౬. కణ్హపేతవత్థువణ్ణనా

ఉట్ఠేహి కణ్హ కిం సేసీతి ఇదం సత్థా జేతవనే విహరన్తో అఞ్ఞతరం మతపుత్తం ఉపాసకం ఆరబ్భ కథేసి. సావత్థియం కిర అఞ్ఞతరస్స ఉపాసకస్స పుత్తో కాలమకాసి. సో తేన సోకసల్లసమప్పితో న న్హాయతి, న భుఞ్జతి, న కమ్మన్తే విచారేతి, న బుద్ధుపట్ఠానం గచ్ఛతి, కేవలం, ‘‘తాత పియపుత్తక, మం ఓహాయ కహం పఠమతరం గతోసీ’’తిఆదీని వదన్తో విప్పలపతి. సత్థా పచ్చూససమయే లోకం ఓలోకేన్తో తస్స సోతాపత్తిఫలూపనిస్సయం దిస్వా పునదివసే భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో సావత్థియం పిణ్డాయ చరిత్వా కతభత్తకిచ్చో భిక్ఖూ ఉయ్యోజేత్వా ఆనన్దత్థేరేన పచ్ఛాసమణేన తస్స ఘరద్వారం అగమాసి. సత్థు ఆగతభావం ఉపాసకస్స ఆరోచేసుం. అథస్స గేహజనో గేహద్వారే ఆసనం పఞ్ఞాపేత్వా సత్థారం నిసీదాపేత్వా ఉపాసకం పరిగ్గహేత్వా సత్థు సన్తికం ఉపనేసి. ఏకమన్తం నిసిన్నం తం దిస్వా ‘‘కిం, ఉపాసక, సోచసీ’’తి వత్వా ‘‘ఆమ, భన్తే’’తి వుత్తే, ‘‘ఉపాసక, పోరాణకపణ్డితా పణ్డితానం కథం సుత్వా మతపుత్తం నానుసోచింసూ’’తి వత్వా తేన యాచితో అతీతం ఆహరి.

అతీతే ద్వారవతీనగరే దస భాతికరాజానో అహేసుం – వాసుదేవో బలదేవో చన్దదేవా సూరియదేవో అగ్గిదేవో వరుణదేవో అజ్జునో పజ్జునో ఘటపణ్డితో అఙ్కురో చాతి. తేసు వాసుదేవమహారాజస్స పియపుత్తో కాలమకాసి. తేన రాజా సోకపరేతో సబ్బకిచ్చాని పహాయ మఞ్చస్స అటనిం పరిగ్గహేత్వా విప్పలపన్తో నిపజ్జి. తస్మిం కాలే ఘటపణ్డితో చిన్తేసి – ‘‘ఠపేత్వా మం అఞ్ఞో కోచి మమ భాతు సోకం పరిహరితుం సమత్థో నామ నత్థి, ఉపాయేనస్స సోకం హరిస్సామీ’’తి. సో ఉమ్మత్తకవేసం గహేత్వా ‘‘ససం మే దేథ, ససం మే దేథా’’తి ఆకాసం ఓలోకేన్తో సకలనగరం విచరి. ‘‘ఘటపణ్డితో ఉమ్మత్తకో జాతో’’తి సకలనగరం సఙ్ఖుభి.

తస్మిం కాలే రోహిణేయ్యో నామ అమచ్చో వాసుదేవరఞ్ఞో సన్తికం గన్త్వా తేన సద్ధిం కథం సముట్ఠాపేన్తో –

౨౦౭. ‘‘ఉట్ఠేహి కణ్హ కిం సేసి, కో అత్థో సుపనేన తే;

యో చ తుయ్హం సకో భాతా, హదయం చక్ఖు చ దక్ఖిణం;

తస్స వాతా బలీయన్తి, ససం జప్పతి కేసవా’’తి. – ఇమం గాథమాహ;

౨౦౭. తత్థ కణ్హాతి వాసుదేవం గోత్తేనాలపతి. కో అత్థో సుపనేన తేతి సుపనేన తుయ్హం కా నామ వడ్ఢి. సకో భాతాతి సోదరియో భాతా. హదయం చక్ఖు చ దక్ఖిణన్తి హదయేన చేవ దక్ఖిణచక్ఖునా చ సదిసోతి అత్థో. తస్స వాతా బలీయన్తీతి తస్స అపరాపరం ఉప్పజ్జమానా ఉమ్మాదవాతా బలవన్తో హోన్తి వడ్ఢన్తి అభిభవన్తి. ససం జప్పతీతి ‘‘ససం మే దేథా’’తి విప్పలపతి. కేసవాతి సో కిర కేసానం సోభనానం అత్థితాయ ‘‘కేసవో’’తి వోహరీయతి. తేన నం నామేన ఆలపతి.

తస్స వచనం సుత్వా సయనతో ఉట్ఠితభావం దీపేన్తో సత్థా అభిసమ్బుద్ధో హుత్వా –

౨౦౮. ‘‘తస్స తం వచనం సుత్వా, రోహిణేయ్యస్స కేసవో;

తరమానరూపో వుట్ఠాసి, భాతు సోకేన అట్టితో’’తి. – ఇమం గాథమాహ;

రాజా ఉట్ఠాయ సీఘం పాసాదా ఓతరిత్వా ఘటపణ్డితస్స సన్తికం గన్త్వా ఉభోసు హత్థేసు నం దళ్హం గహేత్వా తేన సద్ధిం సల్లపన్తో –

౨౦౯. ‘‘కిం ను ఉమ్మత్తరూపోవ, కేవలం ద్వారకం ఇమం;

ససో ససోతి లపసి, కీదిసం ససమిచ్ఛసి.

౨౧౦. ‘‘సోవణ్ణమయం మణిమయం, లోహమయం అథ రూపియమయం;

సఙ్ఖసిలాపవాళమయం, కారయిస్సామి తే ససం.

౨౧౧. ‘‘సన్తి అఞ్ఞేపి ససకా, అరఞ్ఞవనగోచరా;

తేపి తే ఆనయిస్సామి, కీదిసం ససమిచ్ఛసీ’’తి. –

తిస్సో గాథాయో అభాసి.

౨౦౯-౨౧౧. తత్థ ఉమ్మత్తరూపోవాతి ఉమ్మత్తకో వియ. కేవలన్తి సకలం. ద్వారకన్తి ద్వారవతీనగరం విచరన్తో. ససో ససోతి లపసీతి ససో ససోతి విలపసి. సోవణ్ణమయన్తి సువణ్ణమయం. లోహమయన్తి తమ్బలోహమయం. రూపియమయన్తి రజతమయం. యం ఇచ్ఛసి తం వదేహి, అథ కేన సోచసి. అఞ్ఞేపి అరఞ్ఞే వనగోచరా ససకా అత్థి, తే తే ఆనయిస్సామి, వద, భద్రముఖ, కీదిసం ససమిచ్ఛసీతి ఘటపణ్డితం ‘‘ససేన అత్థికో’’తి అధిప్పాయేన ససేన నిమన్తేసి. తం సుత్వా ఘటపణ్డితో –

౨౧౨. ‘‘నాహమేతే ససే ఇచ్ఛే, యే ససా పథవిస్సితా;

చన్దతో ససమిచ్ఛామి, తం మే ఓహర కేసవా’’తి. –

గాథమాహ. తత్థ ఓహరాతి ఓహారేహి. తం సుత్వా రాజా ‘‘నిస్సంసయం మే భాతా ఉమ్మత్తకో జాతో’’తి దోమనస్సప్పత్తో –

౨౧౩. ‘‘సో నూన మధురం ఞాతి, జీవితం విజహిస్ససి;

అపత్థియం పత్థయసి, చన్దతో ససమిచ్ఛసీ’’తి. –

గాథమాహ. తత్థ ఞాతీతి కనిట్ఠం ఆలపతి. అయమేత్థ అత్థో – మయ్హం పియఞాతి యం అతిమధురం అత్తనో జీవితం, తం విజహిస్ససి మఞ్ఞే, యో అపత్థయితబ్బం పత్థేసీతి.

ఘటపణ్డితో రఞ్ఞో వచనం సుత్వా నిచ్చలోవ ఠత్వా ‘‘భాతిక, త్వం చన్దతో ససం పత్థేన్తస్స తం అలభిత్వా జీవితక్ఖయో భవిస్సతీతి జానన్తో కస్మా మతం పుత్తం అలభిత్వా అనుసోచసీ’’తి ఇమమత్థం దీపేన్తో –

౨౧౪. ‘‘ఏవం చే కణ్హ జానాసి, యథఞ్ఞమనుసాససి;

కస్మా పురే మతం పుత్తం, అజ్జాపి మనుసోచసీ’’తి. –

గాథమాహ. తత్థ ఏవం చే, కణ్హ, జానాసీతి, భాతిక, కణ్హనామక మహారాజ, ‘‘అలబ్భనేయ్యవత్థు నామ న పత్థేతబ్బ’’న్తి యది ఏవం జానాసి. యథఞ్ఞన్తి ఏవం జానన్తోవ యథా అఞ్ఞం అనుసాససి, తథా అకత్వా. కస్మా పురే మతం పుత్తన్తి అథ కస్మా ఇతో చతుమాసమత్థకే మతం పుత్తం అజ్జాపి అనుసోచసీతి.

ఏవం సో అన్తరవీథియం ఠితకోవ ‘‘అహం తావ ఏవం పఞ్ఞాయమానం పత్థేమి, త్వం పన అపఞ్ఞాయమానస్సత్థాయ సోచసీ’’తి వత్వా తస్స ధమ్మం దేసేన్తో –

౨౧౫. ‘‘న యం లబ్భా మనుస్సేన, అమనుస్సేన వా పన;

జాతో మే మా మరి పుత్తో, కుతో లబ్భా అలబ్భియం.

౨౧౬. ‘‘న మన్తా మూలభేసజ్జా, ఓసధేహి ధనేన వా;

సక్కా ఆనయితుం కణ్హ, యం పేతమనుసోచసీ’’తి. – గాథాద్వయమాహ;

౨౧౫. తత్థ యన్తి, భాతిక, యం ‘‘ఏవం జాతో మే పుత్తో మా మరీ’’తి మనుస్సేన వా దేవేన వా పన న లబ్భా న సక్కా లద్ధుం, తం త్వం పత్థేసి, తం పనేతం కుతో లబ్భా, కేన కారణేన లద్ధుం సక్కా. యస్మా అలబ్భియం అలబ్భనేయ్యవత్థు నామేతన్తి అత్థో.

౨౧౬. మన్తాతి మన్తప్పయోగేన. మూలభేసజ్జాతి మూలభేసజ్జేన. ఓసధేహీతి నానావిధేహి ఓసధేహి. ధనేన వాతి కోటిసతసఙ్ఖేన ధనేన వాపి. ఇదం వుత్తం హోతి – యం పేతమనుసోచసి, తం ఏతేహి మన్తప్పయోగాదీహిపి ఆనేతుం న సక్కాతి.

పున ఘటపణ్డితో ‘‘భాతిక, ఇదం మరణం నామ ధనేన వా జాతియా వా విజ్జాయ వా సీలేన వా భావనాయ వా న సక్కా పటిబాహితు’’న్తి దస్సేన్తో –

౨౧౭. ‘‘మహద్ధనా మహాభోగా, రట్ఠవన్తోపి ఖత్తియా;

పహూతధనధఞ్ఞాసే, తేపి నో అజరామరా.

౨౧౮. ‘‘ఖత్తియా బ్రాహ్మణా వేస్సా, సుద్దా చణ్డాలపుక్కుస్సా;

ఏతే చఞ్ఞే చ జాతియా, తేపి నో అజరామరా.

౨౧౯. ‘‘యే మన్తం పరివత్తేన్తి, ఛళఙ్గం బ్రహ్మచిన్తితం;

ఏతే చఞ్ఞే చ విజ్జాయ, తేపి నో అజరామరా.

౨౨౦. ‘‘ఇసయో వాపి యే సన్తా, సఞ్ఞతత్తా తపస్సినో;

సరీరం తేపి కాలేన, విజహన్తి తపస్సినో.

౨౨౧. ‘‘భావితత్తా అరహన్తో, కతకిచ్చా అనాసవా;

నిక్ఖిపన్తి ఇమం దేహం, పుఞ్ఞపాపపరిక్ఖయా’’తి. –

పఞ్చహి గాథాహి రఞ్ఞో ధమ్మం దేసేసి.

౨౧౭. తత్థ మహద్ధనాతి నిధానగతస్సేవ మహతో ధనస్స అత్థితాయ బహుధనా. మహాభోగాతి దేవభోగసదిసాయ మహతియా భోగసమ్పత్తియా సమన్నాగతా. రట్ఠవన్తోతి సకలరట్ఠవన్తో. పహూతధనధఞ్ఞాసేతి తిణ్ణం చతున్నం వా సంవచ్ఛరానం అత్థాయ నిదహిత్వా ఠపేతబ్బస్స నిచ్చపరిబ్బయభూతస్స ధనధఞ్ఞస్స వసేన అపరియన్తధనధఞ్ఞా. తేపి నో అజరామరాతి తేపి ఏవం మహావిభవా మన్ధాతుమహాసుదస్సనాదయో ఖత్తియా అజరామరా నాహేసుం, అఞ్ఞదత్థు మరణముఖమేవ అనుపవిట్ఠాతి అత్థో.

౨౧౮. ఏతేతి యథావుత్తఖత్తియాదయో. అఞ్ఞేతి అఞ్ఞతరా ఏవంభూతా అమ్బట్ఠాదయో. జాతియాతి అత్తనో జాతినిమిత్తం అజరామరా నాహేసున్తి అత్థో.

౨౧౯. మన్తన్తి వేదం. పరివత్తేన్తీతి సజ్ఝాయన్తి వాచేన్తి చ. అథ వా పరివత్తేన్తీతి వేదం అనుపరివత్తేన్తా హోమం కరోన్తా జపన్తి. ఛళఙ్గన్తి సిక్ఖాకప్పనిరుత్తిబ్యాకరణజోతిసత్థఛన్దోవిచితిసఙ్ఖాతేహి ఛహి అఙ్గేహి యుత్తం. బ్రహ్మచిన్తితన్తి బ్రాహ్మణానమత్థాయ బ్రహ్మనా చిన్తితం కథితం. విజ్జాయాతి బ్రహ్మసదిసవిజ్జాయ సమన్నాగతా, తేపి నో అజరామరాతి అత్థో.

౨౨౦-౨౨౧. ఇసయోతి యమనియమాదీనం పటికూలసఞ్ఞాదీనఞ్చ ఏసనట్ఠేన ఇసయో. సన్తాతి కాయవాచాహి సన్తసభావా. సఞ్ఞతత్తాతి రాగాదీనం సంయమేన సంయతచిత్తా. కాయతపనసఙ్ఖాతో తపో ఏతేసం అత్థీతి తపస్సినో. పున తపస్సినోతి సంవరకా. తేన ఏవం తపనిస్సితకా హుత్వా సరీరేన చ విమోక్ఖం పత్తుకామాపి సంవరకా సరీరం విజహన్తి ఏవాతి దస్సేతి. అథ వా ఇసయోతి అధిసీలసిక్ఖాదీనం ఏసనట్ఠేన ఇసయో, తదత్థం తప్పటిపక్ఖానం పాపధమ్మానం వూపసమేన సన్తా, ఏకారమ్మణే చిత్తస్స సంయమేన సఞ్ఞతత్తా, సమ్మప్పధానయోగతో వీరియతాపేన తపస్సినో, సప్పయోగా రాగాదీనం సన్తపనేన తపస్సినోతి యోజేతబ్బం. భావితత్తాతి చతుసచ్చకమ్మట్ఠానభావనాయ భావితచిత్తా.

ఏవం ఘటపణ్డితేన ధమ్మే కథితే తం సుత్వా రాజా అపగతసోకసల్లో పసన్నమానసో ఘటపణ్డితం పసంసన్తో –

౨౨౨. ‘‘ఆదిత్తం వత మం సన్తం, ఘటసిత్తంవ పావకం;

వారినా వియ ఓసిఞ్చం, సబ్బం నిబ్బాపయే దరం.

౨౨౩. ‘‘అబ్బహీ వత మే సల్లం, సోకం హదయనిస్సితం;

యో మే సోకపరేతస్స, పుత్తసోకం అపానుది.

౨౨౪. ‘‘స్వాహం అబ్బూళ్హసల్లోస్మి, సీతిభూతోస్మి నిబ్బుతో;

న సోచామి న రోదామి, తవ సుత్వాన భాతిక.

౨౨౫. ‘‘ఏవం కరోన్తి సప్పఞ్ఞా, యే హోన్తి అనుకమ్పకా;

నివత్తయన్తి సోకమ్హా, ఘటో జేట్ఠంవ భాతరం.

౨౨౬. ‘‘యస్స ఏతాదిసా హోన్తి, అమచ్చా పరిచారకా;

సుభాసితేన అన్వేన్తి, ఘటో జేట్ఠంవ భాతర’’న్తి. – సేసగాథా అభాసి;

౨౨౫. తత్థ ఘటో జేట్ఠంవ భాతరన్తి యథా ఘటపణ్డితో అత్తనో జేట్ఠభాతరం మతపుత్తసోకాభిభూతం అత్తనో ఉపాయకోసల్లేన చేవ ధమ్మకథాయ చ తతో పుత్తసోకతో వినివత్తయి, ఏవం అఞ్ఞేపి సప్పఞ్ఞా యే హోన్తి అనుకమ్పకా, తే ఞాతీనం ఉపకారం కరోన్తీతి అత్థో.

౨౨౬. యస్స ఏతాదిసా హోన్తీతి అయం అభిసమ్బుద్ధగాథా. తస్సత్థో – యథా యేన కారణేన పుత్తసోకపరేతం రాజానం వాసుదేవం ఘటపణ్డితో సోకహరణత్థాయ సుభాసితేన అన్వేసి అనుఏసి, యస్స అఞ్ఞస్సాపి ఏతాదిసా పణ్డితా అమచ్చా పటిలద్ధా అస్సు, తస్స కుతో సోకోతి! సేసగాథా హేట్ఠా వుత్తత్థా ఏవాతి.

సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా ‘‘ఏవం, ఉపాసక, పోరాణకపణ్డితా పణ్డితానం కథం సుత్వా పుత్తసోకం హరింసూ’’తి వత్వా సచ్చాని పకాసేత్వా జాతకం సమోధానేసి. సచ్చపరియోసానే ఉపాసకో సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహీతి.

కణ్హపేతవత్థువణ్ణనా నిట్ఠితా.