౧౦. మాతికాకథా

మాతికాకథావణ్ణనా

౪౦. ఇదాని మహాథేరో విపస్సనాకథానన్తరం సకలే పటిసమ్భిదామగ్గే నిద్దిట్ఠే సమథవిపస్సనామగ్గనిబ్బానధమ్మే ఆకారనానత్తవసేన నానాపరియాయేహి థోమేతుకామో నిచ్ఛాతోతిఆదీని ఏకూనవీసతి మాతికాపదాని ఉద్దిసిత్వా తేసం నిద్దేసవసేన మాతికాకథం నామ కథేసి. తస్సా అయం అపుబ్బత్థానువణ్ణనా. మాతికాయ తావ నిచ్ఛాతోతి అమిలాతో. సబ్బేపి హి కిలేసా పీళాయోగతో మిలాతా, రాగోపి తావ నిరన్తరప్పవత్తో సరీరం దహతి, కిం పనఞ్ఞే కిలేసా. ‘‘తయోమే, భిక్ఖవే, అగ్గీ రాగగ్గి దోసగ్గి మోహగ్గీ’’తి (ఇతివు. ౯౩; దీ. ని. ౩.౩౦౫) పన కిలేసనాయకా తయో ఏవ కిలేసా వుత్తా, తంసమ్పయుత్తాపి పన దహన్తియేవ. ఏవం ఛాతకిలేసాభావతో నిచ్ఛాతో. కో సో? విమోక్ఖసమ్బన్ధేన విమోక్ఖోతి దట్ఠబ్బో. ముచ్చతీతి మోక్ఖో. విముచ్చతీతి విమోక్ఖోతి అత్థో. ఇదమేకం మాతికాపదం. విజ్జావిముత్తీతి విజ్జాయేవ విముత్తి. ఇదమేకం మాతికాపదం. ఝానవిమోక్ఖోతి ఝానమేవ విమోక్ఖో. ఇదమేకం మాతికాపదం. సేసాని ఏకేకానేవాతి ఏవం ఏకూనవీసతి మాతికాపదాని.

౪౧. నేక్ఖమ్మేన కామచ్ఛన్దతో నిచ్ఛాతోతి నేక్ఖమ్మేన కామచ్ఛన్దతో అపేతత్తా కామచ్ఛన్దతో నిక్కిలేసో యోగీ. తేన పటిలద్ధం నేక్ఖమ్మమ్పి నిచ్ఛాతో నిక్కిలేసో విమోక్ఖో. ఏవం సేసేసుపి. నేక్ఖమ్మేన కామచ్ఛన్దతో ముచ్చతీతి విమోక్ఖోతి నేక్ఖమ్మేన కామచ్ఛన్దతో యోగీ ముచ్చతీతి తం నేక్ఖమ్మం విమోక్ఖోతి అత్థో. ఏవం సేసేసుపి. విజ్జతీతి విజ్జాతి సభావతో విజ్జతి అత్థి ఉపలబ్భతీతి విజ్జా నామాతి అత్థో. అథ వా సభావజాననత్థం పటిపన్నేహి యోగీహి సభావం వేదీయతి జానీయతీతి విజ్జా నామాతి అత్థో. అథ వా విసేసలాభత్థం పటిపన్నేహి యోగీహి వేదీయతి పటిలాభీయతీతి విజ్జా నామాతి అత్థో. అథ వా అత్తనా విన్దితబ్బం భూమిం విన్దతి లభతీతి విజ్జా నామాతి అత్థో. అథ వా సభావదస్సనహేతుత్తా సభావం విదితం కరోతీతి విజ్జా నామాతి అత్థో. విజ్జన్తో ముచ్చతి, ముచ్చన్తో విజ్జతీతి యథావుత్తో ధమ్మో యథావుత్తేనత్థేన విజ్జమానో యథావుత్తతో ముచ్చతి, యథావుత్తతో ముచ్చమానో యథావుత్తేనత్థేన విజ్జతీతి విజ్జావిముత్తి నామాతి అత్థో.

కామచ్ఛన్దం సంవరట్ఠేనాతి కామచ్ఛన్దనివారణట్ఠేన తం నేక్ఖమ్మం సీలవిసుద్ధి నామాతి అత్థో. తంయేవ అవిక్ఖేపహేతుత్తా అవిక్ఖేపట్ఠేన చిత్తవిసుద్ధి. దస్సనహేతుత్తా దస్సనట్ఠేన దిట్ఠివిసుద్ధి. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. పటిప్పస్సమ్భేతీతి నేక్ఖమ్మాదినా కామచ్ఛన్దాదికం యోగావచరో పటిప్పస్సమ్భేతీతి నేక్ఖమ్మాదికో ధమ్మో పస్సద్ధి నామాతి అత్థో. పహీనత్తాతి తేన తేన పహానేన పహీనత్తా. ఞాతట్ఠేన ఞాణన్తి ఝానపచ్చవేక్ఖణావసేన విపస్సనావసేన మగ్గపచ్చవేక్ఖణావసేన ఞాతట్ఠేన నేక్ఖమ్మాదికం ఞాణం నామాతి అత్థో. దిట్ఠత్తా దస్సనన్తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. విసుజ్ఝతీతి యోగీ, నేక్ఖమ్మాదికా విసుద్ధి.

నేక్ఖమ్మనిద్దేసే నేక్ఖమ్మం అలోభత్తా కామరాగతో నిస్సటన్తి నిస్సరణం. తతో నిక్ఖన్తన్తి నేక్ఖమ్మం. ‘‘రూపానమేతం నిస్సరణం యదిదం నేక్ఖమ్మ’’న్తి వుచ్చమానే ఆరుప్పవిసేసస్స అదిస్సనతో విసేసస్స దస్సనత్థం అఞ్ఞత్థ వుత్తపాఠక్కమేనేవ యదిదం ఆరుప్పన్తి వుత్తం. తఞ్చ ఆరుప్పం రూపతో నిక్ఖన్తత్తా నేక్ఖమ్మం నామాతి అధికారవసేనేవ వుత్తం హోతి. భూతన్తి ఉప్పాదసమాయోగదీపనం. సఙ్ఖతన్తి పచ్చయబలవిసేసదస్సనం. పటిచ్చసముప్పన్నన్తి పచ్చయసమాయోగేపి పచ్చయానం అబ్యాపారభావదస్సనం. నిరోధో తస్స నేక్ఖమ్మన్తి నిబ్బానం తతో సఙ్ఖతతో నిక్ఖన్తత్తా తస్స సఙ్ఖతస్స నేక్ఖమ్మం నామ. ఆరుప్పస్స చ నిరోధస్స చ గహణం అఞ్ఞత్థ పాఠే వుత్తక్కమేనేవ కతం. ‘‘కామచ్ఛన్దస్స నేక్ఖమ్మం నేక్ఖమ్మ’’న్తి వుచ్చమానే పునరుత్తం హోతి. నేక్ఖమ్మవచనేనేవ చ తస్స నేక్ఖమ్మసిద్ధీతి తం అవత్వా సేసనేక్ఖమ్మమేవ వుత్తం. తం ఉజుకమేవ. నిస్సరణనిద్దేసేపి ఇమినావ నయేన అత్థో వేదితబ్బో. నిస్సరణీయా ధాతుయో పనేత్థ ఉజుకమేవ నేక్ఖమ్మన్తి వుత్తం. పవివేకోతి పవివిత్తభావో నేక్ఖమ్మాదికోయేవ. వోసజ్జతీతి యోగీ, నేక్ఖమ్మాదయో వోసగ్గో. నేక్ఖమ్మం పవత్తేన్తో యోగీ నేక్ఖమ్మేన చరతీతి వుచ్చతి. తం పన నేక్ఖమ్మం చరియా. ఏస నయో సేసేసుపి. ఝానవిమోక్ఖనిద్దేసే వత్తబ్బం విమోక్ఖకథాయం వుత్తం. కేవలం తత్థ ‘‘జానాతీతి ఝానవిమోక్ఖో’’తి (పటి. మ. ౧.౨౧౭) వుత్తం, ఇధ పన ‘‘జానాతీతి, ఝాయతీ’’తి పుగ్గలాధిట్ఠానావ దేసనా కతాతి అయం విసేసో.

౪౨. భావనాధిట్ఠానజీవితనిద్దేసే చ పుగ్గలాధిట్ఠానా దేసనా కతా. ధమ్మతో పన భావనా నామ నేక్ఖమ్మాదయోవ. అధిట్ఠానం నామ నేక్ఖమ్మాదివసేన పతిట్ఠాపితచిత్తమేవ. జీవితం నామ నేక్ఖమ్మాదివసేన పతిట్ఠాపితచిత్తస్స సమ్మాఆజీవో నామ. కో సో సమ్మాఆజీవో నామ? మిచ్ఛాజీవా విరతి, ధమ్మేన సమేన పచ్చయపరియేసనవాయామో చ. తత్థ సమం జీవతీతి సమం జీవితం జీవతి, భావనపుంసకవచనం వా, సమేన జీవతీతి వుత్తం హోతి. నో విసమన్తి ‘‘సమం జీవతీ’’తి వుత్తస్సేవ అత్థస్స పటిసేధవసేన అవధారణం కతం. సమ్మా జీవతీతి ఆకారనిదస్సనం. నో మిచ్ఛాతి తస్సేవ నియమనం. విసుద్ధం జీవతీతి సభావవిసుద్ధియా విసుద్ధం జీవితం జీవతి. నో కిలిట్ఠన్తి తస్సేవ నియమనం. యఞ్ఞదేవాతిఆదీహి యథావుత్తానం తిస్సన్నం సమ్పదానం ఆనిసంసం దస్సేతి. తత్థ యఞ్ఞదేవాతి యం యం ఏవ. ఖత్తియపరిసన్తి ఖత్తియానం సన్నిపాతం. సో హి సమన్తతో సీదన్తి ఏత్థ అకతబుద్ధినోతి పరిసాతి వుచ్చతి. ఏసేవ నయో ఇతరత్తయే. ఖత్తియాదీనంయేవ ఆగమనసమ్పత్తియా ఞాణసమ్పత్తియా చ సమన్నాగతత్తా తాసంయేవ చతస్సన్నం గహణం, న సుద్దపరిసాయ. విసారదోతి తీహి సమ్పదాహి సమ్పన్నో విగతసారజ్జో, నిబ్భయోతి అత్థో. అమఙ్కుభూతోతి అసఙ్కుచితో న నిత్తేజభూతో. తం కిస్స హేతూతి తం విసారదత్తం కేన హేతునా కేన కారణేన హోతీతి చేతి అత్థో. ఇదాని తథా హీతి తస్స కారణవచనం. యస్మా ఏవం తిసమ్పదాసమ్పన్నో, తస్మా ‘‘విసారదో హోతీ’’తి విసారదభావస్స కారణం దస్సేత్వా నిట్ఠపేసీతి.

సద్ధమ్మప్పకాసినియా పటిసమ్భిదామగ్గ-అట్ఠకథాయ

మాతికాకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

పఞ్ఞావగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

నిట్ఠితా చూళవగ్గస్స అపుబ్బత్థానువణ్ణనా.

ఏత్తావతా చ తివగ్గసఙ్గహితస్స

సమతింసకథాపటిమణ్డితస్స పటిసమ్భిదామగ్గస్స అత్థవణ్ణనా నిట్ఠితా హోతీతి.

నిగమనకథా

మహావగ్గో మజ్ఝిమో చ, చూళవగ్గో చ నామతో;

తయో వగ్గా ఇధ వుత్తా, పమాణపటిపాటియా.

వగ్గే వగ్గే దస దస, కథా యా తా ఉదీరితా;

ఉద్దానగాథా సబ్బాసం, ఇమా తాసం యథాక్కమం.

ఞాణం దిట్ఠి ఆనాపానం, ఇన్ద్రియం విమోక్ఖపఞ్చమం;

గతి కమ్మం విపల్లాసో, మగ్గో మణ్డోతి తా దస.

యుగనద్ధసచ్చబోజ్ఝఙ్గా, మేత్తా విరాగపఞ్చమా;

పటిసమ్భిదా ధమ్మచక్కం, లోకుత్తరబలసుఞ్ఞతా.

పఞ్ఞా ఇద్ధి అభిసమయో, వివేకో చరియపఞ్చమో;

పాటిహీరం సమసీస-సతి విపస్సనమాతికా.

యో సో సుగతసుతానం, అధిపతిభూతేన భూతహితరతినా;

థేరేన థిరగుణవతా, వుత్తో పటిసమ్భిదామగ్గో.

తస్సత్థవణ్ణనా యా, పుబ్బట్ఠకథానయం తథా యుత్తిం;

నిస్సాయ మయారద్ధా, నిట్ఠానముపాగతా ఏసా.

యం తం ఉత్తరమన్తీ, మన్తిగుణయుతో యుతో చ సద్ధాయ;

కారయి మహావిహారే, పరివేణమనేకసాధుగుణం.

థేరేనేత్థ నివసతా, సమాపితాయం మహాభిధానేన;

తతియే వస్సే చుతితో, మోగ్గల్లానస్స భూపతినో.

సమయం అనులోమేన్తీ, థేరానం థేరవాదదీపానం;

నిట్ఠం గతా యథాయం, అట్ఠకథా లోకహితజననీ.

ధమ్మం అనులోమేన్తా, అత్తహితం పరహితఞ్చ సాధేన్తా;

నిట్ఠం గచ్ఛన్తు తథా, మనోరథా సబ్బసత్తానం.

సద్ధమ్మపకాసినియా, అట్ఠకథాయేత్థ గణితకుసలేహి;

గణితా తు భాణవారా, విఞ్ఞేయ్యా అట్ఠపఞ్ఞాస.

ఆనుట్ఠుభేన అస్సా, ఛన్దోబన్ధేన గణియమానా తు;

చుద్దససహస్ససఙ్ఖా, గాథాయో పఞ్చ చ సతాని.

సాసనచిరట్ఠితత్థం, లోకహితత్థఞ్చ సాదరేన మయా;

పుఞ్ఞం ఇమం రచయతా, యం పత్తమనప్పకం విపులం.

పుఞ్ఞేన తేన లోకో, సద్ధమ్మరసాయనం దసబలస్స;

ఉపభుఞ్జిత్వా విమలం, పప్పోతు సుఖం సుఖేనేవాతి.

సద్ధమ్మప్పకాసినీ నామ

పటిసమ్భిదామగ్గప్పకరణస్స అట్ఠకథా నిట్ఠితా.