౯. విపస్సనాకథా

విపస్సనాకథావణ్ణనా

౩౬. ఇదాని విపస్సనాపటిసంయుత్తాయ సతిపట్ఠానకథాయ అనన్తరం విపస్సనాపభేదం దస్సేన్తేన కథితాయ సుత్తన్తపుబ్బఙ్గమాయ విపస్సనాకథాయ అపుబ్బత్థానువణ్ణనా. తత్థ సుత్తన్తే తావ సోఇతి సబ్బనామత్తా యో వా సో వా సబ్బోపి సఙ్గహితో హోతి. వతాతి ఏకంసత్థే నిపాతో. కఞ్చి సఙ్ఖారన్తి అప్పమత్తకమ్పి సఙ్ఖారం. అనులోమికాయ ఖన్తియాతి ఏత్థ విపస్సనాఞాణమేవ లోకుత్తరమగ్గం అనులోమేతీతి అనులోమికం, తదేవ ఖన్తిమపేక్ఖిత్వా అనులోమికా. సబ్బసఙ్ఖారా తస్స అనిచ్చతో దుక్ఖతో అనత్తతో ఖమన్తి రుచ్చన్తీతి ఖన్తి. సా ముదుకా మజ్ఝిమా తిక్ఖాతి తివిధా. కలాపసమ్మసనాదికా ఉదయబ్బయఞాణపరియోసానా ముదుకానులోమికా ఖన్తి. భఙ్గానుపస్సనాదికా సఙ్ఖారుపేక్ఖాఞాణపరియోసానా మజ్ఝిమానులోమికా ఖన్తి. అనులోమఞాణం తిక్ఖానులోమికా ఖన్తి. సమన్నాగతోతి ఉపేతో. నేతం ఠానం విజ్జతీతి యథావుత్తం ఏతం ఠానం ఏతం కారణం న విజ్జతి. సమ్మత్తనియామన్తి ఏత్థ ‘‘హితసుఖావహో మే భవిస్సతీ’’తి ఏవం ఆసీసతో తథేవ సమ్భవతో అసుభాదీసు చ అసుభన్తిఆదిఅవిపరీతప్పవత్తిసబ్భావతో చ సమ్మా సభావోతి సమ్మత్తో, అనన్తరఫలదానాయ అరహత్తుప్పత్తియా చ నియామభూతత్తా నియామో, నిచ్ఛయోతి అత్థో. సమ్మత్తో చ సో నియామో చాతి సమ్మత్తనియామో. కో సో? లోకుత్తరమగ్గో, విసేసతో పన సోతాపత్తిమగ్గో. తేన హి మగ్గనియామేన నియతత్తా ‘‘నియతో సమ్బోధిపరాయణో’’తి (పారా. ౨౧; దీ. ని. ౧.౩౭౩) వుత్తం. తం సమ్మత్తనియామం ఓక్కమిస్సతి పవిసిస్సతీతి ఏతం అట్ఠానన్తి అత్థో. గోత్రభునో పన మగ్గస్స ఆవజ్జనట్ఠానియత్తా తం అనాదియిత్వా అనులోమికఖన్తియా అనన్తరం సమ్మత్తనియామోక్కమనం వుత్తన్తి వేదితబ్బం. అథ వా అట్ఠారససు మహావిపస్సనాసు గోత్రభు వివట్టనానుపస్సనా హోతీతి అనులోమికఖన్తియా ఏవ సఙ్గహితా హోతి. చతూసుపి సుత్తన్తేసు ఇమినావ నయేన అత్థో వేదితబ్బో. ఏతేహి అనులోమికఖన్తిసమ్మత్తనియామచతుఅరియఫలవసేన చ ఛ ధమ్మాతి ఛక్కనిపాతే (అ. ని. ౬.౯౮, ౧౦౧) చత్తారో సుత్తన్తా వుత్తా. కణ్హపక్ఖసుక్కపక్ఖద్వయవసేన హి చత్తారో సుత్తన్తావ హోన్తీతి.

౩౭. కతిహాకారేహీతిఆదికే పుచ్ఛాపుబ్బఙ్గమే సుత్తన్తనిద్దేసే పఞ్చక్ఖన్ధే అనిచ్చతోతిఆదీసు నామరూపఞ్చ నామరూపస్స పచ్చయే చ పరిగ్గహేత్వా కలాపసమ్మసనవసేన ఆరద్ధవిపస్సకో యోగావచరో పఞ్చసు ఖన్ధేసు ఏకేకం ఖన్ధం అనిచ్చన్తికతాయ ఆదిఅన్తవతాయ చ అనిచ్చతో పస్సతి. ఉప్పాదవయపటిపీళనతాయ దుక్ఖవత్థుతాయ చ దుక్ఖతో. పచ్చయయాపనీయతాయ రోగమూలతాయ చ రోగతో. దుక్ఖతాసూలయోగితాయ కిలేసాసుచిపగ్ఘరణతాయ ఉప్పాదజరాభఙ్గేహి ఉద్ధుమాతపరిపక్కపభిన్నతాయ చ గణ్డతో. పీళాజనకతాయ అన్తోతుదనతాయ దున్నీహరణీయతాయ చ సల్లతో. విగరహణీయతాయ అవడ్ఢిఆవహనతాయ అఘవత్థుతాయ చ అఘతో. అసేరిభావజనకతాయ ఆబాధపదట్ఠానతాయ చ ఆబాధతో. అవసతాయ అవిధేయ్యతాయ చ పరతో. బ్యాధిజరామరణేహి లుజ్జనపలుజ్జనతాయ పలోకతో. అనేకబ్యసనావహనతాయ ఈతితో. అవిదితానంయేవ విపులానం అనత్థానం ఆవహనతో సబ్బూపద్దవవత్థుతాయ చ ఉపద్దవతో. సబ్బభయానం ఆకరతాయ చ దుక్ఖవూపసమసఙ్ఖాతస్స పరమస్సాసస్స పటిపక్ఖభూతతాయ చ భయతో. అనేకేహి అనత్థేహి అనుబద్ధతాయ దోసూపసట్ఠతాయ ఉపసగ్గో వియ అనధివాసనారహతాయ చ ఉపసగ్గతో. బ్యాధిజరామరణేహి చేవ లోభాదీహి చ లోకధమ్మేహి పచలితతాయ చలతో. ఉపక్కమేన చేవ సరసేన చ పభఙ్గుపగమనసీలతాయ పభఙ్గుతో. సబ్బావత్థనిపాతితాయ థిరభావస్స చ అభావతాయ అద్ధువతో. అతాయనతాయ చేవ అలబ్భనేయ్యఖేమతాయ చ అతాణతో. అల్లీయితుం అనరహతాయ అల్లీనానమ్పి చ లేణకిచ్చాకారితాయ అలేణతో. నిస్సితానం భయసారకత్తాభావేన అసరణతో. యథాపరికప్పితేహి ధువసుభసుఖత్తభావేహి రిత్తతాయ రిత్తతో. రిత్తతాయేవ తుచ్ఛతో, అప్పకత్తా వా. అప్పకమ్పి హి లోకే తుచ్ఛన్తి వుచ్చతి. సామినివాసివేదకకారకాధిట్ఠాయకవిరహితతాయ సుఞ్ఞతో. సయఞ్చ అసామికభావాదితాయ అనత్తతో. పవత్తిదుక్ఖతాయ దుక్ఖస్స చ ఆదీనవతాయ ఆదీనవతో. అథ వా ఆదీనం వాతి గచ్ఛతి పవత్తతీతి ఆదీనవో. కపణమనుస్సస్సేతం అధివచనం, ఖన్ధాపి చ కపణాయేవాతి ఆదీనవసదిసతాయ ఆదీనవతో. జరాయ చేవ మరణేన చాతి ద్వేధా పరిణామపకతితాయ విపరిణామధమ్మతో. దుబ్బలతాయ ఫేగ్గు వియ సుఖభఞ్జనీయతాయ చ అసారకతో. అఘహేతుతాయ అఘమూలతో. మిత్తముఖసపత్తో వియ విస్సాసఘాతితాయ వధకతో. విగతభవతాయ విభవసమ్భూతతాయ చ విభవతో. ఆసవపదట్ఠానతాయ సాసవతో. హేతుపచ్చయేహి అభిసఙ్ఖతతాయ సఙ్ఖతతో. మచ్చుమారకిలేసమారానం ఆమిసభూతతాయ మారామిసతో. జాతిజరాబ్యాధిమరణపకతితాయ జాతిజరాబ్యాధిమరణధమ్మతో. సోకపరిదేవఉపాయాసహేతుతాయ సోకపరిదేవఉపాయాసధమ్మతో. తణ్హాదిట్ఠిదుచ్చరితసంకిలేసానం విసయధమ్మతాయ సంకిలేసికధమ్మతో పస్సతి. సబ్బేసు చ ఇమేసు ‘‘పస్సతీ’’తి పాఠసేసో దట్ఠబ్బో.

౩౮. పఞ్చక్ఖన్ధేతి సమూహతో వుత్తేపి ఏకేకఖన్ధవసేన అత్థవణ్ణనా కలాపసమ్మసనఞాణనిద్దేసే విసుం విసుం ఆగతత్తా పరియోసానే చ విసుం విసుం ఖన్ధానం వసేన అనుపస్సనానం గణితత్తా సమూహే పవత్తవచనానం అవయవేపి పవత్తిసమ్భవతో చ కతాతి వేదితబ్బా, విసుం విసుం పవత్తసమ్మసనానం ఏకతో సఙ్ఖిపిత్వా వచనవసేన వా ‘‘పఞ్చక్ఖన్ధే’’తి వుత్తన్తి వేదితబ్బం. ‘‘ఏకప్పహారేన పఞ్చహి ఖన్ధేహి వుట్ఠాతీ’’తి (విసుద్ధి. ౨.౭౮౩) అట్ఠకథావచనసబ్భావతో వా పఞ్చన్నం ఖన్ధానం ఏకతో సమ్మసనం వా యుజ్జతియేవాతి. పఞ్చన్నం ఖన్ధానం నిరోధో నిచ్చం నిబ్బానన్తి పస్సన్తోతిఆదీనవఞాణనిద్దేసే వుత్తనయేన విపస్సనాకాలే సన్తిపదఞాణవసేన నిచ్చం నిబ్బానన్తి పస్సన్తో. సమ్మత్తనియామం ఓక్కమతీతి మగ్గక్ఖణే ఓక్కమతి, ఫలక్ఖణే పన ఓక్కన్తో నామ హోతి. ఏసేవ నయో సబ్బేసుపి నియామోక్కమనపరియాయేసు. ఆరోగ్యన్తి ఆరోగ్యభూతం. విసల్లన్తి సల్లవిరహితం. ఏసేవ నయో ఈదిసేసు. అనాబాధన్తి ఆబాధవిరహితం, ఆబాధపటిపక్ఖభూతం వా. ఏస నయో ఈదిసేసు. అపరప్పచ్చయన్తి అఞ్ఞపచ్చయవిరహితం. ఉపస్సగ్గతోతి చ అనుపస్సగ్గన్తి చ కేచి సంయోగం కత్వా పఠన్తి. పరమసుఞ్ఞన్తి సబ్బసఙ్ఖారసుఞ్ఞత్తా ఉత్తమత్తా చ పరమసుఞ్ఞం. పరమత్థన్తి సఙ్ఖతాసఙ్ఖతానం అగ్గభూతత్తా ఉత్తమత్థం. లిఙ్గవిపల్లాసవసేన నపుంసకవచనం. నిబ్బానస్స చ సుఞ్ఞత్తా అనత్తత్తా చ ఇమస్మిం ద్వయే పటిలోమపరియాయో న వుత్తో. అనాసవన్తి ఆసవవిరహితం. నిరామిసన్తి ఆమిసవిరహితం. అజాతన్తి జాతివిరహితత్తా అనుప్పన్నం. అమతన్తి భఙ్గాభావతో మరణవిరహితం. మరణమ్పి హి నపుంసకభావవచనవసేన ‘‘మత’’న్తి వుచ్చతి.

౩౯. ఏవమిమాయ పటిపాటియా వుత్తాసు ఆకారభేదభిన్నాసు చత్తాలీసాయ అనుపస్సనాసు సభావసఙ్గహవసేన తీసుయేవ అనుపస్సనాసు ఏకసఙ్గహం కరోన్తో అనిచ్చతోతి అనిచ్చానుపస్సనాతిఆదిమాహ. తాసు యథానురూపం అనిచ్చదుక్ఖానత్తత్తే యోజనా కాతబ్బా. అవసానే పనేతా విసుం విసుం గణనవసేన దస్సితా. గణనాసు చ గణనపటిపాటివసేన పఠమం అనత్తానుపస్సనా గణితా. తత్థ పఞ్చవీసతీతి ‘‘పరతో రిత్తతో తుచ్ఛతో సుఞ్ఞతో అనత్తతో’’తి ఏకేకస్మిం ఖన్ధే పఞ్చ పఞ్చ కత్వా పఞ్చసు ఖన్ధేసు పఞ్చవీసతి అనత్తానుపస్సనా. పఞ్ఞాసాతి ‘‘అనిచ్చతో పలోకతో చలతో పభఙ్గుతో అద్ధువతో విపరిణామధమ్మతో అసారకతో విభవతో సఙ్ఖతతో మరణధమ్మతో’’తి ఏకేకస్మిం ఖన్ధే దస దస కత్వా పఞ్చసు ఖన్ధేసు పఞ్ఞాసం అనిచ్చానుపస్సనా. సతం పఞ్చవీసతి చేవాతి సేసా ‘‘దుక్ఖతో రోగతో’’తిఆదయో ఏకేకస్మిం ఖన్ధే పఞ్చవీసతి పఞ్చవీసతి కత్వా పఞ్చసు ఖన్ధేసు పఞ్చవీసతిసతం దుక్ఖానుపస్సనా. యాని దుక్ఖే పవుచ్చరేతి యా అనుపస్సనా దుక్ఖే ఖన్ధపఞ్చకే గణనవసేన పవుచ్చన్తి, తా సతం పఞ్చవీసతి చేవాతి సమ్బన్ధో వేదితబ్బో. ‘‘యానీ’’తి చేత్థ లిఙ్గవిపల్లాసో దట్ఠబ్బోతి.

విపస్సనాకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.