౧. గణనవారవణ్ణనా

౧౫౨. ఇదాని దిట్ఠికథానన్తరం కథితాయ ఆనాపానస్సతికథాయ అపుబ్బత్థానువణ్ణనా అనుప్పత్తా. అయఞ్హి ఆనాపానస్సతికథా దిట్ఠికథాయ సువిదితదిట్ఠాదీనవస్స మిచ్ఛాదిట్ఠిమలవిసోధనేన సువిసుద్ధచిత్తస్స యథాభూతావబోధాయ సమాధిభావనా సుకరా హోతి, సబ్బసమాధిభావనాసు చ సబ్బసబ్బఞ్ఞుబోధిసత్తానం బోధిమూలే ఇమినావ సమాధినా సమాహితచిత్తానం యథాభూతావబోధతో అయమేవ సమాధిభావనా పధానాతి చ దిట్ఠికథానన్తరం కథితా. తత్థ సోళసవత్థుకం ఆనాపానస్సతిసమాధిం భావయతో సమధికాని ద్వే ఞాణసతాని ఉప్పజ్జన్తీతి ఞాణగణనుద్దేసో, అట్ఠ పరిపన్థే ఞాణానీతిఆది ఞాణగణననిద్దేసో, కతమాని అట్ఠ పరిపన్థే ఞాణానీతిఆది. ఇమాని ఏకవీసతి విముత్తిసుఖే ఞాణానీతిపరియన్తం సబ్బఞాణానం విత్థారనిద్దేసో, అన్తే సోళసవత్థుకం ఆనాపానస్సతిసమాధిం భావయతోతిఆది నిగమనన్తి ఏవం తావ పాళివవత్థానం వేదితబ్బం.

తత్థ గణనుద్దేసే గణనవారే తావ సోళసవత్థుకన్తి దీఘం రస్సం సబ్బకాయపటిసంవేదీ పస్సమ్భయం కాయసఙ్ఖారన్తి కాయానుపస్సనాచతుక్కం, పీతిపటిసంవేదీ సుఖపటిసంవేదీ చిత్తసఙ్ఖారపటిసంవేదీ పస్సమ్భయం చిత్తసఙ్ఖారన్తి వేదనానుపస్సనాచతుక్కం, చిత్తపటిసంవేదీ అభిప్పమోదయం చిత్తం సమాదహం చిత్తం విమోచయం చిత్తన్తి చిత్తానుపస్సనాచతుక్కం, అనిచ్చానుపస్సీ విరాగానుపస్సీ నిరోధానుపస్సీ పటినిస్సగ్గానుపస్సీతి ధమ్మానుపస్సనాచతుక్కన్తి ఇమేసం చతున్నం చతుక్కానం వసేన సోళస వత్థూని పతిట్ఠా ఆరమ్మణాని అస్సాతి సోళసవత్థుకో. తం సోళసవత్థుకం. సమాసవసేన పనేత్థ విభత్తిలోపో కతో. ఆనన్తి అబ్భన్తరం పవిసనవాతో. అపానన్తి బహినిక్ఖమనవాతో. కేచి పన విపరియాయేన వదన్తి. అపానఞ్హి అపేతం ఆనతోతి అపానన్తి వుచ్చతి, నిద్దేసే (పటి. మ. ౧.౧౬౦) పన నా-కారస్స దీఘత్తమజ్ఝుపేక్ఖిత్వా ఆపానన్తి. తస్మిం ఆనాపానే సతి ఆనాపానస్సతి, అస్సాసపస్సాసపరిగ్గాహికాయ సతియా ఏతం అధివచనం. ఆనాపానస్సతియా యుత్తో సమాధి, ఆనాపానస్సతియం వా సమాధి ఆనాపానస్సతిసమాధి. భావయతోతి నిబ్బేధభాగియం భావేన్తస్స. సమధికానీతి సహ అధికేన వత్తన్తీతి సమధికాని, సాతిరేకానీతి అత్థో. మ-కారో పనేత్థ పదసన్ధికరో. కేచి పన ‘‘సంఅధికానీ’’తి వదన్తి. ఏవం సతి ద్వే ఞాణసతానియేవ అధికానీతి ఆపజ్జతి, తం న యుజ్జతి. ఇమాని హి వీసతిఅధికాని ద్వే ఞాణసతాని హోన్తీతి.

పరిపన్థే ఞాణానీతి పరిపన్థం ఆరమ్మణం కత్వా పవత్తఞాణాని. తథా ఉపకారే ఉపక్కిలేసే ఞాణాని. వోదానే ఞాణానీతి వోదాయతి, తేన చిత్తం పరిసుద్ధం హోతీతి వోదానం. కిం తం? ఞాణం. ‘‘వోదానఞాణానీ’’తి వత్తబ్బే ‘‘సుతమయే ఞాణ’’న్తిఆదీసు (పటి. మ. మాతికా ౧.౧; పటి. మ. ౧.౧) వియ ‘‘వోదానే ఞాణానీ’’తి వుత్తం. సతో సమ్పజానో హుత్వా కరోతీతి సతోకారీ, తస్స సతోకారిస్స ఞాణాని. నిబ్బిదాఞాణానీతి నిబ్బిదాభూతాని ఞాణాని. నిబ్బిదానులోమఞాణానీతి నిబ్బిదాయ అనుకూలాని ఞాణాని. నిబ్బిదానులోమిఞాణానీతిపి పాఠో, నిబ్బిదానులోమో ఏతేసం అత్థీతి నిబ్బిదానులోమీతి అత్థో. నిబ్బిదాపటిప్పస్సద్ధిఞాణానీతి నిబ్బిదాయ పటిప్పస్సద్ధియం ఞాణాని. విముత్తిసుఖే ఞాణానీతి విముత్తిసుఖేన సమ్పయుత్తాని ఞాణాని.

కతమాని అట్ఠాతిఆదీహి పరిపన్థఉపకారానం పటిపక్ఖవిపక్ఖయుగలత్తా తేసు ఞాణాని సహేవ నిద్దిట్ఠాని. కామచ్ఛన్దనేక్ఖమ్మాదీని హేట్ఠా వుత్తత్థాని. ఉపకారన్తి చ లిఙ్గవిపల్లాసవసేన నపుంసకవచనం కతం. సబ్బేపి అకుసలా ధమ్మాతి వుత్తావసేసా యే కేచి అకుసలా ధమ్మా. తథా సబ్బేపి నిబ్బేధభాగియా కుసలా ధమ్మా. ‘‘పరిపన్థో ఉపకార’’న్తి చ తం తదేవ అపేక్ఖిత్వా ఏకవచనం కతం. ఏత్థ చ పరిపన్థే ఞాణాని చ ఉపకారే ఞాణాని చ పుచ్ఛిత్వా తేసం ఆరమ్మణానేవ విస్సజ్జిత్వా తేహేవ తాని విస్సజ్జితాని హోన్తీతి తదారమ్మణాని ఞాణాని నిగమేత్వా దస్సేసి. ఉపక్కిలేసే ఞాణాదీసుపి ఏసేవ నయో.

గణనవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.