా పేతగతో అహం’.

౪౧౩. ‘‘మాతా పితా చ తే భన్తే, దుగ్గతా యమలోకికా;

పాపకమ్మం కరిత్వాన, పేతలోకం ఇతో గతా.

౪౧౪. ‘‘తేన దుగ్గతా సూచికట్టా, కిలన్తా నగ్గినో కిసా;

ఉత్తసన్తా మహత్తాసా, న దస్సేన్తి కురూరినో.

౪౧౫. ‘‘అనుకమ్పస్సు కారుణికో, దత్వా అన్వాదిసాహి నో;

తవ దిన్నేన దానేన, యాపేస్సన్తి కురూరినో’’తి.

౪౦౮-౯. తత్థ కుణ్డినాగరియో థేరోతి ఏవంనామకే నగరే జాతసంవడ్ఢత్థేరో, ‘‘కుణ్డికనగరో థేరో’’తిపి పాఠో, సో ఏవత్థో. సాణవాసినివాసికోతి సాణపబ్బతవాసీ. పోట్ఠపాదోతి నామేనాతి నామేన పోట్ఠపాదో నామ. సమణోతి సమితపాపో. భావితిన్ద్రియోతి అరియమగ్గభావనాయ భావితసద్ధాదిఇన్ద్రియో, అరహాతి అత్థో. తస్సాతి తస్స సాణవాసిత్థేరస్స. దుగ్గతాతి దుగ్గతిగతా.

౪౧౦. సూచికట్టాతి పూతినా లూఖగత్తా అట్టకా, సూచికాతి లద్ధనామాయ ఖుప్పిపాసాయ అట్టా పీళితా. ‘‘సూచికణ్ఠా’’తి కేచి పఠన్తి, సూచిఛిద్దసదిసముఖద్వారాతి అత్థో. కిలన్తాతి కిలన్తకాయచిత్తా. నగ్గినోతి నగ్గరూపా నిచ్చోళా. కిసాతి అట్ఠిత్తచమత్తసరీరతాయ కిసదేహా. ఉత్తసన్తాతి ‘‘అయం సమణో అమ్హాకం పుత్తో’’తి ఓత్తప్పేన ఉత్రాసం ఆపజ్జన్తా. మహత్తాసాతి అత్తనా పుబ్బే కతకమ్మం పటిచ్చ సఞ్జాతమహాభయా. న దస్సేన్తీతి అత్తానం న దస్సేన్తి, సమ్ముఖీభావం న గచ్ఛన్తి. కురూరినోతి దారుణకమ్మన్తా.

౪౧౧. తస్స భాతాతి సాణవాసిత్థేరస్స భాతా. వితరిత్వాతి వితిణ్ణో హుత్వా, ఓత్తప్పసన్తాసభయాతి అత్థో. వితురిత్వాతి వా పాఠో, తురితో హుత్వా, తరమానరూపో హుత్వాతి వుత్తం హోతి. ఏకపథేతి ఏకపదికమగ్గే. ఏకకోతి ఏకికో అదుతియో. చతుకుణ్డికో భవిత్వానాతి చతూహి అఙ్గేహి కుణ్డేతి అత్తభావం పవత్తేతీతి చతుకుణ్డికో, ద్వీహి జాణూహి ద్వీహి హత్థేహి గచ్ఛన్తో తిట్ఠన్తో చ, ఏవంభూతో హుత్వాతి అత్థో. సో హి ఏవం పురతో కోపీనపటిచ్ఛాదనా హోతీతి తథా అకాసి. థేరస్స దస్సయీతుమన్తి థేరస్స అత్తానం ఉద్దిసయి దస్సేసి.

౪౧౨. అమనసికత్వాతి ‘‘అయం నామ ఏసో’’తి ఏవం మనసి అకరిత్వా అనావజ్జేత్వా. సో చాతి సో పేతో. భాతా పేతగతో అహన్తి ‘‘అహం అతీతత్తభావే భాతా, ఇదాని పేతభూతో ఇధాగతో’’తి వత్వా విఞ్ఞాపయి థేరన్తి యోజనా.

౪౧౩-౫. యథా పన విఞ్ఞాపయి, తం దస్సేతుం ‘‘మాతా పితా చా’’తిఆదినా తిస్సో గాథా వుత్తా. తత్థ మాతా పితా చ తేతి తవ మాతా చ పితా చ. అనుకమ్పస్సూతి అనుగ్గణ్హ అనుదయం కరోహి. అన్వాదిసాహీతి ఆదిస. నోతి అమ్హాకం. తవ దిన్నేనాతి తయా దిన్నేన.

తం సుత్వా థేరో యథా పటిపజ్జి, తం దస్సేతుం –

౪౧౬. ‘‘థేరో చరిత్వా పిణ్డాయ, భిక్ఖూ అఞ్ఞే చ ద్వాదస;

ఏకజ్ఝం సన్నిపతింసు, భత్తవిస్సగ్గకారణా.

౪౧౭. ‘‘థేరో సబ్బేవ తే ఆహ, యథాలద్ధం దదాథ మే;

సఙ్ఘభత్తం కరిస్సామి, అనుకమ్పాయ ఞాతినం.

౪౧౮. ‘‘నియ్యాదయింసు థేరస్స, థేరో సఙ్ఘం నిమన్తయి;

దత్వా అన్వాదిసి థేరో, మాతు పితు చ భాతునో;

‘ఇదం మే ఞాతీనం హోతు, సుఖితా హోన్తు ఞాతయో’.

౪౧౯. ‘‘సమనన్తరానుద్దిట్ఠే, భోజనం ఉదపజ్జథ;

సుచిం పణీతం సమ్పన్నం, అనేకరసబ్యఞ్జనం.

౪౨౦. ‘‘తతో ఉద్దస్సయీ భాతా, వణ్ణవా బలవా సుఖీ;

పహూతం భోజనం భన్తే, పస్స నగ్గామ్హసే మయం;

తథా భన్తే పరక్కమ, యథా వత్థం లభామసే.

౪౨౧. ‘‘థేరో సఙ్కారకూటమ్హా, ఉచ్చినిత్వాన నన్తకే;

పిలోతికం పటం కత్వా, సఙ్ఘే చాతుద్దిసే అదా.

౪౨౨. ‘‘దత్వా అన్వాదిసీ థేరో, మాతు పితు చ భాతునో;

‘ఇదం మే ఞాతీనం హోతు, సుఖితా హోన్తు ఞాతయో’.

౪౨౩. ‘‘సమనన్తరానుద్దిట్ఠే, వత్థాని ఉదపజ్జిసుం;

తతో సువత్థవసనో, థేరస్స దస్సయీతుమం.

౪౨౪. ‘‘యావతా నన్దరాజస్స, విజితస్మిం పటిచ్ఛదా;

తతో బహుతరా భన్తే, వత్థానచ్ఛాదనాని నో.

౪౨౫. ‘‘కోసేయ్యకమ్బలీయాని, ఖోమకప్పాసికాని చ;

విపులా చ మహగ్ఘా చ, తేపాకాసేవలమ్బరే.

౪౨౬. ‘‘తే మయం పరిదహామ, యం యఞ్హి మనసో పియం;

తథా భన్తే పరక్కమ, యథా గేహం లభామసే.

౪౨౭. ‘‘థేరో పణ్ణకుటిం కత్వా, సఙ్ఘే చాతుద్దిసే అదా;

దత్వా చ అన్వాదిసీ థేరో, మాతు పితు చ భాతునో;

‘ఇదం మే ఞాతీనం హోతు, సుఖితా హోన్తు ఞాతయో’.

౪౨౮. ‘‘సమనన్తరానుద్దిట్ఠే, ఘరాని ఉదపజ్జిసుం;

కూటాగారనివేసనా, విభత్తా భాగసో మితా.

౪౨౯. ‘‘న మనుస్సేసు ఈదిసా, యాదిసా నో ఘరా ఇధ;

అపి దిబ్బేసు యాదిసా, తాదిసా నో ఘరా ఇధ.

౪౩౦. ‘‘దద్దల్లమానా ఆభేన్తి, సమన్తా చతురో దిసా;

తథా భన్తే పరక్కమ, యథా పానీయం లభామసే.

౪౩౧. ‘‘థేరో కరణం పూరేత్వా, సఙ్ఘే చాతుద్దిసే అదా;

దత్వా అన్వాదిసీ థేరో, మాతు పితు చ భాతునో;

‘ఇదం మే ఞాతీనం హోతు, సుఖితా హోన్తు ఞాతయో’.

౪౩౨. ‘‘సమనన్తరానుద్దిట్ఠే, పానీయం ఉదపజ్జథ;

గమ్భీరా చతురస్సా చ, పోక్ఖరఞ్ఞో సునిమ్మితా.

౪౩౩. ‘‘సీతోదికా సుప్పతిత్థా, సీతా అప్పటిగన్ధియా;

పదుముప్పలసఞ్ఛన్నా, వారికిఞ్జక్ఖపూరితా.

౪౩౪. ‘‘తత్థ న్హత్వా పివిత్వా చ, థేరస్స పటిదస్సయుం;

పహూతం పానీయం భన్తే, పాదా దుక్ఖా ఫలన్తి నో.

౪౩౫. ‘‘ఆహిణ్డమానా ఖఞ్జామ, సక్ఖరే కుసకణ్టకే;

తథా భన్తే పరక్కమ, యథా యానం లభామసే.

౪౩౬. ‘‘థేరో సిపాటికం లద్ధా, సఙ్ఘే చాతుద్దిసే అదా;

దత్వా అన్వాదిసీ థేరో, మాతు పితు చ భాతునో;

‘ఇదం మే ఞాతీనం హోతు, సుఖితా హోన్తు ఞాతయో’.

౪౩౭. ‘‘సమనన్తరానుద్దిట్ఠే, పేతా రథేన మాగముం;

అనుకమ్పితమ్హ భదన్తే, భత్తేనచ్ఛాదనేన చ.