౨. ఇద్ధికథా

ఇద్ధికథావణ్ణనా

౯. ఇదాని పఞ్ఞాకథాయ అనన్తరం పఞ్ఞానుభావం దస్సేన్తేన కథితాయ ఇద్ధికథాయ అపుబ్బత్థానువణ్ణనా. తత్థ పుచ్ఛాసు తావ కా ఇద్ధీతి సభావపుచ్ఛా. కతి ఇద్ధియోతి పభేదపుచ్ఛా. కతి భూమియోతి సమ్భారపుచ్ఛా. కతి పాదాతి పతిట్ఠపుచ్ఛా. కతి పదానీతి ఆసన్నకారణపుచ్ఛా. కతి మూలానీతి ఆదికారణపుచ్ఛా. విసజ్జనేసు ఇజ్ఝనట్ఠేన ఇద్ధీతి నిప్ఫత్తిఅత్థేన పటిలాభట్ఠేన చాతి అత్థో. యఞ్హి నిప్ఫజ్జతి పటిలబ్భతి చ, తం ఇజ్ఝతీతి వుచ్చతి. యథాహ – ‘‘కామం కామయమానస్స, తస్స చేతం సమిజ్ఝతీ’’తి (సు. ని. ౭౭౨). ‘‘నేక్ఖమ్మం ఇజ్ఝతీతి ఇద్ధి, పటిహరతీతి పాటిహారియ’’న్తిఆది (పటి. మ. ౩.౩౨). అపరో నయో – ఇజ్ఝనట్ఠేన ఇద్ధి, ఉపాయసమ్పదాయేతం అధివచనం. ఉపాయసమ్పదా హి ఇజ్ఝతి అధిప్పేతఫలప్పసవనతో. యథాహ – ‘‘అయం ఖో, చిత్తో గహపతి, సీలవా కల్యాణధమ్మో, సచే పణిదహిస్సతి ‘అనాగతమద్ధానం రాజా అస్సం చక్కవత్తీ’తి. ఇజ్ఝిస్సతి హి సీలవతో చేతోపణిధి విసుద్ధత్తా’’తి (సం. ని. ౪.౩౫౨). అపరో నయో – ఏతాయ సత్తా ఇజ్ఝన్తీతి ఇద్ధి. ఇజ్ఝన్తీతి ఇద్ధా వుద్ధా ఉక్కంసగతా హోన్తీతి వుత్తం హోతి.

౧౦. దససు ఇద్ధీసు అధిట్ఠానవసేన నిప్ఫన్నత్తా అధిట్ఠానా ఇద్ధి. పకతివణ్ణవిజహనవికారవసేన పవత్తత్తా వికుబ్బనా ఇద్ధి. సరీరబ్భన్తరే అఞ్ఞస్స మనోమయస్స సరీరస్స నిప్ఫత్తివసేన పవత్తత్తా మనోమయా ఇద్ధి. ఞాణప్పవత్తితో పుబ్బే వా పచ్ఛా వా తంఖణే వా ఞాణానుభావనిబ్బత్తో విసేసో ఞాణవిప్ఫారా ఇద్ధి. సమాధితో పుబ్బే వా పచ్ఛా వా తంఖణే వా సమథానుభావనిబ్బత్తో విసేసో సమాధివిప్ఫారా ఇద్ధి. చేతోవసిప్పత్తానం అరియానంయేవ సమ్భవతో అరియా ఇద్ధి. కమ్మవిపాకవసేన జాతో విసేసో కమ్మవిపాకజా ఇద్ధి. పుబ్బే కతపుఞ్ఞస్స జాతో విసేసో పుఞ్ఞవతో ఇద్ధి. విజ్జాయ జాతో విసేసో విజ్జామయా ఇద్ధి. తేన తేన సమ్మాపయోగేన తస్స తస్స కమ్మస్స ఇజ్ఝనం తత్థ తత్థ సమ్మాపయోగపచ్చయా ఇజ్ఝనట్ఠేన ఇద్ధి.

ఇద్ధియా చతస్సో భూమియోతి అవిసేసేత్వా వుత్తేపి యథాలాభవసేన అధిట్ఠానవికుబ్బనమనోమయిద్ధియా ఏవ భూమియో, న సేసానం. వివేకజా భూమీతి వివేకతో వా వివేకే వా జాతా వివేకజా భూమి. పీతిసుఖభూమీతి పీతిసుఖయుత్తా భూమి. ఉపేక్ఖాసుఖభూమీతి తత్రమజ్ఝత్తుపేక్ఖాయ చ సుఖేన చ యుత్తా భూమి. అదుక్ఖమసుఖాభూమీతి అదుక్ఖమసుఖవేదనాయుత్తా భూమి. తేసు పఠమదుతియాని ఝానాని పీతిఫరణతా, తీణి ఝానాని సుఖఫరణతా, చతుత్థజ్ఝానం చేతోఫరణతా. ఏత్థ చ పురిమాని తీణి ఝానాని యస్మా పీతిఫరణేన చ సుఖఫరణేన చ సుఖసఞ్ఞఞ్చ లహుసఞ్ఞఞ్చ ఓక్కమిత్వా లహుముదుకమ్మఞ్ఞకాయో హుత్వా ఇద్ధిం పాపుణాతి, తస్మా ఇమినా పరియాయేన ఇద్ధిలాభాయ సంవత్తనతో సమ్భారభూమియోతి వేదితబ్బాని. చతుత్థజ్ఝానం పన ఇద్ధిలాభాయ పకతిభూమియేవ. ఇద్ధిలాభాయాతి అత్తనో సన్తానే పాతుభావవసేన ఇద్ధీనం లాభాయ. ఇద్ధిపటిలాభాయాతి పరిహీనానం వా ఇద్ధీనం వీరియారమ్భవసేన పున లాభాయ, ఉపసగ్గవసేన వా పదం వడ్ఢితం. ఇద్ధివికుబ్బనతాయాతి ఇద్ధియా వివిధకరణభావాయ. ఇద్ధివిసవితాయాతి వివిధం విసేసం సవతి జనేతి పవత్తేతీతి విసవీ, వివిధం సవనం వా అస్స అత్థీతి విసవీ, తస్స భావో విసవితా. తస్సా విసవితాయ, ఇద్ధియా వివిధవిసేసపవత్తనభావాయాతి అత్థో. ఇద్ధివసీభావాయాతి ఇద్ధియా ఇస్సరభావాయ. ఇద్ధివేసారజ్జాయాతి ఇద్ధివిసారదభావాయ. ఇద్ధిపాదా ఞాణకథాయం వుత్తత్థా.

ఛన్దం చే భిక్ఖు నిస్సాయాతి యది భిక్ఖు ఛన్దం నిస్సాయ ఛన్దం అధిపతిం కరిత్వా. లభతి సమాధిన్తి సమాధిం పటిలభతి నిబ్బత్తేతి. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. తత్థ ఛన్దవీరియచిత్తవీమంసా చత్తారి పదాని, తంసమ్పయుత్తా చత్తారో సమాధీ చత్తారి పదానీతి ఏవం అట్ఠ పదాని. యస్మా పన ఇద్ధిముప్పాదేతుకామతాఛన్దో సమాధినా ఏకతో నియుత్తోవ ఇద్ధిలాభాయ సంవత్తతి, తథా వీరియాదయో, తస్మా ఇమాని అట్ఠ పదాని వుత్తానీతి వేదితబ్బాని.

యం తం భగవతా అభిఞ్ఞా ఉప్పాదేతుకామస్స యోగినో కత్తబ్బయోగవిధిం దస్సేన్తేన ‘‘సో ఏవం సమాహితే చిత్తే పరిసుద్ధే పరియోదాతే అనఙ్గణే విగతూపక్కిలేసే ముదుభూతే కమ్మనియే ఠితే ఆనేఞ్జప్పత్తే’’తి (దీ. ని. ౧.౨౩౮) చిత్తస్స ఆనేఞ్జం వుత్తం, తం థేరో సోళసధా దస్సేన్తో సోళసమూలానీతిఆదిమాహ. తత్థ అనోనతన్తి కోసజ్జవసేన అనోనతం, అసల్లీనన్తి అత్థో. అనున్నతన్తి ఉద్ధచ్చవసేన ఉద్ధం న ఆరుళ్హం, అనుద్ధతన్తి అత్థో. అనభినతన్తి లోభవసేన న అభినతం, అనల్లీనన్తి అత్థో. అభికామతాయ నతం అభినతన్తి, ఇదం తాదిసం న హోతీతి వుత్తం హోతి. రాగేతి సఙ్ఖారవత్థుకేన లోభేన. అనపనతన్తి దోసవసేన న అపనతం, న ఘట్టనన్తి అత్థో. ‘‘నతం నతీ’’తి అత్థతో ఏకం. అపగతనతన్తి అపనతం, ఇదం తాదిసం న హోతీతి వుత్తం హోతి. అనిస్సితన్తి అనత్తతో దిట్ఠత్తా దిట్ఠివసేన ‘‘అత్తా’’తి వా ‘‘అత్తనియ’’న్తి వా కిఞ్చి న నిస్సితం. అప్పటిబద్ధన్తి పచ్చుపకారాసావసేన నప్పటిబద్ధం. ఛన్దరాగేతి సత్తవత్థుకేన లోభేన. విప్పముత్తన్తి విక్ఖమ్భనవిముత్తివసేన కామరాగతో విప్పముత్తం. అథ వా పఞ్చవిముత్తివసేన కామరాగతో విప్పముత్తం. అథ వా పఞ్చవిముత్తివసేన తతో తతో పటిపక్ఖతో విప్పముత్తం. ఇదం పుథుజ్జనసేఖాసేఖానమ్పి అభిఞ్ఞాయ ఉప్పాదనతో నిరోధసమాపత్తిఞాణే ‘‘సోళసహి ఞాణచరియాహీ’’తి (పటి. మ. ౧.౮౪) వుత్తనయేన ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదేన వుత్తం, యథాలాభవసేన పన గహేతబ్బం. కామరాగేతి మేథునరాగేన. విసఞ్ఞుత్తన్తి విక్ఖమ్భనతో సేసకిలేసేహి విసంయుత్తం, ఉక్కట్ఠనయేన సముచ్ఛేదతో వా విప్పయుత్తం. కిలేసేతి సేసకిలేసేన. విమరియాదికతన్తి విక్ఖమ్భితబ్బమరియాదవసేన విగతకిలేసమరియాదం కతం, తేన తేన మగ్గేన పహాతబ్బమరియాదవసేన వా విగతకిలేసమరియాదం కతం. కిలేసమరియాదేతి తేన తేన పహీనేన కిలేసమరియాదేన. లిఙ్గవిపల్లాసో చేత్థ దట్ఠబ్బో. ఏకత్తగతన్తి ఏకారమ్మణగతం. నానత్తకిలేసేహీతి నానారమ్మణే పవత్తమానేహి కిలేసేహి. ఇదం ఆరమ్మణమపేక్ఖిత్వా వుత్తం, ‘‘అనోనత’’న్తిఆది పన కిలేసే ఏవ అపేక్ఖిత్వా. ఓభాసగతన్తి పఞ్ఞాయ విసదప్పవత్తివసేన పఞ్ఞోభాసం గతం. అవిజ్జన్ధకారేతి బలవఅవిజ్జాయ. చతస్సో చ భూమియో సోళస చ మూలాని ఇద్ధియా పుబ్బభాగవసేన వుత్తాని, చత్తారో చ పాదా అట్ఠ చ పదాని పుబ్బభాగవసేన చ సమ్పయోగవసేన చ వుత్తానీతి.

౧౦. ఏవం ఇద్ధియా భూమిపాదపదమూలభూతే ధమ్మే దస్సేత్వా ఇదాని తా ఇద్ధియో దస్సేన్తో కతమా అధిట్ఠానా ఇద్ధీతిఆదిమాహ. తత్థ ఉద్దేసపదానం అత్థో ఇద్ధివిధఞాణనిద్దేసే వుత్తోయేవ. ఇధ భిక్ఖూతి ఇమస్మిం సాసనే భిక్ఖు. తేన సబ్బపకారవసేన ఇద్ధివిధకారకస్స అఞ్ఞత్థ అభావం దీపేతి. ఇమేసం ద్విన్నం పదానం నిద్దేసో హేట్ఠా వుత్తత్థో. తేనేవ చ ఇద్ధియా భూమిపాదపదమూలభూతేహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౨.౩౬౫-౩౬౬) వుత్తేహి చుద్దసహి పన్నరసహి వా ఆకారేహి పరిదమితచిత్తతా చ ఛన్దాదిఏకేకాధిపతిసమాపజ్జనవసేన ఆవజ్జనాదివసీభావవసేన చ ముదుకమ్మఞ్ఞకతచిత్తతా చ వుత్తా హోతి. బలవపుబ్బయోగసమ్పన్నో పుబ్బయోగసమ్పత్తియా అరహత్తపటిలాభేనేవ పటిలద్ధాభిఞ్ఞాదిగుణో భిక్ఖు భూమిఆదీహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో హోతీతి కత్వా సోపి వుత్తోవ హోతి.

బహుకం ఆవజ్జతీతి పథవీకసిణారమ్మణం అభిఞ్ఞాపాదకం చతుత్థజ్ఝానం సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ సచే సతం ఇచ్ఛతి, ‘‘సతం హోమి, సతం హోమీ’’తి పరికమ్మకరణవసేన ఆవజ్జతి. ఆవజ్జిత్వా ఞాణేన అధిట్ఠాతీతి ఏవం పరికమ్మం కత్వా అభిఞ్ఞాఞాణేన అధిట్ఠాతి. ఏత్థ పరికమ్మం కత్వా పున పాదకజ్ఝానసమాపజ్జనం న వుత్తం. కిఞ్చాపి న వుత్తం, అథ ఖో అట్ఠకథాయం (విసుద్ధి. ౨.౩౮౬) ‘‘ఆవజ్జతీతి పరికమ్మవసేనేవ వుత్తం, ఆవజ్జిత్వా ఞాణేన అధిట్ఠాతీతి అభిఞ్ఞాఞాణవసేన వుత్తం, తస్మా బహుకం ఆవజ్జతి, తతో తేసం పరికమ్మచిత్తానం అవసానే సమాపజ్జతి, సమాపత్తితో వుట్ఠహిత్వా పున ‘బహుకో హోమీ’తి ఆవజ్జిత్వా తతో పరం పవత్తానం తిణ్ణం చతున్నం వా పుబ్బభాగచిత్తానం అనన్తరా ఉప్పన్నేన సన్నిట్ఠాపనవసేన అధిట్ఠానన్తి లద్ధనామేన ఏకేనేవ అభిఞ్ఞాఞాణేన అధిట్ఠాతీతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో’’తి వుత్తత్తా ఏవమేవ దట్ఠబ్బం. యథా ‘‘భుఞ్జిత్వా సయతీ’’తి వుత్తే పానీయం అపివిత్వా హత్థధోవనాదీని అకత్వా భుత్తానన్తరమేవ సయతీతి అత్థో న హోతీతి అన్తరా సన్తేసుపి అఞ్ఞేసు కిచ్చేసు ‘‘భుత్వా సయతీ’’తి వుచ్చతి, ఏవమిధాపీతి దట్ఠబ్బం. పఠమం పాదకజ్ఝానసమాపజ్జనమ్పి హి పాళియం అవుత్తమేవాతి. తేన పన అధిట్ఠానఞాణేన సహేవ సతం హోతి. సహస్సేపి సతసహస్సేపి ఏసేవ నయో. సచే ఏవం న ఇజ్ఝతి, పున పరికమ్మం కత్వా దుతియమ్పి సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ అధిట్ఠాతబ్బం. సంయుత్తట్ఠకథాయఞ్హి ‘‘ఏకవారం ద్వివారం సమాపజ్జితుం వట్టతీ’’తి వుత్తం. తత్థ పాదకజ్ఝానచిత్తం నిమిత్తారమ్మణం, పరికమ్మచిత్తాని సతారమ్మణాని వా సహస్సారమ్మణాని వా. తాని చ ఖో వణ్ణవసేన, న పణ్ణత్తివసేన. అధిట్ఠానచిత్తమ్పి తథేవ సతారమ్మణం వా సహస్సారమ్మణం వా. తం పుబ్బే వుత్తఅప్పనాచిత్తమివ గోత్రభుఅనన్తరం ఏకమేవ ఉప్పజ్జతి రూపావచరచతుత్థజ్ఝానికం.

యథాయస్మా చూళపన్థకో ఏకోపి హుత్వా బహుధా హోతీతి బహుధాభావస్స కాయసక్ఖిదస్సనత్థం వుత్తం. వత్తమానవచనం పనేత్థ థేరస్స తథాకరణపకతికత్తా తస్స ధరమానకాలత్తా చ కతన్తి వేదితబ్బం. ఏకో హోతీతి వారేపి ఏసేవ నయో.

తత్రిదం వత్థు (విసుద్ధి. ౨.౩౮౬) – తే ద్వే భాతరో కిర థేరా పన్థే జాతత్తా ‘‘పన్థకా’’తి నామం లభింసు. తేసు జేట్ఠో మహాపన్థకో పబ్బజిత్వా సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పాపుణి. సో అరహా హుత్వా చూళపన్థకం పబ్బాజేత్వా –

‘‘పదుమం యథా కోకనదం సుగన్ధం, పాతో సియా ఫుల్లమవీతగన్ధం;

అఙ్గీరసం పస్స విరోచమానం, తపన్తమాదిచ్చమివన్తలిక్ఖే’’తి. (అ. ని. ౫.౧౯౫; సం. ని. ౧.౧౨౩) –

ఇమం గాథం అదాసి. సో తం చతూహి మాసేహి పగుణం కాతుం నాసక్ఖి. అథ నం థేరో ‘‘అభబ్బో త్వం ఇమస్మిం సాసనే, నిక్ఖమ ఇతో’’తి ఆహ. తస్మిఞ్చ కాలే థేరో భత్తుద్దేసకో హోతి. జీవకో కోమారభచ్చో బహుం మాలాగన్ధవిలేపనం ఆదాయ అత్తనో అమ్బవనం గన్త్వా సత్థారం పూజేత్వా ధమ్మం సుత్వా దసబలం వన్దిత్వా థేరం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘స్వే, భన్తే, బుద్ధప్పముఖాని పఞ్చ భిక్ఖుసతాని ఆదాయ అమ్హాకం నివేసనే భిక్ఖం గణ్హథా’’తి ఆహ. థేరోపి ‘‘ఠపేత్వా చూళపన్థకం సేసానం అధివాసేమీ’’తి ఆహ. తం సుత్వా చూళపన్థకో భియ్యోసో మత్తాయ దోమనస్సప్పత్తో హుత్వా పునదివసే పాతోవ విహారా నిక్ఖమిత్వా సాసనే సాపేక్ఖతాయ విహారద్వారకోట్ఠకే రోదమానో అట్ఠాసి.

భగవా తస్స ఉపనిస్సయం దిస్వా తం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘కస్మా రోదసీ’’తి ఆహ. సో తం పవత్తిం ఆచిక్ఖి. భగవా ‘‘న సజ్ఝాయం కాతుం అసక్కోన్తో మమ సాసనే అభబ్బో నామ హోతి, మా సోచి, పన్థకా’’తి చక్కచిత్తతలేన పాణినా తస్స సీసం పరామసిత్వా తం బాహాయం గహేత్వా విహారం పవిసిత్వా గన్ధకుటిపముఖే నిసీదాపేత్వా ఇద్ధియా అభిసఙ్ఖతం పరిసుద్ధం పిలోతికఖణ్డం ‘‘ఇమం పిలోతికం ‘రజోహరణం రజోహరణ’న్తి హత్థేన పరిమజ్జన్తో నిసీద, పన్థకా’’తి వత్వా తస్స పిలోతికఖణ్డం దత్వా కాలే ఆరోచితే భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతో జీవకస్స గేహం గన్త్వా పఞ్ఞత్తాసనే నిసీది. తస్స తం పిలోతికఖణ్డం తథాపరిమజ్జన్తస్స కిలిట్ఠం హుత్వా కమేన కాళవణ్ణం అహోసి. సో ‘‘ఇదం పరిసుద్ధం పిలోతికఖణ్డం, నత్థేత్థ దోసో, అత్తభావం నిస్సాయ పనాయం దోసో’’తి సఞ్ఞం పటిలభిత్వా పఞ్చసు ఖన్ధేసు ఞాణం ఓతారేత్వా విపస్సనం వడ్ఢేసి. అథస్స భగవా ఓభాసం విస్సజ్జేత్వా పురతో నిసిన్నో వియ పఞ్ఞాయమానరూపో హుత్వా ఇమా ఓభాసగాథా అభాసి –

‘‘రాగో రజో న చ పన రేణు వుచ్చతి, రాగస్సేతం అధివచనం రజోతి;

ఏతం రజం విప్పజహిత్వ భిక్ఖవో, విహరన్తి తే విగతరజస్స సాసనే.

‘‘దోసో…పే… సాసనే.

‘‘మోహో రజో న చ పన రేణు వుచ్చతి, మోహస్సేతం అధివచనం రజోతి;

ఏతం రజం విప్పజహిత్వ భిక్ఖవో, విహరన్తి తే విగతరజస్స సాసనే. (మహాని. ౨౦౯);

‘‘అధిచేతసో అప్పమజ్జతో, మునినో మోనపథేసు సిక్ఖతో;

సోకా న భవన్తి తాదినో, ఉపసన్తస్స సదా సతీమతో’’తి. (ఉదా. ౩౭);

గాథాపరియోసానే థేరో సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పాపుణి. సో మనోమయజ్ఝానలాభీ హుత్వా ఏకో హుత్వా బహుధా, బహుధా హుత్వా ఏకో భవితుం సమత్థో అహోసి. అరహత్తమగ్గేనేవస్స తీణి పిటకాని ఛ చ అభిఞ్ఞా ఆగమింసు.

జీవకోపి ఖో దసబలస్స దక్ఖిణోదకం ఉపనామేసి. సత్థా పత్తం హత్థేన పిదహిత్వా ‘‘కిం భన్తే’’తి పుట్ఠో ‘‘విహారే ఏకో భిక్ఖు అత్థి, జీవకా’’తి ఆహ. సో పురిసం పేసేసి ‘‘గచ్ఛ అయ్యం గహేత్వా సీఘం ఏహీ’’తి. చూళపన్థకత్థేరో తస్స పురిసస్స పురే ఆగమనాయేవ భాతరం అత్తనో పత్తవిసేసం ఞాపేతుకామో భిక్ఖుసహస్సం నిమ్మినిత్వా ఏకమ్పి ఏకేన అసదిసం, ఏకస్సాపి చ చీవరవిచారణాదిసామణకకమ్మం అఞ్ఞేన అసదిసం అకాసి. పురిసో గన్త్వా విహారే బహూ భిక్ఖూ దిస్వా పచ్చాగన్త్వా ‘‘బహూ, భన్తే, విహారే భిక్ఖూ, పక్కోసితబ్బం అయ్యం న పస్సామీ’’తి జీవకస్స కథేసి. జీవకో సత్థారం పుచ్ఛిత్వా తస్స నామం వత్వా పున తం పేసేసి. సో గన్త్వా ‘‘చూళపన్థకో నామ కతరో భన్తే’’తి పుచ్ఛి. ‘‘అహం చూళపన్థకో, అహం చూళపన్థకో’’తి సకింయేవ ముఖసహస్సం కథేసి. సో పున గన్త్వా ‘‘సబ్బేపి కిర చూళపన్థకా, అహం పక్కోసితబ్బం న జానామీ’’తి ఆహ. జీవకో పటివిద్ధసచ్చతాయ ‘‘ఇద్ధిమా భిక్ఖూ’’తి నయతో అఞ్ఞాసి. భగవా ఆహ – ‘‘గచ్ఛ, యం పఠమం పస్ససి, తం చీవరకణ్ణే గహేత్వా సత్థా తం ఆమన్తేతీతి వత్వా ఆనేహీ’’తి. సో గన్త్వా తథా అకాసి. తావదేవ సబ్బేపి నిమ్మితా అన్తరధాయింసు. థేరో తం ఉయ్యోజేత్వా ముఖధోవనాదిసరీరకిచ్చం నిట్ఠపేత్వా పఠమతరం గన్త్వా పఞ్ఞత్తాసనే నిసీది. తస్మిం ఖణే సత్థా దక్ఖిణోదకం గణ్హిత్వా భత్తకిచ్చం కత్వా చూళపన్థకత్థేరేనేవ భత్తానుమోదనం ధమ్మకథం కథాపేసి. థేరో దీఘమజ్ఝిమాగమప్పమాణం ధమ్మకథం కథేసీతి.

అఞ్ఞే భిక్ఖూ అధిట్ఠానేన మనోమయం కాయం అభినిమ్మినిత్వా తయో వా చత్తారో వా అభినిమ్మినన్తి, బహుకే ఏకసదిసేయేవ చ కత్వా నిమ్మినన్తి ఏకవిధమేవ కమ్మం కురుమానే. చూళపన్థకత్థేరో పన ఏకావజ్జనేనేవ భిక్ఖుసహస్సం మాపేసి. ద్వేపి జనే న ఏకసదిసే అకాసి, న ఏకవిధం కమ్మం కురుమానే. తస్మా మనోమయం కాయం అభినిమ్మినన్తానం అగ్గో నామ జాతో. అఞ్ఞే పన బహూ అనియమేత్వా నిమ్మితా ఇద్ధిమతా సదిసావ హోన్తి. ఠాననిసజ్జాదీసు చ భాసితతుణ్హీభావాదీసు చ యం యం ఇద్ధిమా కరోతి, తం తదేవ కరోన్తి. సచే పన నానావణ్ణం కాతుకామో హోతి కేచి పఠమవయే కేచి మజ్ఝిమవయే కేచి పచ్ఛిమవయే, తథా దీఘకేసే ఉపడ్ఢముణ్డే ముణ్డే మిస్సకకేసే ఉపడ్ఢరత్తచీవరే పణ్డుకచీవరే పదభాణధమ్మకథాసరభఞ్ఞపఞ్హాపుచ్ఛనపఞ్హావిసజ్జనరజనపచనచీవరసిబ్బనధోవనాదీని కరోన్తే అపరేపి వా నానప్పకారకే కాతుకామో హోతి, తేన పాదకజ్ఝానతో వుట్ఠాయ ‘‘ఏత్తకా భిక్ఖూ పఠమవయా హోన్తూ’’తిఆదినా నయేన పరికమ్మం కత్వా పున సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ అధిట్ఠాతబ్బం, అధిట్ఠానచిత్తేన సద్ధిం ఇచ్ఛితిచ్ఛితప్పకారాయేవ హోన్తీతి. ఏసేవ నయో బహుధాపి హుత్వా ఏకో హోతీతిఆదీసు.

అయం పన విసేసో – పకతియా బహుకోతి నిమ్మితకాలబ్భన్తరే నిమ్మితపకతియా బహుకో. ఇమినా చ భిక్ఖునా ఏవం బహుభావం నిమ్మినిత్వా పున ‘‘ఏకోవ హుత్వా చఙ్కమిస్సామి, సజ్ఝాయం కరిస్సామి, పఞ్హం పుచ్ఛిస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా వా, ‘‘అయం విహారో అప్పభిక్ఖుకో, సచే కేచి ఆగమిస్సన్తి ‘కుతో ఇమే ఏత్తకా ఏకసదిసా భిక్ఖూ, అద్ధా థేరస్స ఏస ఆనుభావో’తి మం జానిస్సన్తీ’’తి అప్పిచ్ఛతాయ వా అన్తరావ ‘‘ఏకో హోమీ’’తి ఇచ్ఛన్తేన పాదకజ్ఝానం సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ ‘‘ఏకో హోమీ’’తి పరికమ్మం కత్వా పున సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ ‘‘ఏకో హోమీ’’తి అధిట్ఠాతబ్బం. అధిట్ఠానచిత్తేన సద్ధింయేవ ఏకో హోతి. ఏవం అకరోన్తో పన యథాపరిచ్ఛిన్నకాలవసేన సయమేవ ఏకో హోతి.

౧౧. ఆవిభావన్తి పదం నిక్ఖిపిత్వా కేనచి అనావటం హోతీతి వుత్తత్తా కేనచి అనావటపదేన ఆవిభావపదస్స పాకటభావత్థో వుత్తో. ‘‘హోతీ’’తి పదేన ‘‘కరోతీ’’తి పాఠసేసో వుత్తో హోతి. పాకటం హోన్తఞ్హి ఆవిభావే కతే హోతి. కేనచి అనావటన్తి కుట్టాదినా యేన కేనచి అనావటం ఆవరణవిరహితం. అప్పటిచ్ఛన్నన్తి ఉపరితో అచ్ఛాదితం. తదేవ అనావటత్తా వివటం. అప్పటిచ్ఛన్నత్తా పాకటం. తిరోభావన్తి అన్తరితభావం కరోతి. ఆవటంయేవ తేన ఆవరణేన పిహితం. పటిచ్ఛన్నంయేవ తేన పటిచ్ఛాదనేన పటికుజ్జితం.

ఆకాసకసిణసమాపత్తియాతి పరిచ్ఛేదాకాసకసిణే ఉప్పాదితాయ చతుత్థజ్ఝానసమాపత్తియా. లాభీతి లాభో అస్స అత్థీతి లాభీ. అపరిక్ఖిత్తేతి కేనచి సమన్తతో అపరిక్ఖిత్తే పదేసే. ఇధ ఆకాసకసిణస్సేవ వుత్తత్తా తత్థ భావితమేవ ఝానం ఆకాసకరణస్స పచ్చయో హోతి, న అఞ్ఞన్తి దట్ఠబ్బం. ఉపరిఆపోకసిణాదీసుపి తదారమ్మణమేవ ఝానం దట్ఠబ్బం, న అఞ్ఞం. పథవిం ఆవజ్జతి, ఉదకం ఆవజ్జతి, ఆకాసం ఆవజ్జతీతి పకతిపథవీఉదకఆకాసే ఆవజ్జతి. అన్తలిక్ఖేతి తస్స ఆకాసస్స పథవితో దూరాకాసభావం దీపేతి.

౧౨. చన్దిమసూరియపరిమజ్జనే కసిణనియమం అకత్వా ‘‘ఇద్ధిమా చేతోవసిప్పత్తో’’తి అవిసేసేన వుత్తత్తా నత్థేత్థ కసిణసమాపత్తినియమోతి వేదితబ్బం. నిసిన్నకో వా నిపన్నకో వాతి నిసిన్నో వా నిపన్నో వా. ఇమేహేవ ఇతరఇరియాపథద్వయమ్పి వుత్తమేవ హోతి. హత్థపాసే హోతూతి హత్థసమీపే హోతు. హత్థపస్సే హోతూతిపి పాఠో. ఇదం తథా కాతుకామస్స వసేన వుత్తం. అయం పన తత్థ గన్త్వాపి హత్థం వడ్ఢేత్వాపి ఆమసతి. ఆమసతీతి ఈసకం ఫుసతి. పరామసతీతి బాళ్హం ఫుసతి. పరిమజ్జతీతి సమన్తతో ఫుసతి. రూపగతన్తి హత్థపాసే ఠితరూపమేవ.

దూరేపి సన్తికే అధిట్ఠాతీతి పాదకజ్ఝానతో వుట్ఠాయ దూరే దేవలోకం వా బ్రహ్మలోకం వా ఆవజ్జతి ‘‘సన్తికే హోతూ’’తి. ఆవజ్జిత్వా పరికమ్మం కత్వా పున సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ ఞాణేన అధిట్ఠాతి ‘‘సన్తికే హోతూ’’తి. సన్తికే హోతి. ఏస నయో సేసపదేసుపి. బ్రహ్మలోకం పన గన్తుకామస్స దూరస్స సన్తికకరణం వత్వా బ్రహ్మలోకగమనస్స అనుపకారమ్పి ఇమాయ ఇద్ధియా ఇజ్ఝమానవిసేసం దస్సేన్తో సన్తికేపీతిఆదిమాహ. తత్థ న కేవలం థోకకరణబహుకరణమేవ, ‘‘అమధురం మధుర’’న్తిఆదీసుపి యం యం ఇచ్ఛతి, తం సబ్బం ఇద్ధిమతో ఇజ్ఝతి. అపరో నయో – దూరేపి సన్తికే అధిట్ఠాతీతి దూరే బ్రహ్మలోకం వా మనుస్సలోకస్స సన్తికే అధిట్ఠాతి. సన్తికేపి దూరే అధిట్ఠాతీతి సన్తికే మనుస్సలోకం వా దూరే బ్రహ్మలోకే అధిట్ఠాతి. బహుకమ్పి థోకం అధిట్ఠాతీతి సచే బ్రహ్మానో బహూ సన్నిపతితా హోన్తి, మహాఅత్తభావత్తా దస్సనూపచారం సవనూపచారం పజహన్తి, దస్సనూపచారే చ సవనూపచారే చ ఏకజ్ఝం సఙ్ఖిపిత్వా బహుకమ్పి థోకన్తి అధిట్ఠాతి. థోకమ్పి బహుకం అధిట్ఠాతీతి సచే మహాపరివారేన గన్తుకామో హోతి, ఏకకత్తా థోకం అత్తానం బహుకం అధిట్ఠహిత్వా మహాపరివారో గచ్ఛతీతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. ఏవం సతి చతుబ్బిధమ్పి తం బ్రహ్మలోకగమనే ఉపకారో హోతి.

దిబ్బేన చక్ఖునా తస్స బ్రహ్మునో రూపం పస్సతీతి ఇధ ఠితో ఆలోకం వడ్ఢేత్వా యస్స బ్రహ్మునో రూపం దట్ఠుకామో, దిబ్బేన చక్ఖునా తస్స బ్రహ్మునో రూపం పస్సతి. ఇధేవ ఠితో దిబ్బాయ సోతధాతుయా తస్స బ్రహ్మునో భాసమానస్స సద్దం సుణాతి. చేతోపరియఞాణేన తస్స బ్రహ్మునో చిత్తం పజానాతి. దిస్సమానేనాతి చక్ఖునా పేక్ఖియమానేన. కాయవసేన చిత్తం పరిణామేతీతి రూపకాయస్స వసేన చిత్తం పరిణామేతి. పాదకజ్ఝానచిత్తం గహేత్వా కాయే ఆరోపేతి, కాయానుగతికం కరోతి దన్ధగమనం. కాయగమనఞ్హి దన్ధం హోతి. అధిట్ఠాతీతి తస్సేవ వేవచనం, సన్నిట్ఠాపేతీతి అత్థో. సుఖసఞ్ఞఞ్చ లహుసఞ్ఞఞ్చ ఓక్కమిత్వాతి పాదకజ్ఝానారమ్మణేన ఇద్ధిచిత్తేన సహజాతం సుఖసఞ్ఞఞ్చ లహుసఞ్ఞఞ్చ ఓక్కమిత్వా పవిసిత్వా ఫుసిత్వా పాపుణిత్వా. సుఖసఞ్ఞా చ నామ ఉపేక్ఖాసమ్పయుత్తసఞ్ఞా. ఉపేక్ఖా హి సన్తం సుఖన్తి వుత్తా, సాయేవ సఞ్ఞా నీవరణేహి చేవ వితక్కాదిపచ్చనీకేహి చ విముత్తత్తా లహుసఞ్ఞాతిపి వేదితబ్బా. తం ఓక్కన్తస్స పనస్స కరజకాయోపి తూలపిచు వియ సల్లహుకో హోతి. సో ఏవం వాతక్ఖిత్తతూలపిచునా వియ సల్లహుకేన దిస్సమానేన కాయేన బ్రహ్మలోకం గచ్ఛతి. ఏవం గచ్ఛన్తో చ సచే ఇచ్ఛతి, పథవీకసిణవసేన ఆకాసే మగ్గం నిమ్మినిత్వా పదసా గచ్ఛతి. సచే ఇచ్ఛతి, ఆకాసే పథవీకసిణవసేనేవ పదే పదే పదుమం నిమ్మినిత్వా పదుమే పదుమే పదం నిక్ఖిపన్తో పదసా గచ్ఛతి. సచే ఇచ్ఛతి, వాయోకసిణవసేన వాతం అధిట్ఠహిత్వా తూలపిచు వియ వాయునా గచ్ఛతి. అపిచ గన్తుకామతావ ఏత్థ పమాణం. సతి హి గన్తుకామతాయ ఏవంకతచిత్తాధిట్ఠానో అధిట్ఠానవేగక్ఖిత్తోవ సో జియావేగక్ఖిత్తో సరో వియ దిస్సమానో గచ్ఛతి.

చిత్తవసేన కాయం పరిణామేతీతి కరజకాయం గహేత్వా పాదకజ్ఝానచిత్తే ఆరోపేతి, చిత్తానుగతికం కరోతి సీఘగమనం. చిత్తగమనఞ్హి సీఘం హోతి. సుఖసఞ్ఞఞ్చ లహుసఞ్ఞఞ్చ ఓక్కమిత్వాతి రూపకాయారమ్మణేన ఇద్ధిచిత్తేన సహజాతం సుఖసఞ్ఞఞ్చ లహుసఞ్ఞఞ్చ. సేసం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. ఇదం పన చిత్తగమనమేవ హోతి. ఏవం అదిస్సమానేన కాయేన గచ్ఛన్తో పనాయం కిం తస్సాధిట్ఠానచిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే గచ్ఛతి? ఉదాహు ఠితిక్ఖణే భఙ్గక్ఖణే వాతి వుత్తే ‘‘తీసుపి ఖణేసు గచ్ఛతీ’’తి థేరో ఆహ. కిం పన సో సయం గచ్ఛతి, నిమ్మితం పేసేతీతి? యథారుచి కరోతి. ఇధ పనస్స సయం గమనమేవ ఆగతం.

మనోమయన్తి అధిట్ఠానమనేన నిమ్మితత్తా మనోమయం. సబ్బఙ్గపచ్చఙ్గన్తి సబ్బఅఙ్గపచ్చఙ్గవన్తం. అహీనిన్ద్రియన్తి ఇదం చక్ఖుసోతాదీనం సణ్ఠానవసేన వుత్తం, నిమ్మితరూపే పన పసాదో నామ నత్థి. సచే సో ఇద్ధిమా చఙ్కమతి, నిమ్మితోపి తత్థ చఙ్కమతీతిఆది సబ్బం సావకనిమ్మితం సన్ధాయ వుత్తం. బుద్ధనిమ్మితా పన యం యం భగవా కరోతి, తం తమ్పి కరోన్తి, భగవతో చిత్తవసేన అఞ్ఞమ్పి కరోన్తీతి. ధూమాయతి పజ్జలతీతి తేజోకసిణవసేన. ధమ్మం భాసతీతిఆదీని తీణి అనియమేత్వా వుత్తాని. సన్తిట్ఠతీతి సఙ్గమ్మ తిట్ఠతి. సల్లపతీతి సఙ్గమ్మ లపతి. సాకచ్ఛం సమాపజ్జతీతి అఞ్ఞమఞ్ఞస్స ఉత్తరపచ్చుత్తరదానవసేన సంకథం కరోతి. ఏత్థ చ యం సో ఇద్ధిమా ఇధేవ ఠితో దిబ్బేన చక్ఖునా రూపం పస్సతి, దిబ్బాయ సోతధాతుయా సద్దం సుణాతి, చేతోపరియఞాణేన చిత్తం పజానాతి, యమ్పి సో ఇధేవ ఠితో తేన బ్రహ్మునా సద్ధిం సన్తిట్ఠతి, సల్లపతి, సాకచ్ఛం సమాపజ్జతి, యమ్పిస్స ‘‘దూరేపి సన్తికే అధిట్ఠాతీ’’తిఆదికం అధిట్ఠానం, యమ్పి సో దిస్సమానేన వా అదిస్సమానేన వా కాయేన బ్రహ్మలోకం గచ్ఛతి, ఏత్తావతా న కాయేన వసం వత్తేతి. యఞ్చ ఖో ‘‘సో తస్స బ్రహ్మునో పురతో రూపిం అభినిమ్మినాతీ’’తిఆదినా నయేన వుత్తవిధానం ఆపజ్జతి, ఏత్తావతా కాయేన వసం వత్తేతి నామ. సేసం పన కాయేన వసవత్తనాయ పుబ్బభాగదస్సనత్థం వుత్తన్తి. అయం తావ అధిట్ఠానా ఇద్ధి.

౧౩. వికుబ్బనిద్ధినిద్దేసే సిఖిస్స భగవతో సావకనిదస్సనం వికుబ్బనిద్ధియా కాయసక్ఖిపుగ్గలదస్సనత్థం వుత్తం. తమ్పి దస్సేన్తో పఠమం తావ బ్రహ్మలోకే ఠితో సహస్సిలోకధాతుం సరేన విఞ్ఞాపేసీతి అతివియ అచ్ఛరియఅబ్భుతభూతం సహస్సిలోకధాతుయా సద్దసవనం అధిట్ఠానిద్ధిం దస్సేసి. ఇదాని తస్స వత్థుస్స పరిదీపనత్థమిదం వుచ్చతి – ఇమస్మా హి కప్పా ఏకతింసే కప్పే సిఖీ భగవా అనన్తరజాతియా తుసితపురతో చవిత్వా అరుణవతీనగరే అరుణవతో రఞ్ఞో పభావతియా నామ మహేసియా కుచ్ఛిస్మిం నిబ్బత్తిత్వా పరిపక్కఞాణో మహాభినిక్ఖమనం నిక్ఖమిత్వా బోధిమణ్డే సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం పటివిజ్ఝిత్వా పవత్తవరధమ్మచక్కో అరుణవతిం నిస్సాయ విహరన్తో ఏకదివసం పాతోవ సరీరపటిజగ్గనం కత్వా మహాభిక్ఖుసఙ్ఘపరివారో ‘‘అరుణవతిం పిణ్డాయ పవిసిస్సామీ’’తి నిక్ఖమిత్వా విహారద్వారకోట్ఠకసమీపే ఠితో అభిభుం నామ అగ్గసావకం ఆమన్తేసి – ‘‘అతిప్పగో ఖో, భిక్ఖు, అరుణవతిం పిణ్డాయ పవిసితుం. యేన అఞ్ఞతరో బ్రహ్మలోకో తేనుపసఙ్కమిస్సామా’’తి. యథాహ –

‘‘అథ ఖో, భిక్ఖవే, సిఖీ భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో అభిభుం భిక్ఖుం ఆమన్తేసి – ‘ఆయామ, బ్రాహ్మణ, యేన అఞ్ఞతరో బ్రహ్మలోకో, తేనుపసఙ్కమిస్సామ యావ భత్తస్స కాలో భవిస్సతీ’తి. ‘ఏవం భన్తే’తి ఖో, భిక్ఖవే, అభిభూ భిక్ఖు సిఖిస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స పచ్చస్సోసి. అథ ఖో, భిక్ఖవే, సిఖీ చ భగవా అభిభూ చ భిక్ఖు యేన అఞ్ఞతరో బ్రహ్మలోకో, తేనుపసఙ్కమింసూ’’తి (సం. ని. ౧.౧౮౫).

తత్థ మహాబ్రహ్మా సమ్మాసమ్బుద్ధం దిస్వా అత్తమనో పచ్చుగ్గమనం కత్వా బ్రహ్మాసనం పఞ్ఞాపేత్వా అదాసి. థేరస్సాపి అనుచ్ఛవికం ఆసనం పఞ్ఞాపయింసు. నిసీది భగవా పఞ్ఞత్తే ఆసనే, థేరోపి అత్తనో పత్తాసనే నిసీది. మహాబ్రహ్మాపి దసబలం వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసీది. తేనాహ – అథ ఖో, భిక్ఖవే, సిఖీ భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో అభిభుం భిక్ఖుం ఆమన్తేసి – ‘‘పటిభాతు, బ్రాహ్మణ, తం బ్రహ్మునో చ బ్రహ్మపరిసాయ చ బ్రహ్మపారిసజ్జానఞ్చ ధమ్మీ కథా’’తి. ‘‘ఏవం, భన్తే’’తి ఖో, భిక్ఖవే, అభిభూ భిక్ఖు సిఖిస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స పటిస్సుణిత్వా బ్రహ్మునో చ బ్రహ్మపరిసాయ చ బ్రహ్మపారిసజ్జానఞ్చ ధమ్మకథం కథేసి. థేరే ధమ్మకథం కథేన్తే బ్రహ్మానో ఉజ్ఝాయింసు ‘‘చిరస్సఞ్చ మయం సత్థు బ్రహ్మలోకాగమనం లభిమ్హా, అయఞ్చ భిక్ఖు ఠపేత్వా సత్థారం సయం ధమ్మకథం ఆరభీ’’తి. సత్థా తేసం అనత్తమనభావం ఞత్వా అభిభుం భిక్ఖుం ఏతదవోచ – ‘‘ఉజ్ఝాయన్తి ఖో తే, బ్రాహ్మణ, బ్రహ్మా చ బ్రహ్మపరిసా చ బ్రహ్మపారిసజ్జా చ. తేన హి, త్వం బ్రాహ్మణ, భియ్యోసో మత్తాయ సంవేజేహీ’’తి. థేరో సత్థు వచనం సమ్పటిచ్ఛిత్వా అనేకవిహితం ఇద్ధివికుబ్బనం కత్వా సహస్సిలోకధాతుం సరేన విఞ్ఞాపేన్తో –

‘‘ఆరమ్భథ నిక్కమథ, యుఞ్జథ బుద్ధసాసనే;

ధునాథ మచ్చునో సేనం, నళాగారంవ కుఞ్జరో.

‘‘యో ఇమస్మిం ధమ్మవినయే, అప్పమత్తో విహస్సతి;

పహాయ జాతిసంసారం, దుక్ఖస్సన్తం కరిస్సతీ’’తి. (అ. ని. ౧.౧౮౫) –

ఇమం గాథాద్వయం అభాసి.

కిం పన కత్వా థేరో సహస్సిలోకధాతుం సరేన విఞ్ఞాపేసీతి? నీలకసిణం తావ సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ అభిఞ్ఞాఞాణేన చక్కవాళసహస్సే సబ్బత్థ అన్ధకారం ఫరి. తతో ‘‘కిమిదం అన్ధకార’’న్తి సత్తానం ఆభోగే ఉప్పన్నే ఆలోకకసిణం సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ ఆలోకం దస్సేసి. ‘‘కిం ఆలోకో అయ’’న్తి విచినన్తానం అత్తానం దస్సేసి. చక్కవాళసహస్సే చ దేవమనుస్సా అఞ్జలిం పగ్గణ్హిత్వా థేరంయేవ నమస్సమానా అట్ఠంసు. థేరో ‘‘మహాజనో మయ్హం ధమ్మం దేసేన్తస్స సద్దం సుణాతూ’’తి ఇమా గాథా అభాసి. సబ్బే ఓసటాయ పరిసాయ మజ్ఝే నిసీదిత్వా ధమ్మం దేసేన్తస్స వియ సద్దం అస్సోసుం. అత్థోపి తేసం పాకటో అహోసి. తం విఞ్ఞాపనం సన్ధాయ ‘‘సరేన విఞ్ఞాపేసీ’’తి వుత్తం. తేన కతం అనేకవిహితం ఇద్ధివికుబ్బనం సన్ధాయ పున సో దిస్సమానేనపీతిఆది వుత్తం. తత్థ ధమ్మం దేసేసీతి పఠమం వుత్తప్పకారం ఇద్ధివికుబ్బనం దస్సేన్తో ధమ్మం దేసేసి, తతో యథావుత్తక్కమేన ద్వే గాథా భాసన్తో సరేన విఞ్ఞాపేసీతి వేదితబ్బం. దిస్సమానేనపి కాయేనాతిఆదీసు చ ఇత్థంభూతలక్ఖణే కరణవచనం, ఏవంభూతకాయో హుత్వాతి అత్థో.

ఇదాని తం వత్థుం దస్సేత్వా అఞ్ఞస్సాపి ఇద్ధిమతో వికుబ్బనిద్ధికరణవిధానం దస్సేన్తో సో పకతివణ్ణం విజహిత్వాతిఆదిమాహ. తత్థ సోతి హేట్ఠా వుత్తవిధానేన ముదుకమ్మఞ్ఞకతచిత్తో సో ఇద్ధిమా భిక్ఖు. సచే వికుబ్బనిద్ధిం కాతుకామో హోతి, అత్తనో పకతివణ్ణం పకతిసణ్ఠానం విజహిత్వా కుమారకవణ్ణం వా దస్సేతి. కథం? పథవీకసిణారమ్మణాభిఞ్ఞాపాదకచతుత్థజ్ఝానతో వుట్ఠాయ ‘‘ఏవరూపో కుమారకో హోమీ’’తి నిమ్మినితబ్బం కుమారకవణ్ణం ఆవజ్జిత్వా కతపరికమ్మావసానే పున సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ ‘‘ఏవరూపో నామ కుమారకో హోమీ’’తి అభిఞ్ఞాఞాణేన అధిట్ఠాతి, సహ అధిట్ఠానేన కుమారకో హోతీతి. విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౧౦౦) కసిణనిద్దేసే ‘‘పథవీకసిణవసేన ఏకోపి హుత్వా బహుధా హోతీతిఆదిభావో…పే… ఏవమాదీని ఇజ్ఝన్తీ’’తి వచనేన ఇధ పథవీకసిణారమ్మణం పాదకజ్ఝానం యుజ్జతి. తత్థేవ పన అభిఞ్ఞానిద్దేసే వికుబ్బనిద్ధియా ‘‘పథవీకసిణాదీసు అఞ్ఞతరారమ్మణతో అభిఞ్ఞాపాదకజ్ఝానతో వుట్ఠాయా’’తి వుత్తం, తత్థేవ (విసుద్ధి. ౨.౩౯౮) చ ‘‘అత్తనో కుమారకవణ్ణో ఆవజ్జితబ్బో’’తి వుత్తం, తం నాగాదినిమ్మానే న యుజ్జతి వియ. నాగవణ్ణాదినిమ్మానేపి ఏసేవ నయో.

తత్థ నాగవణ్ణన్తి సప్పసణ్ఠానం. సుపణ్ణవణ్ణన్తి గరుళసణ్ఠానం. ఇన్దవణ్ణన్తి సక్కసణ్ఠానం. దేవవణ్ణన్తి సేసదేవసణ్ఠానం. సముద్దవణ్ణం పన ఆపోకసిణవసేన ఇజ్ఝతి. పత్తిన్తి పదాతిం. వివిధమ్పి సేనాబ్యూహన్తి హత్థిఆదీనం వసేన అనేకవిహితం సేనాసమూహం. విసుద్ధిమగ్గే పన ‘‘హత్థిమ్పి దస్సేతీతిఆది పనేత్థ బహిద్ధాపి హత్థిఆదిదస్సనవసేన వుత్తం. తత్థ ‘హత్థీ హోమీ’తి అనధిట్ఠహిత్వా ‘హత్థీ హోతూ’తి అధిట్ఠాతబ్బం. అస్సాదీసుపి ఏసేవ నయో’’తి వుత్తం, తం ‘‘పకతివణ్ణం విజహిత్వా’’తి వుత్తమూలపదేన చ వికుబ్బనిద్ధిభావేన చ విరుజ్ఝతి. పాళియం వుత్తక్కమేన హి పకతివణ్ణం అవిజహిత్వా అధిట్ఠానవసేన అఞ్ఞస్స దస్సనం అధిట్ఠానిద్ధి నామ, పకతివణ్ణం విజహిత్వా అధిట్ఠానవసేన అత్తనో అఞ్ఞథాదస్సనం వికుబ్బనిద్ధి నామ.

౧౪. మనోమయిద్ధిఞాణనిద్దేసే ఇమమ్హా కాయా అఞ్ఞం కాయం అభినిమ్మినాతీతిఆదీసు ఇద్ధిమా భిక్ఖు మనోమయిద్ధిం కాతుకామో ఆకాసకసిణారమ్మణపాదకజ్ఝానతో వుట్ఠాయ అత్తనో రూపకాయం తావ ఆవజ్జిత్వా వుత్తనయేనేవ ‘‘సుసిరో హోతూ’’తి అధిట్ఠాతి, సుసిరో హోతి. అథ తస్స అబ్భన్తరే పథవీకసిణవసేన అఞ్ఞం కాయం ఆవజ్జిత్వా పరికమ్మం కత్వా వుత్తనయేనేవ అధిట్ఠాతి, తస్స అబ్భన్తరే అఞ్ఞో కాయో హోతి. సో తం ముఖతో అబ్బూహిత్వా బహి ఠపేతి. ఇదాని తమత్థం ఉపమాహి పకాసేన్తో సేయ్యథాపీతిఆదిమాహ. తత్థ ముఞ్జమ్హాతి ముఞ్జతిణమ్హా. ఈసికం పవాహేయ్యాతి కళీరం లుఞ్చేయ్య. కోసియాతి కోసకతో. కరణ్డాతి కరణ్డాయ, పురాణతచకఞ్చుకతోతి అత్థో. తత్థ చ ఉద్ధరేయ్యాతి చిత్తేనేవస్స ఉద్ధరణం వేదితబ్బం. అయఞ్హి అహి నామ సజాతియం ఠితో, కట్ఠన్తరం వా రుక్ఖన్తరం వా నిస్సాయ, తచతో సరీరం నిక్కడ్ఢనపయోగసఙ్ఖాతేన థామేన, సరీరం ఖాదయమానం వియ పురాణతచం జిగుచ్ఛన్తో ఇమేహి చతూహి కారణేహి సయమేవ కఞ్చుకం పజహాతి.

ఏత్థ చ యథా ఈసికాదయో ముఞ్జాదీహి సదిసా హోన్తి, ఏవమిదం మనోమయం రూపం ఇద్ధిమతా సబ్బాకారేహి సదిసమేవ హోతీతి దస్సనత్థం ఇమా ఉపమా వుత్తాతి. ‘‘మనోమయేన కాయేన, ఇద్ధియా ఉపసఙ్కమీ’’తి (థేరగా. ౯౦౧) ఏత్థ అభిఞ్ఞామనేన కతకాయో మనోమయకాయో నామ. ‘‘అఞ్ఞతరం మనోమయం కాయం ఉపపజ్జతీ’’తి (చూళవ. ౩౩౩) ఏత్థ ఝానమనేన నిబ్బిత్తితకాయో తేన మనేన కతత్తా మనోమయకాయో నామ. ఇధ పన అభిఞ్ఞామనేన ఉప్పాదితకాయో తేన మనేన కతత్తా మనోమయకాయో నామ. ఏవం సతి అధిట్ఠానిద్ధియా వికుబ్బనిద్ధియా చ కతో మనోమయకాయో నామ హోతీతి చే? హోతియేవ. ఇధ పన తాసం విసుం విసుం విసేసేన విసేసేత్వా అధిట్ఠానిద్ధి వికుబ్బనిద్ధీతి చ వుత్తత్తా అబ్భన్తరతో నిమ్మానమేవ మనోమయిద్ధి నామ.

౧౫. ఞాణవిప్ఫారిద్ధినిద్దేసే ఞాణస్స విప్ఫారో వేగో అస్సా అత్థీతి ఞాణవిప్ఫారా. ఏత్థ చ సత్తఅనుపస్సనావసేనేవ ఇద్ధిం దస్సేత్వా సేసా యావ అరహత్తమగ్గా సఙ్ఖిత్తాతి వేదితబ్బా.

ఆయస్మతో బాకులస్స ఞాణవిప్ఫారా ఇద్ధీతిఆదీసు బాకులత్థేరో తావ ద్వీసు కులేసు వడ్ఢితత్తా ఏవంలద్ధనామో పుబ్బబుద్ధేసు కతాధికారో పుఞ్ఞసమ్పదాయ సమ్పన్నో థేరో. సో హి మహాసమ్పత్తిం అనుభవమానో దేవమనుస్సేసు సంసరన్తో అమ్హాకం దసబలస్స నిబ్బత్తితో పురేతరమేవ కోసమ్బియం సేట్ఠికులే నిబ్బత్తి. తం జాతకాలే మఙ్గలత్థాయ మహాపరివారేన యమునం నేత్వా సపరివారా ధాతీ నిముజ్జనుమ్ముజ్జనవసేన కీళాపేన్తీ న్హాపేతి. ఏకో మహామచ్ఛో ‘‘భక్ఖో మే అయ’’న్తి మఞ్ఞమానో ముఖం వివరిత్వా ఉపగతో. ధాతీ దారకం ఛడ్డేత్వా పలాతా. మహామచ్ఛో తం గిలి. పుఞ్ఞవా సత్తో సయనగబ్భం పవిసిత్వా నిపన్నో వియ న కిఞ్చి దుక్ఖం పాపుణి. మచ్ఛో దారకస్స తేజేన తత్తకం ఫాలం గిలిత్వా వియ దయ్హమానో వేగేన తింసయోజనం గన్త్వా బారాణసివాసినో మచ్ఛబన్ధస్స జాలం పావిసి. సో దారకస్స తేజేన జాలతో నీహటమత్తోవ మతో. మచ్ఛబన్ధా తం సకలమేవ అన్తరకాజేన ఆదాయ ‘‘సహస్సేన దేమా’’తి నగరే చరన్తా అసీతికోటిధనస్స అపుత్తకస్స సేట్ఠిస్స ఘరద్వారం గన్త్వా సేట్ఠిభరియాయ ఏకేన కహాపణేన అదంసు. సా తం సయమేవ ఫలకే ఠపేత్వా పిట్ఠితో ఫాలేన్తీ మచ్ఛకుచ్ఛియం సువణ్ణవణ్ణం దారకం దిస్వా ‘‘మచ్ఛకుచ్ఛియం మే పుత్తో లద్ధో’’తి నాదం నదిత్వా దారకం ఆదాయ సామికం ఉపగచ్ఛి. సేట్ఠి తావదేవ భేరిం చరాపేత్వా దారకం ఆదాయ రఞ్ఞో సన్తికం ఆనేత్వా తమత్థం ఆరోచేసి. రాజా ‘‘పుఞ్ఞవా దారకో, పోసేహి న’’న్తి ఆహ. ఇతరమ్పి సేట్ఠికులం తం పవత్తిం సుత్వా తత్థ గన్త్వా ‘‘అమ్హాకం పుత్తో’’తి తం దారకం గణ్హితుం వివది. ఉభోపి రాజకులం అగమంసు. రాజా ‘‘ద్విన్నమ్పి అపుత్తకం కాతుం న సక్కా, ద్విన్నమ్పి దాయాదో హోతూ’’తి ఆహ. తతో పట్ఠాయ ద్వేపి కులాని లాభగ్గయసగ్గప్పత్తాని అహేసుం. తస్స ద్వీహి కులేహి వడ్ఢితత్తా ‘‘బాకులకుమారో’’తి నామం అకంసు. తస్స విఞ్ఞుతం పత్తస్స ద్వీసుపి నగరేసు తయో తయో పాసాదే కారేత్వా నాటకాని పచ్చుపట్ఠపేసుం. ఏకేకస్మిం నగరే చత్తారో చత్తారో మాసే వసి. తహిం ఏకస్మిం నగరే చత్తారో మాసే వుట్ఠస్స సఙ్ఘాటనావాసు మణ్డపం కారేత్వా తత్థ నం నాటకేహి సద్ధిం ఆరోపేత్వా మహాసమ్పత్తిం అనుభవమానం ద్వీహి మాసేహి ఇతరం నగరం ఉపడ్ఢపథం నేన్తి. ఇతరనగరవాసినో నాటకాపి ‘‘ద్వీహి మాసేహి ఉపడ్ఢపథం ఆగతో భవిస్సతీ’’తి తథేవ పచ్చుగ్గన్త్వా ద్వీహి మాసేహి అత్తనో నగరం ఆనేన్తి. ఇతరనాటకా మజ్ఝే నివత్తిత్వా అత్తనో నగరమేవ గచ్ఛన్తి. తత్థ చత్తారో మాసే వసిత్వా తేనేవ నియామేన పున ఇతరనగరం గచ్ఛతి. ఏవమస్స సమ్పత్తిం అనుభవన్తస్స అసీతి వస్సాని పరిపుణ్ణాని.

తస్మిం సమయే అమ్హాకం బోధిసత్తో సబ్బఞ్ఞుతం పాపుణిత్వా పవత్తవరధమ్మచక్కో అనుక్కమేన చారికం చరన్తో కోసమ్బిం పాపుణి. ‘‘బారాణసి’’న్తి మజ్ఝిమభాణకా. బాకులసేట్ఠిపి ఖో ‘‘దసబలో ఆగతో’’తి సుత్వా బహుం గన్ధమాలం ఆదాయ సత్థు సన్తికం గన్త్వా ధమ్మకథం సుత్వా పటిలద్ధసద్ధో పబ్బజి. సో సత్తాహమేవ పుథుజ్జనో హుత్వా అట్ఠమే అరుణే సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పాపుణి. అథస్స ద్వీసు నగరేసు పరిచితమాతుగామా అత్తనో కులఘరాని ఆగన్త్వా తత్థేవ వసమానా చీవరాని కరిత్వా పహిణింసు. థేరో ఏకం అడ్ఢమాసం కోసమ్బివాసీహి పహితం చీవరం పరిభుఞ్జతి, ఏకం అడ్ఢమాసం బారాణసివాసీహీతి ఏతేనేవ నియామేన ద్వీసు నగరేసు యం యం ఉత్తమం, తం తం థేరస్సేవ ఆహరీయతి. పబ్బజితస్సాపిస్స సుఖేనేవ అసీతి వస్సాని అగమంసు. ఉభయత్థాపిస్స ముహుత్తమత్తమ్పి అప్పమత్తకోపి ఆబాధో న ఉప్పన్నపుబ్బో. సో పచ్ఛిమే కాలే బాకులసుత్తం (మ. ని. ౩.౨౦౯ ఆదయో) కథేత్వా పరినిబ్బాయీతి. ఏవం మచ్ఛకుచ్ఛియం అరోగభావో ఆయస్మతో బాకులస్స పచ్ఛిమభవికస్స తేన అత్తభావేన పటిలభితబ్బఅరహత్తఞాణానుభావేన నిబ్బత్తత్తా ఞాణవిప్ఫారా ఇద్ధి నామ. సుచరితకమ్మఫలప్పత్తస్స పటిసమ్భిదాఞాణస్స ఆనుభావేనాతిపి వదన్తి.

సంకిచ్చత్థేరోపి (విసుద్ధి. ౨.౩౭౩) పుబ్బే కతపుఞ్ఞో ధమ్మసేనాపతిత్థేరస్స ఉపట్ఠాకస్స సావత్థియం అడ్ఢకులస్స ధీతు కుచ్ఛిస్మిం నిబ్బత్తి. సా తస్మిం కుచ్ఛిగతే ఏకేన బ్యాధినా తం ఖణంయేవ కాలమకాసి, తస్సా సరీరే ఝాపియమానే ఠపేత్వా గబ్భమంసం సేసమంసం ఝాపయి. అథస్సా గబ్భమంసం చితకతో ఓతారేత్వా ద్వీసు తీసు ఠానేసు సూలేహి విజ్ఝింసు. సూలకోటి దారకస్స అక్ఖికోటిం ఫుసి. ఏవం గబ్భమంసం విజ్ఝిత్వా అఙ్గారరాసిమ్హి పక్ఖిపిత్వా అఙ్గారేహేవ పటిచ్ఛాదేత్వా పక్కమింసు. గబ్భమంసం ఝాయి, అఙ్గారమత్థకే పన సువణ్ణబిమ్బసదిసో దారకో పదుమగబ్భే నిపన్నో వియ అహోసి. పచ్ఛిమభవికసత్తస్స హి సినేరునా ఓత్థరియమానస్సాపి అరహత్తం అప్పత్వా జీవితక్ఖయో నామ నత్థి. పునదివసే ‘‘చితకం నిబ్బాపేస్సామా’’తి ఆగతా తథా నిపన్నం దారకం దిస్వా అచ్ఛరియబ్భుతచిత్తజాతా దారకం ఆదాయ నగరం గన్త్వా నేమిత్తకే పుచ్ఛింసు. నేమిత్తకా ‘‘సచే అయం దారకో అగారం అజ్ఝావసిస్సతి, యావ సత్తమా కులపరివట్టా ఞాతకా దుగ్గతా భవిస్సన్తి. సచే పబ్బజిస్సతి, పఞ్చహి సమణసతేహి పరివుతో చరిస్సతీ’’తి ఆహంసు. అయ్యకా తం దారకం వడ్ఢేసి. ఞాతకాపి వడ్ఢితకాలే ‘‘అమ్హాకం అయ్యస్స సన్తికే పబ్బాజేస్సామా’’తి పోసయింసు. సో సత్తవస్సికకాలే ‘‘తవ కుచ్ఛియా వసనకాలే మాతా తే కాలమకాసి, తస్సా సరీరే ఝాపియమానేపి త్వం న ఝాయీ’’తి కుమారకానం కథం సుత్వా ‘‘అహం కిర ఏవరూపా భయా ముత్తో, కిం మే ఘరావాసేన పబ్బజిస్సామీ’’తి ఞాతకానం ఆరోచేసి. తే ‘‘సాధు, తాతా’’తి తం ధమ్మసేనాపతిత్థేరస్స సన్తికం నేత్వా ‘‘భన్తే, ఇమం పబ్బాజేథా’’తి అదంసు. థేరో తచపఞ్చకకమ్మట్ఠానం దత్వా పబ్బాజేసి. సో ఖురగ్గేయేవ సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పాపుణి. పరిపుణ్ణవస్సో చ ఉపసమ్పదం లభిత్వా దసవస్సో హుత్వా పఞ్చసతభిక్ఖుపరివారో విచరీతి. ఏవం వుత్తనయేనేవ దారుచితకాయ అరోగభావో ఆయస్మతో సంకిచ్చస్స ఞాణవిప్ఫారా ఇద్ధి నామ.

భూతపాలత్థేరోపి (విసుద్ధి. ౨.౩౭౩) పుబ్బహేతుసమ్పన్నో. తస్స పితా రాజగహే దలిద్దమనుస్సో. సో తం దారకం గహేత్వా దారూనం అత్థాయ సకటేన అటవిం గన్త్వా దారుభారం కత్వా సాయం నగరద్వారసమీపం పత్తో. అథస్స గోణా యుగం ఓస్సజిత్వా నగరం పవిసింసు. సో సకటమూలే పుత్తకం నిసీదాపేత్వా గోణానం అనుపదం గచ్ఛన్తో నగరమేవ పావిసి. తస్స అనిక్ఖన్తస్సేవ ద్వారం పిదహి. దారకో సకలరత్తిం సకటస్స హేట్ఠా నిపజ్జిత్వా నిద్దం ఓక్కమి. రాజగహం పకతియాపి అమనుస్సబహులం, ఇదం పన సుసానసమీపట్ఠానం. న చ కోచి యక్ఖో తస్స పచ్ఛిమభవికస్స దారకస్స ఉపద్దవం కాతుమసక్ఖి. సో అపరేన సమయేన పబ్బజిత్వా అరహత్తం పాపుణిత్వా భూతపాలత్థేరో నామ అహోసీతి. ఏవం వాళయక్ఖానుచరితేపి పదేసే వుత్తనయేనేవ అరోగభావో ఆయస్మతో భూతపాలస్స ఞాణవిప్ఫారా ఇద్ధి నామ.

౧౬. సమాధివిప్ఫారిద్ధినిద్దేసే ఆయస్మతో సారిపుత్తస్స సమాధివిప్ఫారా ఇద్ధీతిఆదీసు ఆయస్మతో సారిపుత్తస్స మహామోగ్గల్లానత్థేరేన సద్ధిం కపోతకన్దరాయం విహరతో జుణ్హాయ రత్తియా నవోరోపితేహి కేసేహి అజ్ఝోకాసే నిసిన్నస్స ఏకో దుట్ఠయక్ఖో సహాయకేన యక్ఖేన వారియమానోపి సీసే పహారం అదాసి. యస్స మేఘస్స వియ గజ్జతో సద్దో అహోసి, థేరో తస్స పహరణసమయే సమాపత్తిం అప్పేత్వా నిసిన్నో హోతి. అథస్స తేన పహారేన న కోచి ఆబాధో అహోసి. అయం తస్స ఆయస్మతో సమాధివిప్ఫారా ఇద్ధి. యథాహ –

‘‘ఏవం మే సుతం (ఉదా. ౩౪) – ఏకం సమయం భగవా రాజగహే విహరతి వేళువనే కలన్దకనివాపే. తేన ఖో పన సమయేన ఆయస్మా చ సారిపుత్తో ఆయస్మా చ మహామోగ్గల్లానో కపోతకన్దరాయం విహరన్తి. తేన ఖో పన సమయేన ఆయస్మా సారిపుత్తో జుణ్హాయ రత్తియా నవోరోపితేహి కేసేహి అబ్భోకాసే నిసిన్నో హోతి అఞ్ఞతరం సమాధిం సమాపజ్జిత్వా.

‘‘తేన ఖో పన సమయేన ద్వే యక్ఖా సహాయకా ఉత్తరాయ దిసాయ దక్ఖిణం దిసం గచ్ఛన్తి కేనచిదేవ కరణీయేన. అద్దసంసు ఖో తే యక్ఖా ఆయస్మన్తం సారిపుత్తం జుణ్హాయ రత్తియా నవోరోపితేహి కేసేహి అబ్భోకాసే నిసిన్నం, దిస్వాన ఏకో యక్ఖో దుతియం యక్ఖం ఏతదవోచ – ‘పటిభాతి మం, సమ్మ, ఇమస్స సమణస్స సీసే పహారం దాతు’న్తి. ఏవం వుత్తే సో యక్ఖో తం యక్ఖం ఏతదవోచ – ‘అలం, సమ్మ, మా సమణం ఆసాదేసి, ఉళారో సో, సమ్మ, సమణో మహిద్ధికో మహానుభావో’తి.

‘‘దుతియమ్పి ఖో…పే… తతియమ్పి ఖో సో యక్ఖో తం యక్ఖం ఏతదవోచ – ‘పటిభాతి మం, సమ్మ, ఇమస్స సమణస్స సీసే పహారం దాతు’న్తి. తతియమ్పి ఖో సో యక్ఖో తం యక్ఖం ఏతదవోచ – ‘అలం, సమ్మ, మా సమణం ఆసాదేసి, ఉళారో సో, సమ్మ, సమణో మహిద్ధికో మహానుభావో’తి.

‘‘అథ ఖో సో యక్ఖో తం యక్ఖం అనాదియిత్వా ఆయస్మతో సారిపుత్తస్స సీసే పహారం అదాసి. తావ మహాపహారో అహోసి, అపి తేన పహారేన సత్తరతనం వా అడ్ఢట్ఠమరతనం వా నాగం ఓసారేయ్య, మహన్తం వా పబ్బతకూటం పదాలేయ్య. అథ చ పన సో యక్ఖో ‘దయ్హామి దయ్హామీ’తి తత్థేవ మహానిరయం అపతాసి.

‘‘అద్దసా ఖో ఆయస్మా మహామోగ్గల్లానో దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేన అతిక్కన్తమానుసకేన తేన యక్ఖేన ఆయస్మతో సారిపుత్తస్స సీసే పహారం దీయమానం, దిస్వా యేన ఆయస్మా సారిపుత్తో తేనుపసఙ్కమి, ఉపసఙ్కమిత్వా ఆయస్మన్తం సారిపుత్తం ఏతదవోచ – ‘కచ్చి తే, ఆవుసో సారిపుత్త, ఖమనీయం, కచ్చి యాపనీయం, కచ్చి న కిఞ్చి దుక్ఖ’న్తి. ‘ఖమనీయం మే, ఆవుసో మోగ్గల్లాన, యాపనీయం మే, ఆవుసో మోగ్గల్లాన, అపి చ మే సీసం థోకం దుక్ఖ’న్తి.

‘‘అచ్ఛరియం, ఆవుసో సారిపుత్త, అబ్భుతం, ఆవుసో సారిపుత్త, యావ మహిద్ధికో ఆయస్మా సారిపుత్తో మహానుభావో. ఇధ తే, ఆవుసో సారిపుత్త, అఞ్ఞతరో యక్ఖో సీసే పహారం అదాసి. తావ మహా పహారో అహోసి, అపి తేన పహారేన సత్తరతనం వా అడ్ఢట్ఠమరతనం వా నాగం ఓసారేయ్య, మహన్తం వా పబ్బతకూటం పదాలేయ్య. అథ చ పనాయస్మా సారిపుత్తో ఏవమాహ – ‘ఖమనీయం మే, ఆవుసో మోగ్గల్లాన, యాపనీయం మే, ఆవుసో మోగ్గల్లాన, అపి చ మే సీసం థోకం దుక్ఖ’న్తి.

‘‘అచ్ఛరియం, ఆవుసో మోగ్గల్లాన, అబ్భుతం, ఆవుసో మోగ్గల్లాన, యావ మహిద్ధికో ఆయస్మా మహామోగ్గల్లానో మహానుభావో, యత్ర హి నామ యక్ఖమ్పి పస్సిస్సతి, మయం పనేతరహి పంసుపిసాచకమ్పి న పస్సామాతి.

‘‘అస్సోసి ఖో భగవా దిబ్బాయ సోతధాతుయా విసుద్ధాయ అతిక్కన్తమానుసికాయ తేసం ఉభిన్నం మహానాగానం ఇమం ఏవరూపం కథాసల్లాపం.

అథ ఖో భగవా ఏతమత్థం విదిత్వా తాయం వేలాయం ఇమం ఉదానం ఉదానేసి –

‘‘యస్స సేలూపమం చిత్తం, ఠితం నానుపకమ్పతి;

విరత్తం రజనీయేసు, కోపనీయే న కుప్పతి;

యస్సేవం భావితం చిత్తం, కుతో తం దుక్ఖమేస్సతీ’’తి. (ఉదా. ౩౪);

ఏత్థ చ ‘‘కుతో తం దుక్ఖమేస్సతీ’’తి భగవతా వుత్తవచనేన ‘‘తేన పహారేన న కోచి ఆబాధో అహోసీ’’తి అట్ఠకథావచనం అతివియ సమేతి. తస్మా ‘‘అపిచ మే సీసం థోకం దుక్ఖ’’న్తి వచనేన దుక్ఖవేదనా న హోతి, సీసస్స పన అకమ్మఞ్ఞభావం సన్ధాయ ‘‘దుక్ఖ’’న్తి వుత్తం. లోకేపి హి అకిచ్ఛేన పరిహరితుం సక్కుణేయ్యో సుఖసీలో, కిచ్ఛేన పరిహరితుం సక్కుణేయ్యో దుక్ఖసీలోతి వుచ్చతి. తమ్పి ఖో అకమ్మఞ్ఞతం సమాపత్తితో వుట్ఠితసమయత్తా అహోసీతి వేదితబ్బో. సమాపత్తిఅప్పితసమయే హి తమ్పి న భవేయ్యాతి. ‘‘ఏతరహి పంసుపిసాచకమ్పి న పస్సామా’’తి దట్ఠుం అసమత్థతాయ న వుత్తం, అభిఞ్ఞాసు బ్యాపారాభావేన వుత్తం. థేరో కిర ‘‘పచ్ఛిమా జనతా పోథుజ్జనికాయ ఇద్ధియా సారసఞ్ఞా మాహేసు’’న్తి పచ్ఛిమం జనతం అనుకమ్పమానో యేభుయ్యేన ఇద్ధిం న వలఞ్జేసి. థేరగాథాయ చ –

‘‘నేవ పుబ్బేనివాసాయ, నపి దిబ్బస్స చక్ఖునో;

చేతోపరియాయ ఇద్ధియా, చుతియా ఉపపత్తియా;

సోతధాతువిసుద్ధియా, పణిధి మే న విజ్జతీ’’తి. (థేరగా. ౯౯౬) –

థేరేన సయమేవ అభిఞ్ఞాసు పత్థనాభావో వుత్తో. థేరో పన సత్తసట్ఠియా సావకపారమీఞాణేసు పారమిప్పత్తోతి.

సఞ్జీవత్థేరం పన కకుసన్ధస్స భగవతో దుతియఅగ్గసావకం నిరోధసమాపన్నం ‘‘కాలఙ్కతో’’తి సల్లక్ఖేత్వా గోపాలకాదయో తిణకట్ఠాదీని సంకడ్ఢిత్వా అగ్గిం అదంసు. థేరస్స చీవరే అంసుమత్తమ్పి న ఝాయిత్థ. అయమస్సాయస్మతో అనుపుబ్బసమాపత్తివసేన పవత్తసమథానుభావనిబ్బత్తత్తా సమాధివిప్ఫారా ఇద్ధి. యథాహ –

‘‘తేన ఖో పన, పాపిమ, సమయేన కకుసన్ధో భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో లోకే ఉప్పన్నో హోతి. కకుసన్ధస్స ఖో పన, పాపిమ, భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స విధురసఞ్జీవం నామ సావకయుగం అహోసి అగ్గం భద్దయుగం. యావతా పన, పాపిమ, కకుసన్ధస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స సావకా. తేసు న చ కోచి ఆయస్మతా విధురేన సమసమో హోతి యదిదం ధమ్మదేసనాయ. ఇమినా ఖో ఏతం, పాపిమ, పరియాయేన ఆయస్మతో విధురస్స విధురోతేవ సమఞ్ఞా ఉదపాది. ఆయస్మా పన, పాపిమ, సఞ్జీవో అరఞ్ఞగతోపి రుక్ఖమూలగతోపి సుఞ్ఞాగారగతోపి అప్పకసిరేనేవ సఞ్ఞావేదయితనిరోధం సమాపజ్జతి.

‘‘భూతపుబ్బం, పాపిమ, ఆయస్మా సఞ్జీవో అఞ్ఞతరస్మిం రుక్ఖమూలే సఞ్ఞావేదయితనిరోధం సమాపన్నో నిసిన్నో హోతి. అద్దసంసు ఖో, పాపిమ, గోపాలకా పసుపాలకా కస్సకా పథావినో ఆయస్మన్తం సఞ్జీవం అఞ్ఞతరస్మిం రుక్ఖమూలే సఞ్ఞావేదయితనిరోధం సమాపన్నం, దిస్వాన తేసం ఏతదహోసి – ‘అచ్ఛరియం వత భో, అబ్భుతం వత భో, అయం సమణో నిసిన్నకో కాలఙ్కతో, హన్ద నం దహామా’తి.

‘‘అథ ఖో తే, పాపిమ, గోపాలకా పసుపాలకా కస్సకా పథావినో తిణఞ్చ కట్ఠఞ్చ గోమయఞ్చ సంకడ్ఢిత్వా ఆయస్మతో సఞ్జీవస్స కాయే ఉపచినిత్వా అగ్గిం దత్వా పక్కమింసు. అథ ఖో, పాపిమ, ఆయస్మా సఞ్జీవో తస్సా రత్తియా అచ్చయేన తాయ సమాపత్తియా వుట్ఠహిత్వా చీవరాని పప్ఫోటేత్వా పుబ్బణ్హసమయం నివాసేత్వా పత్తచీవరమాదాయ గామం పిణ్డాయ పావిసి. అద్దసంసు ఖో తే, పాపిమ, గోపాలకా పసుపాలకా కస్సకా పథావినో ఆయస్మన్తం సఞ్జీవం పిణ్డాయ చరన్తం, దిస్వాన నేసం ఏతదహోసి – ‘అచ్ఛరియం వత భో, అబ్భుతం వత భో, అయం సమణో నిసిన్నకోవ కాలఙ్కతో, స్వాయం పటిసఞ్జీవితో’తి. ఇమినా ఖో ఏవం, పాపిమ, పరియాయేన ఆయస్మతో సఞ్జీవస్స సఞ్జీవోతేవ సమఞ్ఞా ఉదపాదీ’’తి (మ. ని. ౧.౫౦౭).

ఖాణుకోణ్డఞ్ఞత్థేరో పన పకతియావ సమాపత్తిబహులో, సో అఞ్ఞతరస్మిం అరఞ్ఞే రత్తిం సమాపత్తిం అప్పేత్వా నిసీది, పఞ్చసతా చోరా భణ్డకం థేనేత్వా గచ్ఛన్తా ‘‘ఇదాని అమ్హాకం అనుపదం గచ్ఛన్తా నత్థీ’’తి విస్సమితుకామా భణ్డకం ఓరోపయమానా ‘‘ఖాణుకో అయ’’న్తి మఞ్ఞమానా థేరస్సేవ ఉపరి సబ్బభణ్డకాని ఠపేసుం. తేసం విస్సమిత్వా గచ్ఛన్తానం పఠమం ఠపితభణ్డకస్స గహణకాలే కాలపరిచ్ఛేదవసేన థేరో వుట్ఠాసి. తే థేరస్స చలనాకారం దిస్వా భీతా విరవింసు. థేరో ‘‘మా భాయథ, ఉపాసకా, భిక్ఖు అహ’’న్తి ఆహ. తే ఆగన్త్వా వన్దిత్వా థేరగతేన పసాదేన పబ్బజిత్వా సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పాపుణింసు. తతో పభుతి చ థేరో ఖాణుకోణ్డఞ్ఞత్థేరో నామ అహోసి. అయమేత్థ పఞ్చహి భణ్డకసతేహి అజ్ఝోత్థటస్స తస్సాయస్మతో ఆబాధాభావో సమాధివిప్ఫారా ఇద్ధి.

ఉత్తరా (అ. ని. అట్ఠ. ౧.౧.౨౬౨) పన ఉపాసికా రాజగహే మహాధనస్స పుణ్ణస్స సేట్ఠినో ధీతా, కుమారికకాలేయేవ సద్ధిం మాతాపితూహి సోతాపత్తిఫలం పత్తా, సా వయప్పత్తా రాజగహసేట్ఠినో మహతా నిబన్ధేన తస్స పుత్తస్స మిచ్ఛాదిట్ఠికస్స దిన్నా. సా బుద్ధదస్సనాయ ధమ్మస్సవనాయ బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స దానఞ్చ దాతుం ధమ్మఞ్చ సోతుం ఓకాసం అలభమానా ఉపద్దుతా హుత్వా తస్మింయేవ నగరే సిరిమం నామ గణికం పక్కోసాపేత్వా ఓకాసకరణత్థమేవ పితు ఘరావ ఆనీతాని పఞ్చదసకహాపణసహస్సాని తస్సా దత్వా ‘‘ఇమే కహాపణే గహేత్వా ఇమం అడ్ఢమాసం సేట్ఠిపుత్తం పరిచరాహీ’’తి తం సామికస్స అప్పేత్వా సయం ఉపోసథఙ్గాని అధిట్ఠాయ ‘‘ఇమం అడ్ఢమాసం బుద్ధదస్సనాదీని లభిస్సామీ’’తి తుట్ఠమానసా యావ పవారణాయ బుద్ధప్పముఖం భిక్ఖుసఙ్ఘం నిమన్తాపేత్వా అడ్ఢమాసం మహాదానం అదాసి, పచ్ఛాభత్తం మహానసే ఖజ్జభోజ్జాదీని సంవిదహాపేతి. తస్సా సామికో ‘‘స్వే పవారణా’’తి సిరిమాయ సహ వాతపానే ఠత్వా బహి ఓలోకేన్తో తం తథావిచరన్తిం సేదకిలిన్నం ఛారికాయ ఓకిణ్ణం అఙ్గారమసిమక్ఖితం దిస్వా ‘‘అత్తనో సమ్పత్తిం అభుఞ్జిత్వా కుసలం నామ కరోతి బాలా’’తి హసి. ఉత్తరాపి తం ఓలోకేత్వా ‘‘సమ్పరాయత్థం కుసలం న కరోతి బాలో’’తి హసి.

సిరిమా ఉభిన్నమ్పి తం కిరియం దిస్వా ‘‘అహం ఘరసామినీ’’తి మఞ్ఞమానా ఇస్సాపకతా ఉత్తరాయ కుజ్ఝిత్వా ‘‘దుక్ఖం ఉప్పాదేస్సామీ’’తి పాసాదా ఓతరతి. ఉత్తరా తం ఞత్వా పీఠకే నిసీదిత్వా తం మేత్తేన చిత్తేన ఫరి. సిరిమా పాసాదా ఓరుయ్హ మహానసం పవిసిత్వా పూవపచనతో ఉళుఙ్కపూరం పక్కుథితం సప్పిం గహేత్వా తస్సా మత్థకే ఓకిరి. తం పదుమినిపణ్ణే సీతూదకం వియ వినివట్టేత్వా అగమాసి. దాసియో సిరిమం హత్థేహి పాదేహి పోథేత్వా భూమియం పాతేసుం. ఉత్తరా మేత్తాఝానతో వుట్ఠాయ దాసియో వారేసి. సిరిమా ఉత్తరం ఖమాపేసి. ఉత్తరా ‘‘స్వే సత్థు పురతో ఖమాపేహీ’’తి వత్వా తాయ కాయవేయ్యావటికం యాచితాయ బ్యఞ్జనసమ్పాదనం ఆచిక్ఖి. సా తం సమ్పాదేత్వా అత్తనో పరివారా పఞ్చసతా గణికాయో ససఙ్ఘం సత్థారం పరివిసిత్వా ‘‘ఖమాపనసహాయికా హోథా’’తి వత్వా పునదివసే తథా తాహి గణికాహి సద్ధిం సత్థు భత్తకిచ్చావసానే సత్థారం వన్దిత్వా ‘‘అహం భగవా ఉత్తరాయ అపరజ్ఝిం, ఖమతు మే ఉత్తరా’’తి ఆహ. సత్థా ‘‘ఖమ, ఉత్తరే’’తి వత్వా ‘‘ఖమామి, భగవా’’తి వుత్తే ‘‘అక్కోధేన జినే కోధ’’న్తిఆదికం (ధ. ప. ౨౨౩) ధమ్మం దేసేసి. ఉత్తరా పురేతరమేవ సామికఞ్చ సస్సుససురే చ సత్థు సన్తికే ఉపనేసి. దేసనావసానే తే చ తయో జనా, సబ్బా చ గణికాయో సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహింసూతి. ఏవం ఉత్తరాయ ఉపాసికాయ పక్కుథితసప్పినా పీళాభావో సమాధివిప్ఫారా ఇద్ధి.

సామావతీ ఉపాసికా నామ కోసమ్బియం ఉదేనస్స రఞ్ఞో అగ్గమహేసీ. తస్స హి రఞ్ఞో పఞ్చసతపఞ్చసతఇత్థిపరివారా తిస్సో అగ్గమహేసియో అహేసుం. తాసం సామావతీ భద్దియనగరే భద్దియసేట్ఠినో ధీతా. పితరి కాలఙ్కతే పితు సహాయకస్స కోసమ్బియం ఘోసితసేట్ఠినో ఘరే పఞ్చసతఇత్థిపరివారవడ్ఢితం వయప్పత్తం రాజా దిస్వా సఞ్జాతసినేహో సపరివారమత్తనో ఘరం నేత్వా అభిసేకట్ఠానం అదాసి. చణ్డపజ్జోతస్స రఞ్ఞో ధీతా వాసులదత్తా నామ ఏకా మహేసీ. మాగణ్డియబ్రాహ్మణస్స ధీతా భగవతో పాదపరిచారికం కత్వా పితరా దియ్యమానా –

‘‘దిస్వాన తణ్హం అరతిం రగఞ్చ, నాహోసి ఛన్దో అపి మేథునస్మిం;

కిమేవిదం ముత్తకరీసపుణ్ణం, పాదాపి నం సమ్ఫుసితుం న ఇచ్ఛే’’తి. (సు. ని. ౮౪౧) –

భగవతా భాసితం గాథం సుత్వా భగవతి ఆఘాతం బన్ధి. తస్సా మాతాపితరో మాగణ్డియసుత్తదేసనావసానే అనాగామిఫలం పత్వా పబ్బజిత్వా అరహత్తం పాపుణింసు. తస్సా చూళపితా మాగణ్డియో తం కోసమ్బిం నేత్వా రఞ్ఞో అదాసి. సా రఞ్ఞో ఏకా మహేసీ.

అథ ఖో ఘోసితసేట్ఠి కుక్కుటసేట్ఠి పావారికసేట్ఠీతి తయో సేట్ఠినో లోకే తథాగతుప్పాదం సుత్వా జేతవనం సత్థు సన్తికం గన్త్వా ధమ్మం సుత్వా సోతాపత్తిఫలం పత్వా అడ్ఢమాసం బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స మహాదానం దత్వా సత్థు కోసమ్బిగమనం ఆయాచిత్వా కోసమ్బిం గన్త్వా ఘోసితారామో కుక్కుటారామో పావారికారామోతి తయో జనా తయో ఆరామే కారాపేత్వా అనుపుబ్బేన తత్థ ఆగతం సత్థారం పటిపాటియా ఏకేకస్మిం దివసే ఏకేకస్మిం విహారే వసాపేత్వా ఏకేకో ససఙ్ఘస్స భగవతో మహాదానమదాసి. అథేకదివసం తేసం ఉపట్ఠాకో సుమనో నామ మాలాకారో సేట్ఠినో ఆయాచిత్వా ససఙ్ఘం సత్థారం భోజేతుం అత్తనో ఘరే నిసీదాపేసి. తస్మిం ఖణే సామావతియా పరిచారికా ఖుజ్జుత్తరా నామ దాసీ అట్ఠ కహాపణే గహేత్వా తస్స ఘరం అగమాసి. సో ‘‘ససఙ్ఘస్స తావ సత్థునో పరివేసనసహాయా హోహీ’’తి ఆహ. సా తథా కత్వా సత్థు భత్తకిచ్చావసానే ధమ్మదేసనం సుత్వా సోతాపన్నా హుత్వా అఞ్ఞదా చత్తారో కహాపణే అత్తనో ఆదియన్తీ అదిన్నం ఆదియితుం అభబ్బత్తా అట్ఠహి కహాపణేహి పుప్ఫాని ఆదాయ సామావతియా ఉపనామేసి. తాయ పుప్ఫానం బహుభావకారణం పుట్ఠా ముసా భణితుం అభబ్బత్తా యథాసభావం ఆహ. ‘‘అజ్జ కస్మా న గణ్హీ’’తి వుత్తా ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధస్స ధమ్మం సుత్వా అమతం సచ్ఛాకాసి’’న్తి ఆహ. ‘‘అమ్మ ఉత్తరే, తం ధమ్మం అమ్హాకమ్పి కథేహీ’’తి. ‘‘తేన హి మం న్హాపేత్వా సుద్ధం వత్థయుగం దత్వా ఉచ్చే ఆసనే నిసీదాపేత్వా సబ్బా నీచాసనేసు నిసీదథా’’తి ఆహ. తా సబ్బాపి తథా కరింసు. సా సేఖపటిసమ్భిదప్పత్తా అరియసావికా ఏకం వత్థం నివాసేత్వా ఏకం ఉత్తరాసఙ్గం కత్వా బీజనిం గహేత్వా తాసం ధమ్మం దేసేసి. సామావతీ చ పఞ్చసతా చ ఇత్థియో సోతాపత్తిఫలం పాపుణింసు. తా సబ్బాపి ఖుజ్జుత్తరం వన్దిత్వా ‘‘అమ్మ, అజ్జతో పట్ఠాయ వేయ్యావచ్చం అకత్వా అమ్హాకం మాతుట్ఠానే ఆచరియట్ఠానే చ ఠత్వా సత్థారా దేసితదేసితం ధమ్మం సుత్వా అమ్హాకం కథేహీ’’తి ఆహంసు. సా తథా కరోన్తీ అపరభాగే తిపిటకధరా హుత్వా సత్థారా బహుస్సుతానం ఉపాసికానం అగ్గట్ఠానే ఠపితా అగ్గట్ఠానం లభి. సామావతిమిస్సికా బుద్ధస్స దస్సనం పిహేన్తి, దసబలే అన్తరవీథిం పటిపన్నే వాతపానేసు అప్పహోన్తేసు భిత్తిం భిన్దిత్వా సత్థారం ఓలోకేన్తి, వన్దనపూజనఞ్చ కరోన్తి.

మాగణ్డియా తత్థ గతా తాని ఛిద్దాని దిస్వా తత్థ కారణం పుచ్ఛన్తీ సత్థు ఆగతభావం ఞత్వా భగవతి ఆఘాతేన తాసమ్పి కుజ్ఝిత్వా ‘‘మహారాజ, సామావతిమిస్సికానం బహిద్ధా పత్థనా అత్థి, భిత్తిం భిన్దిత్వా సమణం గోతమం ఓలోకేన్తి, కతిపాహేన తం మారేస్సన్తీ’’తి రాజానం ఆహ. రాజా ఛిద్దాని దిస్వాపి తస్సా వచనం న సద్దహి, ఉద్ధచ్ఛిద్దకవాతపానాని కారాపేసి. పున మాగణ్డియా రాజానం తాసు భిన్దితుకామా అట్ఠ సజీవకుక్కుటే ఆహరాపేత్వా ‘‘మహారాజ, తాసం వీమంసనత్థం ఇమే కుక్కుటే మారేత్వా ‘మమత్థాయ పచాహీ’తి పేసేహీ’’తి ఆహ. రాజా తథా పేసేసి. తాయ ‘‘పాణాతిపాతం న కరోమా’’తి వుత్తే పున ‘‘తస్స సమణస్స గోతమస్స పచిత్వా పేసేహీ’’తి ఆహ. రఞ్ఞా తథా పేసితే మాగణ్డియా అట్ఠ మారితకుక్కుటే తథా వత్వా పేసేసి. సామావతీ పచిత్వా దసబలస్స పాహేసి. మాగణ్డియా తేనపి రాజానం కోపేతుం నాసక్ఖి.

రాజా పన తీసు మహేసీసు ఏకేకిస్సా వసనట్ఠానే సత్త సత్త దివసాని వసతి. రాజా అత్తనో గమనట్ఠానం హత్థికన్తవీణం ఆదాయ గచ్ఛతి. మాగణ్డియా రఞ్ఞో సామావతియా పాసాదగమనకాలే దాఠా అగదేన ధోవాపేత్వా వేళుపబ్బే పక్ఖిపాపేత్వా ఏకం కణ్హసప్పపోతకం ఆహరాపేత్వా అన్తోవీణాయ పక్ఖిపిత్వా మాలాగుళకేన ఛిద్దం పిదహి. తం రఞ్ఞో తత్థ గతకాలే అపరాపరం విచరన్తీ వియ హుత్వా వీణాఛిద్దతో మాలాగుళకం అపనేసి. సప్పో నిక్ఖమిత్వా పస్ససన్తో ఫణం కత్వా సయనపిట్ఠే నిపజ్జి. సా ఆహ – ‘‘ధీ సప్పో’’తి మహాసద్దమకాసి. రాజా సప్పం దిస్వా కుజ్ఝి. సామావతీ రఞ్ఞో కుద్ధభావం ఞత్వా పఞ్చన్నం ఇత్థిసతానం సఞ్ఞమదాసి ‘‘అజ్జ ఓధిసకమేత్తాఫరణేన రాజానం ఫరథా’’తి. సయమ్పి తథా అకాసి. రాజా సహస్సథామధనుం ఆదాయ జియం పోఠేత్వా సామావతిం ధురే కత్వా సబ్బా తా ఇత్థియో పటిపాటియా ఠపాపేత్వా విసపీతం ఖురప్పం సన్నయ్హిత్వా ధనుం పూరేత్వా అట్ఠాసి. ఖురప్పం నేవ ఖిపితుం, న ఓరోపితుం సక్కోతి, గత్తేహి సేదా ముచ్చన్తి, సరీరం వేధతి, ముఖతో ఖేళో పతతి, గణ్హితబ్బగహణం న పస్సతి, అథ నం సామావతీ ‘‘కిం, మహారాజ, కిలమసీ’’తి ఆహ. ‘‘ఆమ, దేవి, కిలమామి, అవస్సయో మే హోహీ’’తి. ‘‘సాధు, మహారాజ, ఖురప్పం పథవీముఖం కరోహీ’’తి. రాజా తథా అకాసి. సా ‘‘రఞ్ఞో హత్థతో ఖురప్పం ముచ్చతూ’’తి అధిట్ఠాసి. తస్మిం ఖణే ఖురప్పం ముచ్చి. రాజా తంఖణఞ్ఞేవ ఉదకే నిముజ్జిత్వా అల్లవత్థో అల్లకేసో సామావతియా పాదేసు నిపతిత్వా ‘‘ఖమ, దేవి, మయ్హం –

‘సమ్ముయ్హామి పముయ్హామి, సబ్బా ముయ్హన్తి మే దిసా;

సామావతీ మం తాయస్సు, త్వఞ్చ మే సరణం భవా’’’తి. – ఆహ;

సామావతీ –

‘‘మా మం త్వం సరణం గచ్ఛ, యమహం సరణం గతా;

సరణం గచ్ఛ తం బుద్ధం, త్వఞ్చ మే సరణం భవా’’తి. –

ఆహ. రాజా ‘‘తేన హి తం సరణం గచ్ఛామి సత్థారఞ్చ, వరఞ్చ తే దమ్మీ’’తి ఆహ. సా ‘‘వరో గహితో హోతు, మహారాజా’’తి ఆహ. రాజా సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా సరణం గన్త్వా నిమన్తేత్వా బుద్ధప్పముఖస్స సఙ్ఘస్స సత్తాహం మహాదానం దత్వా ‘‘సామావతిం వరం గణ్హాహీ’’తి ఆహ. ‘‘సాధు, మహారాజ, ఇమం మే వరం దేహి, సత్థా పఞ్చహి భిక్ఖుసతేహి సద్ధిం ఇధాగచ్ఛతు, ధమ్మం సోస్సామీ’’తి ఆహ. రాజా సత్థారం వన్దిత్వా ‘‘భన్తే, పఞ్చహి భిక్ఖుసతేహి సద్ధిం నిబద్ధం ఇధాగచ్ఛథ, సామావతిమిస్సికా ‘ధమ్మం సోస్సామా’తి వదన్తీ’’తి ఆహ. సత్థా ‘‘మహారాజ, బుద్ధానం నామ ఏకట్ఠానం నిబద్ధం గన్తుం న వట్టతి, మహాజనోపి పచ్చాసీసతీ’’తి ఆహ. ‘‘తేన హి, భన్తే, భిక్ఖూ ఆణాపేథా’’తి. సత్థా ఆనన్దత్థేరం ఆణాపేసి. థేరో పఞ్చ భిక్ఖుసతాని ఆదాయ నిబద్ధం రాజకులం గచ్ఛతి. తాపి దేవీపముఖా ఇత్థియో థేరం భోజేత్వా ధమ్మం సుణింసు. సామావతిఞ్చ సత్థా మేత్తావిహారీనం ఉపాసికానం అగ్గట్ఠానే ఠపేసీతి. ఏవం రఞ్ఞో ఖురప్పం ముఞ్చితుం అవిసహనభావో సామావతియా ఉపాసికాయ సమాధివిప్ఫారా ఇద్ధీతి. ఏత్థ చ అవేచ్చప్పసాదేన వా ఓకప్పనపసాదేన వా రతనత్తయసరణగమనేన వా రతనత్తయం ఉపాసతీతి ఉపాసికాతి వుచ్చతీతి.

౧౭. అరియిద్ధినిద్దేసే అరియా ఇద్ధీతి చేతోవసిప్పత్తానం ఖీణాసవఅరియానంయేవ సమ్భవతో అరియా ఇద్ధీతి వుచ్చతీతి. ఇధ భిక్ఖూతి ఇమస్మిం సాసనే ఖీణాసవో భిక్ఖు. అనిట్ఠే వత్థుస్మిన్తి ఆరమ్మణపకతియా అమనాపే వత్థుస్మిం సత్తే వా సఙ్ఖారే వా. మేత్తాయ వా ఫరతీతి సత్తో చే హోతి, మేత్తాభావనాయ ఫరతి. ధాతుతో వా ఉపసంహరతీతి సఙ్ఖారో చే హోతి, ‘‘ధాతుమత్త’’న్తి ధాతుమనసికారం ఉపసంహరతి. సత్తేపి ధాతూపసంహారో వట్టతి. అసుభాయ వా ఫరతీతి సత్తో చే, అసుభభావనాయ ఫరతి. అనిచ్చతో వా ఉపసంహరతీతి సఙ్ఖారో చే, ‘‘అనిచ్చ’’న్తి మనసికారం ఉపసంహరతి. తదుభయన్తి తం ఉభయం. ఉపేక్ఖకోతి ఛళఙ్గుపేక్ఖాయ ఉపేక్ఖకో. సతోతి సతివేపుల్లప్పత్తత్తా. సమ్పజానోతి పఞ్ఞాయ సమ్పజానకారిత్తా. చక్ఖునా రూపం దిస్వాతి కారణవసేన చక్ఖూతి లద్ధవోహారేన రూపదస్సనసమత్థేన చక్ఖువిఞ్ఞాణేన రూపం దిస్వా. పోరాణా పనాహు – ‘‘చక్ఖు రూపం న పస్సతి అచిత్తకత్తా, చిత్తం న పస్సతి అచక్ఖుకత్తా, ద్వారారమ్మణసఙ్ఘట్టనే పన పసాదవత్థుకేన చిత్తేన పస్సతి. ఈదిసీ పనేసా ‘ధనునా విజ్ఝతీ’తిఆదీసు వియ ససమ్భారకథా నామ హోతి. తస్మా చక్ఖువిఞ్ఞాణేన రూపం దిస్వాతి అయమేత్థ అత్థో’’తి (ధ. స. అట్ఠ. ౧౩౫౨). అథ వా చక్ఖునా కరణభూతేన రూపం దిస్వాతి అత్థో. నేవ సుమనో హోతీతి గేహసితసోమనస్సపటిక్ఖేపో, న కిరియభూతాయ సోమనస్సవేదనాయ. న దుమ్మనోతి సబ్బదోమనస్సపటిక్ఖేపో. ఉపేక్ఖకో విహరతీతి ఇట్ఠానిట్ఠారమ్మణాపాథే పరిసుద్ధపకతిభావావిజహనాకారభూతాయ ఛసు ద్వారేసు పవత్తనతో ‘‘ఛళఙ్గుపేక్ఖా’’తి లద్ధనామాయ తత్రమజ్ఝత్తుపేక్ఖాయ ఉపేక్ఖకో విహరతి. సోతేన సద్దం సుత్వాతిఆదీసుపి ఏసేవ నయో.

౧౮. కమ్మవిపాకజిద్ధినిద్దేసే సబ్బేసం పక్ఖీనన్తి సబ్బేసం పక్ఖిజాతానం ఝానాభిఞ్ఞా వినాయేవ ఆకాసేన గమనం. తథా సబ్బేసం దేవానం ఆకాసగమనం దస్సనాదీని చ. ఏకచ్చానం మనుస్సానన్తి పఠమకప్పికానం మనుస్సానం. ఏకచ్చానం వినిపాతికానన్తి పియఙ్కరమాతా పునబ్బసుమాతా ఫుస్సమిత్తా ధమ్మగుత్తాతిఏవమాదీనం సుఖసముస్సయతో వినిపతితత్తా వినిపాతికానం అఞ్ఞేసఞ్చ పేతానం నాగసుపణ్ణానఞ్చ ఆకాసగమనాదికం కమ్మవిపాకజా ఇద్ధి.

పుఞ్ఞవతో ఇద్ధినిద్దేసే రాజాతి ధమ్మేన పరేసం రఞ్జనతో రాజా. రతనచక్కం వత్తేతీతి చక్కవత్తీ. వేహాసం గచ్ఛతీతి అచ్చన్తసంయోగత్థే ఉపయోగవచనం. చతురఙ్గినియాతి హత్థిఅస్సరథపత్తిసఙ్ఖాతచతుఅఙ్గవతియా. సేనాతి తేసం సమూహమత్తమేవ. అన్తమసోతి హేట్ఠిమన్తతో. అస్సబన్ధా నామ అస్సానం రక్ఖకా. గోపురిసా నామ గున్నం రక్ఖకా. ఉపాదాయాతి అవిస్సజ్జేత్వా. ఏవం తేసం వేహాసగమనఞ్చ పుఞ్ఞవతో ఇద్ధీతి అత్థో.

జోతికస్స గహపతిస్స పుఞ్ఞవతో ఇద్ధీతి జోతికో నామ పుబ్బే పచ్చేకబుద్ధేసు కతాధికారో రాజగహనగరే సేట్ఠి. తస్స కిర జాతదివసే సకలనగరే సబ్బావుధాని జలింసు, సబ్బేసం కాయారుళ్హాని ఆభరణానిపి పజ్జలితాని వియ ఓభాసం ముఞ్చింసు, నగరం ఏకపజ్జోతం అహోసి. అథస్స నామగ్గహణదివసే సకలనగరస్స ఏకజోతిభూతత్తా జోతికోతి నామం కరింసు. అథస్స వయప్పత్తకాలే గేహకరణత్థాయ భూమితలే సోధియమానే సక్కో దేవరాజా ఆగన్త్వా సోళసకరీసమత్తే ఠానే పథవిం భిన్దిత్వా సత్తరతనమయం సత్తభూమికం పాసాదం ఉట్ఠాపేసి, పాసాదం పరిక్ఖిపిత్వా సత్తరతనమయే సత్తద్వారకోట్ఠకయుత్తే సత్తపాకారే ఉట్ఠాపేసి, పాకారపరియన్తే చతుసట్ఠి కప్పరుక్ఖే ఉట్ఠాపేసి, పాసాదస్స చతూసు కణ్ణేసు యోజనికతిగావుతికద్విగావుతికఏకగావుతికా చతస్సో నిధికుమ్భియో ఉట్ఠాపేసి. పాసాదస్స చతూసు కణ్ణేసు తరుణతాలక్ఖన్ధప్పమాణా చతస్సో సువణ్ణమయా ఉచ్ఛుయట్ఠియో నిబ్బత్తింసు. తాసం మణిమయాని పత్తాని సువణ్ణమయాని పబ్బాని అహేసుం. సత్తసు ద్వారకోట్ఠకేసు ఏకేకస్మిం ఏకద్వితిచతుపఞ్చఛసత్తయక్ఖసహస్సపరివారా సత్త యక్ఖా ఆరక్ఖం గణ్హింసు.

బిమ్బిసారమహారాజా పాసాదాదీనం ఉట్ఠానం సుత్వా సేట్ఠిఛత్తం పహిణి. సో జోతికసేట్ఠీతి సకలజమ్బుదీపే పాకటో హుత్వా ఉత్తరకురుతో దేవతాహి ఆనేత్వా సిరిగబ్భే నిసీదాపితాయ ఏకఞ్చ తణ్డులనాళిం తయో చ జోతిపాసాణే గహేత్వా ఆగతాయ భరియాయ సద్ధిం తస్మిం పాసాదే మహాసమ్పత్తిం అనుభవన్తో వసి. తేసం యావజీవం తాయ ఏకతణ్డులనాళియా భత్తం పహోసి. సచే కిర తే సకటసతమ్పి తణ్డులానం పూరేతుకామా హోన్తి, సా తణ్డులనాళియేవ హుత్వా తిట్ఠతి. భత్తపచనకాలే తణ్డులే ఉక్ఖలియం పక్ఖిపిత్వా తేసం పాసాణానం ఉపరి ఠపేన్తి. పాసాణా తావదేవ పజ్జలిత్వా భత్తే పక్కమత్తే నిబ్బాయన్తి. తేనేవ సఞ్ఞాణేన భత్తస్స పక్కభావం జానన్తి. సూపేయ్యాదిపచనకాలేపి ఏసేవ నయో. ఏవం తేసం జోతిపాసాణేహి ఆహారో పచ్చతి, మణిఆలోకేన వసన్తి. అగ్గిస్స వా దీపస్స వా ఓభాసమేవ న జానింసు. జోతికస్స కిర ఏవరూపా సమ్పత్తీతి సకలజమ్బుదీపే పాకటో అహోసి. మహాజనో యానాదీహి దస్సనత్థాయ ఆగచ్ఛతి. జోతికసేట్ఠి ఆగతాగతానం ఉత్తరకురుతణ్డులానం భత్తం దాపేతి, ‘‘కప్పరుక్ఖేహి వత్థాభరణాని గణ్హన్తూ’’తి ఆణాపేతి, ‘‘గావుతికనిధికుమ్భియా ముఖం వివరాపేత్వా యాపనమత్తం గణ్హన్తూ’’తి ఆణాపేతి. సకలజమ్బుదీపవాసికేసు ధనం గహేత్వా గచ్ఛన్తేసు నిధికుమ్భియా అఙ్గులమత్తమ్పి ఊనం నాహోసీతి అయమస్స పుఞ్ఞవతో ఇద్ధి.

జటిలస్స గహపతిస్స పుఞ్ఞవతో ఇద్ధీతి జటిలో నామ కస్సపస్స భగవతో ధాతుచేతియే కతాధికారో తక్కసిలాయం సేట్ఠి. తస్స కిర మాతా బారాణసియం సేట్ఠిధీతా అభిరూపా అహోసి. తం పన్నరససోళసవస్సుద్దేసికకాలే ఆరక్ఖనత్థాయ సత్తభూమికస్స పాసాదస్స ఉపరితలే వాసయింసు. తం ఏకదివసం వాతపానం వివరిత్వా బహి ఓలోకియమానం ఆకాసేన గచ్ఛన్తో విజ్జాధరో దిస్వా ఉప్పన్నసినేహో వాతపానేన పవిసిత్వా తాయ సద్ధిం సన్థవమకాసి. సా తేన గబ్భం గణ్హి. అథ నం దాసీ దిస్వా ‘‘అమ్మ, కిం ఇద’’న్తి వత్వా ‘‘హోతు, కస్సచి మా ఆచిక్ఖీ’’తి వుత్తా భయేన తుణ్హీ అహోసి. సాపి దసమే మాసే పుత్తం విజాయిత్వా నవభాజనం ఆహరాపేత్వా తత్థ తం దారకం నిపజ్జాపేత్వా తం భాజనం పిదహిత్వా ఉపరి పుప్ఫదామాని ఠపేత్వా ‘‘ఇమం సీసేన ఉక్ఖిపిత్వా గన్త్వా గఙ్గాయ విస్సజ్జేహి, ‘కిం ఇద’న్తి చ పుట్ఠా ‘అయ్యాయ మే బలికమ్మ’న్తి వదేయ్యాసీ’’తి దాసిం ఆణాపేసి. సా తథా అకాసి. హేట్ఠాగఙ్గాయపి ద్వే ఇత్థియో న్హాయమానా తం భాజనం ఉదకేన ఆహరియమానం దిస్వా ఏకా ‘‘మయ్హేతం భాజన’’న్తి ఆహ. ఏకా ‘‘యం ఏతస్స అన్తో, తం మయ్హ’’న్తి వత్వా భాజనే సమ్పత్తే తం ఆదాయ థలే ఠపేత్వా వివరిత్వా దారకం దిస్వా ఏకా ‘‘మమ భాజన’’న్తి వుత్తత్తా ‘‘దారకో మమేవ హోతీ’’తి ఆహ. ఏకా ‘‘యం భాజనస్స అన్తో, తం మమా’’తి వుత్తత్తా ‘‘మమ దారకో’’తి ఆహ. తా వివదమానా వినిచ్ఛయం గన్త్వా అమచ్చేసు వినిచ్ఛితుం అసక్కోన్తేసు రఞ్ఞో సన్తికం అగమంసు. రాజా తాసం వచనం సుత్వా ‘‘త్వం దారకం గణ్హ, త్వం భాజన’’న్తి ఆహ. యాయ పన దారకో లద్ధో, సా మహాకచ్చాయనత్థేరస్స ఉపట్ఠాయికా హోతి. సా తం దారకం ‘‘థేరస్స సన్తికే పబ్బాజేస్సామీ’’తి పోసేసి. తస్స జాతదివసే గబ్భమలస్స ధోవిత్వా అనపనీతత్తా కేసా జటితా హుత్వా అట్ఠంసు. తేనస్స జటిలోతేవ నామం అకంసు.

తస్స పదసా విచరణకాలే థేరో తం గేహం పిణ్డాయ పావిసి. ఉపాసికా థేరం నిసీదాపేత్వా ఆహారమదాసి. థేరో దారకం దిస్వా ‘‘ఉపాసికే, దారకో తే లద్ధో’’తి పుచ్ఛి. ‘‘ఆమ, భన్తే, ఇమాహం తుమ్హాకం సన్తికే పబ్బాజేస్సన్తి పోసేసి’’న్తి ఆహ. థేరో ‘‘సాధూ’’తి తం ఆదాయ గచ్ఛన్తో ‘‘అత్థి ను ఖో ఇమస్స గిహిసమ్పత్తిం అనుభవితుం పుఞ్ఞకమ్మ’’న్తి ఓలోకేన్తో ‘‘మహాపుఞ్ఞో సత్తో మహాసమ్పత్తిం అనుభవిస్సతి, దహరో ఏవ చ తావ, ఞాణమ్పి తావస్స పరిపాకం న గచ్ఛతీ’’తి చిన్తేత్వా తం ఆదాయ తక్కసిలాయం ఏకస్స ఉపట్ఠాకస్స గేహం అగమాసి. సో థేరం వన్దిత్వా ఠితో దారకం దిస్వా ‘‘దారకో, భన్తే, లద్ధో’’తి పుచ్ఛి. ‘‘ఆమ, ఉపాసక, పబ్బజిస్సతి, దహరో తావ తవ సన్తికే హోతూ’’తి. సో ‘‘సాధు, భన్తే’’తి తం పుత్తట్ఠానే ఠపేత్వా పటిజగ్గి. తస్స పన గేహే ద్వాదస వస్సాని భణ్డకం ఉస్సన్నం హోతి. సో గామన్తరం గచ్ఛన్తో సబ్బమ్పి తం భణ్డకం ఆపణం ఆహరిత్వా తస్స తస్స భణ్డకస్స మూలం ఆచిక్ఖిత్వా ‘‘ఇదఞ్చిదఞ్చ ఏత్తకం నామ ధనం గహేత్వా దదేయ్యాసీ’’తి వత్వా పక్కామి.

తం దివసం నగరపరిగ్గాహికా దేవతా అన్తమసో జీరకమరిచమత్తకేనాపి అత్థికే తస్సేవ ఆపణాభిముఖే కరింసు. సో ద్వాదస వస్సాని ఉస్సన్నభణ్డకం ఏకదివసేనేవ విక్కిణి. కుటుమ్బికో ఆగన్త్వా ఆపణే కిఞ్చి అదిస్వా ‘‘సబ్బం తే, తాత, భణ్డకం నాసిత’’న్తి ఆహ. ‘‘న నాసితం, తాత, సబ్బం తుమ్హేహి వుత్తనయేన విక్కిణితం, ఇదం అసుకస్స మూలం, ఇదం అసుకస్స మూల’’న్తి సబ్బమూలం తస్సేవ అప్పేసి. కుటుమ్బికో పసీదిత్వా ‘‘అనగ్ఘో పురిసో యత్థ కత్థచి జీవితుం సమత్థో’’తి అత్తనో వయప్పత్తం ధీతరం తస్స దత్వా ‘‘గేహమస్స కరోథా’’తి పురిసే ఆణాపేత్వా నిట్ఠితే గేహే ‘‘గచ్ఛథ తుమ్హే, అత్తనో గేహే వసథా’’తి ఆహ. అథస్స గేహపవిసనకాలే ఏకేన పాదేన ఉమ్మారే అక్కన్తమత్తే గేహస్స పచ్ఛిమభాగే భూమిట్ఠానే అసీతిహత్థో సువణ్ణపబ్బతో ఉట్ఠహి. రాజా కిర జటిలస్స గేహే భూమిం భిన్దిత్వా సువణ్ణపబ్బతో ఉట్ఠితోతి సుత్వా తస్స సేట్ఠిఛత్తం పేసేసి. సో జటిలసేట్ఠి నామ అహోసీతి అయమస్స పుఞ్ఞవతో ఇద్ధి.

మేణ్డకస్స సేట్ఠిస్స పుఞ్ఞవతో ఇద్ధీతి (మహావ. ౨౯౬) మేణ్డకో నామ విపస్సిమ్హి భగవతి కతాధికారో మగధరట్ఠే భద్దియనగరే సేట్ఠి. తస్స కిర పచ్ఛిమగేహే అట్ఠకరీసమత్తే ఠానే హత్థిఅస్సఉసభప్పమాణా సువణ్ణమేణ్డకా పథవిం భిన్దిత్వా పిట్ఠియా పిట్ఠిం పహరమానా ఉట్ఠహింసు, తేసం ముఖేసు పఞ్చవణ్ణానం సుత్తానం గేణ్డుకా పక్ఖిత్తా హోన్తి. సప్పితేలమధుఫాణితాదీహి చ వత్థచ్ఛాదనహిరఞ్ఞసువణ్ణాదీహి చ అత్థే సతి తేసం ముఖతో గేణ్డుకం అపనేన్తి. ఏకస్సపి మేణ్డకస్స ముఖతో సకలజమ్బుదీపవాసీనం పహోనకం సప్పితేలమధుఫాణితవత్థచ్ఛాదనహిరఞ్ఞసువణ్ణం నిక్ఖమతి. తతో పట్ఠాయేస మేణ్డకసేట్ఠీతి పఞ్ఞాయీతి అయమస్స పుఞ్ఞవతో ఇద్ధి.

ఘోసితస్స గహపతిస్స పుఞ్ఞవతో ఇద్ధీతి ఘోసితో (అ. ని. అట్ఠ. ౧.౧.౨౬౦-౨౬౧) నామ పచ్చేకసమ్బుద్ధే కతాధికారో సక్కరట్ఠే కోసమ్బియం సేట్ఠి. సో కిర దేవలోకతో చవిత్వా కోసమ్బియం నగరసోభినియా కుచ్ఛిస్మిం నిబ్బత్తి. సా తం విజాతదివసే సుప్పే సయాపేత్వా సఙ్కారకూటే ఛడ్డాపేసి. దారకం కాకసునఖా పరివారేత్వా నిసీదింసు. ఏకో పురిసో తం దిస్వావ పుత్తసఞ్ఞం పటిలభిత్వా ‘‘పుత్తో మే లద్ధో’’తి గేహం నేసి. తదా కోసమ్బికసేట్ఠి పురోహితం దిస్వా ‘‘కిం, ఆచరియ, అజ్జ తే తిథికరణనక్ఖత్తాదయో ఓలోకితా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఆమ, మహాసేట్ఠీ’’తి వుత్తే ‘‘జనపదస్స కిం భవిస్సతీ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘ఇమస్మిం నగరే అజ్జ జాతదారకో జేట్ఠసేట్ఠి భవిస్సతీ’’తి ఆహ. తదా సేట్ఠినో భరియా గరుగబ్భా హోతి, తస్మా సో సీఘం గేహం పేసేసి ‘‘గచ్ఛ, జానాహి నం విజాతా వా, న వా’’తి. ‘‘న విజాతా’’తి సుత్వా గేహం గన్త్వా కాళిం నామ దాసిం పక్కోసిత్వా సహస్సం దత్వా ‘‘గచ్ఛ, ఇమస్మిం నగరే ఉపధారేత్వా అజ్జ జాతదారకం గణ్హిత్వా ఏహీ’’తి ఆహ. సా ఉపధారేన్తీ తం గేహం గన్త్వా తం దారకం తం దివసం జాతం ఞత్వా సహస్సం దత్వా ఆనేత్వా సేట్ఠినో దస్సేసి. సేట్ఠి ‘‘సచే మే ధీతా జాయిస్సతి, తాయ నం సద్ధిం నివాసేత్వా సేట్ఠిట్ఠానస్స సామికం కరిస్సామి. సచే పుత్తో జాయిస్సతి, ఘాతేస్సామి న’’న్తి చిన్తేత్వా తం గేహే వడ్ఢాపేసి.

అథస్స భరియా కతిపాహచ్చయేన పుత్తం విజాయి. సేట్ఠి ‘‘ఇమస్మిం అసతి మమ పుత్తో సేట్ఠిట్ఠానం లభిస్సతి. ఇదానేవ నం మారేతుం వట్టతీ’’తి కాళిం ఆమన్తేత్వా ‘‘గచ్ఛ జే, వజతో గున్నం నిక్ఖమనవేలాయ వజద్వారమజ్ఝే ఇమం తిరియం నిపజ్జాపేహి, గావియో నం మద్దిత్వా మారేస్సన్తి, మద్దితామద్దితభావం పనస్స ఞత్వా ఏహీ’’తి ఆహ. సా గన్త్వా గోపాలకేన వజద్వారే వివటమత్తేయేవ తం తథా నిపజ్జాపేసి. గోగణజేట్ఠకో ఉసభో అఞ్ఞస్మిం కాలే సబ్బపచ్ఛా నిక్ఖమన్తోపి తందివసం సబ్బపఠమం నిక్ఖమిత్వా దారకం చతున్నం పాదానం అన్తరే కత్వా అట్ఠాసి. అనేకసతా గావో ఉసభస్స ద్వే పస్సాని ఘంసన్తియో నిక్ఖమింసు. గోపాలకోపి ‘‘అయం ఉసభో పుబ్బే సబ్బపచ్ఛా నిక్ఖమతి, అజ్జ పన పఠమం నిక్ఖమిత్వా ద్వారమజ్ఝే నిచ్చలోవ ఠితో, కిం ను ఖో ఏత’’న్తి చిన్తేత్వా గన్త్వా తస్స హేట్ఠా నిపన్నం దారకం దిస్వా పుత్తసినేహం పటిలభిత్వా ‘‘పుత్తో మే లద్ధో’’తి గేహం నేసి.

కాళీ గన్త్వా సేట్ఠినా పుచ్ఛితా తమత్థం ఆరోచేత్వా ‘‘గచ్ఛ, నం పున ఇమం సహస్సం దత్వా ఆనేహీ’’తి వుత్తా పున ఆనేత్వా అదాసి. అథ నం సేట్ఠి ఆహ – ‘‘అమ్మ కాళి, ఇమస్మిం నగరే పఞ్చసకటసతాని పచ్చూసకాలే ఉట్ఠాయ వాణిజ్జాయ గచ్ఛన్తి, త్వం ఇమం నేత్వా చక్కమగ్గే నిపజ్జాపేహి, గోణా వా నం మద్దిస్సన్తి, చక్కం వా ఛిన్దిస్సతి, పవత్తిఞ్చస్స ఞత్వా ఆగచ్ఛేయ్యాసీ’’తి. సా గన్త్వా చక్కమగ్గే నిపజ్జాపేసి. సాకటికజేట్ఠకో పురతో అహోసి. అథస్స గోణా తం ఠానం పత్వా ధురం ఛడ్డేసుం, పునప్పునం ఆరోపేత్వా పాజియమానాపి పురతో న గచ్ఛింసు. ఏవం తస్స తేహి సద్ధిం వాయమన్తస్సేవ అరుణం ఉట్ఠహి. సో ‘‘కిం నామ గోణా కరింసూ’’తి మగ్గం ఓలోకేన్తో దారకం దిస్వా ‘‘భారియం వత కమ్మ’’న్తి చిన్తేత్వా ‘‘పుత్తో మే లద్ధో’’తి తుట్ఠమానసో తం గేహం నేసి.

కాళీపి గన్త్వా సేట్ఠినా పుచ్ఛితా తం పవత్తిం ఆచిక్ఖిత్వా ‘‘గచ్ఛ, నం పున సహస్సం దత్వా ఆనేహీ’’తి వుత్తా తథా అకాసి. అథ నం సేట్ఠి ఆహ – ‘‘ఇదాని నం ఆమకసుసానం నేత్వా గచ్ఛన్తరే నిపజ్జాపేహి, తత్థ సునఖాదీహి ఖాదితో, అమనుస్సేన వా పహటో మరిస్సతి, మతామతభావఞ్చస్స జానిత్వా ఆగచ్ఛేయ్యాసీ’’తి. సా తం నేత్వా తత్థ నిపజ్జాపేత్వా ఏకమన్తే అట్ఠాసి. తం సునఖాదయో వా అమనుస్సో వా ఉపసఙ్కమితుం నాసక్ఖింసు. అథేకో అజపాలో అజా గోచరం నేన్తో సుసానపస్సేన గచ్ఛతి. ఏకా అజా పణ్ణాని ఖాదమానా గచ్ఛన్తరం పవిసిత్వా దారకం దిస్వా జణ్ణుకేహి ఠత్వా దారకస్స థనం అదాసి. అజపాలకేన ‘‘హే హే’’తి సద్దే కతేపి న నిక్ఖమి. సో ‘‘యట్ఠియా నం పహరిత్వా నీహరిస్సామీ’’తి గచ్ఛన్తరం పవిట్ఠో జణ్ణుకేహి ఠత్వా దారకం ఖీరం పాయన్తిం దిస్వా దారకే పుత్తసినేహం పటిలభిత్వా ‘‘పుత్తో మే లద్ధో’’తి ఆదాయ పక్కామి.

కాళీ గన్త్వా సేట్ఠినా పుచ్ఛితా తం పవత్తిం ఆచిక్ఖిత్వా ‘‘గచ్ఛ, నం పున సహస్సం దత్వా ఆనేహీ’’తి వుత్తా తథా అకాసి. అయ నం సేట్ఠి ఆహ – ‘‘అమ్మ, ఇమం ఆదాయ చోరపపాతపబ్బతం అభిరుహిత్వా పపాతే ఖిప, పబ్బతకుచ్ఛియం పటిహఞ్ఞమానో ఖణ్డాఖణ్డికో హుత్వా భూమియం పతిస్సతి, మతామతభావఞ్చస్స ఞత్వా ఆగచ్ఛేయ్యాసీ’’తి. సా తం తథా నేత్వా పబ్బతమత్థకే ఠత్వా ఖిపి. తం ఖో పన పబ్బతకుచ్ఛిం నిస్సాయ మహావేళుగుమ్బో పబ్బతానుసారేనేవ వడ్ఢి, తస్స మత్థకం ఘనజాతో జిఞ్జుకగుమ్బో అవత్థరి. దారకో పతన్తో కోజవే వియ తస్మిం పతి. తం దివసఞ్చ నళకారజేట్ఠకస్స వేణుబలి పత్తో హోతి. సో పుత్తేన సద్ధిం గన్త్వా తం వేళుగుమ్బం ఛిన్దితుం ఆరభి. తస్మిం చలితే దారకో సద్దమకాసి. సో దారకసద్దో వియాతి ఏకేన పస్సేన అభిరుహిత్వా తం దిస్వా ‘‘పుత్తో మే లద్ధో’’తి తుట్ఠచిత్తో ఆదాయ గతో. కాళీ గన్త్వా సేట్ఠినా పుచ్ఛితా తం పవత్తిం ఆచిక్ఖిత్వా ‘‘గచ్ఛ, నం పున సహస్సం దత్వా ఆనేహీ’’తి వుత్తా తథా అకాసి.

సేట్ఠినో ఇదఞ్చిదఞ్చ కరోన్తస్సేవ దారకో వడ్ఢితో. మహాఘోసవచనత్తా చస్స ఘోసితోతేవ నామం అహోసి. సో సేట్ఠినో అక్ఖిమ్హి కణ్టకో వియ ఖాయి, ఉజుకం ఓలోకేతుమ్పి న విసహి. అథస్స మరణూపాయం చిన్తేన్తో అత్తనో కుమ్భకారస్స సన్తికం గన్త్వా తస్స ‘‘కదా ఆవాపం ఆలిమ్పేస్ససీ’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘స్వే’’తి వుత్తే ‘‘తేన హి ఇదం సహస్సం గణ్హిత్వా మమేకం కమ్మం కరోహీ’’తి ఆహ. ‘‘కిం సామీ’’తి? ‘‘ఏకో మే అవజాతపుత్తో అత్థి, తం తవ సన్తికం పేసిస్సామి, అథ నం గబ్భం పవేసేత్వా తిణ్హాయ వాసియా ఖణ్డాఖణ్డికం ఛిన్దిత్వా చాటియం పక్ఖిపిత్వా ఆవాపే పవేసేయ్యాసీతి. ఇదం తే సహస్సం సచ్చకారసదిసం, ఉత్తరిం పన తే కత్తబ్బయుత్తకం పచ్ఛా కరిస్సామీ’’తి. కుమ్భకారో ‘‘సాధూ’’తి సమ్పటిచ్ఛి.

సేట్ఠి పునదివసే ఘోసితం పక్కోసిత్వా ‘‘హియ్యో మయా కుమ్భకారో ఏకం కమ్మం ఆణత్తో, ఏహి, త్వం తాత, తస్స సన్తికం గన్త్వా ఏవం వదేహి ‘హియ్యో కిర మే పితరా ఆణత్తం కమ్మం నిప్ఫాదేహీ’’’తి పహిణి. సో ‘‘సాధూ’’తి అగమాసి. తం తత్థ గచ్ఛన్తం ఇతరో సేట్ఠినో పుత్తో దారకేహి సద్ధిం గుళకకీళం కీళన్తో దిస్వా పక్కోసిత్వా ‘‘కుహిం గచ్ఛసీ’’తి పుచ్ఛిత్వా పితు సాసనం గహేత్వా ‘‘కుమ్భకారస్స సన్తిక’’న్తి వుత్తే ‘‘అహం తత్థ గమిస్సామి, ఇమే మం దారకా బహులక్ఖం జినింసు, తం మే పటిజినిత్వా దేహీ’’తి ఆహ. ‘‘అహం పితు భాయామీ’’తి. ‘‘మా భాయి, భాతిక, అహం తం సాసనం హరిస్సామీ’’తి. ‘‘బహూహి జితో యావాహం ఆగచ్ఛామి, తావ మే లక్ఖం పటిజినాహీ’’తి. ఘోసితో కిర గుళకకీళాయం ఛేకో, తేన నం ఏవం నిబన్ధి. సోపి తం ‘‘తేన హి గన్త్వా కుమ్భకారం వదేహి ‘పితరా కిర మే హియ్యో ఏకం కమ్మం ఆణత్తం, తం నిప్ఫాదేహీ’’’తి ఉయ్యోజేసి. సో తస్స సన్తికం గన్త్వా తథా అవచ. అథ నం కుమ్భకారో సేట్ఠినా వుత్తనియామేన మారేత్వా ఆవాపే ఖిపి. ఘోసితోపి దివసభాగం కీళిత్వా సాయన్హసమయేవ గేహం గన్త్వా ‘‘కిం, తాత, న గతోసీ’’తి వుత్తే అత్తనో అగతకారణఞ్చ కనిట్ఠస్స గతకారణఞ్చ ఆరోచేసి. సేట్ఠి ‘‘ధీ ధీ’’తి మహావిరవం విరవిత్వా సకలసరీరే పక్కుథితలోహితో వియ హుత్వా ‘‘అమ్భో కుమ్భకార, మా నాసయి, మా నాసయీ’’తి బాహా పగ్గయ్హ కన్దన్తో తస్స సన్తికం అగమాసి. కుమ్భకారో తం తథా ఆగచ్ఛన్తం దిస్వా ‘‘సామి, మా సద్దం కరి, కమ్మం నిప్ఫన్న’’న్తి ఆహ. సో పబ్బతేన వియ మహన్తేన సోకేన అవత్థటో హుత్వా అనప్పకం దోమనస్సం పటిసంవేదేసి.

ఏవం సన్తేపి పన సేట్ఠి తం ఉజుకం ఓలోకేతుం న సక్కోతి. ‘‘కిన్తి నం మారేయ్య’’న్తి చిన్తేన్తో ‘‘మమ గామసతే ఆయుత్తకస్స సన్తికం పేసేత్వా మారాపేస్సామీ’’తి ఉపాయం దిస్వా ‘‘అయం మే అవజాతపుత్తో, ఇమం మారేత్వా వచ్చకూపే ఖిపతు, ఏవఞ్చ కతే అహం మాతులస్స కత్తబ్బయుత్తకం జానిస్సామీ’’తి తస్స పణ్ణం లిఖిత్వా ‘‘తాత ఘోసిత, అమ్హాకం గామసతే ఆయుత్తకో అత్థి, ఇమం పణ్ణం హరిత్వా తస్స దేహీ’’తి వత్వా పణ్ణం తస్స దుస్సన్తే బన్ధి. సో పన అక్ఖరసమయం న జానాతి. దహరకాలతో పట్ఠాయ హి తం మారాపేన్తోవ సేట్ఠి మారేతుం నాసక్ఖి, కిం అక్ఖరసమయం సిక్ఖాపేస్సతి. సో అత్తనో మరణపణ్ణమేవ దుస్సన్తే బన్ధిత్వా నిక్ఖమన్తో ఆహ – ‘‘పాథేయ్యం మే, తాత, నత్థీ’’తి. ‘‘పాథేయ్యేన కమ్మం నత్థి, అన్తరామగ్గే అసుకగామే నామ మమ సహాయకో సేట్ఠి అత్థి, తస్స ఘరే పాతరాసం కత్వా పురతో గచ్ఛా’’తి. సో ‘‘సాధూ’’తి పితరం వన్దిత్వా నిక్ఖన్తో తం గామం పత్వా సేట్ఠిఘరం పుచ్ఛిత్వా గన్త్వా సేట్ఠిజాయం పస్సి. ‘‘కుతో ఆగతోసీ’’తి చ వుత్తే ‘‘అన్తోనగరతో’’తి ఆహ. ‘‘కస్స పుత్తోసీ’’తి? ‘‘తుమ్హాకం సహాయసేట్ఠినో, అమ్మా’’తి. ‘‘త్వంసి ఘోసితో నామా’’తి? ‘‘ఆమ, అమ్మా’’తి. తస్సా సహ దస్సనేనేవ తస్మిం పుత్తసినేహో ఉప్పజ్జి. సేట్ఠినో పనేకా ధీతా అత్థి పన్నరససోళసవస్సుద్దేసికా అభిరూపా పాసాదికా, తం రక్ఖితుం ఏకమేవ పేసనకారికం దాసిం దత్వా సత్తభూమికస్స పాసాదస్స ఉపరిమతలే సిరిగబ్భే వసాపేన్తి. సేట్ఠిధీతా తస్మిం ఖణే తం దాసిం అన్తరాపణం పేసేసి. అథ నం సేట్ఠిజాయా దిస్వా ‘‘కుహిం గచ్ఛసీ’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘అయ్యధీతాయ పేసనేనా’’తి వుత్తే ‘‘ఇతో తావ ఏహి, తిట్ఠతు పేసనం, పుత్తస్స మే పీఠకం అత్థరిత్వా ఉదకం ఆహరిత్వా పాదే ధోవిత్వా తేలం మక్ఖిత్వా సయనం అత్థరిత్వా దేహి, పచ్ఛా పేసనం కరిస్ససీ’’తి ఆహ. సా తథా అకాసి.

అథ నం చిరేనాగతం సేట్ఠిధీతా సన్తజ్జేసి. అథ నం సా ఆహ – ‘‘మా మే కుజ్ఝి, సేట్ఠిపుత్తో ఘోసితో ఆగతో, తస్స ఇదఞ్చిదఞ్చ కత్వా తత్థ గన్త్వా ఆగతామ్హీ’’తి. సేట్ఠిధీతాయ ‘‘సేట్ఠిపుత్తో ఘోసితో’’తి నామం సుత్వావ పుబ్బసన్నివాసవసేన పేమం ఛవిఆదీని ఛిన్దిత్వా అట్ఠిమిఞ్జం ఆహచ్చ ఠితం. అథ నం పుచ్ఛి ‘‘కుహిం సో అమ్మా’’తి? ‘‘సయనే నిపన్నో నిద్దాయతీ’’తి. ‘‘అత్థి పనస్స హత్థే కిఞ్చీ’’తి? ‘‘దుస్సన్తే పణ్ణం అత్థీ’’తి. సా ‘‘కిం పణ్ణం ను ఖో ఏత’’న్తి తస్మిం నిద్దాయన్తే మాతాపితూనం అఞ్ఞవిహితతాయ అపస్సన్తానం ఓతరిత్వా తస్స సన్తికం గన్త్వా తం పణ్ణం మోచేత్వా ఆదాయ అత్తనో గబ్భం పవిసిత్వా ద్వారం పిధాయ వాతపానం వివరిత్వా అక్ఖరసమయే కుసలతాయ తం పణ్ణం వాచేత్వా ‘‘అహో వత బాలో అత్తనో మరణపణ్ణం దుస్సన్తే బన్ధిత్వా విచరతి, సచే మయా న దిట్ఠం అస్స, నత్థి తస్స జీవిత’’న్తి. తం పణ్ణం ఫాలేత్వా నాసేత్వా సేట్ఠిస్స వచనేన అపరం పణ్ణం లిఖి – ‘‘అయం మమ పుత్తో ఘోసితో నామ, గామసతతో పణ్ణాకారం ఆహరాపేత్వా ఇమస్స జనపదసేట్ఠినో ధీతరా సద్ధిం మఙ్గలం కత్వా అత్తనో వసనగామస్స మజ్ఝే ద్విభూమికం గేహం కారేత్వా పాకారపరిక్ఖేపేన చేవ పురిసగుత్తీహి చ సుసంవిహితారక్ఖం కరోతు, మయ్హం ఇదఞ్చిదఞ్చ మయా కతన్తి సాసనం పేసేతు. ఏవం కతే అహం మాతులస్స కత్తబ్బయుత్తకం జానిస్సామీ’’తి లిఖిత్వా చ పణ్ణం సఙ్ఘరిత్వా దుస్సన్తేయేవస్స బన్ధి.

సో దివసభాగం నిద్దాయిత్వా ఉట్ఠాయ భుఞ్జిత్వా పక్కామి, పునదివసే పాతోవ తం గామం గన్త్వా ఆయుత్తకం గామకిచ్చం కరోన్తమేవ పస్సి. సో తం దిస్వా ‘‘కిం తాతా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘పితరా మే తుమ్హాకం పణ్ణం పేసిత’’న్తి వుత్తే పణ్ణం గహేత్వా వాచేత్వా తుట్ఠమానసో ‘‘పస్సథ, భో, మమ సామినో మయి సినేహం కత్వా జేట్ఠపుత్తస్స మఙ్గలం కరోతూ’’తి మమ సన్తికం పహిణి. ‘‘సీఘం దారుఆదీని ఆహరథా’’తి గహపతికే ఆణాపేత్వా గామమజ్ఝే వుత్తప్పకారం గేహం కారాపేత్వా గామసతతో పణ్ణాకారం ఆహరాపేత్వా జనపదసేట్ఠినో ధీతరం ఆనేత్వా మఙ్గలం కత్వా సేట్ఠిస్స సాసనం పహిణి ‘‘ఇదఞ్చిదఞ్చ మయా కత’’న్తి.

తం సుత్వా సేట్ఠినో ‘‘యం కారేమి, తం న హోతి. యం న కారేమి, తం హోతీ’’తి మహన్తం దోమనస్సం ఉప్పజ్జి. పుత్తసోకేన సద్ధిం సో సోకో ఏకతో హుత్వా కుచ్ఛిదాహం ఉప్పాదేత్వా అతిసారం జనేసి. సేట్ఠిధీతాపి ‘‘సచే కోచి సేట్ఠినో సన్తికా ఆగచ్ఛతి, మమ అకథేత్వా సేట్ఠిపుత్తస్స పఠమతరం మా కథేథా’’తి ఆణాపేసి. సేట్ఠిపి ఖో ‘‘న దాని దుట్ఠపుత్తం మమ సాపతేయ్యస్స సామికం కరిస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా ఏకం ఆయుత్తకం ఆహ – ‘‘మాతుల, పుత్తం మే దట్ఠుకామోమ్హి, ఏకం పాదమూలికం పేసేత్వా ఏకం పణ్ణం లిఖిత్వా పేసేత్వా మమ పుత్తం పక్కోసాపేహీ’’తి. సో ‘‘సాధూ’’తి పణ్ణం దత్వా ఏకం పురిసం పేసేసి. సేట్ఠిధీతా సేట్ఠిస్స బలవగిలానకాలే ఘోసితకుమారం ఆదాయ అగమాసి. సేట్ఠి కాలమకాసి. రాజా పితరి కాలఙ్కతే పితరా భుత్తభోగం దత్వా సబ్బసతేన సేట్ఠిట్ఠానం అదాసి. ఘోసితసేట్ఠి నామ హుత్వా మహాసమ్పత్తియం ఠితో సేట్ఠిధీతాయ కాళియా వచనేన ఆదితో పట్ఠాయ సత్తసు ఠానేసు అత్తనో మరణముత్తభావం ఞత్వా దేవసికం సతసహస్సం విస్సజ్జేత్వా దానం పట్ఠపేసీతి. ఏవమస్స సత్తసు ఠానేసు అరోగభావో పుఞ్ఞవతో ఇద్ధి. తత్థ గహన్తి గేహం వుచ్చతి, గహే పతి గహపతి. మహాసాలకులే అధిపతిస్సేతం నామం. కేసుచి పోత్థకేసు ఘోసితానన్తరం మేణ్డకో లిఖితో.

పఞ్చన్నం మహాపుఞ్ఞానం పుఞ్ఞవతో ఇద్ధీతి ఏత్థ పుఞ్ఞిద్ధి పఞ్చన్నం మహాపుఞ్ఞానం దట్ఠబ్బాతి అత్థో. పఞ్చ మహాపుఞ్ఞా నామ మేణ్డకసేట్ఠి, తస్స భరియా చన్దపదుమా, పుత్తో ధనఞ్చయసేట్ఠి, సుణిసా సుమనదేవీ, దోసో పుణ్ణో నామాతి ఇమే పఞ్చ జనా పచ్చేకసమ్బుద్ధే కతాధికారా. తేసు మేణ్డకసేట్ఠి అడ్ఢతేరసాని కోట్ఠసతాని సోధాపేత్వా సీసం న్హాతో ద్వారే నిసీదిత్వా ఉద్ధం ఉల్లోకేతి, ఆకాసతో రత్తసాలిధారా ఓపతిత్వా సబ్బకోట్ఠే పూరేతి. తస్స భరియా తణ్డులం ఏకనాళిమత్తం గహేత్వా భత్తం పచాపేత్వా ఏకస్మిం సూపబ్యఞ్జనకే సూపం కారేత్వా సబ్బాలఙ్కారపటిమణ్డితా ద్వారకోట్ఠకే పఞ్ఞత్తాసనే నిసీదిత్వా ‘‘సబ్బే భత్తేన అత్థికా ఆగచ్ఛన్తూ’’తి ఘోసాపేత్వా పక్కోసాపేత్వా సువణ్ణకటచ్ఛుం ఆదాయ ఆగతాగతానం ఉపనీతభాజనాని పూరేత్వా దేతి, సకలదివసమ్పి దేన్తియా కటచ్ఛునా సకిం గహితట్ఠానమత్తమేవ పఞ్ఞాయతి. తస్స పుత్తో సీసం న్హాతో సహస్సత్థవికం ఆదాయ ‘‘కహాపణేహి అత్థికా ఆగచ్ఛన్తూ’’తి ఘోసాపేత్వా ఆగతాగతానం గహితభాజనాని పూరేత్వా దేతి. థవికాయ కహాపణసహస్సమేవ హోతి. తస్స సుణిసా సబ్బాలఙ్కారపటిమణ్డితా చతుదోణికం వీహిపిటకం ఆదాయ ఆసనే నిసిన్నా ‘‘బీజభత్తేన అత్థికా ఆగచ్ఛన్తూ’’తి ఘోసాపేత్వా ఆగతాగతానం గహితభాజనాని పూరేత్వా దేతి, పిటకం యథాపూరితమేవ హోతి. తస్స దాసో సబ్బాలఙ్కారపటిమణ్డితో సువణ్ణయుగే సువణ్ణయోత్తేహి గోణే యోజేత్వా సువణ్ణపతోదయట్ఠిం ఆదాయ గోణానం గన్ధపఞ్చఙ్గులికాని దత్వా విసాణేసు సువణ్ణకోసకే పటిముఞ్చిత్వా ఖేత్తం గన్త్వా పాజేతి, ఇతో తిస్సో, ఇతో తిస్సో, మజ్ఝే ఏకాతి సత్త సీతాయో భిజ్జిత్వా గచ్ఛన్తి. జమ్బుదీపవాసినో భత్తబీజహిరఞ్ఞసువణ్ణాదీసు యథారుచితం సేట్ఠిగేహతోయేవ గణ్హింసు. అనుక్కమేన పన భద్దియనగరం అనుప్పత్తే భగవతి భగవతో ధమ్మదేసనాయ పఞ్చ మహాపుఞ్ఞా చ ధనఞ్చయసేట్ఠిస్స ధీతా విసాఖా చ సోతాపత్తిఫలం పాపుణింసు. అయం పన నేసం పఞ్చన్నం మహాపుఞ్ఞానం పుఞ్ఞవతో ఇద్ధి. సఙ్ఖేపేన పన పరిపాకగతే పుఞ్ఞసమ్భారే ఇజ్ఝనకవిసేసో పుఞ్ఞవతో ఇద్ధి.

విజ్జామయిద్ధినిద్దేసే ఇజ్ఝనాకారం గన్ధారివిజ్జం వా ఉపచారసిద్ధం పత్థితసిద్ధం అఞ్ఞం వా విజ్జం ధారేన్తీతి విజ్జాధరా. విజ్జం పరిజప్పేత్వాతి యథోపచారం విజ్జం ముఖేన పరివత్తేత్వా. సేసం వుత్తత్థమేవాతి.

సమ్మాపయోగిద్ధినిద్దేసే ఇజ్ఝనాకారమత్తం పుచ్ఛిత్వా అఞ్ఞస్స విసేసస్స అభావతో ‘‘కతమా’’తి అపుచ్ఛిత్వా పకారమత్తమేవ పుచ్ఛన్తేన ‘‘కథ’’న్తి పుచ్ఛా కతా, తథేవ ‘‘ఏవ’’న్తి నిగమనం కతం. ఏత్థ చ పటిపత్తిసఙ్ఖాతస్సేవ సమ్మాపయోగస్స దీపనవసేన పురిమపాళిసదిసావ పాళి ఆగతా. అట్ఠకథాయం పన సకటబ్యూహాదికరణవసేన యంకిఞ్చి సంవిదహనం యంకిఞ్చి సిప్పకమ్మం యంకిఞ్చి వేజ్జకమ్మం తిణ్ణం వేదానం ఉగ్గహణం తిణ్ణం పిటకానం ఉగ్గహణం, అన్తమసో కసనవపనాదీని ఉపాదాయ తం తం కమ్మం కత్వా నిబ్బత్తవిసేసో తత్థ తత్థ సమ్మాపయోగపచ్చయా ఇజ్ఝనట్ఠేన ఇద్ధీతి ఆగతాతి.

ఇద్ధికథావణ్ణనా నిట్ఠితా.