౧౩. ఢుబ్బరిపేతవత్థువణ్ణనా
అహు రాజా బ్రహ్మదత్తోతి ఇదం ఉబ్బరిపేతవత్థుం సత్థా జేతవనే విహరన్తో అఞ్ఞతరం ఉపాసికం ఆరబ్భ కథేసి. సావత్థియం కిర అఞ్ఞతరాయ ఉపాసికాయ సామికో కాలమకాసి. సా పతివియోగదుక్ఖాతురా సోచన్తీ ఆళాహనం గన్త్వా రోదతి. భగవా తస్సా సోతాపత్తిఫలస్స ఉపనిస్సయసమ్పత్తిం దిస్వా కరుణాయ సఞ్చోదితమానసో హుత్వా తస్సా గేహం గన్త్వా పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీది. ఉపాసికా సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసీది. అథ నం సత్థా ‘‘కిం, ఉపాసికే, సోచసీ’’తి వత్వా ‘‘ఆమ, భగవా, పియవిప్పయోగేన సోచామీ’’తి వుత్తే తస్సా సోకం అపనేతుకామో అతీతం ఆహరి.
అతీతే పఞ్చాలరట్ఠే కపిలనగరే చూళనీబ్రహ్మదత్తో నామ రాజా అహోసి. సో అగతిగమనం పహాయ అత్తనో విజితే పజాయ హితకరణనిరతో దస రాజధమ్మే అకోపేత్వా రజ్జం అనుసాసమానో కదాచి ‘‘అత్తనో రజ్జే కిం వదన్తీ’’తి సోతుకామో తున్నవాయవేసం గహేత్వా ఏకో అదుతియో నగరతో నిక్ఖమిత్వా గామతో గామం జనపదతో జనపదం విచరిత్వా సబ్బరజ్జం అకణ్టకం అనుపపీళం మనుస్సే సమ్మోదమానే అపారుతఘరే మఞ్ఞే విహరన్తే దిస్వా సోమనస్సజాతో నివత్తిత్వా నగరాభిముఖో ఆగచ్ఛన్తో అఞ్ఞతరస్మిం గామే ఏకిస్సా విధవాయ దుగ్గతిత్థియా గేహం పావిసి. సా తం దిస్వా ఆహ – ‘‘కో ను త్వం, అయ్యో, కుతో వా ఆగతోసీ’’తి? ‘‘అహం తున్నవాయో, భద్దే, భతియా తున్నవాయకమ్మం కరోన్తో విచరామి. యది తుమ్హాకం తున్నవాయకమ్మం అత్థి, భత్తఞ్చ వేతనఞ్చ దేథ, తుమ్హాకమ్పి కమ్మం కరోమీ’’తి. ‘‘నత్థమ్హాకం కమ్మం భత్తవేతనం వా, అఞ్ఞేసం కరోహి, అయ్యా’’తి. సో తత్థ కతిపాహం వసన్తో ధఞ్ఞపుఞ్ఞలక్ఖణసమ్పన్నం తస్సా ధీతరం దిస్వా మాతరం ఆహ – ‘‘అయం దారికా కిం కేనచి కతపరిగ్గహా, ఉదాహు అకతపరిగ్గహా. సచే పన కేనచి అకతపరిగ్గహా, ఇమం మయ్హం దేథ, అహం తుమ్హాకం సుఖేన జీవనూపాయం కాతుం సమత్థో’’తి. ‘‘సాధు, అయ్యా’’తి సా తస్స తం అదాసి.
సో తాయ సద్ధిం కతిపాహం వసిత్వా తస్సా కహాపణసహస్సం దత్వా ‘‘అహం కతిపాహేనేవ నివత్తిస్సామి. భద్దే, త్వం మా ఉక్కణ్ఠసీ’’తి వత్వా అత్తనో నగరం గన్త్వా, నగరస్స చ తస్స గామస్స చ అన్తరే మగ్గం సమం కారాపేత్వా అలఙ్కారాపేత్వా మహతా రాజానుభావేన తత్థ గన్త్వా తం దారికం కహాపణరాసిమ్హి ఠపేత్వా సువణ్ణరజతకలసేహి న్హాపేత్వా ‘‘ఉబ్బరీ’’తి నామం కారాపేత్వా అగ్గమహేసిట్ఠానే ఠపేత్వా తఞ్చ గామం తస్సా ఞాతీనం దత్వా మహతా రాజానుభావేన తం నగరం ఆనేత్వా తాయ సద్ధిం అభిరమమానో యావజీవం రజ్జసుఖం అనుభవిత్వా ఆయుపరియోసానే కాలమకాసి. కాలకతే చ తస్మిం, కతే చ సరీరకిచ్చే ఉబ్బరీ పతివియోగేన సోకసల్లసమప్పితహదయా ఆళాహనం గన్త్వా బహూ దివసే గన్ధపుప్ఫాదీహి పూజేత్వా రఞ్ఞో గుణే కిత్తేత్వా ఉమ్మాదప్పత్తా వియ కన్దన్తీ పరిదేవన్తీ ఆళాహనం పదక్ఖిణం కరోతి.
తేన చ సమయేన అమ్హాకం భగవా బోధిసత్తభూతో ఇసిపబ్బజ్జం పబ్బజిత్వా అధిగతజ్ఝానాభిఞ్ఞో హిమవన్తస్స సామన్తా అఞ్ఞతరస్మిం అరఞ్ఞాయతనే విహరన్తో సోకసల్లసమప్పితం ఉబ్బరిం దిబ్బేన చక్ఖునా దిస్వా ఆకాసేన ఆగన్త్వా దిస్సమానరూపో ఆకాసే ఠత్వా తత్థ ఠితే మనుస్సే పుచ్ఛి – ‘‘కస్సిదం ఆళాహనం, కస్సత్థాయ చాయం ఇత్థీ ‘బ్రహ్మదత్త, బ్రహ్మదత్తా’తి కన్దన్తీ పరిదేవతీ’’తి. తం సుత్వా మనుస్సా ‘‘బ్రహ్మదత్తో నామ పఞ్చాలానం రాజా, సో ఆయుపరియోసానే కాలమకాసి, తస్సిదం ఆళాహనం, తస్స అయం అగ్గమహేసీ ఉబ్బరీ నామ ‘బ్రహ్మదత్త, బ్రహ్మదత్తా’తి తస్స నామం గహేత్వా కన్దన్తీ పరిదేవతీ’’తి ఆహంసు. తమత్థం దీపేన్తా సఙ్గీతికారా –
౩౬౮. ‘‘అహు రాజా బ్రహ్మదత్తో, పఞ్చాలానం రథేసభో;
అహోరత్తానమచ్చయా, రాజా కాలమక్రుబ్బథ.
౩౬౯. ‘‘తస్స ఆళాహనం గన్త్వా, భరియా కన్దతి ఉబ్బరి;
బ్రహ్మదత్తం అపస్సన్తీ, బ్రహ్మదత్తాతి కన్దతి.
౩౭౦. ‘‘ఇసి చ తత్థ ఆగచ్ఛి, సమ్పన్నచరణో ముని;
సో చ తత్థ అపుచ్ఛిత్థ, యే తత్థ సు సమాగతా.
౩౭౧. ‘‘‘కస్స ఇదం ఆళాహనం, నానాగన్ధసమేరితం;
కస్సాయం కన్దతి భరియా, ఇతో దూరగతం పతిం;
బ్రహ్మదత్తం అపస్సన్తీ, బ్రహ్మదత్తాతి కన్దతి’.
౩౭౨. ‘‘తే చ తత్థ వియాకంసు, యే తత్థ సు సమాగతా;
బ్రహ్మదత్తస్స భద్దన్తే, బ్రహ్మదత్తస్స మారిస.
౩౭౩. ‘‘తస్స ఇదం ఆళాహనం, నానాగన్ధసమేరితం;
తస్సాయం కన్దతి భరియా, ఇతో దూరగతం పతిం;
బ్రహ్మదత్తం అపస్సన్తీ, బ్రహ్మదత్తాతి కన్దతీ’’తి. – ఛ గాథా ఠపేసుం;
౩౬౮-౯. తత్థ అహూతి అహోసి. పఞ్చాలానన్తి పఞ్చాలరట్ఠవాసీనం, పఞ్చాలరట్ఠస్సేవ వా. ఏకోపి హి జనపదో జనపదికానం రాజకుమారానం వసేన రుళ్హియా ‘‘పఞ్చాలాన’’న్తి బహువచనేన నిద్దిసీయతి. రథేసభోతి రథేసు ఉసభసదిసో, మహారథోతి అత్థో. తస్స ఆళాహనన్తి తస్స రఞ్ఞో సరీరస్స దడ్ఢట్ఠానం.
౩౭౦. ఇసీతి ఝానాదీనం గుణానం ఏసనట్ఠేన ఇసి. తత్థాతి తస్మిం ఉబ్బరియా ఠితట్ఠానే, సుసానేతి అత్థో. ఆగచ్ఛీతి అగమాసి. సమ్పన్నచరణోతి సీలసమ్పదా, ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారతా, భోజనే మత్తఞ్ఞుతా, జాగరియానుయోగో, సద్ధాదయో సత్త సద్ధమ్మా, చత్తారి రూపావచరఝానానీతి ఇమేహి పన్నరసహి చరణసఙ్ఖాతేహి గుణేహి సమ్పన్నో సమన్నాగతో, చరణసమ్పన్నోతి అత్థో. మునీతి అత్తహితఞ్చ పరహితఞ్చ మునాతి జానాతీతి ముని. సో చ తత్థ అపుచ్ఛిత్థాతి సో తస్మిం ఠానే ఠితే జనే పటిపుచ్ఛి. యే తత్థ సు సమాగతాతి యే మనుస్సా తత్థ సుసానే సమాగతా. సూతి నిపాతమత్తం. ‘‘యే తత్థాసుం సమాగతా’’తి వా పాఠో. ఆసున్తి అహేసున్తి అత్థో.
౩౭౧. నానాగన్ధసమేరితన్తి నానావిధేహి గన్ధేహి సమన్తతో ఏరితం ఉపవాసితం. ఇతోతి మనుస్సలోకతో. దూరగతన్తి పరలోకం గతత్తా వదతి. బ్రహ్మదత్తాతి కన్దతీతి బ్రహ్మదత్తాతి ఏవం నామసంకిత్తనం కత్వా పరిదేవనవసేన అవ్హాయతి.
౩౭౨-౩. బ్రహ్మదత్తస్స భద్దన్తే, బ్రహ్మదత్తస్స మారిసాతి మారిస, నిరామయకాయచిత్త మహాముని బ్రహ్మదత్తస్స రఞ్ఞో ఇదం ఆళాహనం, తస్సేవ బ్రహ్మదత్తస్స రఞ్ఞో అయం భరియా, భద్దం తే తస్స చ బ్రహ్మదత్తస్స భద్దం హోతు, తాదిసానం మహేసీనం హితానుచిన్తనేన పరలోకే ఠితానమ్పి హితసుఖం హోతియేవాతి అధిప్పాయో.
అథ సో తాపసో తేసం వచనం సుత్వా అనుకమ్పం ఉపాదాయ ఉబ్బరియా సన్తికం గన్త్వా తస్సా సోకవినోదనత్థం –
౩౭౪. ‘‘ఛళాసీతిసహస్సాని, బ్రహ్మదత్తస్సనామకా;
ఇమస్మిం ఆళాహనే దడ్ఢా, తేసం కమనుసోచసీ’’తి. –
గాథమాహ. తత్థ ఛళాసీతిసహస్సానీతి ఛసహస్సాధికఅసీతిసహస్ససఙ్ఖా. బ్రహ్మదత్తస్సనామకాతి బ్రహ్మదత్తోతి ఏవంనామకా. తేసం కమనుసోచసీతి తేసం ఛళాసీతిసహస్ససఙ్ఖాతానం బ్రహ్మదత్తానం కతమం బ్రహ్మదత్తం త్వం అనుసోచసి, కతమం పటిచ్చ తే సోకో ఉప్పన్నోతి పుచ్ఛి.
ఏవం పన తేన ఇసినా పుచ్ఛితా ఉబ్బరీ అత్తనా అధిప్పేతం బ్రహ్మదత్తం ఆచిక్ఖన్తీ –
౩౭౫. ‘‘యో రాజా చూళనీపుత్తో, పఞ్చాలానం రథేసభో;
తం భన్తే అనుసోచామి, భత్తారం సబ్బకామద’’న్తి. –
గాథమాహ. తత్థ చూళనీపుత్తోతి ఏవంనామస్స రఞ్ఞో పుత్తో. సబ్బకామదన్తి మయ్హం సబ్బస్స ఇచ్ఛితిచ్ఛితస్స దాతారం, సబ్బేసం వా సత్తానం ఇచ్ఛితదాయకం.
ఏవం ఉబ్బరియా వుత్తే పున తాపసో –
౩౭౬. ‘‘సబ్బేవాహేసుం రాజానో, బ్రహ్మదత్తస్సనామకా;
సబ్బేవ చూళనీపుత్తా, పఞ్చాలానం రథేసభా.
౩౭౭. ‘‘సబ్బేసం అనుపుబ్బేన, మహేసిత్తమకారయి;
కస్మా పురిమకే హిత్వా, పచ్ఛిమం అనుసోచసీ’’తి. – గాథాద్వయమాహ;
౩౭౬. తత్థ సబ్బేవాహేసున్తి సబ్బేవ తే ఛళాసీతిసహస్ససఙ్ఖా రాజానో బ్రహ్మదత్తస్స నామకా చూళనీపుత్తా పఞ్చాలానం రథేసభావ అహేసుం. ఇమే రాజభావాదయో విసేసా తేసు ఏకస్సాపి నాహేసుం.
౩౭౭. మహేసిత్తమకారయీతి త్వఞ్చ తేసం సబ్బేసమ్పి అనుపుబ్బేన అగ్గమహేసిభావం అకాసి, అనుప్పత్తాతి అత్థో. కస్మాతి గుణతో చ సామికభావతో చ అవిసిట్ఠేసు ఏత్తకేసు జనేసు పురిమకే రాజానో పహాయ పచ్ఛిమం ఏకంమేవ కస్మా కేన కారణేన అనుసోచసీతి పుచ్ఛి.
తం సుత్వా ఉబ్బరీ సంవేగజాతా పున తాపసం –
౩౭౮. ‘‘ఆతుమే ఇత్థిభూతాయ, దీఘరత్తాయ మారిస;
యస్సా మే ఇత్థిభూతాయ, సంసారే బహుభాససీ’’తి. –
గాథమాహ. తత్థ ఆతుమేతి అత్తని. ఇత్థిభూతాయాతి ఇత్థిభావం ఉపగతాయ. దీఘరత్తాయాతి దీఘరత్తం. అయఞ్హేత్థ అధిప్పాయో – ఇత్థిభూతాయ అత్తని సబ్బకాలం ఇత్థీయేవ హోతి, ఉదాహు పురిసభావమ్పి ఉపగచ్ఛతీతి. యస్సా మే ఇత్థిభూతాయాతి యస్సా మయ్హం ఇత్థిభూతాయ ఏవం తావ బహుసంసారే మహేసిభావం మహాముని త్వం భాససి కథేసీతి అత్థో. ‘‘ఆహు మే ఇత్థిభూతాయా’’తి వా పాఠో. తత్థ ఆతి అనుస్సరణత్థే నిపాతో. ఆహు మేతి సయం అనుస్సరితం అఞ్ఞాతమిదం మయా, ఇత్థిభూతాయ ఇత్థిభావం ఉపగతాయ ఏవం మయ్హం ఏత్తకం కాలం అపరాపరుప్పత్తి అహోసి. కస్మా? యస్మా యస్సా మే ఇత్థిభూతాయ సబ్బేసం అనుపుబ్బేన మహేసిత్తమకారయి, కిం త్వం, మహాముని, సంసారే బహుం భాససీతి యోజనా.
తం సుత్వా తాపసో అయం నియమో సంసారే నత్థి ‘‘ఇత్థీ ఇత్థీయేవ హోతి, పురిసో పురిసో ఏవా’’తి దస్సేన్తో –
౩౭౯. ‘‘అహు ఇత్థీ అహు పురిసో, పసుయోనిమ్పి ఆగమా;
ఏవమేతం అతీతానం, పరియన్తో న దిస్సతీ’’తి. –
గాథమాహ. తత్థ అహు ఇత్థీ అహు పురిసోతి త్వం కదాచి ఇత్థీపి అహోసి, కదాచి పురిసోపి అహోసి. న కేవలం ఇత్థిపురిసభావమేవ, అథ ఖో పసు యోనిమ్పి అగమాసి, కదాచి పసుభావమ్పి అగమాసి, తిరచ్ఛానయోనిమ్పి ఉపగతా అహోసి. ఏవమేతం అతీతానం, పరియన్తో న దిస్సతీతి ఏవం యథావుత్తం ఏతం ఇత్థిభావం పురిసభావం తిరచ్ఛానాదిభావఞ్చ ఉపగతానం అతీతానం అత్తభావానం పరియన్తో ఞాణచక్ఖునా మహతా ఉస్సాహేన పస్సన్తానమ్పి న దిస్సతి. న కేవలం తవేవ, అథ ఖో సబ్బేసమ్పి సంసారే పరిబ్భమన్తానం సత్తానం అత్తభావస్స పరియన్తో న దిస్సతేవ న పఞ్ఞాయతేవ. తేనాహ భగవా –
‘‘అనమతగ్గోయం, భిక్ఖవే, సంసారో, పుబ్బా కోటి న పఞ్ఞాయతి అవిజ్జానీవరణానం సత్తానం తణ్హాసంయోజనానం సన్ధావతం సంసరత’’న్తి (సం. ని. ౨.౧౨౪).
ఏవం తేన తాపసేన సంసారస్స అపరియన్తతం కమ్మస్సకతఞ్చ విభావేన్తేన దేసితం ధమ్మం సుత్వా సంసారే సంవిగ్గహదయా ధమ్మే చ పసన్నమానసా విగతసోకసల్లా హుత్వా అత్తనో పసాదం సోకవిగమనఞ్చ పకాసేన్తీ –
౩౮౦. ‘‘ఆదిత్తం వత మం సన్తం, ఘతసిత్తంవ పావకం;
వారినా వియ ఓసిఞ్చం, సబ్బం నిబ్బాపయే దరం.
౩౮౧. ‘‘అబ్బహీ వత మే సల్లం, సోకం హదయనిస్సితం;
యో మే సోకపరేతాయ, పతిసోకం అపానుది.
౩౮౨. ‘‘సాహం అబ్బూళ్హసల్లాస్మి, సీతిభూతాస్మి నిబ్బుతా;
న సోచామి న రోదామి, తవ సుత్వా మహామునీ’’తి. –
తిస్సో గాథా అభాసి. తాసం అత్థో హేట్ఠా వుత్తోయేవ.
ఇదాని సంవిగ్గహదయాయ ఉబ్బరియా పటిపత్తిం దస్సేన్తో సత్థా –
౩౮౩. ‘‘తస్స తం వచనం సుత్వా, సమణస్స సుభాసితం;
పత్తచీవరమాదాయ, పబ్బజి అనగారియం.
౩౮౪. ‘‘సా చ పబ్బజితా సన్తా, అగారస్మా అనగారియం;
మేత్తచిత్తం ఆభావేసి, బ్రహ్మలోకూపపత్తియా.
౩౮౫. ‘‘గామా గామం విచరన్తీ, నిగమే రాజధానియో;
ఉరువేళా నామ సో గామో, యత్థ కాలమక్రుబ్బథ.
౩౮౬. ‘‘మేత్తచిత్తం ఆభావేత్వా, బ్రహ్మలోకూపపత్తియా;
ఇత్థిచిత్తం విరాజేత్వా, బ్రహ్మలోకూపగా అహూ’’తి. – చతస్సో గాథా అభాసి;
౩౮౩-౪. తత్థ తస్సాతి తస్స తాపసస్స. సుభాసితన్తి సుట్ఠు భాసితం, ధమ్మన్తి అత్థో. పబ్బజితా సన్తాతి పబ్బజ్జం ఉపగతా సమానా, పబ్బజిత్వా వా హుత్వా సన్తకాయవాచా. మేత్తచిత్తన్తి మేత్తాసహగతం చిత్తం. చిత్తసీసేన మేత్తజ్ఝానం వదతి. బ్రహ్మలోకూపపత్తియాతి తఞ్చ సా మేత్తచిత్తం భావేన్తీ బ్రహ్మలోకూపపత్తియా అభావేసి, న విపస్సనాపాదకాదిఅత్థం. అనుప్పన్నే హి బుద్ధే బ్రహ్మవిహారాదికే భావేన్తా తాపసపరిబ్బాజకా యావదేవ భవసమ్పత్తిఅత్థమేవ భావేసుం.
౩౮౫-౬. గామా గామన్తి గామతో అఞ్ఞం గామం. ఆభావేత్వాతి వడ్ఢేత్వా బ్రూహేత్వా. ‘‘అభావేత్వా’’తి కేచి పఠన్తి, తేసం అ-కారో నిపాతమత్తం. ఇత్థిచిత్తం విరాజేత్వాతి ఇత్థిభావే చిత్తం అజ్ఝాసయం అభిరుచిం విరాజేత్వా ఇత్థిభావే విరత్తచిత్తా హుత్వా. బ్రహ్మలోకూపగాతి పటిసన్ధిగ్గహణవసేన బ్రహ్మలోకం ఉపగమనకా అహోసి. సేసం హేట్ఠా వుత్తనయత్తా ఉత్తానమేవ.
సత్థా ఇమం ధమ్మదేసనం ఆహరిత్వా తస్సా ఉపాసికాయ సోకం వినోదేత్వా ఉపరి చతుసచ్చదేసనం అకాసి. సచ్చపరియోసానే సా ఉపాసికా సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహి. సమ్పత్తపరిసాయ చ దేసనా సాత్థికా అహోసీతి.
ఉబ్బరిపేతవత్థువణ్ణనా నిట్ఠితా.
ఇతి ఖుద్దక-అట్ఠకథాయ పేతవత్థుస్మిం
తేరసవత్థుపటిమణ్డితస్స
దుతియస్స ఉబ్బరివగ్గస్స అత్థసంవణ్ణనా నిట్ఠితా.