౭. ధనపాలసేట్ఠిపేతవత్థువణ్ణనా

నగ్గో దుబ్బణ్ణరూపోసీతి ఇదం సత్థరి జేతవనే విహరన్తే ధనపాలపేతం ఆరబ్భ వుత్తం. అనుప్పన్నే కిర బుద్ధే పణ్ణరట్ఠే ఏరకచ్ఛనగరే ధనపాలకో నామ సేట్ఠి అహోసి అస్సద్ధో అప్పసన్నో కదరియో నత్థికదిట్ఠికో. తస్స కిరియా పాళితో ఏవ విఞ్ఞాయతి. సో కాలం కత్వా మరుకన్తారే పేతో హుత్వా నిబ్బత్తి. తస్స తాలక్ఖన్ధప్పమాణో కాయో అహోసి, సముట్ఠితచ్ఛవి ఫరుసో, విరూపకేసో, భయానకో, దుబ్బణ్ణో అతివియ విరూపో బీభచ్ఛదస్సనో. సో పఞ్చపణ్ణాస వస్సాని భత్తసిత్థం వా ఉదకబిన్దుం వా అలభన్తో విసుక్ఖకణ్ఠోట్ఠజివ్హో జిఘచ్ఛాపిపాసాభిభూతో ఇతో చితో చ పరిబ్భమతి.

అథ అమ్హాకం భగవతి లోకే ఉప్పజ్జిత్వా పవత్తితవరధమ్మచక్కే అనుక్కమేన సావత్థియం విహరన్తే సావత్థివాసినో వాణిజా పఞ్చమత్తాని సకటసతాని భణ్డస్స పూరేత్వా ఉత్తరాపథం గన్త్వా భణ్డం విక్కిణిత్వా పటిలద్ధభణ్డం సకటేసు ఆరోపేత్వా పటినివత్తమానా సాయన్హసమయే అఞ్ఞతరం సుక్ఖనదిం పాపుణిత్వా తత్థ యానం ముఞ్చిత్వా రత్తియం వాసం కప్పేసుం. అథ సో పేతో పిపాసాభిభూతో పానీయస్సత్థాయ ఆగన్త్వా తత్థ బిన్దుమత్తమ్పి పానీయం అలభిత్వా విగతాసో ఛిన్నమూలో వియ తాలో ఛిన్నపాదో పతి. తం దిస్వా వాణిజా –

౨౨౭. ‘‘నగ్గో దుబ్బణ్ణరూపోసి, కిసో ధమనిసన్థతో;

ఉప్ఫాసులికో కిసికో, కో ను త్వమసి మారిసా’’తి. –

ఇమాయ గాథాయ పుచ్ఛింసు. తతో పేతో –

౨౨౮. ‘‘అహం భదన్తే పేతోమ్హి, దుగ్గతో యమలోకికో;

పాపకమ్మం కరిత్వాన, పేతలోకం ఇతో గతో’’తి. –

అత్తానం ఆవికత్వా పున తేహి –

౨౨౯. ‘‘కిం ను కాయేన వాచాయ, మనసా దుక్కటం కతం;

కిస్సకమ్మవిపాకేన, పేతలోకం ఇతో గతో’’తి. –

కతకమ్మం పుచ్ఛితో పుబ్బే నిబ్బత్తట్ఠానతో పట్ఠాయ అతీతం పచ్చుప్పన్నం అనాగతఞ్చ అత్తనో పవత్తిం దస్సేన్తో తేసఞ్చ ఓవాదం దేన్తో –

౨౩౦. ‘‘నగరం అత్థి పణ్ణానం, ఏరకచ్ఛన్తి విస్సుతం;

తత్థ సేట్ఠి పురే ఆసిం, ధనపాలోతి మం విదూ.

౨౩౧. ‘‘అసీతి సకటవాహానం, హిరఞ్ఞస్స అహోసి మే;

పహూతం మే జాతరూపం, ముత్తా వేళురియా బహూ.

౨౩౨. ‘‘తావ మహద్ధనస్సాపి, న మే దాతుం పియం అహు;

పిదహిత్వా ద్వారం భుఞ్జిం, మా మం యాచనకాద్దసుం.

౨౩౩. ‘‘అస్సద్ధో మచ్ఛరీ చాసిం, కదరియో పరిభాసకో;

దదన్తానం కరోన్తానం, వారయిస్సం బహూ జనే.

౨౩౪. ‘‘విపాకో నత్థి దానస్స, సంయమస్స కుతో ఫలం;

పోక్ఖరఞ్ఞోదపానాని, ఆరామాని చ రోపితే;

పపాయో చ వినాసేసిం, దుగ్గే సఙ్కమనాని చ.

౨౩౫. ‘‘స్వాహం అకతకల్యాణో, కతపాపో తతో చుతో;

ఉపపన్నో పేత్తివిసయం, ఖుప్పిపాససమప్పితో.

౨౩౬. ‘‘పఞ్చపణ్ణాస వస్సాని, యతో కాలఙ్కతో అహం;

నాభిజానామి భుత్తం వా, పీతం వా పన పానియం.

౨౩౭. ‘‘యో సంయమో సో వినాసో, యో వినాసో సో సంయమో;

పేతా హి కిర జానన్తి, యో సంయమో సో వినాసో.

౨౩౮. ‘‘అహం పురే సంయమిస్సం, నాదాసిం బహుకే ధనే;

సన్తేసు దేయ్యధమ్మేసు, దీపం నాకాసిమత్తనో;

స్వాహం పచ్ఛానుతప్పామి, అత్తకమ్మఫలూపగో.

౨౩౯. ‘‘ఉద్ధం చతూహి మాసేహి, కాలకిరియా భవిస్సతి;

ఏకన్తకటుకం ఘోరం, నిరయం పపతిస్సహం.

౨౪౦. ‘‘చతుక్కణ్ణం చతుద్వారం, విభత్తం భాగసో మితం;

అయోపాకారపరియన్తం, అయసా పటికుజ్జితం.

౨౪౧. ‘‘తస్స అయోమయా భూమి, జలితా తేజసా యుతా;

సమన్తా యోజనసతం, ఫరిత్వా తిట్ఠతి సబ్బదా.

౨౪౨. ‘‘తత్థాహం దీఘమద్ధానం, దుక్ఖం వేదిస్స వేదనం;

ఫలం పాపస్స కమ్మస్స, తస్మా సోచామహం భుసం.

౨౪౩. ‘‘తం వా వదామి భద్దం వో, యావన్తేత్థ సమాగతా;

మాకత్థ పాపకం కమ్మం, ఆవి వా యది వా రహో.

౨౪౪. ‘‘సచే తం పాపకం కమ్మం, కరిస్సథ కరోథ వా;

న వో దుక్ఖా పముత్యత్థి, ఉప్పచ్చాపి పలాయతం.

౨౪౫. ‘‘మత్తేయ్యా హోథ పేత్తేయ్యా, కులే జేట్ఠాపచాయికా;

సామఞ్ఞా హోథ బ్రహ్మఞ్ఞా, ఏవం సగ్గం గమిస్సథా’’తి. –

ఇమా గాథా అభాసి.

౨౩౦-౨౩౧. తత్థ పణ్ణానన్తి పణ్ణానామరట్ఠస్స ఏవంనామకానం రాజూనం. ఏరకచ్ఛన్తి తస్స నగరస్స నామం. తత్థాతి తస్మిం నగరే. పురేతి పుబ్బే అతీతత్తభావే. ధనపాలోతి మం విదూతి ‘‘ధనపాలసేట్ఠీ’’తి మం జానన్తి. తయిదం నామం తదా మయ్హం అత్థానుగతమేవాతి దస్సేన్తో ‘‘అసీతీ’’తి గాథమాహ. తత్థ అసీతి సకటవాహానన్తి వీసతిఖారికో వాహో, యో సకటన్తి వుచ్చతి. తేసం సకటవాహానం అసీతి హిరఞ్ఞస్స తథా కహాపణస్స చ మే అహోసీతి యోజనా. పహూతం మే జాతరూపన్తి సువణ్ణమ్పి పహూతం అనేకభారపరిమాణం అహోసీతి సమ్బన్ధో.

౨౩౨-౨౩౩. న మే దాతుం పియం అహూతి దానం దాతుం మయ్హం పియం నాహోసి. మా మం యాచనకాద్దసున్తి ‘‘యాచకా మా మం పస్సింసూ’’తి పిదహిత్వా గేహద్వారం భుఞ్జామి. కదరియోతి థద్ధమచ్ఛరీ. పరిభాసకోతి దానం దేన్తే దిస్వా భయేన సన్తజ్జకో. దదన్తానం కరోన్తానన్తి ఉపయోగత్థే సామివచనం, దానాని దదన్తే పుఞ్ఞాని కరోన్తే. బహూ జనేతి బహూ సత్తే. దదన్తానం వా కరోన్తానం వా సముదాయభూతం బహుం జనం పుఞ్ఞకమ్మతో వారయిస్సం నివారేసిం.

౨౩౪-౨౩౬. విపాకో నత్థి దానస్సాతిఆది దానాదీనం నివారణే కారణదస్సనం. తత్థ విపాకో నత్థి దానస్సాతి దానకమ్మస్స ఫలం నామ నత్థి, కేవలం పుఞ్ఞం పుఞ్ఞన్తి ధనవినాసో ఏవాతి దీపేతి. సంయమస్సాతి సీలసంయమస్స. కుతో ఫలన్తి కుతో నామ ఫలం లబ్భతి, నిరత్థకమేవ సీలరక్ఖణన్తి అధిప్పాయో. ఆరామానీతి ఆరామూపవనానీతి అత్థో. పపాయోతి పానీయసాలా. దుగ్గేతి ఉదకచిక్ఖల్లానం వసేన దుగ్గమట్ఠానాని. సఙ్కమనానీతి సేతుయో. తతో చుతోతి తతో మనుస్సలోకతో చుతో. పఞ్చపణ్ణాసాతి పఞ్చపఞ్ఞాస. యతో కాలఙ్కతో అహన్తి యదా కాలకతా అహం, తతో పట్ఠాయ. నాభిజానామీతి ఏత్తకం కాలం భుత్తం వా పీతం వా కిఞ్చి న జానామి.

౨౩౭-౩౮. యో సంయమో సో వినాసోతి లోభాదివసేన యం సంయమనం కస్సచి అదానం, సో ఇమేసం సత్తానం వినాసో నామ పేతయోనియం నిబ్బత్తపేతానం మహాబ్యసనస్స హేతుభావతో. ‘‘యో వినాసో సో సంయమో’’తి ఇమినా యథావుత్తస్స అత్థస్స ఏకన్తికభావం వదతి. పేతా హి కిర జానన్తీతి ఏత్థ హి-సద్దో అవధారణే, కిర-సద్దో అరుచిసూచనే. ‘‘సంయమో దేయ్యధమ్మస్స అపరిచ్చాగో వినాసహేతూ’’తి ఇమమత్థం పేతా ఏవ కిర జానన్తి పచ్చక్ఖతో అనుభుయ్యమానత్తా, న మనుస్సాతి. నయిదం యుత్తం మనుస్సానమ్పి పేతానం వియ ఖుప్పిపాసాదీహి అభిభుయ్యమానానం దిస్సమానత్తా. పేతా పన పురిమత్తభావే కతకమ్మస్స పాకటభావతో తమత్థం సుట్ఠుతరం జానన్తి. తేనాహ – ‘‘అహం పురే సంయమిస్స’’న్తిఆది. తత్థ సంయమిస్సన్తి సయమ్పి దానాదిపుఞ్ఞకిరియతో సంయమనం సఙ్కోచం అకాసిం. బహుకే ధనేతి మహన్తే ధనే విజ్జమానే.

౨౪౩. తన్తి తస్మా. వోతి తుమ్హే. భద్దం వోతి భద్దం కల్యాణం సున్దరం తుమ్హాకం హోతూతి వచనసేసో. యావన్తేత్థ సమాగతాతి యావన్తో యావతకా ఏత్థ సమాగతా, తే సబ్బే మమ వచనం సుణాథాతి అధిప్పాయో. ఆవీతి పకాసనం పరేసం పాకటవసేన. రహోతి పటిచ్ఛన్నం అపాకటవసేన. ఆవి వా పాణాతిపాతాదిముసావాదాదికాయవచీపయోగవసేన, యది వా రహో అభిజ్ఝాదివసేన పాపకం లామకం అకుసలకమ్మం మాకత్థ మా కరిత్థ.

౨౪౪. సచే తం పాపకం కమ్మన్తి అథ పన తం పాపకమ్మం ఆయతిం కరిస్సథ, ఏతరహి వా కరోథ, నిరయాదీసు చతూసు అపాయేసు మనుస్సేసు చ అప్పాయుకతాదివసేన తస్స ఫలభూతా దుక్ఖతో పముత్తి పమోక్ఖో నామ నత్థి. ఉప్పచ్చాపి పలాయతన్తి ఉప్పతిత్వా ఆకాసేన గచ్ఛన్తానమ్పి మోక్ఖో నత్థియేవాతి అత్థో. ‘‘ఉపేచ్చా’’తిపి పాళి, ఇతో వా ఏత్తో వా పలాయన్తే తుమ్హే అనుబన్ధిస్సతీతి అధిప్పాయేన ఉపేచ్చ సఞ్చిచ్చ పలాయన్తానమ్పి తుమ్హాకం తతో మోక్ఖో నత్థి, గతికాలాదిపచ్చయన్తరసమవాయే పన సతి విపచ్చతియేవాతి అత్థో. అయఞ్చ అత్థో –

‘‘న అన్తలిక్ఖే న సముద్దమజ్ఝే, న పబ్బతానం వివరం పవిస్స;

న విజ్జతీ సో జగతిప్పదేసో, యత్థట్ఠితో ముచ్చేయ్య పాపకమ్మా’’తి. (ధ. ప. ౧౨౭; మి. ప. ౪.౨.౪) –

ఇమాయ గాథాయ దీపేతబ్బో.

౨౪౫. మత్తేయ్యాతి మాతుహితా. హోథాతి తేసం ఉపట్ఠానాదీని కరోథ. తథా పేత్తేయ్యాతి వేదితబ్బా. కులే జేట్ఠాపచాయికాతి కులే జేట్ఠకానం అపచాయనకరా. సామఞ్ఞాతి సమణపూజకా. తథా బ్రహ్మఞ్ఞాతి బాహితపాపపూజకాతి అత్థో. ఏవం సగ్గం గమిస్సథాతి ఇమినా మయా వుత్తనయేన పుఞ్ఞాని కత్వా దేవలోకం ఉపపజ్జిస్సథాతి అత్థో. యం పనేత్థ అత్థతో న విభత్తం, తం హేట్ఠా ఖల్లాటియపేతవత్థుఆదీసు వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.

తే వాణిజా తస్స వచనం సుత్వా సంవేగజాతా తం అనుకమ్పమానా భాజనేహి పానీయం గహేత్వా తం సయాపేత్వా ముఖే ఆసిఞ్చింసు. తతో మహాజనేన బహువేలం ఆసిత్తం ఉదకం తస్స పేతస్స పాపబలేన అధోగళం న ఓతిణ్ణం, కుతో పిపాసం పటివినేస్సతి. తే తం పుచ్ఛింసు – ‘‘అపి తే కాచి అస్సాసమత్తా లద్ధా’’తి. సో ఆహ – ‘‘యది మే ఏత్తకేహి జనేహి ఏత్తకం వేలం ఆసిఞ్చమానం ఉదకం ఏకబిన్దుమత్తమ్పి పరగళం పవిట్ఠం, ఇతో పేతయోనితో మోక్ఖో మా హోతూ’’తి. అథ తే వాణిజా తం సుత్వా అతివియ సంవేగజాతా ‘‘అత్థి పన కోచి ఉపాయో పిపాసావూపసమాయా’’తి ఆహంసు. సో ఆహ – ‘‘ఇమస్మిం పాపకమ్మే ఖీణే తథాగతస్స వా తథాగతసావకానం వా దానే దిన్నే మమ దానముద్దిసిస్సతి, అహం ఇతో పేతత్తతో ముచ్చిస్సామీ’’తి. తం సుత్వా వాణిజా సావత్థిం గన్త్వా భగవన్తం ఉపసఙ్కమిత్వా తం పవత్తిం ఆరోచేత్వా సరణాని సీలాని చ గహేత్వా బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స సత్తాహం దానం దత్వా తస్స పేతస్స దక్ఖిణం ఆదిసింసు. భగవా తమత్థం అట్ఠుప్పత్తిం కత్వా చతున్నం పరిసానం ధమ్మం దేసేసి. మహాజనో చ లోభాదిమచ్ఛేరమలం పహాయ దానాదిపుఞ్ఞాభిరతో అహోసీతి.

ధనపాలసేట్ఠిపేతవత్థువణ్ణనా నిట్ఠితా.