౯. అఙ్కురపేతవత్థువణ్ణనా

యస్స అత్థాయ గచ్ఛామాతి ఇదం సత్థా సావత్థియం విహరన్తో అఙ్కురపేతం ఆరబ్భ కథేసి. కామఞ్చేత్థ అఙ్కురో పేతో న హోతి, తస్స పన చరితం యస్మా పేతసమ్బన్ధం, తస్మా తం ‘‘అఙ్కురపేతవత్థూ’’తి వుత్తం.

తత్రాయం సఙ్ఖేపకథా – యే తే ఉత్తరమధురాధిపతినో రఞ్ఞో మహాసాగరస్స పుత్తం ఉపసాగరం పటిచ్చ ఉత్తరాపథే కంసభోగే అసితఞ్జననగరే మహాకంసస్స ధీతుయా దేవగబ్భాయ కుచ్ఛియం ఉప్పన్నా అఞ్జనదేవీ వాసుదేవో బలదేవో చన్దదేవో సూరియదేవో అగ్గిదేవో వరుణదేవో అజ్జునో పజ్జునో ఘటపణ్డితో అఙ్కురో చాతి వాసుదేవాదయో దస భాతికాతి ఏకాదస ఖత్తియా అహేసుం, తేసు వాసుదేవాదయో భాతరో అసితఞ్జననగరం ఆదిం కత్వా ద్వారవతీపరియోసానేసు సకలజమ్బుదీపే తేసట్ఠియా నగరసహస్సేసు సబ్బే రాజానో చక్కేన జీవితక్ఖయం పాపేత్వా ద్వారవతియం వసమానా రజ్జం దస కోట్ఠాసే కత్వా విభజింసు. భగినిం పన అఞ్జనదేవిం న సరింసు. పున సరిత్వా ‘‘ఏకాదస కోట్ఠాసే కరోమా’’తి వుత్తే తేసం సబ్బకనిట్ఠో అఙ్కురో ‘‘మమ కోట్ఠాసం తస్సా దేథ, అహం వోహారం కత్వా జీవిస్సామి, తుమ్హే అత్తనో అత్తనో జనపదేసు సుఙ్కం మయ్హం విస్సజ్జేథా’’తి ఆహ. తే ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా తస్స కోట్ఠాయం భగినియా దత్వా నవ రాజానో ద్వారవతియం వసింసు.

అఙ్కురో పన వణిజ్జం కరోన్తో నిచ్చకాలం మహాదానం దేతి. తస్స పనేకో దాసో భణ్డాగారికో అత్థకామో అహోసి. అఙ్కురో పసన్నమానసో తస్స ఏకం కులధీతరం గహేత్వా అదాసి. సో పుత్తే గబ్భగతేయేవ కాలమకాసి. అఙ్కురో తస్మిం జాతే తస్స పితునో దిన్నం భత్తవేతనం తస్స అదాసి. అథ తస్మిం దారకే వయప్పత్తే ‘‘దాసో న దాసో’’తి రాజకులే వినిచ్ఛయో ఉప్పజ్జి. తం సుత్వా అఞ్జనదేవీ ధేనూపమం వత్వా ‘‘మాతు భుజిస్సాయ పుత్తోపి భుజిస్సో ఏవా’’తి దాసబ్యతో మోచేసి.

దారకో పన లజ్జాయ తత్థ వసితుం అవిసహన్తో రోరువనగరం గన్త్వా తత్థ అఞ్ఞతరస్స తున్నవాయస్స ధీతరం గహేత్వా తున్నవాయసిప్పేన జీవికం కప్పేసి. తేన సమయేన రోరువనగరే అసయ్హమహాసేట్ఠి నామ అహోసి. సో సమణబ్రాహ్మణకపణద్ధికవనిబ్బకయాచకానం మహాదానం దేతి. సో తున్నవాయో సేట్ఠినో ఘరం అజానన్తానం పీతిసోమనస్సజాతో హుత్వా అసయ్హసేట్ఠినో నివేసనం దక్ఖిణబాహుం పసారేత్వా దస్సేసి ‘‘ఏత్థ గన్త్వా లద్ధబ్బం లభన్తూ’’తి. తస్స కమ్మం పాళియంయేవ ఆగతం.

సో అపరేన సమయేన కాలం కత్వా మరుభూమియం అఞ్ఞతరస్మిం నిగ్రోధరుక్ఖే భుమ్మదేవతా హుత్వా నిబ్బత్తి, తస్స దక్ఖిణహత్థో సబ్బకామదదో అహోసి. తస్మింయేవ చ రోరువే అఞ్ఞతరో పురిసో అసయ్హసేట్ఠినో దానే బ్యావటో అస్సద్ధో అప్పసన్నో మిచ్ఛాదిట్ఠికో పుఞ్ఞకిరియాయ అనాదరో కాలం కత్వా తస్స దేవపుత్తస్స వసనట్ఠానస్స అవిదూరే పేతో హుత్వా నిబ్బత్తి. తేన చ కతకమ్మం పాళియంయేవ ఆగతం. అసయ్హమహాసేట్ఠి పన కాలం కత్వా తావతింసభవనే సక్కస్స దేవరఞ్ఞో సహబ్యతం ఉపగతో.

అథ అపరేన సమయేన అఙ్కురో పఞ్చహి సకటసతేహి, అఞ్ఞతరో చ బ్రాహ్మణో పఞ్చహి సకటసతేహీతి ద్వేపి జనా సకటసహస్సేన భణ్డం ఆదాయ మరుకన్తారమగ్గం పటిపన్నా మగ్గమూళ్హా హుత్వా బహుం దివసం తత్థేవ విచరన్తా పరిక్ఖీణతిణోదకాహారా అహేసుం. అఙ్కురో అస్సదూతేహి చతూసు దిసాసు పానియం మగ్గాపేసి. అథ సో కామదదహత్థో యక్ఖో తం తేసం బ్యసనప్పత్తిం దిస్వా అఙ్కురేన పుబ్బే అత్తనో కతం ఉపకారం చిన్తేత్వా ‘‘హన్ద దాని ఇమస్స మయా అవస్సయేన భవితబ్బ’’న్తి అత్తనో వసనవటరుక్ఖం దస్సేసి. సో కిర వటరుక్ఖో సాఖావిటపసమ్పన్నో ఘనపలాసో సన్దచ్ఛాయో అనేకసహస్సపారోహో ఆయామేన విత్థారేన ఉబ్బేధేన చ యోజనపరిమాణో అహోసి. తం దిస్వా అఙ్కురో హట్ఠతుట్ఠో తస్స హేట్ఠా ఖన్ధావారం బన్ధాపేసి. యక్ఖో అత్తనో దక్ఖిణహత్థం పసారేత్వా పఠమం తావ పానీయేన సబ్బం జనం సన్తప్పేసి. తతో యో యో యం యం ఇచ్ఛతి, తస్స తస్స తం తం అదాసి.

ఏవం తస్మిం మహాజనే నానావిధేన అన్నపానాదినా యథాకామం సన్తప్పితే పచ్ఛా వూపసన్తే మగ్గపరిస్సమే సో బ్రాహ్మణవాణిజో అయోనిసో మనసికరోన్తో ఏవం చిన్తేసి – ‘‘ధనలాభాయ ఇతో కమ్బోజం గన్త్వా మయం కిం కరిస్సామ, ఇమమేవ పన యక్ఖం యేన కేనచి ఉపాయేన గహేత్వా యానం ఆరోపేత్వా అమ్హాకం నగరమేవ గమిస్సామా’’తి. ఏవం చిన్తేత్వా తమత్థం అఙ్కురస్స కథేన్తో –

౨౫౭. ‘‘యస్స అత్థాయ గచ్ఛామ, కమ్బోజం ధనహారకా;

అయం కామదదో యక్ఖో, ఇమం యక్ఖం నయామసే.

౨౫౮. ‘‘ఇమం యక్ఖం గహేత్వాన, సాధుకేన పసయ్హ వా;

యానం ఆరోపయిత్వాన, ఖిప్పం గచ్ఛామ ద్వారక’’న్తి. –

గాథాద్వయమాహ. తత్థ యస్స అత్థాయాతి యస్స కారణా. కమ్బోజన్తి కమ్బోజరట్ఠం. ధనహారకాతి భణ్డవిక్కయేన లద్ధధనహారినో. కామదదోతి ఇచ్ఛితిచ్ఛితదాయకో. యక్ఖోతి దేవపుత్తో. నయామసేతి నయిస్సామ. సాధుకేనాతి యాచనేన. పసయ్హాతి అభిభవిత్వా బలక్కారేన, యానన్తి సుఖయానం. ద్వారకన్తి ద్వారవతీనగరం. అయం హేత్థాధిప్పాయో – యదత్థం మయం ఇతో కమ్బోజం గన్తుకామా, తేన గమనేన సాధేతబ్బో అత్థో ఇధేవ సిజ్ఝతి. అయఞ్హి యక్ఖో కామదదో, తస్మా ఇమం యక్ఖం యాచిత్వా తస్స అనుమతియా వా, సచే సఞ్ఞత్తిం న గచ్ఛతి, బలక్కారేన వా యానం ఆరోపేత్వా యానే పచ్ఛాబాహం బన్ధిత్వా తం గహేత్వా ఇతోయేవ ఖిప్పం ద్వారవతీనగరం గచ్ఛామాతి.

ఏవం పన బ్రాహ్మణేన వుత్తో అఙ్కురో సప్పురిసధమ్మే ఠత్వా తస్స వచనం పటిక్ఖిపన్తో –

౨౫౯. ‘‘యస్స రుక్ఖస్స ఛాయాయ, నిసీదేయ్య సయేయ్య వా;

న తస్స సాఖం భఞ్జేయ్య, మిత్తదుబ్భో హి పాపకో’’తి. –

గాథమాహ. తత్థ న భఞ్జేయ్యాతి న ఛిన్దేయ్య. మిత్తదుబ్భోతి మిత్తేసు దుబ్భనం తేసం అనత్థుప్పాదనం. పాపకోతి అభద్దకో మిత్తదుబ్భో. యో హి సీతచ్ఛాయో రుక్ఖో ఘమ్మాభితత్తస్స పురిసస్స పరిస్సమవినోదకో, తస్సాపి నామ పాపకం న చిన్తేతబ్బం, కిమఙ్కం పన సత్తభూతేసు. అయం దేవపుత్తో సప్పురిసో పుబ్బకారీ అమ్హాకం దుక్ఖపనూదకో బహూపకారో, న తస్స కిఞ్చి అనత్థం చిన్తేతబ్బం, అఞ్ఞదత్థు సో పూజేతబ్బో ఏవాతి దస్సేతి.

తం సుత్వా బ్రాహ్మణా ‘‘అత్థస్స మూలం నికతివినయో’’తి నీతిమగ్గం నిస్సాయ అఙ్కురస్స పటిలోమపక్ఖే ఠత్వా –

౨౬౦. ‘‘యస్స రుక్ఖస్స ఛాయాయ, నిసీదేయ్య సయేయ్య వా;

ఖన్ధమ్పి తస్స ఛిన్దేయ్య, అత్థో చే తాదిసో సియా’’తి. –

గాథమాహ. తత్థ అత్థో చే తాదిసో సియాతి తాదిసేన దబ్బసమ్భారేన సచే అత్థో భవేయ్య, తస్స రుక్ఖస్స ఖన్ధమ్పి ఛిన్దేయ్య, కిమఙ్గం పన సాఖాదయోతి అధిప్పాయో.

ఏవం బ్రాహ్మణేన వుత్తే అఙ్కురో సప్పురిసధమ్మంయేవ పగ్గణ్హన్తో –

౨౬౧. ‘‘యస్స రుక్ఖస్స ఛాయాయ, నిసీదేయ్య సయేయ్య వా;

న తస్స పత్తం భిన్దేయ్య, మిత్తదుబ్భో హి పాపకో’’తి. –

ఇమం గాథమాహ. తత్థ న తస్స పత్తం భిన్దేయ్యాతి తస్స రుక్ఖస్స ఏకపణ్ణమత్తమ్పి న పాతేయ్య, పగేవ సాఖాదికేతి అధిప్పాయో.

పునపి బ్రాహ్మణో అత్తనో వాదం పగ్గణ్హన్తో –

౨౬౨. ‘‘యస్స రుక్ఖస్స ఛాయాయ, నిసీదేయ్య సయేయ్య వా;

సమూలమ్పి తం అబ్బుహే, అత్థో చే తాదిసో సియా’’తి. –

గాథమాహ. తత్థ సమూలమ్పి తం అబ్బుహేతి తం తత్థ సమూలమ్పి సహ మూలేనపి అబ్బుహేయ్య, ఉద్ధరేయ్యాతి అత్థో.

ఏవం బ్రాహ్మణేన వుత్తే పున అఙ్కురో తం నీతిం నిరత్థకం కాతుకామో –

౨౬౩. ‘‘యస్సేకరత్తిమ్పి ఘరే వసేయ్య, యత్థన్నపానం పురిసో లభేథ;

న తస్స పాపం మనసాపి చిన్తయే, కతఞ్ఞుతా సప్పురిసేహి వణ్ణితా.

౨౬౪. ‘‘యస్సేకరత్తిమ్పి ఘరే వసేయ్య, అన్నేన పానేన ఉపట్ఠితో సియా;

న తస్స పాపం మనసాపి చిన్తయే, అదుబ్భపాణీ దహతే మిత్తదుబ్భిం.

౨౬౫. ‘‘యో పుబ్బే కతకల్యాణో, పచ్ఛా పాపేన హింసతి;

అల్లపాణిహతో పోసో, న సో భద్రాని పస్సతీ’’తి. –

ఇమా తిస్సో గాథా అభాసి.

౨౬౩. తత్థ యస్సాతి యస్స పుగ్గలస్స. ఏకరత్తిమ్పీతి ఏకరత్తిమత్తమ్పి కేవలం గేహే వసేయ్య. యత్థన్నపానం పురిసో లభేథాతి యస్స సన్తికే కోచి పురిసో అన్నపానం వా యంకిఞ్చి భోజనం వా లభేయ్య. న తస్స పాపం మనసాపి చిన్తయేతి తస్స పుగ్గలస్స అభద్దకం అనత్థం మనసాపి న చిన్తేయ్య న పిహేయ్య, పగేవ కాయవాచాహి. కస్మాతి చే? కతఞ్ఞుతా సప్పురిసేహి వణ్ణితాతి కతఞ్ఞుతా నామ బుద్ధాదీహి ఉత్తమపురిసేహి పసంసితా.

౨౬౪. ఉపట్ఠితోతి పయిరుపాసితో ‘‘ఇదం గణ్హ ఇదం భుఞ్జా’’తి అన్నపానాదినా ఉపట్ఠితో. అదుబ్భపాణీతి అహింసకహత్థో హత్థసంయతో. దహతే మిత్తదుబ్భిన్తి తం మిత్తదుబ్భిం పుగ్గలం దహతి వినాసేతి, అప్పదుట్ఠే హితజ్ఝాసయసమ్పన్నే పుగ్గలే పరేన కతో అపరాధో అవిసేసేన తస్సేవ అనత్థావహో, అప్పదుట్ఠో పుగ్గలో అత్థతో తం దహతి నామ. తేనాహ భగవా –

‘‘యో అప్పదుట్ఠస్స నరస్స దుస్సతి, సుద్ధస్స పోసస్స అనఙ్గణస్స;

తమేవ బాలం పచ్చేతి పాపం, సుఖుమో రజో పటివాతంవ ఖిత్తో’’తి. (ధ. ప. ౧౨౫; జా. ౧.౫.౯౪; సం. ని. ౧.౨౨);

౨౬౫. యో పుబ్బే కతకల్యాణోతి యో పుగ్గలో కేనచి సాధునా కతభద్దకో కతూపకారో. పచ్ఛా పాపేన హింసతీతి తం పుబ్బకారినం అపరభాగే పాపేన అభద్దకేన అనత్థకేన బాధతి. అల్లపాణిహతో పోసోతి అల్లపాణినా ఉపకారకిరియాయ అల్లపాణినా ధోతహత్థేన పుబ్బకారినా హేట్ఠా వుత్తనయేన హతో బాధితో, తస్స వా పుబ్బకారినో బాధనేన హతో అల్లపాణిహతో నామ, అకతఞ్ఞుపుగ్గలో. న సో భద్రాని పస్సతీతి సో యథావుత్తపుగ్గలో ఇధలోకే చ పరలోకే చ ఇట్ఠాని న పస్సతి, న విన్దతి, న లభతీతి అత్థో.

ఏవం సప్పురిసధమ్మం పగ్గణ్హన్తేన అఙ్కురేన అభిభవిత్వా వుత్తో సో బ్రాహ్మణో నిరుత్తరో తుణ్హీ అహోసి. యక్ఖో పన తేసం ద్విన్నం వచనపటివచనాని సుత్వా బ్రాహ్మణస్స కుజ్ఝిత్వాపి ‘‘హోతు ఇమస్స దుట్ఠబ్రాహ్మణస్స కత్తబ్బం పచ్ఛా జానిస్సామీ’’తి అత్తనో కేనచి అనభిభవనీయతమేవ తావ దస్సేన్తో –

౨౬౬. ‘‘నాహం దేవేన వా మనుస్సేన వా, ఇస్సరియేన వా హం సుప్పసయ్హో;

యక్ఖోహమస్మి పరమిద్ధిపత్తో, దూరఙ్గమో వణ్ణబలూపపన్నో’’తి. –

గాథమాహ. తత్థ దేవేన వాతి యేన కేనచి దేవేన వా. మనుస్సేన వాతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. ఇస్సరియేన వాతి దేవిస్సరియేన వా మనుస్సిస్సరియేన వా. తత్థ దేవిస్సరియం నామ చతుమహారాజికసక్కసుయామాదీనం దేవిద్ధి, మనుస్సిస్సరియం నామ చక్కవత్తిఆదీనం పుఞ్ఞిద్ధి. తస్మా ఇస్సరియగ్గహణేన మహానుభావే దేవమనుస్సే సఙ్గణ్హాతి. మహానుభావాపి హి దేవా అత్తనో పుఞ్ఞఫలూపత్థమ్భితే మనుస్సేపి అసతి పయోగవిపత్తియం అభిభవితుం న సక్కోన్తి, పగేవ ఇతరే. హన్తి అసహనే నిపాతో. న సుప్పసయ్హోతి అప్పధంసియో. యక్ఖోహమస్మి పరమిద్ధిపత్తోతి అత్తనో పుఞ్ఞఫలేన అహం యక్ఖత్తం ఉపగతో అస్మి, యక్ఖోవ సమానో న యో వా సో వా, అథ ఖో పరమిద్ధిపత్తో పరమాయ ఉత్తమాయ యక్ఖిద్ధియా సమన్నాగతో. దూరఙ్గమోతి ఖణేనేవ దూరమ్పి ఠానం గన్తుం సమత్థో. వణ్ణబలూపపన్నోతి రూపసమ్పత్తియా సరీరబలేన చ ఉపపన్నో సమన్నాగతోతి తీహిపి పదేహి మన్తప్పయోగాదీహి అత్తనో అనభిభవనీయతంయేవ దస్సేతి. రూపసమ్పన్నో హి పరేసం బహుమానితో హోతి, రూపసమ్పదం నిస్సాయ విసభాగవత్థునాపి అనాకడ్ఢనియోవాతి వణ్ణసమ్పదా అనభిభవనీయకారణన్తి వుత్తా.

ఇతో పరం అఙ్కురస్స చ దేవపుత్తస్స చ వచనపటివచనకథా హోతి –

౨౬౭. ‘‘పాణి తే సబ్బసోవణ్ణో, పఞ్చధారో మధుస్సవో;

నానారసా పగ్ఘరన్తి, మఞ్ఞేహం తం పురిన్దదం.

౨౬౮. ‘‘నామ్హి దేవో న గన్ధబ్బో, నాపి సక్కో పురిన్దదో;

పేతం మం అఙ్కుర జానాహి, రోరువమ్హా ఇధాగతం.

౨౬౯. ‘‘కింసీలో కింసమాచారో, రోరువస్మిం పురే తువం;

కేన తే బ్రహ్మచరియేన, పుఞ్ఞం పాణిమ్హి ఇజ్ఝతి.

౨౭౦. ‘‘తున్నవాయో పురే ఆసిం, రోరువస్మిం తదా అహం;

సుకిచ్ఛవుత్తి కపణో, న మే విజ్జతి దాతవే.

౨౭౧. ‘‘నివేసనఞ్చ మే ఆసి, అసయ్హస్స ఉపన్తికే;

సద్ధస్స దానపతినో, కతపుఞ్ఞస్స లజ్జినో.

౨౭౨. ‘‘తత్థ యాచనకాయన్తి, నానాగోత్తా వనిబ్బకా;

తే చ మం తత్థ పుచ్ఛన్తి, అసయ్హస్స నివేసనం.

౨౭౩. ‘‘కత్థ గచ్ఛామ భద్దం వో, కత్థ దానం పదీయతి;

తేసాహం పుట్ఠో అక్ఖామి, అసయ్హస్స నివేసనం.

౨౭౪. ‘‘పగ్గయ్హ దక్ఖిణం బాహుం, ఏత్థ గచ్ఛథ భద్దం వో;

ఏత్థ దానం పదీయతి, అసయ్హస్స నివేసనే.

౨౭౫. ‘‘తేన పాణి కామదదో, తేన పాణి మధుస్సవో;

తేన మే బ్రహ్మచరియేన, పుఞ్ఞం పాణిమ్హి ఇజ్ఝతి.

౨౭౬. ‘‘న కిర త్వం అదా దానం, సకపాణీహి కస్సచి;

పరస్స దానం అనుమోదమానో, పాణిం పగ్గయ్హ పావది.

౨౭౭. ‘‘తేన పాణి కామదదో, తేన పాణి మధుస్సవో;

తేన తే బ్రహ్మచరియేన, పుఞ్ఞం పాణిమ్హి ఇజ్ఝతి.

౨౭౮. ‘‘యో సో దానమదా భన్తే, పసన్నో సకపాణిభి;

సో హిత్వా మానుసం దేహం, కిం ను సో దిసతం గతో.

౨౭౯. ‘‘నాహం పజానామి అసయ్హసాహినో, అఙ్గీరసస్స గతిం ఆగతిం వా;

సుతఞ్చ మే వేస్సవణస్స సన్తికే, సక్కస్స సహబ్యతం గతో అసయ్హో.

౨౮౦. ‘‘అలమేవ కాతుం కల్యాణం, దానం దాతుం యథారహం;

పాణిం కామదదం దిస్వా, కో పుఞ్ఞం న కరిస్సతి.

౨౮౧. ‘‘సో హి నూన ఇతో గన్త్వా, అనుప్పత్వాన ద్వారకం;

దానం పట్ఠపయిస్సామి, యం మమస్స సుఖావహం.

౨౮౨. ‘‘దస్సామన్నఞ్చ పానఞ్చ, వత్థసేనాసనాని చ;

పపఞ్చ ఉదపానఞ్చ, దుగ్గే సఙ్కమనాని చా’’తి. –

పన్నరస వచనపటివచనగాథా హోన్తి.

౨౬౭. తత్థ పాణి తేతి తవ దక్ఖిణహత్థో. సబ్బసోవణ్ణోతి సబ్బసో సువణ్ణవణ్ణో. పఞ్చధారోతి పఞ్చహి అఙ్గులీహి పరేహి కామితవత్థూనం ధారా ఏతస్స సన్తీతి పఞ్చధారో. మధుస్సవోతి మధురరసవిస్సన్దకో. తేనాహ ‘‘నానారసా పగ్ఘరన్తీ’’తి, మధురకటుకకసావాదిభేదా నానావిధా రసా విస్సన్దన్తీతి అత్థో. యక్ఖస్స హి కామదదే మధురాదిరససమ్పన్నాని వివిధాని ఖాదనీయభోజనీయాని హత్థే విస్సజ్జన్తే మధురాదిరసా పగ్ఘరన్తీతి వుత్తం. మఞ్ఞేహం తం పురిన్దదన్తి మఞ్ఞే అహం తం పురిన్దదం సక్కం, ‘‘ఏవంమహానుభావో సక్కో దేవరాజా’’తి తం అహం మఞ్ఞామీతి అత్థో.

౨౬౮. నామ్హి దేవోతి వేస్సవణాదికో పాకటదేవో న హోమి. న గన్ధబ్బోతి గన్ధబ్బకాయికదేవోపి న హోమి. నాపి సక్కో పురిన్దదోతి పురిమత్తభావే పురే దానస్స పట్ఠపితత్తా ‘‘పురిన్దదో’’తి లద్ధనామో సక్కో దేవరాజాపి న హోమి. కతరో పన అహోసీతి ఆహ ‘‘పేతం మం అఙ్కుర జానాహీ’’తిఆది. అఙ్కురపేతూపపత్తికం మం జానాహి, ‘‘అఞ్ఞతరో పేతమహిద్ధికో’’తి మం ఉపధారేహి. రోరువమ్హా ఇధాగతన్తి రోరువనగరతో చవిత్వా మరుకన్తారే ఇధ ఇమస్మిం నిగ్రోధరుక్ఖే ఉపపజ్జనవసేన ఆగతం, ఏత్థ నిబ్బత్తన్తి అత్థో.

౨౬౯. కింసీలో కింసమాచారో, రోరువస్మిం పురే తువన్తి పుబ్బే పురిమత్తభావే రోరువనగరే వసన్తో త్వం కింసీలో కింసమాచారో అహోసి, పాపతో నివత్తనలక్ఖణం కీదిసం సీలం సమాదాయ సంవత్తితపుఞ్ఞకిరియాలక్ఖణేన సమాచారేన కింసమాచారో, దానాదీసు కుసలసమాచారేసు కీదిసో సమాచారో అహోసీతి అత్థో. కేన తే బ్రహ్మచరియేన, పుఞ్ఞం పాణిమ్హి ఇజ్ఝతీతి కీదిసేన సేట్ఠచరియేన ఇదం ఏవరూపం తవ హత్థేసు పుఞ్ఞఫలం ఇదాని సమిజ్ఝతి నిప్ఫజ్జతి, తం కథేహీతి అత్థో. పుఞ్ఞఫలఞ్హి ఇధ ఉత్తరపదలోపేన ‘‘పుఞ్ఞ’’న్తి అధిప్పేతం. తత్థా హి తం ‘‘కుసలానం, భిక్ఖవే, ధమ్మానం సమాదానహేతు ఏవమిదం పుఞ్ఞం పవడ్ఢతీ’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౩.౮౦) పుఞ్ఞన్తి వుత్తం.

౨౭౦. తున్నవాయోతి తున్నకారో. సుకిచ్ఛవుత్తీతి సుట్ఠు కిచ్ఛపుత్తికో అతివియ దుక్ఖజీవికో. కపణోతి వరాకో, దీనోతి అత్థో. న మే విజ్జతి దాతవేతి అద్ధికానం సమణబ్రాహ్మణానం దాతుం కిఞ్చి దాతబ్బయుత్తకం మయ్హం నత్థి, చిత్తం పన మే దానం దిన్నన్తి అధిప్పాయో.

౨౭౧. నివేసనన్తి ఘరం, కమ్మకరణసాలా వా. అసయ్హస్స ఉపన్తికేతి అసయ్హస్స మహాసేట్ఠినో గేహస్స సమీపే. సద్ధస్సాతి కమ్మఫలసద్ధాయ సమన్నాగతస్స. దానపతినోతి దానే నిరన్తరప్పవత్తాయ పరిచ్చాగసమ్పత్తియా లోభస్స చ అభిభవేన పతిభూతస్స. కతపుఞ్ఞస్సాతి పుబ్బే కతసుచరితకమ్మస్స. లజ్జినోతి పాపజిగుచ్ఛనసభావస్స.

౨౭౨. తత్థాతి తస్మిం మమ నివేసనే. యాచనకాయన్తీతి యాచనకా జనా అసయ్హసేట్ఠిం కిఞ్చి యాచితుకామా ఆగచ్ఛన్తి. నానాగోత్తాతి నానావిధగోత్తాపదేసా. వనిబ్బకాతి వణ్ణదీపకా, యే దాయకస్స పుఞ్ఞఫలాదిఞ్చ గుణకిత్తనాదిముఖేన అత్తనో అత్థికభావం పవేదేన్తా విచరన్తి. తే చ మం తత్థ పుచ్ఛన్తీతి తత్థాతి నిపాతమత్తం, తే యాచకాదయో మం అసయ్హసేట్ఠినో నివేసనం పుచ్ఛన్తి. అక్ఖరచిన్తకా హి ఈదిసేసు ఠానేసు కమ్మద్వయం ఇచ్ఛన్తి.

౨౭౩. కత్థ గచ్ఛామ భద్దం వో, కత్థ దానం పదీయతీతి తేసం పుచ్ఛనాకారదస్సనం. అయం పేత్థ అత్థో – భద్దం తుమ్హాకం హోతు, మయం ‘‘అసయ్హమహాసేట్ఠినా దానం పదీయతీ’’తి సుత్వా ఆగతా, కత్థ దానం పదీయతి, కత్థ వా మయం గచ్ఛామ, కత్థ గతేన దానం సక్కా లద్ధున్తి. తేసాహం పుట్ఠో అక్ఖామీతి ఏవం తేహి అద్ధికజనేహి లభనట్ఠానం పుట్ఠో ‘‘అహం పుబ్బే అకతపుఞ్ఞతాయ ఇదాని ఈదిసానం కిఞ్చి దాతుం అసమత్థో జాతో, దానగ్గం పన ఇమేసం దస్సేన్తో లాభస్స ఉపాయాచిక్ఖణేన పీతిం ఉప్పాదేన్తో ఏత్తకేనపి బహుం పుఞ్ఞం పసవామీ’’తి గారవం ఉప్పాదేత్వా దక్ఖిణం బాహుం పసారేత్వా తేసం అసయ్హసేట్ఠిస్స నివేసనం అక్ఖామి. తేనాహ ‘‘పగ్గయ్హ దక్ఖిణం బాహు’’న్తిఆది.

౨౭౪. తేన పాణి కామదదోతి తేన పరదానపకాసనేన పరేన కతస్స దానస్స సక్కచ్చం అనుమోదనమత్తేన హేతునా ఇదాని మయ్హం హత్థో కప్పరుక్ఖో వియ సన్తానకలతా వియ చ కామదుహో ఇచ్ఛితిచ్ఛితదాయీ కామదదో హోతి. కామదదో చ హోన్తో తేన పాణి మధుస్సవో ఇట్ఠవత్థువిస్సజ్జనకో జాతో.

౨౭౬. న కిర త్వం అదా దానన్తి కిరాతి అనుస్సవనత్థే నిపాతో, త్వం కిర అత్తనో సన్తకం న పరిచ్చజి, సకపాణీహి సహత్థేహి యస్స కస్సచి సమణస్స వా బ్రాహ్మణస్స వా కిఞ్చి దానం న అదాసి. పరస్స దానం అనుమోదమానోతి కేవలం పన పరేన కతం పరస్స దానం ‘‘అహో దానం పవత్తేసీ’’తి అనుమోదమానోయేవ విహాసి.

౨౭౭. తేన పాణి కామదదోతి తేన తుయ్హం పాణి ఏవం కామదదో, అహో అచ్ఛరియా వత పుఞ్ఞానం గతీతి అధిప్పాయో.

౨౭౮. యో సో దానమదా, భన్తే, పసన్నో సకపాణిభీతి దేవపుత్తం గారవేన ఆలపతి. భన్తే, పరేన కతస్స దానానుమోదకస్స తావ తుయ్హం ఈదిసం ఫలం ఏవరూపో ఆనుభావో, యో పన సో అసయ్హమహాసేట్ఠి మహాదానం అదాసి, పసన్నచిత్తో హుత్వా సహత్థేహి తదా మహాదానం పవత్తేసి. సో హిత్వా మానుసం దేహన్తి సో ఇధ మనుస్సత్తభావం పహాయ. కిన్తి కతరం. ను సోతి నూతి నిపాతమత్తం. దిసతం గతోతి దిసం ఠానం గతో, కీదిసీ తస్స గతో నిప్ఫత్తీతి అసయ్హసేట్ఠినో అభిసమ్పరాయం పుచ్ఛి.

౨౭౯. అసయ్హసాహినోతి అఞ్ఞేహి మచ్ఛరీహి లోభాభిభూతేహి సహితుం వహితుం అసక్కుణేయ్యస్స పరిచ్చాగాదివిభాగస్స సప్పురిసధురస్స సహనతో అసయ్హసాహినో. అఙ్గీరసస్సాతి అఙ్గతో నిక్ఖమనకజుతిస్స. రసోతి హి జుతియా అధివచనం. తస్స కిర యాచకే ఆగచ్ఛన్తే దిస్వా ఉళారం పీతిసోమనస్సం ఉప్పజ్జతి, ముఖవణ్ణో విప్పసీదతి, తం అత్తనో పచ్చక్ఖం కత్వా ఏవమాహ. గతిం ఆగతిం వాతి తస్స ‘‘అసుకం నామ గతిం, ఇతో గతో’’తి గతిం వా ‘‘తతో వా పన అసుకస్మిం కాలే ఇధాగమిస్సతీ’’తి ఆగతిం వా నాహం జానామి, అవిసయో ఏస మయ్హం. సుతఞ్చ మే వేస్సవణస్స సన్తికేతి అపిచ ఖో ఉపట్ఠానం గతేన వేస్సవణస్స మహారాజస్స సన్తికే సుతమేతం మయా. సక్కస్స సహబ్యతం గతో అసయ్హోతి అసయ్హసేట్ఠి సక్కస్స దేవానమిన్దస్స సహబ్యతం గతో అహోసి, తావతింసభవనే నిబ్బత్తోతి అత్థో.

౨౮౦. అలమేవ కాతుం కల్యాణన్తి యంకిఞ్చి కల్యాణం కుసలం పుఞ్ఞం కాతుం యుత్తమేవ పతిరూపమేవ. తత్థ పన యం సబ్బసాధారణం సుకతతరం, తం దస్సేతుం ‘‘దానం దాతుం యథారహ’’న్తి వుత్తం, అత్తనో విభవబలానురూపం దానం దాతుం అలమేవ. తత్థ కారణమాహ ‘‘పాణిం కామదదం దిస్వా’’తి. యత్ర హి నామ పరకతపుఞ్ఞానుమోదనపుబ్బకేన దానపతినివేసనమగ్గాచిక్ఖణమత్తేన అయం హత్థో కామదదో దిట్ఠో, ఇమం దిస్వా. కో పుఞ్ఞం న కరిస్సతీతి మాదిసో కో నామ అత్తనో పతిట్ఠానభూతం పుఞ్ఞం న కరిస్సతీతి.

౨౮౧. ఏవం అనియమవసేన పుఞ్ఞకిరియాయ ఆదరం దస్సేత్వా ఇదాని అత్తని తం నియమేత్వా దస్సేన్తో ‘‘సో హి నూనా’’తిఆదిగాథాద్వయమాహ. తత్థ సోతి సో అహం. హీతి అవధారణే నిపాతో, నూనాతి పరివితక్కే. ఇతో గన్త్వాతి ఇతో మరుభూమితో అపగన్త్వా. అనుప్పత్వాన ద్వారకన్తి ద్వారవతీనగరం అనుపాపుణిత్వా. పట్ఠపయిస్సామీతి పవత్తయిస్సామి.

ఏవం అఙ్కురేన ‘‘దానం దస్సామీ’’తి పటిఞ్ఞాయ కతాయ యక్ఖో తుట్ఠమానసో ‘‘మారిస, త్వం విస్సత్థో దానం దేహి, అహం పన తే సహాయకిచ్చం కరిస్సామి, యేన తే దేయ్యధమ్మో న పరిక్ఖయం గమిస్సతి, తేన పకారేన కరిస్సామీ’’తి తం దానకిరియాయ సముత్తేజేత్వా ‘‘బ్రాహ్మణ వాణిజ, త్వం కిర మాదిసే బలక్కారేన నేతుకామో అత్తనో పమాణం న జానాసీ’’తి తస్స భణ్డమన్తరధాపేత్వా తం యక్ఖవిభింసకాయ భింసాపేన్తో సన్తజ్జేసి. అథ నం అఙ్కురో నానప్పకారం యాచిత్వా బ్రాహ్మణేన ఖమాపేన్తో పసాదేత్వా సబ్బభణ్డం పాకతికం కారాపేత్వా రత్తియా ఉపగతాయ యక్ఖం విస్సజ్జేత్వా గచ్ఛన్తో తస్స అవిదూరే అఞ్ఞతరం అతివియ బీభచ్ఛదస్సనం పేతం దిస్వా తేన కతకమ్మం పుచ్ఛన్తో –

౨౮౩. ‘‘కేన తే అఙ్గులీ కుణా, ముఖఞ్చ కుణలీకతం;

అక్ఖీని చ పగ్ఘరన్తి, కిం పాపం పకతం తయా’’తి. –

గాథమాహ. తత్థ కుణాతి కుణికా పటికుణికా అనుజుభూతా. కుణలీకతన్తి ముఖవికారేన వికుణితం సంకుణితం. పగ్ఘరన్తీతి అసుచిం విస్సన్దన్తి.

అథస్స పేతో –

౨౮౪. ‘‘అఙ్గీరసస్స గహపతినో, సద్ధస్స ఘరమేసినో;

తస్సాహం దానవిస్సగ్గే, దానే అధికతో అహుం.

౨౮౫. ‘‘తత్థ యాచనకే దిస్వా, ఆగతే భోజనత్థికే;

ఏకమన్తం అపక్కమ్మ, అకాసిం కుణలిం ముఖం.

౨౮౬. ‘‘తేన మే అఙ్గులీ కుణా, ముఖఞ్చ కుణలీకతం;

అక్ఖీని మే పగ్ఘరన్తి, తం పాపం పకతం మయా’’తి. –

తిస్సో గాథా అభాసి.

౨౮౪. తత్థ ‘‘అఙ్గీరసస్సా’’తిఆదినా అసయ్హసేట్ఠిం కిత్తేతి. ఘరమేసినోతి ఘరమావసన్తస్స గహట్ఠస్స. దానవిస్సగ్గేతి దానగ్గే పరిచ్చాగట్ఠానే. దానే అధికతో అహున్తి దేయ్యధమ్మస్స పరిచ్చజనే దానాధికారే అధికతో ఠపితో అహోసిం.

౨౮౫. ఏకమన్తం అపక్కమ్మాతి యాచనకే భోజనత్థికే ఆగతే దిస్వా దానబ్యావటేన దానగ్గతో అనపక్కమ్మ యథాఠానేయేవ ఠత్వా సఞ్జాతపీతిసోమనస్సేన విప్పసన్నముఖవణ్ణేన సహత్థేన దానం దాతబ్బం, పరేహి వా పతిరూపేహి దాపేతబ్బం, అహం పన తథా అకత్వా యాచనకే ఆగచ్ఛన్తే దూరతోవ దిస్వా అత్తానం అదస్సేన్తో ఏకమన్తం అపక్కమ్మ అపక్కమిత్వా. అకాసిం కుణలిం ముఖన్తి వికుణితం సఙ్కుచితం ముఖం అకాసిం.

౨౮౬. తేనాతి యస్మా తదాహం సామినా దానాధికారే నియుత్తో సమానో దానకాలే ఉపట్ఠితే మచ్ఛరియాపకతో దానగ్గతో అపక్కమన్తో పాదేహి సఙ్కోచం ఆపజ్జిం, సహత్థేహి దాతబ్బే తథా అకత్వా హత్థసఙ్కోచం ఆపజ్జిం, పసన్నముఖేన భవితబ్బే ముఖసఙ్కోచం ఆపజ్జిం, పియచక్ఖూహి ఓలోకేతబ్బే చక్ఖుకాలుసియం ఉప్పాదేసిం, తస్మా హత్థఙ్గులియో చ పాదఙ్గులియో చ కుణితా జాతా, ముఖఞ్చ కుణలీకతం విరూపరూపం సఙ్కుచితం, అక్ఖీని అసుచీదుగ్గన్ధజేగుచ్ఛాని అస్సూని పగ్ఘరన్తీతి అత్థో. తేన వుత్తం –

‘‘తేన మే అఙ్గులీ కుణా, ముఖఞ్చ కుణలీకతం;

అక్ఖీని మే పగ్ఘరన్తి, తం పాపం పకతం మయా’’తి.

తం సుత్వా అఙ్కురో పేతం గరహన్తో –

౨౮౭. ‘‘ధమ్మేన తే కాపురిస, ముఖఞ్చ కుణలీకతం;

అక్ఖీని చ పగ్ఘరన్తి, యం తం పరస్స దానస్స;

అకాసి కుణలిం ముఖ’’న్తి. –

గాథమాహ. తత్థ ధమ్మేనాతి యుత్తేనేవ కారణేన. తేతి తవ. కాపురిసాతి లామకపురిస. యన్తి యస్మా. పరస్స దానస్సాతి పరస్స దానస్మిం. అయమేవ వా పాఠో.

పున అఙ్కురో తం దానపతిం సేట్ఠిం గరహన్తో –

౨౮౮. ‘‘కథఞ్హి దానం దదమానో, కరేయ్య పరపత్తియం;

అన్నపానం ఖాదనీయం, వత్థసేనాసనాని చా’’తి. –

గాథమాహ. తస్సత్థో – దానం దదన్తో పురిసో కథఞ్హి నామ తం పరపత్తియం పరేన పాపేతబ్బం సాధేతబ్బం కరేయ్య, అత్తపచ్చక్ఖమేవ కత్వా సహత్థేనేవ దదేయ్య, సయం వా తత్థ బ్యావటో భవేయ్య, అఞ్ఞథా అత్తనో దేయ్యధమ్మో అట్ఠానే విద్ధంసియేథ, దక్ఖిణేయ్యా చ దానేన పరిహాయేయ్యున్తి.

ఏవం తం గరహిత్వా ఇదాని అత్తనా పటిపజ్జితబ్బవిధిం దస్సేన్తో –

౨౮౯. ‘‘సో హి నూన ఇతో గన్త్వా, అనుప్పత్వాన ద్వారకం;

దానం పట్ఠపయిస్సామి, యం మమస్స సుఖావహం.

౨౯౦. ‘‘దస్సామన్నఞ్చ పానఞ్చ, వత్థసేనాసనాని చ;

పపఞ్చ ఉదపానఞ్చ, దుగ్గే సఙ్కమనాని చా’’తి. –

గాథాద్వయమాహ, తం వుత్తత్థమేవ.

౨౯౧. ‘‘తతో హి సో నివత్తిత్వా, అనుప్పత్వాన ద్వారకం;

దానం పట్ఠపయి అఙ్కురో, యంతుమస్స సుఖావహం.

౨౯౨. ‘‘అదా అన్నఞ్చ పానఞ్చ, వత్థసేనాసనాని చ;

పపఞ్చ ఉదపానఞ్చ, విప్పసన్నేన చేతసా.

౨౯౩. ‘‘కో ఛాతో కో చ తసితో, కో వత్థం పరిదహిస్సతి;

కస్స సన్తాని యోగ్గాని, ఇతో యోజేన్తు వాహనం.

౨౯౪. ‘‘కో ఛత్తిచ్ఛతి గన్ధఞ్చ, కో మాలం కో ఉపాహనం;

ఇతిస్సు తత్థ ఘోసేన్తి, కప్పకా సూదమాగధా;

సదా సాయఞ్చ పాతో చ, అఙ్గురస్స నివేసనే’’తి. –

చతస్సో గాథా అఙ్గురస్స పటిపత్తిం దస్సేతుం సఙ్గీతికారేహి ఠపితా.

౨౯౧. తత్థ తతోతి మరుకన్తారతో. నివత్తిత్వాతి పటినివత్తిత్వా. అనుప్పత్వాన ద్వారకన్తి ద్వారవతీనగరం అనుపాపుణిత్వా. దానం పట్ఠపయి అఙ్గురోతి యక్ఖేన పరిపూరితసకలకోట్ఠాగారో సబ్బపాథేయ్యకం మహాదానం సో అఙ్గురో పట్ఠపేసి. యంతుమస్స సుఖావహన్తి యం అత్తనో సమ్పతి ఆయతిఞ్చ సుఖనిబ్బత్తకం.

౨౯౩. కో ఛాతోతి కో జిఘచ్ఛితో, సో ఆగన్త్వా యథారుచి భుఞ్జతూతి అధిప్పాయో. ఏసేవ నయో సేసేసుపి. తసితోతి పిపాసితో. పరిదహిస్సతీతి నివాసేస్సతి పారుపిస్సతి చాతి అత్థో. సన్తానీతి పరిస్సమప్పత్తాని. యోగ్గానీతి రథవాహనాని. ఇతో యోజేన్తు వాహనన్తి ఇతో యోగ్గసమూహతో యథారుచితం గహేత్వా వాహనం యోజేన్తు.

౨౯౪. కో ఛత్తిచ్ఛతీతి కో కిలఞ్జఛత్తాదిభేదం ఛత్తం ఇచ్ఛతి, సో గణ్హాతూతి అధిప్పాయో. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. గన్ధన్తి చతుజ్జాతియగన్ధాదికం గన్ధం. మాలన్తి గన్థితాగన్థితభేదం పుప్ఫం. ఉపాహనన్తి ఖల్లబద్ధాదిభేదం ఉపాహనం. ఇతిస్సూతి ఏత్థ సూతి నిపాతమత్తం, ఇతి ఏవం ‘‘కో ఛాతో, కో తసితో’’తిఆదినాతి అత్థో. కప్పకాతి న్హాపితకా. సూదాతి భత్తకారకా. మాగధాతి గన్ధినో. సదాతి సబ్బకాలం దివసే దివసే సాయఞ్చ పాతో చ తత్థ అఙ్గురస్స నివేసనే ఘోసేన్తి ఉగ్ఘోసేన్తీతి యోజనా.

ఏవం మహాదానం పవత్తేన్తస్స గచ్ఛన్తే కాలే తిత్తిభావతో అత్థికజనేహి పవివిత్తం విరళం దానగ్గం అహోసి. తం దిస్వా అఙ్కురో దానే ఉళారజ్ఝాసయతాయ అతుట్ఠమానసో హుత్వా అత్తనో దానే నియుత్తం సిన్ధకం నామ మాణవం ఆమన్తేత్వా –

౨౯౫. ‘‘సుఖం సుపతి అఙ్కురో, ఇతి జానాతి మం జనో;

దుక్ఖం సుపామి సిన్ధక, యం న పస్సామి యాచకే.

౨౯౬. ‘‘సుఖం సుపతి అఙ్కురో, ఇతి జానాతి మం జనో;

దుక్ఖం సుపామి సిన్ధక, అప్పకే సు వనిబ్బకే’’తి. –

గాథాద్వయమాహ. తత్థ సుఖం సుపతి అఙ్కురో, ఇతి జానాతి మం జనోతి ‘‘అఙ్కురో రాజా యసభోగసమప్పితో దానపతి అత్తనో భోగసమ్పత్తియా దానసమ్పత్తియా చ సుఖం సుపతి, సుఖేనేవ నిద్దం ఉపగచ్ఛతి, సుఖం పటిబుజ్ఝతీ’’తి ఏవం మం జనో సమ్భావేతి. దుక్ఖం సుపామి సిన్ధకాతి అహం పన సిన్ధక దుక్ఖమేవ సుపామి. కస్మా? యం న పస్సామి యాచకేతి, యస్మా మమ అజ్ఝాసయానురూపం దేయ్యధమ్మపటిగ్గాహకే బహూ యాచకే న పస్సామి, తస్మాతి అత్థో. అప్పకే సు వనిబ్బకేతి వనిబ్బకజనే అప్పకే కతిపయే జాతే దుక్ఖం సుపామీతి యోజనా. సూతి చ నిపాతమత్తం, అప్పకే వనిబ్బకజనే సతీతి అత్థో.

తం సుత్వా సిన్ధకో తస్స ఉళారం దానాధిముత్తిం పాకటతరం కాతుకామో –

౨౯౭. ‘‘సక్కో చే తే వరం దజ్జా, తావతింసానమిస్సరో;

కిస్స సబ్బస్స లోకస్స, వరమానో వరం వరే’’తి. –

గాథమాహ. తస్సత్థో – తావతింసానం దేవానం సబ్బస్స చ లోకస్స ఇస్సరో సక్కో ‘‘వరం వరస్సు, అఙ్కుర, యంకిఞ్చి మనసిచ్ఛిత’’న్తి తుయ్హం వరం దజ్జా దదేయ్య చే, వరమానో పత్థయమానో కిస్స కీదిసం వరం వరేయ్యాసీతి అత్థో.

అథ అఙ్కురో అత్తనో అజ్ఝాసయం యాథావతో పవేదేన్తో –