౩. మత్తాపేతివత్థువణ్ణనా

నగ్గా దుబ్బణ్ణరూపాసీతి ఇదం సత్థరి జేతవనే విహరన్తే మత్తం నామ పేతిం ఆరబ్భ వుత్తం. సావత్థియం కిర అఞ్ఞతరో కుటుమ్బికో సద్ధో పసన్నో అహోసి. తస్స భరియా అస్సద్ధా అప్పసన్నా కోధనా వఞ్ఝా చ అహోసి నామేన మత్తా నామ. అథ సో కుటుమ్బికో కులవంసూపచ్ఛేదనభయేన సదిసకులతో తిస్సం నామ అఞ్ఞం కఞ్ఞం ఆనేసి. సా అహోసి సద్ధా పసన్నా సామినో చ పియా మనాపా, సా నచిరస్సేవ గబ్భినీ హుత్వా దసమాసచ్చయేన పుత్తం విజాయి, ‘‘భూతో’’తిస్స నామం అహోసి. సా గేహస్సామినీ హుత్వా చత్తారో భిక్ఖూ సక్కచ్చం ఉపట్ఠహి, వఞ్ఝా పన తం ఉసూయతి.

తా ఉభోపి ఏకస్మిం దివసే సీసం న్హత్వా అల్లకేసా అట్ఠంసు, కుటుమ్బికో గుణవసేన తిస్సాయ ఆబద్ధసినేహో మనుఞ్ఞేన హదయేన తాయ సద్ధిం బహుం సల్లపన్తో అట్ఠాసి. తం అసహమానా మత్తా ఇస్సాపకతా గేహే సమ్మజ్జిత్వా ఠపితం సఙ్కారం తిస్సాయ మత్థకే ఓకిరి. సా అపరేన సమయేన కాలం కత్వా పేతయోనియం నిబ్బత్తిత్వా అత్తనో కమ్మబలేన పఞ్చవిధం దుక్ఖం అనుభవతి. తం పన దుక్ఖం పాళితో ఏవ విఞ్ఞాయతి. అథేకదివసం సా పేతీ సఞ్ఝాయ వీతివత్తాయ గేహస్స పిట్ఠిపస్సే న్హాయన్తియా తిస్సాయ అత్తానం దస్సేసి. తం దిస్వా తిస్సా –

౧౩౪. ‘‘నగ్గా దుబ్బణ్ణరూపాసి, కిసా ధమనిసన్థతా;

ఉప్ఫాసులికే కిసికే, కా ను త్వం ఇధ తిట్ఠసీ’’తి. –

గాథాయ పటిపుచ్ఛి. ఇతరా –

౧౩౫. ‘‘అహం మత్తా తువం తిస్సా, సపత్తీ తే పురే అహుం;

పాపకమ్మం కరిత్వాన, పేతలోకం ఇతో గతా’’తి. –

గాథాయ పటివచనం అదాసి. తత్థ అహం మత్తా తువం తిస్సాతి అహం మత్తా నామ, తువం తిస్సా నామ. పురేతి పురిమత్తభావే. తేతి తుయ్హం సపత్తీ అహుం, అహోసిన్తి అత్థో. పున తిస్సా –

౧౩౬. ‘‘కిం ను కాయేన వాచాయ, మనసా దుక్కటం కతం;

కిస్సకమ్మవిపాకేన, పేతలోకం ఇతో గతా’’తి. –

గాథాయ కతకమ్మం పుచ్ఛి. పున ఇతరా –

౧౩౭. ‘‘చణ్డీ చ ఫరుసా చాసిం, ఇస్సుకీ మచ్ఛరీ సఠా;

తాహం దురుత్తం వత్వాన, పేతలోకం ఇతో గతా’’తి. –

గాథాయ అత్తనా కతకమ్మం ఆచిక్ఖి. తత్థ చణ్డీతి కోధనా. ఫరుసాతి ఫరుసవచనా. ఆసిన్తి అహోసిం. తాహన్తి తం అహం. దురుత్తన్తి దుబ్భాసితం నిరత్థకవచనం. ఇతో పరమ్పి తాసం వచనపటివచనవసేనేవ గాథా పవత్తా –

౧౩౮. ‘‘సబ్బం అహమ్పి జానామి, యథా త్వం చణ్డికా అహు;

అఞ్ఞఞ్చ ఖో తం పుచ్ఛామి, కేనాసి పంసుకున్థితా.

౧౩౯. ‘‘సీసంన్హాతా తువం ఆసి, సుచివత్థా అలఙ్కతా;

అహఞ్చ ఖో అధిమత్తం, సమలఙ్కతతరా తయా.

౧౪౦. ‘‘తస్సా మే పేక్ఖమానాయ, సామికేన సమన్తయి;

తతో మే ఇస్సా విపులా, కోధో మే సమజాయథ.

౧౪౧. ‘‘తతో పంసుం గహేత్వాన, పంసునా తఞ్హి ఓకిరిం;

తస్సకమ్మవిపాకేన, తేనమ్హి పంసుకున్థితా.

౧౪౨. ‘‘సబ్బం అహమ్పి జానామి, పంసునా మం త్వమోకిరి;

అఞ్ఞఞ్చ ఖో తం పుచ్ఛామి, కేన ఖజ్జసి కచ్ఛుయా.

౧౪౩. ‘‘భేసజ్జహారీ ఉభయో, వనన్తం అగమిమ్హసే;

త్వఞ్చ భేసజ్జమాహరి, అహఞ్చ కపికచ్ఛునో.

౧౪౪. ‘‘తస్సా త్యాజానమానాయ, సేయ్యం త్యాహం సమోకిరిం;

తస్సకమ్మవిపాకేన, తేన ఖజ్జామి కచ్ఛుయా.

౧౪౫. ‘‘సబ్బం అహమ్పి జానామి, సేయ్యం మే త్వం సమోకిరి;

అఞ్ఞఞ్చ ఖో తం పుచ్ఛామి, కేనాసి నగ్గియా తువం.

౧౪౬. ‘‘సహాయానం సమయో ఆసి, ఞాతీనం సమితీ అహు;

త్వఞ్చ ఆమన్తితా ఆసి, ససామినీ నో చ ఖోహం.

౧౪౭. ‘‘తస్సా త్యాజానమానాయ, దుస్సం త్యాహం అపానుదిం;

తస్సకమ్మవిపాకేన, తేనమ్హి నగ్గియా అహం.

౧౪౮. ‘‘సబ్బం అహమ్పి జానామి, దుస్సం మే త్వం అపానుది;

అఞ్ఞఞ్చ ఖో తం పుచ్ఛామి, కేనాసి గూథగన్ధినీ.

౧౪౯. ‘‘తవ గన్ధఞ్చ మాలఞ్చ, పచ్చగ్ఘఞ్చ విలేపనం;

గూథకూపే అతారేసిం, తం పాపం పకతం మయా;

తస్సకమ్మవిపాకేన, తేనమ్హి గూథగన్ధినీ.

౧౫౦. ‘‘సబ్బం అహమ్పి జానామి, తం పాపం పకతం తయా;

అఞ్ఞఞ్చ ఖో తం పుచ్ఛామి, కేనాసి దుగ్గతా తువం.

౧౫౧. ‘‘ఉభిన్నం సమకం ఆసి, యం గేహే విజ్జతే ధనం;

సన్తేసు దేయ్యధమ్మేసు, దీపం నాకాసిమత్తనో;

తస్సకమ్మవిపాకేన, తేనమ్హి దుగ్గతా అహం.

౧౫౨. ‘‘తదేవ మం త్వం అవచ, పాపకమ్మం నిసేవసి;

న హి పాపేహి కమ్మేహి, సులభా హోతి సుగ్గతి.

౧౫౩. ‘‘వామతో మం త్వం పచ్చేసి, అథోపి మం ఉసూయసి;

పస్స పాపానం కమ్మానం, విపాకో హోతి యాదిసో.

౧౫౪. ‘‘తే ఘరా తా చ దాసియో, తానేవాభరణానిమే;

తే అఞ్ఞే పరిచారేన్తి, న భోగా హోన్తి సస్సతా.

౧౫౫. ‘‘ఇదాని భూతస్స పితా, ఆపణా గేహమేహితి;

అప్పేవ తే దదే కిఞ్చి, మా సు తావ ఇతో అగా.

౧౫౬. ‘‘నగ్గా దుబ్బణ్ణరూపామ్హి, కిసా ధమనిసన్థతా;

కోపీనమేతం ఇత్థీనం, మా మం భూతపితాద్దస.

౧౫౭. ‘‘హన్ద కిం వా త్యాహం దమ్మి, కిం వా తేచ కరోమహం;

యేన త్వం సుఖితా అస్స, సబ్బకామసమిద్ధినీ.

౧౫౮. ‘‘చత్తారో భిక్ఖూ సఙ్ఘతో, చత్తారో పన పుగ్గలే;

అట్ఠ భిక్ఖూ భోజయిత్వా, మమ దక్ఖిణమాదిస;

తదాహం సుఖితా హేస్సం, సబ్బకామసమిద్ధినీ.

౧౫౯. ‘‘సాధూతి సా పటిస్సుత్వా, భోజయిత్వాట్ఠ భిక్ఖవో;

వత్థేహచ్ఛాదయిత్వాన, తస్సా దక్ఖిణమాదిసీ.

౧౬౦. ‘‘సమనన్తరానుద్దిట్ఠే, విపాకో ఉదపజ్జథ;

భోజనచ్ఛాదనపానీయం, దక్ఖిణాయ ఇదం ఫలం.

౧౬౧. ‘‘తతో సుద్ధా సుచివసనా, కాసికుత్తమధారినీ;

విచిత్తవత్థాభరణా, సపత్తిం ఉపసఙ్కమి.

౧౬౨. ‘‘అభిక్కన్తేన వణ్ణేన, యా త్వం తిట్ఠసి దేవతే;

ఓభాసేన్తీ దిసా సబ్బా, ఓసధీ వియ తారకా.

౧౬౩. ‘‘కేన తేతాదిసో వణ్ణో, కేన తే ఇధ మిజ్ఝతి;

ఉప్పజ్జన్తి చ తే భోగా, యే కేచి మనసో పియా.

౧౬౪. ‘‘పుచ్ఛామి తం దేవి మహానుభావే, మనుస్సభూతా కిమకాసీ పుఞ్ఞం;

కేనాసి ఏవం జలితానుభావా, వణ్ణో చ తే సబ్బదిసా పభాసతీతి.

౧౬౫. ‘‘అహం మత్తా తువం తిస్సా, సపత్తీ తే పురే అహుం;

పాపకమ్మం కరిత్వాన, పేతలోకం ఇతో గతా.

౧౬౬. ‘‘తవ దిన్నేన దానేన, మోదామి అకుతోభయా;

చిరం జీవాహి భగిని, సహ సబ్బేహి ఞాతిభి;

అసోకం విరజం ఠానం, ఆవాసం వసవత్తినం.

౧౬౭. ‘‘ఇధ ధమ్మం చరిత్వాన, దానం దత్వాన సోభనే;

వినేయ్య మచ్ఛేరమలం సమూలం, అనిన్దితా సగ్గముపేహి ఠాన’’న్తి.

౧౩౮. తత్థ సబ్బం అహమ్పి జానామి, యథా త్వం చణ్డికా అహూతి ‘‘చణ్డీ చ ఫరుసా చాసి’’న్తి యం తయా వుత్తం, తం సబ్బం అహమ్పి జానామి, యథా త్వం చణ్డికా కోధనా ఫరుసవచనా ఇస్సుకీ మచ్ఛరీ సఠా చ అహోసి. అఞ్ఞఞ్చ ఖో తం పుచ్ఛామీతి అఞ్ఞం పున తం ఇదాని పుచ్ఛామి. కేనాసి పంసుకున్థితాతి కేన కమ్మేన సఙ్కారపంసూతి ఓగుణ్ఠితా సబ్బసో ఓకిణ్ణసరీరా అహూతి అత్థో.

౧౩౯-౪౦. సీసంన్హాతాతి ససీసం న్హాతా. అధిమత్తన్తి అధికతరం. సమలఙ్కతతరాతి సమ్మా అతిసయేన అలఙ్కతా. ‘‘అధిమత్తా’’తి వా పాఠో, అతివియ మత్తా మానమదమత్తా, మాననిస్సితాతి అత్థో. తయాతి భోతియా. సామికేన సమన్తయీతి సామికేన సద్ధిం అల్లోపసల్లాపవసేన కథేసి.

౧౪౨-౧౪౪. ఖజ్జసి కచ్ఛుయాతి కచ్ఛురోగేన ఖాదీయసి, బాధీయసీతి అత్థో. భేసజ్జహారీతి భేసజ్జహారినియో ఓసధహారికాయో. ఉభయోతి దువే, త్వఞ్చ అహఞ్చాతి అత్థో. వనన్తన్తి వనం. త్వఞ్చ భేసజ్జమాహరీతి త్వం వేజ్జేహి వుత్తం అత్తనో ఉపకారావహం భేసజ్జం ఆహరి. అహఞ్చ కపికచ్ఛునోతి అహం పన కపికచ్ఛుఫలాని దుఫస్సఫలాని ఆహరిం. కపికచ్ఛూతి వా సయంభూతా వుచ్చతి, తస్మా సయంభూతాయ పత్తఫలాని ఆహరిన్తి అత్థో. సేయ్యం త్యాహం సమోకిరిన్తి తవ సేయ్యం అహం కపికచ్ఛుఫలపత్తేహి సమన్తతో అవకిరిం.

౧౪౬-౧౪౭. సహాయానన్తి మిత్తానం. సమయోతి సమాగమో. ఞాతీనన్తి బన్ధూనం. సమితీతి సన్నిపాతో. ఆమన్తితాతి మఙ్గలకిరియావసేన నిమన్తితా. ససామినీతి సభత్తికా, సహ భత్తునాతి అత్థో. నో చ ఖోహన్తి నో చ ఖో అహం ఆమన్తితా ఆసిన్తి యోజనా. దుస్సం త్యాహన్తి దుస్సం తే అహం. అపానుదిన్తి చోరికాయ అవహరిం అగ్గహోసిం.

౧౪౯. పచ్చగ్ఘన్తి అభినవం, మహగ్ఘం వా. అతారేసిన్తి ఖిపిం. గూథగన్ధినీతి గూథగన్ధగన్ధినీ కరీసవాయినీ.

౧౫౧. యం గేహే విజ్జతే ధనన్తి యం గేహే ధనం ఉపలబ్భతి, తం తుయ్హం మయ్హఞ్చాతి అమ్హాకం ఉభిన్న సమకం తుల్యమేవ ఆసి. సన్తేసూతి విజ్జమానేసు. దీపన్తి పతిట్ఠం, పుఞ్ఞకమ్మం సన్ధాయ వదతి.

౧౫౨. ఏవం సా పేతీ తిస్సాయ పుచ్ఛితమత్థం కత్థేత్వా పున పుబ్బే తస్సా వచనం అకత్వా అత్తనా కతం అపరాధం పకాసేన్తీ ‘‘తదేవ మం త్వ’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ తదేవాతి తదా ఏవ, మయ్హం మనుస్సత్తభావే ఠితకాలేయేవ. తథేవాతి వా పాఠో, యథా ఏతరహి జాతం, తం తథా ఏవాతి అత్థో. మన్తి అత్తానం నిద్దిసతి, త్వన్తి తిస్సం. అవచాతి అభణి. యథా పన అవచ, తం దస్సేతుం ‘‘పాపకమ్మ’’న్తిఆది వుత్తం. ‘‘పాపకమ్మానీ’’తి పాళి. ‘‘త్వం పాపకమ్మానియేవ కరోసి, పాపేహి పన కమ్మేహి సుగతి సులభా న హోతి, అథ ఖో దుగ్గతి ఏవ సులభా’’తి యథా మం త్వం పుబ్బే అవచ ఓవది, తం తథేవాతి వదతి.

౧౫౩. తం సుత్వా తిస్సా ‘‘వామతో మం త్వం పచ్చేసీ’’తిఆదినా తిస్సో గాథా ఆహ. తత్థ వామతో మం త్వం పచ్చేసీతి విలోమతో మం త్వం అధిగచ్ఛసి, తుయ్హం హితేసిమ్పి విపచ్చనీకకారినిం కత్వా మం గణ్హాసి. మం ఉసూయసీతి మయ్హం ఉసూయసి, మయి ఇస్సం కరోసి. పస్స పాపానం కమ్మానం, విపాకో హోతి యాదిసోతి పాపకానం నామ కమ్మానం విపాకో యాదిసో యథా ఘోరతరో, తం పచ్చక్ఖతో పస్సాతి వదతి.

౧౫౪. తే అఞ్ఞే పరిచారేన్తీతి తే ఘరే దాసియో ఆభరణాని చ ఇమాని తయా పుబ్బే పరిగ్గహితాని ఇదాని అఞ్ఞే పరిచారేన్తి పరిభుఞ్జన్తి. ‘‘ఇమే’’తి హి లిఙ్గవిపల్లాసేన వుత్తం. న భోగా హోన్తి సస్సతాతి భోగా నామేతే న సస్సతా అనవట్ఠితా తావకాలికా మహాయగమనీయా, తస్మా తదత్థం ఇస్సామచ్ఛరియాదీని న కత్తబ్బానీతి అధిప్పాయో.

౧౫౫. ఇదాని భూతస్స పితాతి ఇదానేవ భూతస్స మయ్హం పుత్తస్స పితా కుటుమ్బికో. ఆపణాతి ఆపణతో ఇమం గేహం ఏహితి ఆగమిస్సతి. అప్పేవ తే దదే కిఞ్చీతి గేహం ఆగతో కుటుమ్బికో తుయ్హం దాతబ్బయుత్తకం కిఞ్చి దేయ్యధమ్మం అపి నామ దదేయ్య. మా సు తావ ఇతో అగాతి ఇతో గేహస్స పచ్ఛా వత్థుతో మా తావ అగమాసీతి తం అనుకమ్పమానా ఆహ.

౧౫౬. తం సుత్వా పేతీ అత్తనో అజ్ఝాసయం పకాసేన్తీ ‘‘నగ్గా దుబ్బణ్ణరూపామ్హీ’’తి గాథమాహ. తత్థ కోపీనమేతం ఇత్థీనన్తి ఏతం నగ్గదుబ్బణ్ణతాదికం పటిచ్ఛాదేతబ్బతాయ ఇత్థీనం కోపీనం రున్ధనీయం. మా మం భూతపితాద్దసాతి తస్మా భూతస్స పితా కుటుమ్బికో మం మా అద్దక్ఖీతి లజ్జమానా వదతి.

౧౫౭. తం సుత్వా తిస్సా సఞ్జాతనుద్దయా ‘‘హన్ద కిం వా త్యాహం దమ్మీ’’తి గాథమాహ. తత్థ హన్దాతి చోదనత్థే నిపాతో. కిం వా త్యాహం దమ్మీతి కిం తే అహం దమ్మి, కిం వత్థం దస్సామి, ఉదాహు భత్తన్తి. కిం వా తేధ కరోమహన్తి కిం వా అఞ్ఞం తే ఇధ ఇమస్మిం కాలే ఉపకారం కరిస్సామి.

౧౫౮. తం సుత్వా పేతీ ‘‘చత్తారో భిక్ఖూ సఙ్ఘతో’’తి గాథమాహ. తత్థ చత్తారో భిక్ఖూ సఙ్ఘతో, చత్తారో పన పుగ్గలేతి భిక్ఖుసఙ్ఘతో సఙ్ఘవసేన చత్తారో భిక్ఖూ, పుగ్గలవసేన చత్తారో భిక్ఖూతి ఏవం అట్ఠ భిక్ఖూ యథారుచిం భోజేత్వా తం దక్ఖిణం మమ ఆదిస, మయ్హం పత్తిదానం దేహి. తదాహం సుఖితా హేస్సన్తి యదా త్వం దక్ఖిణం మమ ఉద్దిసిస్ససి, తదా అహం సుఖితా సుఖప్పత్తా సబ్బకామసమిద్ధినీ భవిస్సామీతి అత్థో.

౧౫౯-౧౬౧. తం సుత్వా తిస్సా తమత్థం అత్తనో సామికస్స ఆరోచేత్వా దుతియదివసే అట్ఠ భిక్ఖూ భోజేత్వా తస్సా దక్ఖిణమాదిసి, సా తావదేవ పటిలద్ధదిబ్బసమ్పత్తికా పున తిస్సాయ సన్తికం ఉపసఙ్కమి. తమత్థం దస్సేతుం సఙ్గీతికారేహి ‘‘సాధూతి సా పటిస్సుత్వా’’తిఆదికా తిస్సో గాథా ఠపితా.

౧౬౨-౧౬౭. ఉపసఙ్కమిత్వా ఠితం పన నం తిస్సా ‘‘అభిక్కన్తేన వణ్ణేనా’’తిఆదీహి తీహి గాథాహి పటిపుచ్ఛి. ఇతరా ‘‘అహం మత్తా’’తి గాథాయ అత్తానం ఆచిక్ఖిత్వా ‘‘చిరం జీవాహీ’’తి గాథాయ తస్సా అనుమోదనం దత్వా ‘‘ఇధ ధమ్మం చరిత్వానా’’తి గాథాయ ఓవాదం అదాసి. తత్థ తవ దిన్నేనాతి తయా దిన్నేన. అసోకం విరజం ఠానన్తి సోకాభావేన అసోకం, సేదజల్లికానం పన అభావేన విరజం దిబ్బట్ఠానం, సబ్బమేతం దేవలోకం సన్ధాయ వదతి. ఆవాసన్తి ఠానం. వసవత్తినన్తి దిబ్బేన ఆధిపతేయ్యేన అత్తనో వసం వత్తేన్తానం. సమూలన్తి సలోభదోసం. లోభదోసా హి మచ్ఛరియస్స మూలం నామ. అనిన్దితాతి అగరహితా పాసంసా, సగ్గముపేహి ఠానన్తి రూపాదీహి విసయేహి సుట్ఠు అగ్గత్తా ‘‘సగ్గ’’న్తి లద్ధనామం దిబ్బట్ఠానం ఉపేహి, సుగతిపరాయణా హోహీతి అత్థో. సేసం ఉత్తానమేవ.

అథ తిస్సా తం పవత్తిం కుటుమ్బికస్స ఆరోచేసి, కుటుమ్బికో భిక్ఖూనం ఆరోచేసి, భిక్ఖూ భగవతో ఆరోచేసుం. భగవా తమత్థం అట్ఠుప్పత్తిం కత్వా సమ్పత్తపరిసాయ ధమ్మం దేసేసి, తం సుత్వా మహాజనో పటిలద్ధసంవేగో వినేయ్య మచ్ఛేరాదిమలం దానసీలాదిరతో సుగతిపరాయణో అహోసీతి.

మత్తాపేతివత్థువణ్ణనా నిట్ఠితా.