౨. సాణవాసిత్థేరపేతవత్థువణ్ణనా
కుణ్డినాగరియో థేరోతి ఇదం సత్థరి వేళువనే విహరన్తే ఆయస్మతో సాణవాసిత్థేరస్స ఞాతిపేతే ఆరబ్భ వుత్తం. అతీతే కిర బారాణసియం కితవస్స నామ రఞ్ఞో పుత్తో ఉయ్యానకీళం కీళిత్వా నివత్తన్తో సునేత్తం నామ పచ్చేకబుద్ధం పిణ్డాయ చరిత్వా నగరతో నిక్ఖమన్తం దిస్వా ఇస్సరియమదమత్తో హుత్వా ‘‘కథఞ్హి నామ మయ్హం అఞ్జలిం అకత్వా అయం ముణ్డకో గచ్ఛతీ’’తి పదుట్ఠచిత్తో హత్థిక్ఖన్ధతో ఓతరిత్వా ‘‘కచ్చి తే పిణ్డపాతో లద్ధో’’తి ఆలపన్తో హత్థతో పత్తం గహేత్వా పథవియం పాతేత్వా భిన్ది. అథ నం సబ్బత్థ తాదిభావప్పత్తియా నిబ్బికారం కరుణావిప్ఫారసోమనస్సనిపాతపసన్నచిత్తమేవ ఓలోకేన్తం అట్ఠానాఘాతేన దూసితచిత్తో ‘‘కిం మం కితవస్స రఞ్ఞో పుత్తం న జానాసి, త్వం ఓలోకయన్తో మయ్హం కిం కరిస్ససీ’’తి వత్వా అవహసన్తో పక్కామి. పక్కన్తమత్తస్సేవ చస్స నరకగ్గిదాహపటిభాగో బలవసరీరదాహో ఉప్పజ్జి. సో తేన మహాసన్తాపేనాభిభూతకాయో అతిబాళ్హం దుక్ఖవేదనాభితున్నో కాలం కత్వా అవీచీమహానిరయే నిబ్బత్తి.
సో తత్థ దక్ఖిణపస్సేన వామపస్సేన ఉత్తానో అవకుజ్జోతి బహూహి పకారేహి పరివత్తిత్వా చతురాసీతి వస్ససహస్సాని పచ్చిత్వా తతో చుతో పేతేసు అపిరిమితకాలం ఖుప్పిపాసాదిదుక్ఖం అనుభవిత్వా తతో చుతో ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే కుణ్డినగరస్స సమీపే కేవట్టగామే నిబ్బత్తి. తస్స జాతిస్సరఞాణం ఉప్పజ్జి, తేన సో పుబ్బే అత్తనా అనుభూతపుబ్బం దుక్ఖం అనుస్సరన్తో వయప్పత్తోపి పాపభయేన ఞాతకేహిపి సద్ధిం మచ్ఛబన్ధనత్థం న గచ్ఛతి. తేసు గచ్ఛన్తేసు మచ్ఛే ఘాతేతుం అనిచ్ఛన్తో నిలీయతి, గతో చ జాలం భిన్దతి, జీవన్తే వా మచ్ఛే గహేత్వా ఉదకే విస్సజ్జేతి, తస్స తం కిరియం అరోచన్తా ఞాతకా గేహతో తం నీహరింసు. ఏకో పనస్స భాతా సినేహబద్ధహదయో అహోసి.
తేన చ సమయేన ఆయస్మా ఆనన్దో కుణ్డినగరం ఉపనిస్సాయ సాణపబ్బతే విహరతి. అథ సో కేవట్టపుత్తో ఞాతకేహి పరిచ్చత్తో హుత్వా ఇతో చితో చ పరిబ్భమన్తో తం పదేసం పత్తో భోజనవేలాయ థేరస్స సన్తికం ఉపసఙ్కమి. థేరో తం పుచ్ఛిత్వా భోజనేన అత్థికభావం ఞత్వా తస్స భత్తం దత్వా కతభత్తకిచ్చో సబ్బం తం పవత్తిం ఞత్వా ధమ్మకథాయ పసన్నమానసం ఞత్వా ‘‘పబ్బజిస్ససి, ఆవుసో’’తి? ‘‘ఆమ, భన్తే, పబ్బజిస్సామీ’’తి. థేరో తం పబ్బాజేత్వా తేన సద్ధిం భగవతో సన్తికం అగమాసి. అథ నం సత్థా ఆహ – ‘‘ఆనన్ద, ఇమం సామణేరం అనుకమ్పేయ్యాసీ’’తి. సో చ అకతకుసలత్తా అప్పలాభో అహోసి. అథ నం సత్థా అనుగ్గణ్హన్తో భిక్ఖూనం పరిభోగత్థాయ పానీయఘటానం పరిపూరణే నియోజేసి. తం దిస్వా ఉపాసకా తస్స బహూని నిచ్చభత్తాని పట్ఠపేసుం.
సో అపరేన సమయేన లద్ధూపసమ్పదో అరహత్తం పత్వా థేరో హుత్వా ద్వాదసహి భిక్ఖూహి సద్ధిం సాణపబ్బతే వసి. తస్స పన ఞాతకా పఞ్చసతమత్తా అనుపచితకుసలకమ్మా ఉపచితమచ్ఛేరాదిపాపధమ్మా కాలం కత్వా పేతేసు నిబ్బత్తింసు. తస్స పన మాతాపితరో ‘‘ఏస అమ్హేహి పుబ్బే గేహతో నిక్కడ్ఢితో’’తి సారజ్జమానా తం అనుపసఙ్కమిత్వా తస్మిం బద్ధసినేహం భాతికం పేసేసుం. సో థేరస్స గామం పిణ్డాయ పవిట్ఠసమయే దక్ఖిణజాణుమణ్డలం పథవియం పతిట్ఠాపేత్వా కతఞ్జలీ అత్తానం దస్సేత్వా ‘‘మాతా పితా చ తే, భన్తే’’తిఆదిగాథా అవోచ. కుణ్డినాగరియో థేరోతిఆదయో పన ఆదితో పఞ్చ గాథా తాసం సమ్బన్ధదస్సనత్థం ధమ్మసఙ్గాహకేహి ఠపితా.
౪౦౮. ‘‘కుణ్డినాగరియో థేరో, సాణవాసినివాసికో;
పోట్ఠపాదోతి నామేన, సమణో భావితిన్ద్రియో.
౪౦౯. ‘‘తస్స మాతా పితా భాతా, దుగ్గతా యమలోకికా;
పాపకమ్మం కరిత్వాన, పేతలోకం ఇతో గతా.
౪౧౦. ‘‘తే దుగ్గతా సూచికట్టా, కిలన్తా నగ్గినో కిసా;
ఉత్తసన్తా మహత్తాసా, న దస్సేన్తి కురూరినో.
౪౧౧. ‘‘తస్స భాతా వితరిత్వా, నగ్గో ఏకపథేకకో;
చతుకుణ్డికో భవిత్వాన, థేరస్స దస్సయీతుమం.
౪౧౨. ‘‘థేరో చామనసికత్వా, తుణ్హీభూతో అతిక్కమి;
సో చ విఞ్ఞాపయీ థేరం, ‘భాతా పేతగతో అహం’.
౪౧౩. ‘‘మాతా పితా చ తే భన్తే, దుగ్గతా యమలోకికా;
పాపకమ్మం కరిత్వాన, పేతలోకం ఇతో గతా.
౪౧౪. ‘‘తేన దుగ్గతా సూచికట్టా, కిలన్తా నగ్గినో కిసా;
ఉత్తసన్తా మహత్తాసా, న దస్సేన్తి కురూరినో.
౪౧౫. ‘‘అనుకమ్పస్సు కారుణికో, దత్వా అన్వాదిసాహి నో;
తవ దిన్నేన దానేన, యాపేస్సన్తి కురూరినో’’తి.
౪౦౮-౯. తత్థ కుణ్డినాగరియో థేరోతి ఏవంనామకే నగరే జాతసంవడ్ఢత్థేరో, ‘‘కుణ్డికనగరో థేరో’’తిపి పాఠో, సో ఏవత్థో. సాణవాసినివాసికోతి సాణపబ్బతవాసీ. పోట్ఠపాదోతి నామేనాతి నామేన పోట్ఠపాదో నామ. సమణోతి సమితపాపో. భావితిన్ద్రియోతి అరియమగ్గభావనాయ భావితసద్ధాదిఇన్ద్రియో, అరహాతి అత్థో. తస్సాతి తస్స సాణవాసిత్థేరస్స. దుగ్గతాతి దుగ్గతిగతా.
౪౧౦. సూచికట్టాతి పూతినా లూఖగత్తా అట్టకా, సూచికాతి లద్ధనామాయ ఖుప్పిపాసాయ అట్టా పీళితా. ‘‘సూచికణ్ఠా’’తి కేచి పఠన్తి, సూచిఛిద్దసదిసముఖద్వారాతి అత్థో. కిలన్తాతి కిలన్తకాయచిత్తా. నగ్గినోతి నగ్గరూపా నిచ్చోళా. కిసాతి అట్ఠిత్తచమత్తసరీరతాయ కిసదేహా. ఉత్తసన్తాతి ‘‘అయం సమణో అమ్హాకం పుత్తో’’తి ఓత్తప్పేన ఉత్రాసం ఆపజ్జన్తా. మహత్తాసాతి అత్తనా పుబ్బే కతకమ్మం పటిచ్చ సఞ్జాతమహాభయా. న దస్సేన్తీతి అత్తానం న దస్సేన్తి, సమ్ముఖీభావం న గచ్ఛన్తి. కురూరినోతి దారుణకమ్మన్తా.
౪౧౧. తస్స భాతాతి సాణవాసిత్థేరస్స భాతా. వితరిత్వాతి వితిణ్ణో హుత్వా, ఓత్తప్పసన్తాసభయాతి అత్థో. వితురిత్వాతి వా పాఠో, తురితో హుత్వా, తరమానరూపో హుత్వాతి వుత్తం హోతి. ఏకపథేతి ఏకపదికమగ్గే. ఏకకోతి ఏకికో అదుతియో. చతుకుణ్డికో భవిత్వానాతి చతూహి అఙ్గేహి కుణ్డేతి అత్తభావం పవత్తేతీతి చతుకుణ్డికో, ద్వీహి జాణూహి ద్వీహి హత్థేహి గచ్ఛన్తో తిట్ఠన్తో చ, ఏవంభూతో హుత్వాతి అత్థో. సో హి ఏవం పురతో కోపీనపటిచ్ఛాదనా హోతీతి తథా అకాసి. థేరస్స దస్సయీతుమన్తి థేరస్స అత్తానం ఉద్దిసయి దస్సేసి.
౪౧౨. అమనసికత్వాతి ‘‘అయం నామ ఏసో’’తి ఏవం మనసి అకరిత్వా అనావజ్జేత్వా. సో చాతి సో పేతో. భాతా పేతగతో అహన్తి ‘‘అహం అతీతత్తభావే భాతా, ఇదాని పేతభూతో ఇధాగతో’’తి వత్వా విఞ్ఞాపయి థేరన్తి యోజనా.
౪౧౩-౫. యథా పన విఞ్ఞాపయి, తం దస్సేతుం ‘‘మాతా పితా చా’’తిఆదినా తిస్సో గాథా వుత్తా. తత్థ మాతా పితా చ తేతి తవ మాతా చ పితా చ. అనుకమ్పస్సూతి అనుగ్గణ్హ అనుదయం కరోహి. అన్వాదిసాహీతి ఆదిస. నోతి అమ్హాకం. తవ దిన్నేనాతి తయా దిన్నేన.
తం సుత్వా థేరో యథా పటిపజ్జి, తం దస్సేతుం –
౪౧౬. ‘‘థేరో చరిత్వా పిణ్డాయ, భిక్ఖూ అఞ్ఞే చ ద్వాదస;
ఏకజ్ఝం సన్నిపతింసు, భత్తవిస్సగ్గకారణా.
౪౧౭. ‘‘థేరో సబ్బేవ తే ఆహ, యథాలద్ధం దదాథ మే;
సఙ్ఘభత్తం కరిస్సామి, అనుకమ్పాయ ఞాతినం.
౪౧౮. ‘‘నియ్యాదయింసు థేరస్స, థేరో సఙ్ఘం నిమన్తయి;
దత్వా అన్వాదిసి థేరో, మాతు పితు చ భాతునో;
‘ఇదం మే ఞాతీనం హోతు, సుఖితా హోన్తు ఞాతయో’.
౪౧౯. ‘‘సమనన్తరానుద్దిట్ఠే, భోజనం ఉదపజ్జథ;
సుచిం పణీతం సమ్పన్నం, అనేకరసబ్యఞ్జనం.
౪౨౦. ‘‘తతో ఉద్దస్సయీ భాతా, వణ్ణవా బలవా సుఖీ;
పహూతం భోజనం భన్తే, పస్స నగ్గామ్హసే మయం;
తథా భన్తే పరక్కమ, యథా వత్థం లభామసే.
౪౨౧. ‘‘థేరో సఙ్కారకూటమ్హా, ఉచ్చినిత్వాన నన్తకే;
పిలోతికం పటం కత్వా, సఙ్ఘే చాతుద్దిసే అదా.
౪౨౨. ‘‘దత్వా అన్వాదిసీ థేరో, మాతు పితు చ భాతునో;
‘ఇదం మే ఞాతీనం హోతు, సుఖితా హోన్తు ఞాతయో’.
౪౨౩. ‘‘సమనన్తరానుద్దిట్ఠే, వత్థాని ఉదపజ్జిసుం;
తతో సువత్థవసనో, థేరస్స దస్సయీతుమం.
౪౨౪. ‘‘యావతా నన్దరాజస్స, విజితస్మిం పటిచ్ఛదా;
తతో బహుతరా భన్తే, వత్థానచ్ఛాదనాని నో.
౪౨౫. ‘‘కోసేయ్యకమ్బలీయాని, ఖోమకప్పాసికాని చ;
విపులా చ మహగ్ఘా చ, తేపాకాసేవలమ్బరే.
౪౨౬. ‘‘తే మయం పరిదహామ, యం యఞ్హి మనసో పియం;
తథా భన్తే పరక్కమ, యథా గేహం లభామసే.
౪౨౭. ‘‘థేరో పణ్ణకుటిం కత్వా, సఙ్ఘే చాతుద్దిసే అదా;
దత్వా చ అన్వాదిసీ థేరో, మాతు పితు చ భాతునో;
‘ఇదం మే ఞాతీనం హోతు, సుఖితా హోన్తు ఞాతయో’.
౪౨౮. ‘‘సమనన్తరానుద్దిట్ఠే, ఘరాని ఉదపజ్జిసుం;
కూటాగారనివేసనా, విభత్తా భాగసో మితా.
౪౨౯. ‘‘న మనుస్సేసు ఈదిసా, యాదిసా నో ఘరా ఇధ;
అపి దిబ్బేసు యాదిసా, తాదిసా నో ఘరా ఇధ.
౪౩౦. ‘‘దద్దల్లమానా ఆభేన్తి, సమన్తా చతురో దిసా;
తథా భన్తే పరక్కమ, యథా పానీయం లభామసే.
౪౩౧. ‘‘థేరో కరణం పూరేత్వా, సఙ్ఘే చాతుద్దిసే అదా;
దత్వా అన్వాదిసీ థేరో, మాతు పితు చ భాతునో;
‘ఇదం మే ఞాతీనం హోతు, సుఖితా హోన్తు ఞాతయో’.
౪౩౨. ‘‘సమనన్తరానుద్దిట్ఠే, పానీయం ఉదపజ్జథ;
గమ్భీరా చతురస్సా చ, పోక్ఖరఞ్ఞో సునిమ్మితా.
౪౩౩. ‘‘సీతోదికా సుప్పతిత్థా, సీతా అప్పటిగన్ధియా;
పదుముప్పలసఞ్ఛన్నా, వారికిఞ్జక్ఖపూరితా.
౪౩౪. ‘‘తత్థ న్హత్వా పివిత్వా చ, థేరస్స పటిదస్సయుం;
పహూతం పానీయం భన్తే, పాదా దుక్ఖా ఫలన్తి నో.
౪౩౫. ‘‘ఆహిణ్డమానా ఖఞ్జామ, సక్ఖరే కుసకణ్టకే;
తథా భన్తే పరక్కమ, యథా యానం లభామసే.
౪౩౬. ‘‘థేరో సిపాటికం లద్ధా, సఙ్ఘే చాతుద్దిసే అదా;
దత్వా అన్వాదిసీ థేరో, మాతు పితు చ భాతునో;
‘ఇదం మే ఞాతీనం హోతు, సుఖితా హోన్తు ఞాతయో’.
౪౩౭. ‘‘సమనన్తరానుద్దిట్ఠే, పేతా రథేన మాగముం;
అనుకమ్పితమ్హ భదన్తే, భత్తేనచ్ఛాదనేన చ.
౪౩౮. ‘‘ఘరేన పానీయదానేన, యానదానేన చూభయం;
మునిం కారుణికం లోకే, భన్తే వన్దితుమాగతా’’తి. – గాథాయో ఆహంసు;
౪౧౬-౭. తత్థ థేరో చరిత్వా పిణ్డాయాతి థేరో పిణ్డాపాతచారికాయ చరిత్వా. భిక్ఖూ అఞ్ఞే చ ద్వాదసాతి థేరేన సహ వసన్తా అఞ్ఞే చ ద్వాదస భిక్ఖూ ఏకజ్ఝం ఏకతో సన్నిపతింసు. కస్మాతి చే? భత్తవిస్సగ్గకారణాతి భత్తకిచ్చకారణా భుఞ్జననిమిత్తం. తేతి తే భిక్ఖూ. యథాలద్ధన్తి యం యం లద్ధం. దదాథాతి దేథ.
౪౧౮. నియ్యాదయింసూతి అదంసు. సఙ్ఘం నిమన్తయీతి తే ఏవ ద్వాదస భిక్ఖూ సఙ్ఘుద్దేసవసేన తం భత్తం దాతుం నిమన్తేసి. అన్వాదిసీతి ఆదిసి. తత్థ యేసం అన్వాదిసి, తే దస్సేతుం ‘‘మాతు పితు చ భాతునో, ఇదం మే ఞాతీనం హోతు, సుఖితా హోన్తు ఞాతయో’’తి వుత్తం.
౪౧౯. సమనన్తరానుద్దిట్ఠేతి ఉద్దిట్ఠసమనన్తరమేవ. భోజనం ఉదపజ్జథాతి తేసం పేతానం భోజనం ఉప్పజ్జి. కీదిసన్తి ఆహ ‘‘సుచి’’న్తిఆది. తత్థ అనేకరసబ్యఞ్జనన్తి నానారసేహి బ్యఞ్జనేహి యుత్తం, అథ వా అనేకరసం అనేకబ్యఞ్జనఞ్చ. తతోతి భోజనలాభతో పచ్ఛా.
౪౨౦. ఉద్దస్సయీ భాతాతి భాతికభూతో పేతో థేరస్స అత్తానం దస్సేసి. వణ్ణవా బలవా సుఖీతి తేన భోజనలాభేన తావదేవ రూపసమ్పన్నో బలసమ్పన్నో సుఖితోవ హుత్వా. పహూతం భోజనం, భన్తేతి, భన్తే, తవ దానానుభావేన పహూతం అనప్పకం భోజనం అమ్హేహి లద్ధం. పస్స నగ్గామ్హసేతి ఓలోకేహి, నగ్గికా పన అమ్హ, తస్మా తథా, భన్తే, పరక్కమ పయోగం కరోహి. యథా వత్థం లభామసేతి యేన పకారేన యాదిసేన పయోగేన సబ్బేవ మయం వత్థాని లభేయ్యామ, తథా వాయమథాతి అత్థో.
౪౨౧. సఙ్కారకూటమ్హాతి తత్థ తత్థ సఙ్కారట్ఠానతో. ఉచ్చినిత్వానాతి గవేసనవసేన గహేత్వా. నన్తకేతి ఛిన్నపరియన్తే ఛడ్డితదుస్సఖణ్డే. తే పన యస్మా ఖణ్డభూతా పిలోతికా నామ హోన్తి, తాహి చ థేరో చీవరం కత్వా సఙ్ఘస్స అదాసి, తస్మా ఆహ ‘‘పిలోతికం పటం కత్వా, సఙ్ఘే చాతుద్దిసే అదా’’తి. తత్థ సఙ్ఘే చాతుద్దిసే అదాతి చతూహిపి దిసాహి ఆగతభిక్ఖుసఙ్ఘస్స అదాసి. సమ్పదానత్థే హి ఇదం భుమ్మవచనం.
౪౨౩-౪. సువత్థవసనోతి సున్దరవత్థవసనో. థేరస్స దస్సయీతుమన్తి థేరస్స అత్తానం దస్సయి దస్సేసి, పాకటో అహోసి. పటిచ్ఛాదయతి ఏత్థాతి పటిచ్ఛదా.
౪౨౮-౯. కూటాగారనివేసనాతి కూటాగారభూతా తదఞ్ఞనివేసనసఙ్ఖాతా చ ఘరా. లిఙ్గవిపల్లాసవసేన హేతం వుత్తం. విభత్తాతి సమచతురస్సఆయతవట్టసణ్ఠానాదివసేన విభత్తా. భాగసో మితాతి భాగేన పరిచ్ఛిన్నా. నోతి అమ్హాకం. ఇధాతి ఇమస్మిం పేతలోకే. అపి దిబ్బేసూతి అపీతి నిపాతమత్తం, దేవలోకేసూతి అత్థో.
౪౩౧. కరణన్తి ధమకరణం. పూరేత్వాతి ఉదకస్స పూరేత్వా. వారికిఞ్జక్ఖపూరితాతి తత్థ తత్థ వారిమత్థకే పదుముప్పలాదీనం కేసరభారేహి సఞ్ఛాదితవసేన పూరితా. ఫలన్తీతి పుప్ఫన్తి, పణ్హికపరియన్తాదీసు విదాలేన్తీతి అత్థో.
౪౩౫-౬. ఆహిణ్డమానాతి విచరమానా. ఖఞ్జామాతి ఖఞ్జనవసేన గచ్ఛామ. సక్ఖరే కుసకణ్టకేతి సక్ఖరవతి కుసకణ్టకవతి చ భూమిభాగే, సక్ఖరే కుసకణ్టకే చ అక్కమన్తాతి అత్థో. యానన్తి రథవయ్హాదికం యంకిఞ్చి యానం. సిపాటికన్తి ఏకపటలఉపాహనం.
౪౩౭-౮. రథేన మాగమున్తి మకారో పదసన్ధికరో, రథేన ఆగమంసు. ఉభయన్తి ఉభయేన దానేన, యానదానేన చేవ భత్తాదిచతుపచ్చయదానేన చ. పానీయదానేన హేత్థ భేసజ్జదానమ్పి సఙ్గహితం. సేసం హేట్ఠా వుత్తనయత్తా ఉత్తానమేవాతి.
థేరో తం పవత్తిం భగవతో ఆరోచేసి. భగవా తమత్థం అట్ఠుప్పత్తిం కత్వా ‘‘యథా ఇమే ఏతరహి, ఏవం త్వమ్పి ఇతో అనన్తరాతీతే అత్తభావే పేతో హుత్వా మహాదుక్ఖం అనుభవీ’’తి వత్వా థేరేన యాచితో సుత్తపేతవత్థుం కథేత్వా సమ్పత్తపరిసాయ ధమ్మం దేసేసి. తం సుత్వా మహాజనో సఞ్జాతసంవేగో దానసీలాదిపుఞ్ఞకమ్మనిరతో అహోసీతి.
సాణవాసిత్థేరపేతవత్థువణ్ణనా నిట్ఠితా.