౧. విమోక్ఖుద్దేసవణ్ణనా

౨౦౯. ఇదాని ఇన్ద్రియకథానన్తరం కథితాయ విమోక్ఖకథాయ అపుబ్బత్థానువణ్ణనా అనుప్పత్తా. అయఞ్హి విమోక్ఖకథా ఇన్ద్రియభావనానుయుత్తస్స విమోక్ఖసబ్భావతో ఇన్ద్రియకథానన్తరం కథితా. తఞ్చ కథేన్తో భగవతో సమ్ముఖా సుతసుత్తన్తదేసనాపుబ్బఙ్గమం కత్వా కథేసి. తత్థ సుత్తన్తే తావ సుఞ్ఞతో విమోక్ఖోతిఆదీసు సుఞ్ఞతాకారేన నిబ్బానం ఆరమ్మణం కత్వా పవత్తో అరియమగ్గో సుఞ్ఞతో విమోక్ఖో. సో హి సుఞ్ఞతాయ ధాతుయా ఉప్పన్నత్తా సుఞ్ఞతో, కిలేసేహి విముత్తత్తా విమోక్ఖో. ఏతేనేవ నయేన అనిమిత్తాకారేన నిబ్బానం ఆరమ్మణం కత్వా పవత్తో అనిమిత్తో, అప్పణిహితాకారేన నిబ్బానం ఆరమ్మణం కత్వా పవత్తో అప్పణిహితోతి వేదితబ్బో.

ఏకో హి ఆదితోవ అనిచ్చతో సఙ్ఖారే సమ్మసతి. యస్మా పన న అనిచ్చతో సమ్మసనమత్తేనేవ మగ్గవుట్ఠానం హోతి, దుక్ఖతోపి అనత్తతోపి సమ్మసితబ్బమేవ, తస్మా దుక్ఖతోపి అనత్తతోపి సమ్మసతి. తస్స ఏవం పటిపన్నస్స అనిచ్చతో చే సమ్మసనకాలే మగ్గవుట్ఠానం హోతి, అయం అనిచ్చతో అభినివిసిత్వా అనిచ్చతో వుట్ఠాతి నామ. సచే పనస్స దుక్ఖతో అనత్తతో సమ్మసనకాలే మగ్గవుట్ఠానం హోతి, అయం అనిచ్చతో అభినివిసిత్వా దుక్ఖతో, అనత్తతో వుట్ఠాతి నామ. ఏస నయో దుక్ఖతో అనత్తతో అభినివిసిత్వా వుట్ఠానేసుపి. ఏత్థ చ యోపి అనిచ్చతో అభినివిట్ఠో, యోపి దుక్ఖతో, యోపి అనత్తతో. వుట్ఠానకాలే చే అనిచ్చతో వుట్ఠానం హోతి, తయోపి జనా అధిమోక్ఖబహులా హోన్తి, సద్ధిన్ద్రియం పటిలభన్తి, అనిమిత్తవిమోక్ఖేన విముచ్చన్తి, పఠమమగ్గక్ఖణే సద్ధానుసారినో హోన్తి, సత్తసు ఠానేసు సద్ధావిముత్తా. సచే పన దుక్ఖతో వుట్ఠానం హోతి, తయోపి జనా పస్సద్ధిబహులా హోన్తి, సమాధిన్ద్రియం పటిలభన్తి, అప్పణిహితవిమోక్ఖేన విముచ్చన్తి, సబ్బత్థ కాయసక్ఖినో హోన్తి. యస్స పనేత్థ అరూపజ్ఝానం పాదకం హోతి, సో అగ్గఫలే ఉభతోభాగవిముత్తో హోతి. అథ నేసం అనత్తతో వుట్ఠానం హోతి, తయోపి జనా వేదబహులా హోన్తి, పఞ్ఞిన్ద్రియం పటిలభన్తి, సుఞ్ఞతవిమోక్ఖేన విముచ్చన్తి, పఠమమగ్గక్ఖణే ధమ్మానుసారినో హోన్తి, ఛసు ఠానేసు దిట్ఠిప్పత్తా, అగ్గఫలే పఞ్ఞావిముత్తాతి.

అపిచ మగ్గో నామ పఞ్చహి కారణేహి నామం లభతి సరసేన వా పచ్చనీకేన వా సగుణేన వా ఆరమ్మణేన వా ఆగమనేన వా. సచే హి సఙ్ఖారుపేక్ఖా అనిచ్చతో సఙ్ఖారే సమ్మసిత్వా వుట్ఠాతి, అనిమిత్తవిమోక్ఖేన విముచ్చతి. సచే దుక్ఖతో సమ్మసిత్వా వుట్ఠాతి, అప్పణిహితవిమోక్ఖేన విముచ్చతి. సచే అనత్తతో సమ్మసిత్వా వుట్ఠాతి, సుఞ్ఞతవిమోక్ఖేన విముచ్చతి. ఇదం సరసతో నామం నామ. అనిచ్చానుపస్సనాయ పన సఙ్ఖారానం ఘనవినిబ్భోగం కత్వా నిచ్చనిమిత్తధువనిమిత్తసస్సతనిమిత్తాని పహాయ ఆగతత్తా అనిమిత్తో, దుక్ఖానుపస్సనాయ సుఖసఞ్ఞం పహాయ పణిధిపత్థనం సుక్ఖాపేత్వా ఆగతత్తా అప్పణిహితో, అనత్తానుపస్సనాయ అత్తసత్తపుగ్గలసఞ్ఞం పహాయ సఙ్ఖారే సుఞ్ఞతో దిట్ఠత్తా సుఞ్ఞతోతి ఇదం పచ్చనీకతో నామం నామ. రాగాదీహి పన సుఞ్ఞత్తా సుఞ్ఞతో, రూపనిమిత్తాదీనం, రాగనిమిత్తాదీనంయేవ వా అభావేన అనిమిత్తో, రాగపణిధిఆదీనం అభావతో అప్పణిహితోతి ఇదమస్స సగుణతో నామం నామ. సోయం సుఞ్ఞం అనిమిత్తం అప్పణిహితఞ్చ నిబ్బానం ఆరమ్మణం కరోతీతిపి సుఞ్ఞతో అనిమిత్తో అప్పణిహితోతి వుచ్చతి. ఇదమస్స ఆరమ్మణతో నామం నామ. ఆగమనం పన దువిధం విపస్సనాగమనం మగ్గాగమనఞ్చ. తత్థ మగ్గే విపస్సనాగమనం లబ్భతి, ఫలే మగ్గాగమనం. అనత్తానుపస్సనా హి సుఞ్ఞతా నామ, సుఞ్ఞతవిపస్సనాయ మగ్గో సుఞ్ఞతో, సుఞ్ఞతమగ్గస్స ఫలం సుఞ్ఞతం. అనిచ్చానుపస్సనా అనిమిత్తా నామ, అనిమిత్తవిపస్సనాయ మగ్గో అనిమిత్తో. ఇదం పన నామం అభిధమ్మపరియాయే న లబ్భతి, సుత్తన్తపరియాయే పన లబ్భతి. తత్థ హి గోత్రభుఞాణం అనిమిత్తం నిబ్బానం ఆరమ్మణం కత్వా అనిమిత్తనామకం హుత్వా సయం ఆగమనీయట్ఠానే ఠత్వా మగ్గస్స నామం దేతీతి వదన్తి. తేన మగ్గో అనిమిత్తోతి వుత్తో. మగ్గాగమనేన ఫలం అనిమిత్తన్తి యుజ్జతియేవ. దుక్ఖానుపస్సనా సఙ్ఖారేసు పణిధిం సుక్ఖాపేత్వా ఆగతత్తా అప్పణిహితా నామ, అప్పణిహితవిపస్సనాయ మగ్గో అప్పణిహితో, అప్పణిహితమగ్గస్స ఫలం అప్పణిహితన్తి ఏవం విపస్సనా అత్తనో నామం మగ్గస్స దేతి, మగ్గో ఫలస్సాతి ఇదం ఆగమనతో నామం నామ. ఏవం సఙ్ఖారుపేక్ఖా విమోక్ఖవిసేసం నియమేతీతి.

ఏవం భగవతా దేసితే తయో మహావత్థుకే విమోక్ఖే ఉద్దిసిత్వా తంనిద్దేసవసేనేవ అపరేపి విమోక్ఖే నిద్దిసితుకామో అపిచ అట్ఠసట్ఠి విమోక్ఖాతిఆదిమాహ. తత్థ అపిచాతి అపరపరియాయదస్సనం. కథం తే అట్ఠసట్ఠి హోన్తి, నను తే పఞ్చసత్తతీతి? సచ్చం యథారుతవసేన పఞ్చసత్తతి. భగవతా పన దేసితే తయో విమోక్ఖే ఠపేత్వా అఞ్ఞవిమోక్ఖే నిద్దిసనతో ఇమేసం తదవరోధతో చ ఇమే తయో న గణేతబ్బా, అజ్ఝత్తవిమోక్ఖాదయో తయోపి విమోక్ఖా చతుధా విత్థారవచనేయేవ అన్తోగధత్తా న గణేతబ్బా, ‘‘పణిహితో విమోక్ఖో, అప్పణిహితో విమోక్ఖో’’తి ఏత్థ అప్పణిహితో విమోక్ఖో పఠమం ఉద్దిట్ఠేన ఏకనామికత్తా న గణేతబ్బో, ఏవం ఇమేసు సత్తసు అపనీతేసు సేసా అట్ఠసట్ఠి విమోక్ఖా హోన్తి. ఏవం సన్తే సుఞ్ఞతవిమోక్ఖాదయో తయో పున కస్మా ఉద్దిట్ఠాతి చే? ఉద్దేసేన సఙ్గహేత్వా తేసమ్పి నిద్దేసకరణత్థం. అజ్ఝత్తవుట్ఠానాదయో పన తయో పభేదం వినా మూలరాసివసేన ఉద్దిట్ఠా, పణిహితవిమోక్ఖపటిపక్ఖవసేన పున అప్పణిహితో విమోక్ఖో ఉద్దిట్ఠోతి వేదితబ్బో.

అజ్ఝత్తవుట్ఠానాదీసు అజ్ఝత్తతో వుట్ఠాతీతి అజ్ఝత్తవుట్ఠానో. అనులోమేన్తీతి అనులోమా. అజ్ఝత్తవుట్ఠానానం పటిప్పస్సద్ధి అపగమా అజ్ఝత్తవుట్ఠానపటిప్పస్సద్ధి. రూపీతి అజ్ఝత్తం కేసాదీసు ఉప్పాదితం రూపజ్ఝానం రూపం, తం రూపమస్స అత్థీతి రూపీ రూపాని పస్సతీతి బహిద్ధా నీలకసిణాదిరూపాని ఝానచక్ఖునా పస్సతి. ఇమినా అజ్ఝత్తబహిద్ధావత్థుకేసు కసిణేసు ఝానపటిలాభో దస్సితో. అజ్ఝత్తం అరూపసఞ్ఞీతి అజ్ఝత్తం న రూపసఞ్ఞీ, అత్తనో కేసాదీసు అనుప్పాదితరూపావచరజ్ఝానోతి అత్థో. ఇమినా బహిద్ధా పరికమ్మం కత్వా బహిద్ధావ పటిలద్ధజ్ఝానతా దస్సితా. సుభన్తేవ అధిముత్తోతి ‘‘సుభ’’మిచ్చేవ ఆరమ్మణే అధిముత్తో. తత్థ కిఞ్చాపి అన్తోఅప్పనాయం ‘‘సుభ’’న్తి ఆభోగో నత్థి, యో పన అప్పటికూలాకారేన సత్తారమ్మణం ఫరన్తో విహరతి, సో యస్మా ‘‘సుభ’’న్తేవ అధిముత్తో హోతి, తస్మా ఏవం ఉద్దేసో కతోతి. అప్పితప్పితసమయే ఏవ విక్ఖమ్భనవిముత్తిసబ్భావతో సమయవిమోక్ఖో. సోయేవ సకిచ్చకరణవసేన అప్పితసమయే ఏవ నియుత్తోతి సామయికో. సామాయికోతిపి పాఠో. కోపేతుం భఞ్జితుం సక్కుణేయ్యతాయ కుప్పో. లోకం అనతిక్కమనతో లోకే నియుత్తోతి లోకికో. లోకియోతిపి పాఠో. లోకం ఉత్తరతి, ఉత్తిణ్ణోతి వా లోకుత్తరో. ఆరమ్మణకరణవసేన సహ ఆసవేహీతి సాసవో. ఆరమ్మణకరణవసేన సమ్పయోగవసేన చ నత్థేత్థ ఆసవాతి అనాసవో. రూపసఙ్ఖాతేన సహ ఆమిసేనాతి సామిసో. సబ్బసో రూపారూపప్పహానా నిరామిసతోపి నిరామిసతరోతి నిరామిసా నిరామిసతరో. పణిహితోతి తణ్హావసేన పణిహితో పత్థితో. ఆరమ్మణకరణవసేన సఞ్ఞోజనేహి సంయుత్తత్తా సఞ్ఞుత్తో. ఏకత్తవిమోక్ఖోతి కిలేసేహి అనజ్ఝారుళ్హత్తా ఏకసభావో విమోక్ఖో. సఞ్ఞావిమోక్ఖోతి విపస్సనాఞాణమేవ విపరీతసఞ్ఞాయ విముచ్చనతో సఞ్ఞావిమోక్ఖో. తదేవ విపస్సనాఞాణం సమ్మోహతో విముచ్చనవసేన ఞాణమేవ విమోక్ఖోతి ఞాణవిమోక్ఖో. సీతిసియావిమోక్ఖోతి విపస్సనాఞాణమేవ సీతి భవేయ్యాతి పవత్తో విమోక్ఖో సీతిసియావిమోక్ఖో. సీతిసికావిమోక్ఖోతిపి పాఠో, సీతిభావికాయ విమోక్ఖోతి తస్స అత్థం వణ్ణయన్తి. ఝానవిమోక్ఖోతి ఉపచారప్పనాభేదం లోకియలోకుత్తరభేదఞ్చ ఝానమేవ విమోక్ఖో. అనుపాదా చిత్తస్స విమోక్ఖోతి అనుపాదియిత్వా గహణం అకత్వా చిత్తస్స విమోక్ఖో. సేసం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బన్తి.

విమోక్ఖుద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.