౨. ఉబ్బరివగ్గో

౧. సంసారమోచకపేతివత్థువణ్ణనా

నగ్గా దుబ్బణ్ణరూపాసీతి ఇదం సత్థరి వేళువనే విహరన్తే మగధరట్ఠే ఇట్ఠకవతీనామకే గామే అఞ్ఞతరం పేతిం ఆరబ్భ వుత్తం. మగధరట్ఠే కిర ఇట్ఠకవతీ చ దీఘరాజి చాతి ద్వే గామకా అహేసుం, తత్థ బహూ సంసారమోచకా మిచ్ఛాదిట్ఠికా పటివసన్తి. అతీతే చ కాలే పఞ్చన్నం వస్ససతానం మత్థకే అఞ్ఞతరా ఇత్థీ తత్థేవ ఇట్ఠకవతియం అఞ్ఞతరస్మిం సంసారమోచకకులే నిబ్బత్తిత్వా మిచ్ఛాదిట్ఠివసేన బహూ కీటపటఙ్గే జీవితా వోరోపేత్వా పేతేసు నిబ్బత్తి.

సా పఞ్చ వస్ససతాని ఖుప్పిపాసాదిదుక్ఖం అనుభవిత్వా అమ్హాకం భగవతి లోకే ఉప్పజ్జిత్వా పవత్తితవరధమ్మచక్కే అనుక్కమేన రాజగహం ఉపనిస్సాయ వేళువనే విహరన్తే పునపి ఇట్ఠకవతియంయేవ అఞ్ఞతరస్మిం సంసారమోచకకులేయేవ నిబ్బత్తిత్వా యదా సత్తట్ఠవస్సుద్దేసికకాలే అఞ్ఞాహి దారికాహి సద్ధిం రథికాయ కీళనసమత్థా అహోసి, తదా ఆయస్మా సారిపుత్తత్థేరో తమేవ గామం ఉపనిస్సాయ అరుణవతీవిహారే విహరన్తో ఏకదివసం ద్వాదసహి భిక్ఖూహి సద్ధిం తస్స గామస్స ద్వారసమీపేన మగ్గేన అతిక్కమతి. తస్మిం ఖణే బహూ గామదారికా గామతో నిక్ఖమిత్వా ద్వారసమీపే కీళన్తియో పసన్నమానసా మాతాపితూనం పటిపత్తిదస్సనేన వేగేనాగన్త్వా థేరం అఞ్ఞే చ భిక్ఖూ పఞ్చపతిట్ఠితేన వన్దింసు. సా పనేసా అస్సద్ధకులస్స ధీతా చిరకాలం అపరిచితకుసలతాయ సాధుజనాచారవిరహితా అనాదరా అలక్ఖికా వియ అట్ఠాసి. థేరో తస్సా పుబ్బచరితం ఇదాని చ సంసారమోచకకులే నిబ్బత్తనం ఆయతిఞ్చ నిరయే నిబ్బత్తనారహతం దిస్వా ‘‘సచాయం మం వన్దిస్సతి, నిరయే న ఉప్పజ్జిస్సతి, పేతేసు నిబ్బత్తిత్వాపి మమంయేవ నిస్సాయ సమ్పత్తిం పటిలభిస్సతీ’’తి ఞత్వా కరుణాసఞ్చోదితమానసో తా దారికాయో ఆహ – ‘‘తుమ్హే భిక్ఖూ వన్దథ, అయం పన దారికా అలక్ఖికా వియ ఠితా’’తి. అథ నం తా దారికా హత్థేసు పరిగ్గహేత్వా ఆకడ్ఢిత్వా బలక్కారేన థేరస్స పాదే వన్దాపేసుం.

సా అపరేన సమయేన వయప్పత్తా దీఘరాజియం సంసారమోచకకులే అఞ్ఞతరస్స కుమారస్స దిన్నా పరిపుణ్ణగబ్భా హుత్వా కాలకతా పేతేసు ఉప్పజ్జిత్వా నగ్గా దుబ్బణ్ణరూపా ఖుప్పిపాసాభిభూతా అతివియ బీభచ్ఛదస్సనా విచరన్తీ రత్తియం ఆయస్మతో సారిపుత్తత్థేరస్స అత్తానం దస్సేత్వా ఏకమన్తం అట్ఠాసి. తం దిస్వా థేరో –

౯౫. ‘‘నగ్గా దుబ్బణ్ణరూపాసి, కిసా ధమనిసన్థతా;

ఉప్ఫాసులికే కిసికే, కా ను త్వం ఇధ తిట్ఠసీ’’తి. –

గాథాయ పుచ్ఛి. తత్థ ధమనిసన్థతాతి నిమ్మంసలోహితతాయ సిరాజాలేహి పత్థతగత్తా. ఉప్ఫాసులికేతి ఉగ్గతఫాసులికే. కిసికేతి కిససరీరే. పుబ్బేపి ‘‘కిసా’’తి వత్వా పున ‘‘కిసికే’’తి వచనం అట్ఠిచమ్మన్హారుమత్తసరీరతాయ అతివియ కిసభావదస్సనత్థం వుత్తం. తం సుత్వా పేతీ అత్తానం పవేదేన్తీ –

౯౬. ‘‘అహం భదన్తే పేతీమ్హి, దుగ్గతా యమలోకికా;

పాపకమ్మం కరిత్వాన, పేతలోకం ఇతో గతా’’తి. – గాథం వత్వా పున థేరేన –

౯౭. ‘‘కిం ను కాయేన వాచాయ, మనసా దుక్కటం కతం;

కిస్సకమ్మవిపాకేన, పేతలోకం ఇతో గతా’’తి. –

కతకమ్మం పుట్ఠా ‘‘అదానసీలా మచ్ఛరినీ హుత్వా పేతయోనియం నిబ్బత్తిత్వా ఏవం మహాదుక్ఖం అనుభవామీ’’తి దస్సేన్తీ తిస్సో గాథా అభాసి –

౯౮. ‘‘అనుకమ్పకా మయ్హం నాహేసుం భన్తే, పితా చ మాతా అథవాపి ఞాతకా;

యే మం నియోజేయ్యుం దదాహి దానం, పసన్నచిత్తా సమణబ్రాహ్మణానం.

౯౯. ‘‘ఇతో అహం వస్ససతాని పఞ్చ, యం ఏవరూపా విచరామి నగ్గా;

ఖుదాయ తణ్హాయ చ ఖజ్జమానా, పాపస్స కమ్మస్స ఫలం మమేదం.

౧౦౦. ‘‘వన్దామి తం అయ్య పసన్నచిత్తా, అనుకమ్ప మం వీర మహానుభావ;

దత్వా చ మే ఆదిస యఞ్హి కిఞ్చి, మోచేహి మం దుగ్గతియా భదన్తే’’తి.

౯౮. తత్థ అనుకమ్పకాతి సమ్పరాయికేన అత్థేన అనుగ్గణ్హకా. భన్తేతి థేరం ఆలపతి. యే మం నియోజేయ్యున్తి మాతా వా పితా వా అథ వా ఞాతకా ఏదిసా పసన్నచిత్తా హుత్వా ‘‘సమణబ్రాహ్మణానం దదాహి దాన’’న్తి యే మం నియోజేయ్యుం, తాదిసా అనుకమ్పకా మయ్హం నాహేసున్తి యోజనా.

౯౯. ఇతో అహం వస్ససతాని పఞ్చ, యం ఏవరూపా విచరామి నగ్గాతి ఇదం సా పేతీ ఇతో తతియాయ జాతియా అత్తనో పేతత్తభావం అనుస్సరిత్వా ఇదానిపి తథా పఞ్చవస్ససతాని విచరామీతి అధిప్పాయేనాహ. తత్థ యన్తి యస్మా, దానాదీనం పుఞ్ఞానం అకతత్తా ఏవరూపా నగ్గా పేతీ హుత్వా ఇతో పట్ఠాయ వస్ససతాని పఞ్చ విచరామీతి యోజనా. తణ్హాయాతి పిపాసాయ. ఖజ్జమానాతి ఖాదియమానా, బాధియమానాతి అత్థో.

౧౦౦. వన్దామి తం అయ్య పసన్నచిత్తాతి అయ్య, తమహం పసన్నచిత్తా హుత్వా వన్దామి, ఏత్తకమేవ పుఞ్ఞం ఇదాని మయా కాతుం సక్కాతి దస్సేతి. అనుకమ్ప మన్తి అనుగ్గణ్హ మమం ఉద్దిస్స అనుద్దయం కరోహి. దత్వా చ మే ఆదిస యఞ్హి కిఞ్చీతి కిఞ్చిదేవ దేయ్యధమ్మం సమణబ్రాహ్మణానం దత్వా తం దక్ఖిణం మయ్హం ఆదిస, తేన మే ఇతో పేతయోనితో మోక్ఖో భవిస్సతీతి అధిప్పాయేన వదతి. తేనేవాహ ‘‘మోచేహి మం దుగ్గతియా భదన్తే’’తి.

ఏవం పేతియా వుత్తే యథా సో థేరో పటిపజ్జి, తం దస్సేతుం సఙ్గీతికారేహి తిస్సో గాథా వుత్తా –

౧౦౧. ‘‘సాధూతి సో పటిస్సుత్వా, సారిపుత్తోనుకమ్పకో;

భిక్ఖూనం ఆలోపం దత్వా, పాణిమత్తఞ్చ చోళకం;

థాలకస్స చ పానీయం, తస్సా దక్ఖిణమాదిసి.

౧౦౨. ‘‘సమనన్తరానుద్దిట్ఠే, విపాకో ఉదపజ్జథ;

భోజనచ్ఛాదనపానీయం, దక్ఖిణాయ ఇదం ఫలం.

౧౦౩. ‘‘తతో సుద్ధా సుచివసనా, కాసికుత్తమధారినీ;

విచిత్తవత్థాభరణా, సారిపుత్తం ఉపసఙ్కమీ’’తి.

౧౦౧-౧౦౩. తత్థ భిక్ఖూనన్తి భిక్ఖునో, వచనవిపల్లాసేన హేతం వుత్తం. ‘‘ఆలోపం భిక్ఖునో దత్వా’’తి కేచి పఠన్తి. ఆలోపన్తి కబళం, ఏకాలోపమత్తం భోజనన్తి అత్థో. పాణిమత్తఞ్చ చోళకన్తి ఏకహత్థప్పమాణం చోళఖణ్డన్తి అత్థో. థాలకస్స చ పానీయన్తి ఏకథాలకపూరణమత్తం ఉదకం. సేసం ఖల్లాటియపేతవత్థుస్మిం వుత్తనయమేవ.

అథాయస్మా సారిపుత్తో తం పేతిం పీణిన్ద్రియం పరిసుద్ధఛవివణ్ణం దిబ్బవత్థాభరణాలఙ్కారం సమన్తతో అత్తనో పభాయ ఓభాసేన్తిం అత్తనో సన్తికం ఉపగన్త్వా ఠితం దిస్వా పచ్చక్ఖతో కమ్మఫలం తాయ విభావేతుకామో హుత్వా తిస్సో గాథా అభాసి –

౧౦౪. ‘‘అభిక్కన్తేన వణ్ణేన, యా త్వం తిట్ఠసి దేవతే;

ఓభాసేన్తీ దిసా సబ్బా, ఓసధీ వియ తారకా.

౧౦౫. ‘‘కేన తేతాదిసో వణ్ణో, కేన తే ఇధ మిజ్ఝతి;

ఉప్పజ్జన్తి చ తే భోగా, యే కేచి మనసో పియా.

౧౦౬. ‘‘పుచ్ఛామి తం దేవి మహానుభావే, మనుస్సభూతా కిమకాసి పుఞ్ఞం;

కేనాసి ఏవం జలితానుభావా, వణ్ణో చ తే సబ్బదిసా పభాసతీ’’తి.

౧౦౪. తత్థ అభిక్కన్తేనాతి అతిమనాపేన, అభిరూపేనాతి అత్థో. వణ్ణేనాతి ఛవివణ్ణేన. ఓభాసేన్తీ దిసా సబ్బాతి సబ్బాపి దస దిసా జోతేన్తీ ఏకాలోకం కరోన్తీ. యథా కిన్తి ఆహ ‘‘ఓసధీ వియ తారకా’’తి. ఉస్సన్నా పభా ఏతాయ ధీయతి, ఓసధానం వా అనుబలప్పదాయికాతి కత్వా ‘‘ఓసధీ’’తి లద్ధనామా తారకా యథా సమన్తతో ఆలోకం కురుమానా తిట్ఠతి, ఏవమేవ త్వం సబ్బదిసా ఓభాసేన్తీతి అత్థో.

౧౦౫. కేనాతి కిం-సద్దో పుచ్ఛాయం. హేతుఅత్థే చేతం కరణవచనం, కేన హేతునాతి అత్థో. తేతి తవ. ఏతాదిసోతి ఏదిసో, ఏతరహి యథాదిస్సమానోతి వుత్తం హోతి. కేన తే ఇధ మిజ్ఝతీతి కేన పుఞ్ఞవిసేసేన ఇధ ఇమస్మిం ఠానే ఇదాని తయా లబ్భమానం సుచరితఫలం ఇజ్ఝతి నిప్ఫజ్జతి. ఉప్పజ్జన్తీతి నిబ్బత్తన్తి. భోగాతి పరిభుఞ్జితబ్బట్ఠేన ‘‘భోగా’’తి లద్ధనామా వత్థాభరణాదివిత్తూపకరణవిసేసా. యే కేచీతి భోగే అనవసేసతో బ్యాపేత్వా సఙ్గణ్హాతి. అనవసేసబ్యాపకో హి అయం నిద్దేసో యథా ‘‘యే కేచి సఙ్ఖారా’’తి. మనసో పియాతి మనసా పియాయితబ్బా, మనాపియాతి అత్థో.

౧౦౬. పుచ్ఛామీతి పుచ్ఛం కరోమి, ఞాతుం ఇచ్ఛామీతి అత్థో. తన్తి త్వం. దేవీతి దిబ్బానభావసమఙ్గితాయ, దేవి. తేనాహ ‘‘మహానుభావే’’తి. మనుస్సభూతాతి మనుస్సేసు జాతా మనుస్సభావం పత్తా. ఇదం యేభుయ్యేన సత్తా మనుస్సత్తభావే ఠితా పుఞ్ఞాని కరోన్తీతి కత్వా వుత్తం. అయమేతాయం గాథానం సఙ్ఖేపతో అత్థో, విత్థారతో పన పరమత్థదీపనియం విమానవత్థుఅట్ఠకథాయం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో.

ఏవం పున థేరేన పుట్ఠా పేతీ తస్సా సమ్పత్తియా లద్ధకారణం పకాసేన్తీ సేసగాథా అభాసి –

౧౦౭. ‘‘ఉప్పణ్డుకిం కిసం ఛాతం, నగ్గం సమ్పతితచ్ఛవిం;

ముని కారుణికో లోకే, తం మం అద్దక్ఖి దుగ్గతం.

౧౦౮. ‘‘భిక్ఖూనం ఆలోపం దత్వా, పాణిమత్తఞ్చ చోళకం;

థాలకస్స చ పానీయం, మమ దక్ఖిణమాదిసి.

౧౦౯. ‘‘ఆలోపస్స ఫలం పస్స, భత్తం వస్ససతం దస;

భుఞ్జామి కామకామినీ, అనేకరసబ్యఞ్జనం.

౧౧౦. ‘‘పాణిమత్తస్స చోళస్స, విపాకం పస్స యాదిసం;

యావతా నన్దరాజస్స, విజితస్మిం పటిచ్ఛదా.

౧౧౧. ‘‘తతో బహుతరా భన్తే, వత్థానచ్ఛాదనాని మే;

కోసేయ్యకమ్బలీయాని, ఖోమకప్పాసికాని చ.

౧౧౨. ‘‘విపులా చ మహగ్ఘా చ, తేపాకాసేవలమ్బరే;

సాహం తం పరిదహామి, యం యఞ్హి మనసో పియం.

౧౧౩. ‘‘థాలకస్స చ పానీయం, విపాకం పస్స యాదిసం;

గమ్భీరా చతురస్సా చ, పోక్ఖరఞ్ఞో సునిమ్మితా.

౧౧౪. ‘‘సేతోదకా సుప్పతిత్థా, సీతా అప్పటిగన్ధియా;

పదుముప్పలసఞ్ఛన్నా, వారికిఞ్జక్ఖపూరితా.

౧౧౫. ‘‘సాహం రమామి కీళామి, మోదామి అకుతోభయా;

మునిం కారుణికం లోకే, భన్తే వన్దితుమాగతా’’తి.

౧౦౭. తత్థ ఉప్పణ్డుకిన్తి ఉప్పణ్డుకజాతం. ఛాతన్తి బుభుక్ఖితం ఖుదాయ అభిభూతం. సమ్పతితచ్ఛవిన్తి ఛిన్నభిన్నసరీరచ్ఛవిం. లోకేతి ఇదం ‘‘కారుణికో’’తి ఏత్థ వుత్తకరుణాయ విసయదస్సనం. తం మన్తి తాదిసం మమం, వుత్తనయేన ఏకన్తతో కరుణట్ఠానియం మం. దుగ్గతన్తి దుగ్గతిం గతం.

౧౦౮-౧౦౯. భిక్ఖూనం ఆలోపం దత్వాతిఆది థేరేన అత్తనో కరుణాయ కతాకారదస్సనం. తత్థ భత్తన్తి ఓదనం, దిబ్బభోజనన్తి అత్థో. వస్ససతం దసాతి దస వస్ససతాని, వస్ససహస్సన్తి వుత్తం హోతి. అచ్చన్తసంయోగే చేతం ఉపయోగవచనం. భుఞ్జామి కామకామినీ, అనేకరసబ్యఞ్జనన్తి అఞ్ఞేహిపి కామేతబ్బకామేహి సమన్నాగతా అనేకరసబ్యఞ్జనం భత్తం భుఞ్జామీతి యోజనా.

౧౧౦. చోళస్సాతి దేయ్యధమ్మసీసేన తబ్బిసయం దానమయం పుఞ్ఞమేవ దస్సేతి. విపాకం పస్స యాదిసన్తి తస్స చోళదానస్స విపాకసఙ్ఖాతం ఫలం పస్స, భన్తే. తం పన యాదిసం యథారూపం, కిన్తి చేతి ఆహ ‘‘యావతా నన్దరాజస్సా’’తిఆది.

తత్థ కోయం నన్దరాజా నామ? అతీతే కిర దసవస్ససహస్సాయుకేసు మనుస్సేసు బారాణసివాసీ ఏకో కుటుమ్బికో అరఞ్ఞే జఙ్ఘావిహారం విచరన్తో అరఞ్ఞట్ఠానే అఞ్ఞతరం పచ్చేకబుద్ధం అద్దస. సో పచ్చేకబుద్ధో తత్థ చీవరకమ్మం కరోన్తో అనువాతే అప్పహోన్తే సంహరిత్వావ ఠపేతుం ఆరద్ధో. సో కుటుమ్బికో తం దిస్వా, ‘‘భన్తే, కిం కరోథా’’తి వత్వా తేన అప్పిచ్ఛతాయ కిఞ్చి అవుత్తేపి ‘‘చీవరదుస్సం నప్పహోతీ’’తి ఞత్వా అత్తనో ఉత్తరాసఙ్గం పచ్చేకబుద్ధస్స పాదమూలే ఠపేత్వా అగమాసి. పచ్చేకబుద్ధో తం గహేత్వా అనువాతం ఆరోపేన్తో చీవరం కత్వా పారుపి. సో కుటుమ్బికా జీవితపరియోసానే కాలం కత్వా తావతింసభవనే నిబ్బత్తిత్వా తత్థ యావతాయుకం దిబ్బసమ్పత్తిం అనుభవిత్వా తతో చవిత్వా బారాణసితో యోజనమత్తే ఠానే అఞ్ఞతరస్మిం గామే అమచ్చకులే నిబ్బత్తి.

తస్స వయప్పత్తకాలే తస్మిం గామే నక్ఖత్తం సఙ్ఘుట్ఠం అహోసి. సో మాతరం ఆహ – ‘‘అమ్మ, సాటకం మే దేహి, నక్ఖత్తం కీళిస్సామీ’’తి. సా సుధోతవత్థం నీహరిత్వా అదాసి. ‘‘అమ్మ, థూలం ఇద’’న్తి. అఞ్ఞం నీహరిత్వా అదాసి, తమ్పి పటిక్ఖిపి. అథ నం మాతా ఆహ – ‘‘తాత, యాదిసే గేహే మయం జాతా, నత్థి నో ఇతో సుఖుమతరస్స వత్థస్స పటిలాభాయ పుఞ్ఞ’’న్తి. ‘‘లభనట్ఠానం గచ్ఛామి, అమ్మా’’తి. ‘‘గచ్ఛ, పుత్త, అహం అజ్జేవ తుయ్హం బారాణసినగరే రజ్జపటిలాభం ఇచ్ఛామీ’’తి. సో ‘‘సాధు, అమ్మా’’తి మాతరం వన్దిత్వా పదక్ఖిణం కత్వా ఆహ – ‘‘గచ్ఛామి, అమ్మా’’తి. ‘‘గచ్ఛ, తాతా’’తి. ఏవం కిరస్సా చిత్తం అహోసి – ‘‘కహం గమిస్సతి, ఇధ వా ఏత్థ వా గేహే నిసీదిస్సతీ’’తి. సో పన పుఞ్ఞనియామేన చోదియమానో గామతో నిక్ఖమిత్వా బారాణసిం గన్త్వా మఙ్గలసిలాపట్టే ససీసం పారుపిత్వా నిపజ్జి. సో చ బారాణసిరఞ్ఞో కాలకతస్స సత్తమో దివసో హోతి.

అమచ్చా చ పురోహితో చ రఞ్ఞో సరీరకిచ్చం కత్వా రాజఙ్గణే నిసీదిత్వా మన్తయింసు – ‘‘రఞ్ఞో ఏకా ధీతా అత్థి, పుత్తో నత్థి, అరాజకం రజ్జం న తిట్ఠతి, ఫుస్సరథం విస్సజ్జేమా’’తి. తే కుముదవణ్ణే చత్తారో సిన్ధవే యోజేత్వా సేతచ్ఛత్తప్పముఖం పఞ్చవిధం రాజకకుధభణ్డం రథస్మింయేవ ఠపేత్వా రథం విస్సజ్జేత్వా పచ్ఛతో తూరియాని పగ్గణ్హాపేసుం. రథో పాచీనద్వారేన నిక్ఖమిత్వా ఉయ్యానాభిముక్ఖో అహోసి. ‘‘పరిచయేన ఉయ్యానాభిముఖో గచ్ఛతి, నివత్తేమా’’తి కేచి ఆహంసు. పురోహితో ‘‘మా నివత్తయిత్థా’’తి ఆహ. రథో కుమారం పదక్ఖిణం కత్వా ఆరోహనసజ్జో హుత్వా అట్ఠాసి, పురోహితో పారుపనకణ్ణం అపనేత్వా పాదతలాని ఓలోకేన్తో ‘‘తిట్ఠతు అయం దీపో, ద్విసహస్సదీపపరివారేసు చతూసు మహాదీపేసు ఏకరజ్జం కారేతుం యుత్తో’’తి వత్వా ‘‘తూరియాని పగ్గణ్హథ, పునపి పగ్గణ్హథా’’తి తిక్ఖత్తుం తూరియాని పగ్గణ్హాపేసి.

అథ కుమారో ముఖం వివరిత్వా ఓలోకేత్వా ‘‘కేన కమ్మేన ఆగతత్థ, తాతా’’తి ఆహ. ‘‘దేవ, తుమ్హాకం రజ్జం పాపుణాతీ’’తి. ‘‘తుమ్హాకం రాజా కహ’’న్తి? ‘‘దివఙ్గతో, సామీ’’తి. ‘‘కతి దివసా అతిక్కన్తా’’తి? ‘‘అజ్జ సత్తమో దివసో’’తి. ‘‘పుత్తో వా ధీతా వా నత్థీ’’తి? ‘‘ధీతా అత్థి, దేవ, పుత్తో నత్థీ’’తి. ‘‘తేన హి కరిస్సామి రజ్జ’’న్తి. తే తావదేవ అభిసేకమణ్డపం కత్వా రాజధీతరం సబ్బాలఙ్కారేహి అలఙ్కరిత్వా ఉయ్యానం ఆనేత్వా కుమారస్స అభిసేకం అకంసు.

అథస్స కతాభిసేకస్స సతసహస్సగ్ఘనికం వత్థం ఉపనేసుం. సో ‘‘కిమిదం, తాతా’’తి ఆహ. ‘‘నివాసనవత్థం, దేవా’’తి. ‘‘నను, తాతా, థూల’’న్తి? ‘‘మనుస్సానం పరిభోగవత్థేసు ఇతో సుఖుమతరం నత్థి, దేవా’’తి. ‘‘తుమ్హాకం రాజా ఏవరూపం నివాసేసీ’’తి? ‘‘ఆమ, దేవా’’తి. ‘‘న మఞ్ఞే పుఞ్ఞవా తుమ్హాకం రాజా (అ. ని. అట్ఠ. ౧.౧.౧౯౧) సువణ్ణభిఙ్కారం ఆహరథ, లభిస్సామి వత్థ’’న్తి. సువణ్ణభిఙ్కారం ఆహరింసు. సో ఉట్ఠాయ హత్థే ధోవిత్వా ముఖం విక్ఖాలేత్వా హత్థేన ఉదకం ఆదాయ పురత్థిమదిసాయం అబ్భుక్కిరి. తదా ఘనపథవిం భిన్దిత్వా అట్ఠ కప్పరుక్ఖా ఉట్ఠహింసు. పున ఉదకం గహేత్వా దక్ఖిణాయ పచ్ఛిమాయ ఉత్తరాయాతి ఏవం చతూసు దిసాసు అబ్భుక్కిరి. సబ్బదిసాసు అట్ఠ అట్ఠ కత్వా ద్వత్తింస కప్పరుక్ఖా ఉట్ఠహింసు. ఏకేకాయ దిసాయ సోళస సోళస కత్వా చతుసట్ఠి కమ్మరుక్ఖాతి కేచి వదన్తి. సో ఏకం దిబ్బదుస్సం నివాసేత్వా ఏకం పారుపిత్వా ‘‘నన్దరఞ్ఞో విజితే సుత్తకన్తికా ఇత్థియో మా సుత్తం కన్తింసూతి భేరిం చరాపేథా’’తి వత్వా ఛత్తం ఉస్సాపేత్వా అలఙ్కతపటియత్తో హత్థిక్ఖన్ధవరగతో నగరం పవిసిత్వా పాసాదం ఆరుయ్హ మహాసమ్పత్తిం అనుభవి.

ఏవం గచ్ఛన్తే కాలే ఏకదివసం దేవీ రఞ్ఞో సమ్పత్తిం దిస్వా ‘‘అహో తపస్సీ’’తి కారుఞ్ఞాకారం దస్సేసి. ‘‘కిమిదం, దేవీ’’తి చ పుట్ఠా ‘‘అతిమహతీ తే, దేవ, సమ్పత్తి. అతీతే అద్ధని కల్యాణం అకత్థ, ఇదాని అనాగతస్స అత్థాయ కుసలం న కరోథా’’తి ఆహ. ‘‘కస్స దేమ? సీలవన్తో నత్థీ’’తి. ‘‘అసుఞ్ఞో, దేవ, జమ్బుదీపో అరహన్తేహి, తుమ్హే దానమేవ సజ్జేథ, అహం అరహన్తే లచ్ఛామీ’’తి ఆహ. పునదివసే రాజా మహారహం దానం సజ్జాపేసి. దేవీ ‘‘సచే ఇమిస్సాయ దిసాయ అరహన్తో అత్థి, ఇధాగన్త్వా అమ్హాకం భిక్ఖం గణ్హన్తూ’’తి అధిట్ఠహిత్వా ఉత్తరదిసాభిముఖా ఉరేన నిపజ్జి. నిపన్నమత్తాయ ఏవ దేవియా హిమవన్తే వసన్తానం పదుమవతియా పుత్తానం పఞ్చసతానం పచ్చేకబుద్ధానం జేట్ఠకో మహాపదుమపచ్చేకబుద్ధో భాతికే ఆమన్తేసి – ‘‘మారిసా నన్దరాజా తుమ్హే నిమన్తేతి, అధివాసేథ తస్సా’’తి. తే అధివాసేత్వా తావదేవ ఆకాసేనాగన్త్వా ఉత్తరద్వారే ఓతరింసు. మనుస్సా ‘‘పఞ్చసతా, దేవ, పచ్చేకబుద్ధా ఆగతా’’తి రఞ్ఞో ఆరోచేసుం. రాజా సద్ధిం దేవియా ఆగన్త్వా వన్దిత్వా పత్తం గహేత్వా పచ్చేకబుద్ధే పాసాదం ఆరోపేత్వా తత్థ తేసం దానం దత్వా భత్తకిచ్చావసానే రాజా సఙ్ఘత్థేరస్స, దేవీ సఙ్ఘనవకస్స పాదమూలే నిపజ్జిత్వా ‘‘అయ్యా, పచ్చయేహి న కిలమిస్సన్తి, మయం పుఞ్ఞేన న హాయిస్సామ, అమ్హాకం ఇధ నివాసాయ పటిఞ్ఞం దేథా’’తి పటిఞ్ఞం కారేత్వా ఉయ్యానే నివాసట్ఠానాని కారేత్వా యావజీవం పచ్చేకబుద్ధే ఉపట్ఠహిత్వా తేసు పరినిబ్బుతేసు సాధుకీళితం కారేత్వా గన్ధదారుఆదీహి సరీరకిచ్చం కారేత్వా ధాతుయో గహేత్వా చేతియం పతిట్ఠాపేత్వా ‘‘ఏవరూపానమ్పి నామ మహానుభావానం మహేసీనం మరణం భవిస్సతి, కిమఙ్గం పన మాదిసాన’’న్తి సంవేగజాతో జేట్ఠపుత్తం రజ్జే పతిట్ఠాపేత్వా సయం తాపసపబ్బజ్జం పబ్బజి. దేవీపి ‘‘రఞ్ఞే పబ్బజితే అహం కిం కరిస్సామీ’’తి పబ్బజి. ద్వేపి ఉయ్యానే వసన్తా ఝానాని నిబ్బత్తేత్వా ఝానసుఖేన వీతినామేత్వా ఆయుపరియోసానే బ్రహ్మలోకే నిబ్బత్తింసు. సో కిర నన్దరాజా అమ్హాకం సత్థు మహాసావకో మహాకస్సపత్థేరో అహోసీ, తస్స అగ్గమహేసీ భద్దా కాపిలానీ నామ.

అయం పన నన్దరాజా దస వస్ససహస్సాని సయం దిబ్బవత్థాని పరిదహన్తో సబ్బమేవ అత్తనో విజితం ఉత్తరకురుసదిసం కరోన్తో ఆగతాగతానం మనుస్సానం దిబ్బదుస్సాని అదాసి. తయిదం దిబ్బవత్థసమిద్ధిం సన్ధాయ సా పేతీ ఆహ ‘‘యావతా నన్దరాజస్స, విజితస్మిం పటిచ్ఛదా’’తి. తత్థ విజితస్మిన్తి రట్ఠే. పటిచ్ఛదాతి వత్థాని. తాని హి పటిచ్ఛాదేన్తి ఏతేహీతి ‘‘పటిచ్ఛదా’’తి వుచ్చన్తి.

౧౧౧. ఇదాని సా పేతీ ‘‘నన్దరాజసమిద్ధితోపి ఏతరహి మయ్హం సమిద్ధి విపులతరా’’తి దస్సేన్తీ ‘‘తతో బహుతరా, భన్తే, వత్థానచ్ఛాదనాని మే’’తిఆదిమాహ. తత్థ తతోతి నన్దరాజస్స పరిగ్గహభూతవత్థతోపి బహుతరాని మయ్హం వత్థచ్ఛాదనానీతి అత్థో. వత్థానచ్ఛాదనానీతి నివాసనవత్థాని చేవ పారుపనవత్థాని చ. కోసేయ్యకమ్బలీయానీతి కోసేయ్యాని చేవ కమ్బలాని చ. ఖోమకప్పాసికానీతి ఖోమవత్థాని చేవ కప్పాసమయవత్థాని చ.

౧౧౨. విపులాతి ఆయామతో చ విత్థారతో చ విపులా. మహగ్ఘాతి మహగ్ఘవసేన మహన్తా మహారహా. ఆకాసేవలమ్బరేతి ఆకాసేయేవ ఓలమ్బమానా తిట్ఠన్తి. యం యఞ్హి మనసో పియన్తి యం యం మయ్హం మనసో పియం, తం తం గహేత్వా పరిదహామి పారుపామి చాతి యోజనా.

౧౧౩. థాలకస్స చ పానీయం, విపాకం పస్స యాదిసన్తి థాలకపూరణమత్తం పానీయం దిన్నం అనుమోదితం, తస్స పన విపాకం యాదిసం యావ మహన్తం పస్సాతి దస్సేన్తీ ‘‘గమ్భీరా చతురస్సా చా’’తిఆదిమాహ. తత్థ గమ్భీరాతి అగాధా. చతురస్సాతి చతురస్ససణ్ఠానా. పోక్ఖరఞ్ఞోతి పోక్ఖరణియో. సునిమ్మితాతి కమ్మానుభావేనేవ సుట్ఠు నిమ్మితా.

౧౧౪. సేతోదకాతి సేతఉదకా సేతవాలుకసమ్పరికిణ్ణా. సుప్పతిత్థాతి సున్దరతిత్థా. సీతాతి సీతలోదకా. అప్పటిగన్ధియాతి పటికూలగన్ధరహితా సురభిగన్ధా. వారికిఞ్జక్ఖపూరితాతి కమలకువలయాదీనం కేసరసఞ్ఛన్నేన వారినా పరిపుణ్ణా.

౧౧౫. సాహన్తి సా అహం. రమామీతి రతిం విన్దామి. కీళామీతి ఇన్ద్రియాని పరిచారేమి. మోదామీతి భోగసమ్పత్తియా పముదితా హోమి. అకుతోభయాతి కుతోచిపి అసఞ్జాతభయా, సేరీ సుఖవిహారినీ హోమి. భన్తే, వన్దితుమాగతాతి, భన్తే, ఇమిస్సా దిబ్బసమ్పత్తియా పటిలాభస్స కారణభూతం త్వం వన్దితుం ఆగతా ఉపగతాతి అత్థో. యం పనేత్థ అత్థతో అవిభత్తం, తం తత్థ తత్థ వుత్తమేవ.

ఏవం తాయ పేతియా వుత్తే ఆయస్మా సారిపుత్తో ఇట్ఠకవతియం దీఘరాజియన్తి గామద్వయవాసికేసు అత్తనో సన్తికం ఉపగతేసు మనుస్సేసు ఇమమత్థం విత్థారతో కథేన్తో సంవేజేత్వా సంసారమోచనపాపకమ్మతో మోచేత్వా ఉపాసకభావే పతిట్ఠాపేసి. సా పవత్తి భిక్ఖూసు పాకటా జాతా. తం భిక్ఖూ భగవతో ఆరోచేసుం. భగవా తమత్థం అట్ఠుప్పత్తిం కత్వా సమ్పత్తపరిసాయ ధమ్మం దేసేసి, సా దేసనా మహాజనస్స సాత్థికా అహోసీతి.

సంసారమోచకపేతివత్థువణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. సారిపుత్తత్థేరమాతుపేతివత్థువణ్ణనా

నగ్గా దుబ్బణ్ణరూపాసీతి ఇదం సత్థరి వేళువనే విహరన్తే ఆయస్మతో సారిపుత్తత్థేరస్స ఇతో పఞ్చమాయ జాతియా మాతుభూతం పేతిం ఆరబ్భ వుత్తం. ఏకదివసం ఆయస్మా చ సారిపుత్తో ఆయస్మా చ మహామోగ్గల్లానో ఆయస్మా చ అనురుద్ధో ఆయస్మా చ కప్పినో రాజగహస్స అవిదూరే అఞ్ఞతరస్మిం అరఞ్ఞాయతనే విహరన్తి. తేన చ సమయేన బారాణసియం అఞ్ఞతరో బ్రాహ్మణో అడ్ఢో మహద్ధనో మహాభోగో సమణబ్రాహ్మణకపణద్ధికవనిబ్బకయాచకానం ఓపానభూతో అన్నపానవత్థసయనాదీని దేతి. దేన్తో చ ఆగతాగతానం యథాకాలం యథారహఞ్చ పాదోదకపాదబ్భఞ్జనాదిదానానుపుబ్బకం సబ్బాభిదేయ్యం పటిపన్నో హోతి, పురేభత్తం భిక్ఖూ అన్నపానాదినా సక్కచ్చం పరివిసతి. సో దేసన్తరం గచ్ఛన్తో భరియం ఆహ – ‘‘భోతి, యథాపఞ్ఞత్తం ఇమం దానవిధిం అపరిహాపేన్తీ సక్కచ్చం అనుపతిట్ఠాహీ’’తి. సా ‘‘సాధూ’’తి పటిస్సుణిత్వా తస్మిం పక్కన్తే ఏవ తావ భిక్ఖూనం పఞ్ఞత్తం దానవిధిం పచ్ఛిన్ది, అద్ధికానం పన నివాసత్థాయ ఉపగతానం గేహపిట్ఠితో ఛడ్డితం జరసాలం దస్సేసి ‘‘ఏత్థ వసథా’’తి. అన్నపానాదీనం అత్థాయ తత్థ అద్ధికేసు ఆగతేసు ‘‘గూథం ఖాదథ, ముత్తం పివథ, లోహితం పివథ, తుమ్హాకం మాతు మత్థలుఙ్గం ఖాదథా’’తి యం యం అసుచి జేగుచ్ఛం, తస్స తస్స నామం గహేత్వా నిట్ఠురం వదతి.

సా అపరేన సమయేన కాలం కత్వా కమ్మానుభావుక్ఖిత్తా పేతయోనియం నిబ్బత్తిత్వా అత్తనో వచీదుచ్చరితానురూపం దుక్ఖం అనుభవన్తీ పురిమజాతిసమ్బన్ధం అనుస్సరిత్వా ఆయస్మతో సారిపుత్తస్స సన్తికం ఉపసఙ్కమితుకామా తస్స విహారద్వారం సమ్పాపుణి, తస్స విహారద్వారదేవతాయో విహారప్పవేసనం నివారేసుం. సా కిర ఇతో పఞ్చమాయ జాతియా థేరస్స మాతుభూతపుబ్బా, తస్మా ఏవమాహ – ‘‘అహం అయ్యస్స సారిపుత్తత్థేరస్స ఇతో పఞ్చమాయ జాతీయా మాతా, దేథ మే ద్వారప్పవేసనం థేరం దట్ఠు’’న్తి. తం సుత్వా దేవతా తస్సా పవేసనం అనుజానింసు. సా పవిసిత్వా చఙ్కమనకోటియం ఠత్వా థేరస్స అత్తానం దస్సేసి. థేరో తం దిస్వా కరుణాయ సఞ్చోదితమానసో హుత్వా –

౧౧౬. ‘‘నగ్గా దుబ్బణ్ణరూపాసి, కిసా ధమనిసన్థతా;

ఉప్ఫాసులికే కిసికే, కా ను త్వం ఇధ తిట్ఠసీ’’తి. –

గాథాయ పుచ్ఛి. సా థేరేన పుట్ఠా పటివచనం దేన్తీ –

౧౧౭. ‘‘అహం తే సకియా మాతా, పుబ్బే అఞ్ఞాసు జాతీసు;

ఉపపన్నా పేత్తివిసయం, ఖుప్పిపాససమప్పితా.

౧౧౮. ‘‘ఛడ్డితం ఖిపితం ఖేళం, సిఙ్ఘాణికం సిలేసుమం;

వసఞ్చ డయ్హమానానం, విజాతానఞ్చ లోహితం.

౧౧౯. ‘‘వణికానఞ్చ యం ఘాన-సీసచ్ఛిన్నాన లోహితం;

ఖుదాపరేతా భుఞ్జామి, ఇచ్ఛిపురిసనిస్సితం.

౧౨౦. ‘‘పుబ్బలోహితం భక్ఖామి, పసూనం మానుసాన చ;

అలేణా అనగారా చ, నీలమఞ్చపరాయణా.

౧౨౧. ‘‘దేహి పుత్తక మే దానం, దత్వా అన్వాదిసాహి మే;

అప్పేవ నామ ముచ్చేయ్యం, పుబ్బలోహితభోజనా’’తి. – పఞ్చగాథా అభాసి;

౧౧౭. తత్థ అహం తే సకియా మాతాతి అహం తుయ్హం జననిభావతో సకియా మాతా. పుబ్బే అఞ్ఞాసు జాతీసూతి మాతా హోన్తీపి న ఇమిస్సం జాతియం, అథ ఖో పుబ్బే అఞ్ఞాసు జాతీసు, ఇతో పఞ్చమియన్తి దట్ఠబ్బం. ఉపపన్నా పేత్తివిసయన్తి పటిసన్ధివసేన పేతలోకం ఉపగతా. ఖుప్పిపాససమప్పితాతి ఖుదాయ చ పిపాసాయ చ అభిభూతా, నిరన్తరం జిఘచ్ఛాపిపాసాహి అభిభుయ్యమానాతి అత్థో.

౧౧౮-౧౧౯. ఛడ్డితన్తి ఉచ్ఛిట్ఠకం, వన్తన్తి అత్థో. ఖిపితన్తి ఖిపితేన సద్ధిం ముఖతో నిక్ఖన్తమలం. ఖేళన్తి నిట్ఠుభం. సిఙ్ఘాణికన్తి మత్థలుఙ్గతో విస్సన్దిత్వా నాసికాయ నిక్ఖన్తమలం. సిలేసుమన్తి సేమ్హం. వసఞ్చ డయ్హమానానన్తి చితకస్మిం డయ్హమానానం కళేవరానం వసాతేలఞ్చ. విజాతానఞ్చ లోహితన్తి పసూతానం ఇత్థీనం లోహితం, గబ్భమలం చ-సద్దేన సఙ్గణ్హాతి. వణికానన్తి సఞ్జాతవణానం. యన్తి యం లోహితన్తి సమ్బన్ధో. ఘానసీసచ్ఛిన్నానన్తి ఘానచ్ఛిన్నానం సీసచ్ఛిన్నానఞ్చ యం లోహితం, తం భుఞ్జామీతి యోజనా. దేసనాసీసమేతం ‘‘ఘానసీసచ్ఛిన్నాన’’న్తి, యస్మా హత్థపాదాదిచ్ఛిన్నానమ్పి లోహితం భుఞ్జామియేవ. తథా ‘‘వణికాన’’న్తి ఇమినా తేసమ్పి లోహితం సఙ్గహితన్తి దట్ఠబ్బం. ఖుదాపరేతాతి జిఘచ్ఛాభిభూతా హుత్వా. ఇత్థిపురిసనిస్సితన్తి ఇత్థిపురిససరీరనిస్సితం యథావుత్తం అఞ్ఞఞ్చ చమ్మమంసన్హారుపుబ్బాదికం పరిభుఞ్జామీతి దస్సేతి.

౧౨౦-౧౨౧. పసూనన్తి అజగోమహింసాదీనం. అలేణాతి అసరణా. అనగారాతి అనావాసా. నీలమఞ్చపరాయణాతి సుసానే ఛడ్డితమలమఞ్చసయనా. అథ వా నీలాతి ఛారికఙ్గారబహులా సుసానభూమి అధిప్పేతా, తంయేవ మఞ్చం వియ అధిసయనాతి అత్థో. అన్వాదిసాహి మేతి యథా దిన్నం దక్ఖిణం మయ్హం ఉపకప్పతి, తథా ఉద్దిస పత్తిదానం దేహి. అప్పేవ నామ ముచ్చేయ్యం, పుబ్బలోహితభోజనాతి తవ ఉద్దిసనేన ఏతస్మా పుబ్బలోహితభోజనా పేతజీవికా అపి నామ ముచ్చేయ్యం.

తం సుత్వా ఆయస్మా సారిపుత్తత్థేరో దుతియదివసే మహామోగ్గల్లానత్థేరాదికే తయో థేరే ఆమన్తేత్వా తేహి సద్ధిం రాజగహే పిణ్డాయ చరన్తో రఞ్ఞో బిమ్బిసారస్స నివేసనం అగమాసి. రాజా థేరే దిస్వా వన్దిత్వా ‘‘కిం, భన్తే, ఆగతత్థా’’తి ఆగమనకారణం పుచ్ఛి. ఆయస్మా మహామోగ్గల్లానో తం పవత్తిం రఞ్ఞో ఆరోచేసి. రాజా ‘‘అఞ్ఞాతం, భన్తే’’తి వత్వా థేరే విస్సజ్జేత్వా సబ్బకమ్మికం అమచ్చం పక్కోసాపేత్వా ఆణాపేసి ‘‘నగరస్స అవిదూరే వివిత్తే ఛాయూదకసమ్పన్నే ఠానే చతస్సో కుటియో కారేహీ’’తి. అన్తేపురే చ పహోనకవిసేసవసేన తిధా విభజిత్వా చతస్సో కుటియో పటిచ్ఛాపేసి, సయఞ్చ తత్థ గన్త్వా కాతబ్బయుత్తకం అకాసి. నిట్ఠితాసు కుటికాసు సబ్బం బలికరణం సజ్జాపేత్వా అన్నపానవత్థాదీని బుద్ధప్పముఖస్స చాతుద్దిసస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స అనుచ్ఛవికే సబ్బపరిక్ఖారే చ ఉపట్ఠాపేత్వా ఆయస్మతో సారిపుత్తత్థేరస్స తం సబ్బం నియ్యాదేసి. అథ థేరో తం పేతిం ఉద్దిస్స తం సబ్బం బుద్ధప్పముఖస్స చాతుద్దిసస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స అదాసి. సా పేతీ తం అనుమోదిత్వా దేవలోకే నిబ్బత్తిత్వా సబ్బకామసమిద్ధా చ హుత్వా అపరదివసే ఆయస్మతో మహామోగ్గల్లానత్థేరస్స సన్తికం ఉపగన్త్వా వన్దిత్వా అట్ఠాసి. తం థేరో పటిపుచ్ఛి, సా అత్తనో పేతూపపత్తిం పున దేవూపపత్తిఞ్చ విత్థారతో కథేసి. తేన వుత్తం –

౧౨౨. ‘‘మాతుయా వచనం సుత్వా, ఉపతిస్సోనుకమ్పకో;

ఆమన్తయి మోగ్గల్లానం, అనురుద్ధఞ్చ కప్పినం.

౧౨౩. ‘‘చతస్సో కుటియో కత్వా, సఙ్ఘే చాతుద్దిసే అదా;

కుటియో అన్నపానఞ్చ, మాతు దక్ఖిణమాదిసీ.

౧౨౪. ‘‘సమనన్తరానుద్దిట్ఠే, విపాకో ఉదపజ్జథ;

భోజనం పానీయం వత్థం, దక్ఖిణాయ ఇదం ఫలం.

౧౨౫. ‘‘తతో సుద్ధా సుచివసనా, కాసికుత్తమధారినీ;

విచిత్తవత్థాభరణా, కోలికం ఉపసఙ్కమీ’’తి.

౧౨౩. తత్థ సఙ్ఘే చాతుద్దిసే అదాతి చాతుద్దిసస్స సఙ్ఘస్స అదాసి, నియ్యాదేసీతి అత్థో. సేసం వుత్తత్థమేవ.

అథాయస్మా మహామోగ్గల్లానో తం పేతిం –

౧౨౬. ‘‘అభిక్కన్తేన వణ్ణేన, యా త్వం తిట్ఠసి దేవతే;

ఓభాసేన్తీ దిసా సబ్బా, ఓసధీ వియ తారకా.

౧౨౭. ‘‘కేన తేతాదిసో వణ్ణో, తేన తే ఇధ మిజ్ఝతి;

ఉప్పజ్జన్తి చ తే భోగా, యే కేచి మనసో పియా.

౧౨౮. ‘‘పుచ్ఛామి తం దేవి మహానుభావే, మనుస్సభూతా కిమకాసి పుఞ్ఞం;

కేనాసి ఏవం జలితానుభావా,

వణ్ణో చ తే సబ్బదిసా పభాసతీ’’తి. – పుచ్ఛి;

౧౨౯-౧౩౩. అథ సా ‘‘సారిపుత్తస్సాహం మాతా’’తిఆదినా విస్సజ్జేసి. సేసం వుత్తత్థమేవ. అథాయస్మా మహామోగ్గల్లానో తం పవత్తిం భగవతో ఆరోచేసి. భగవా తమత్థం అట్ఠుప్పత్తిం కత్వా సమ్పత్తపరిసాయ ధమ్మం దేసేసి, సా దేసనా మహాజనస్స సాత్థికా అహోసీతి.

సారిపుత్తత్థేరమాతుపేతివత్థువణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. మత్తాపేతివత్థువణ్ణనా

నగ్గా దుబ్బణ్ణరూపాసీతి ఇదం సత్థరి జేతవనే విహరన్తే మత్తం నామ పేతిం ఆరబ్భ వుత్తం. సావత్థియం కిర అఞ్ఞతరో కుటుమ్బికో సద్ధో పసన్నో అహోసి. తస్స భరియా అస్సద్ధా అప్పసన్నా కోధనా వఞ్ఝా చ అహోసి నామేన మత్తా నామ. అథ సో కుటుమ్బికో కులవంసూపచ్ఛేదనభయేన సదిసకులతో తిస్సం నామ అఞ్ఞం కఞ్ఞం ఆనేసి. సా అహోసి సద్ధా పసన్నా సామినో చ పియా మనాపా, సా నచిరస్సేవ గబ్భినీ హుత్వా దసమాసచ్చయేన పుత్తం విజాయి, ‘‘భూతో’’తిస్స నామం అహోసి. సా గేహస్సామినీ హుత్వా చత్తారో భిక్ఖూ సక్కచ్చం ఉపట్ఠహి, వఞ్ఝా పన తం ఉసూయతి.

తా ఉభోపి ఏకస్మిం దివసే సీసం న్హత్వా అల్లకేసా అట్ఠంసు, కుటుమ్బికో గుణవసేన తిస్సాయ ఆబద్ధసినేహో మనుఞ్ఞేన హదయేన తాయ సద్ధిం బహుం సల్లపన్తో అట్ఠాసి. తం అసహమానా మత్తా ఇస్సాపకతా గేహే సమ్మజ్జిత్వా ఠపితం సఙ్కారం తిస్సాయ మత్థకే ఓకిరి. సా అపరేన సమయేన కాలం కత్వా పేతయోనియం నిబ్బత్తిత్వా అత్తనో కమ్మబలేన పఞ్చవిధం దుక్ఖం అనుభవతి. తం పన దుక్ఖం పాళితో ఏవ విఞ్ఞాయతి. అథేకదివసం సా పేతీ సఞ్ఝాయ వీతివత్తాయ గేహస్స పిట్ఠిపస్సే న్హాయన్తియా తిస్సాయ అత్తానం దస్సేసి. తం దిస్వా తిస్సా –

౧౩౪. ‘‘నగ్గా దుబ్బణ్ణరూపాసి, కిసా ధమనిసన్థతా;

ఉప్ఫాసులికే కిసికే, కా ను త్వం ఇధ తిట్ఠసీ’’తి. –

గాథాయ పటిపుచ్ఛి. ఇతరా –

౧౩౫. ‘‘అహం మత్తా తువం తిస్సా, సపత్తీ తే పురే అహుం;

పాపకమ్మం కరిత్వాన, పేతలోకం ఇతో గతా’’తి. –

గాథాయ పటివచనం అదాసి. తత్థ అహం మత్తా తువం తిస్సాతి అహం మత్తా నామ, తువం తిస్సా నామ. పురేతి పురిమత్తభావే. తేతి తుయ్హం సపత్తీ అహుం, అహోసిన్తి అత్థో. పున తిస్సా –

౧౩౬. ‘‘కిం ను కాయేన వాచాయ, మనసా దుక్కటం కతం;

కిస్సకమ్మవిపాకేన, పేతలోకం ఇతో గతా’’తి. –

గాథాయ కతకమ్మం పుచ్ఛి. పున ఇతరా –

౧౩౭. ‘‘చణ్డీ చ ఫరుసా చాసిం, ఇస్సుకీ మచ్ఛరీ సఠా;

తాహం దురుత్తం వత్వాన, పేతలోకం ఇతో గతా’’తి. –

గాథాయ అత్తనా కతకమ్మం ఆచిక్ఖి. తత్థ చణ్డీతి కోధనా. ఫరుసాతి ఫరుసవచనా. ఆసిన్తి అహోసిం. తాహన్తి తం అహం. దురుత్తన్తి దుబ్భాసితం నిరత్థకవచనం. ఇతో పరమ్పి తాసం వచనపటివచనవసేనేవ గాథా పవత్తా –

౧౩౮. ‘‘సబ్బం అహమ్పి జానామి, యథా త్వం చణ్డికా అహు;

అఞ్ఞఞ్చ ఖో తం పుచ్ఛామి, కేనాసి పంసుకున్థితా.

౧౩౯. ‘‘సీసంన్హాతా తువం ఆసి, సుచివత్థా అలఙ్కతా;

అహఞ్చ ఖో అధిమత్తం, సమలఙ్కతతరా తయా.

౧౪౦. ‘‘తస్సా మే పేక్ఖమానాయ, సామికేన సమన్తయి;

తతో మే ఇస్సా విపులా, కోధో మే సమజాయథ.

౧౪౧. ‘‘తతో పంసుం గహేత్వాన, పంసునా తఞ్హి ఓకిరిం;

తస్సకమ్మవిపాకేన, తేనమ్హి పంసుకున్థితా.

౧౪౨. ‘‘సబ్బం అహమ్పి జానామి, పంసునా మం త్వమోకిరి;

అఞ్ఞఞ్చ ఖో తం పుచ్ఛామి, కేన ఖజ్జసి కచ్ఛుయా.

౧౪౩. ‘‘భేసజ్జహారీ ఉభయో, వనన్తం అగమిమ్హసే;

త్వఞ్చ భేసజ్జమాహరి, అహఞ్చ కపికచ్ఛునో.

౧౪౪. ‘‘తస్సా త్యాజానమానాయ, సేయ్యం త్యాహం సమోకిరిం;

తస్సకమ్మవిపాకేన, తేన ఖజ్జామి కచ్ఛుయా.

౧౪౫. ‘‘సబ్బం అహమ్పి జానామి, సేయ్యం మే త్వం సమోకిరి;

అఞ్ఞఞ్చ ఖో తం పుచ్ఛామి, కేనాసి నగ్గియా తువం.

౧౪౬. ‘‘సహాయానం సమయో ఆసి, ఞాతీనం సమితీ అహు;

త్వఞ్చ ఆమన్తితా ఆసి, ససామినీ నో చ ఖోహం.

౧౪౭. ‘‘తస్సా త్యాజానమానాయ, దుస్సం త్యాహం అపానుదిం;