౧. పఠమసుత్తన్తనిద్దేసవణ్ణనా

తథట్ఠేనాతి యథాసభావట్ఠేన. పీళనట్ఠాదయో ఞాణకథాయం వుత్తత్థాయేవ.

౯. ఏకప్పటివేధానీతి ఏకేన మగ్గఞాణేన పటివేధో, ఏకతో వా పటివేధో ఏతేసన్తి ఏకప్పటివేధాని. అనత్తట్ఠేనాతి చతున్నమ్పి సచ్చానం అత్తవిరహితత్తా అనత్తట్ఠేన. వుత్తఞ్హేతం విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౨.౫౬౭) – పరమత్థతో హి సబ్బానేవ సచ్చాని వేదకకారకనిబ్బుతగమకాభావతో సుఞ్ఞానీతి వేదితబ్బాని. తేనేతం వుచ్చతి –

‘‘దుక్ఖమేవ హి, న కోచి దుక్ఖితో, కారకో న, కిరియావ విజ్జతి;

అత్థి నిబ్బుతి, న నిబ్బుతో పుమా, మగ్గమత్థి, గమకో న విజ్జతీ’’తి. (విసుద్ధి. ౨.౫౬౭);

అథ వా –

‘‘ధువసుభసుఖత్తసుఞ్ఞం, పురిమద్వయమత్తసుఞ్ఞమమతపదం;

ధువసుఖఅత్తవిరహితో, మగ్గో ఇతి సుఞ్ఞతా తేసూ’’తి. (విసుద్ధి. ౨.౫౬౭);

సచ్చట్ఠేనాతి అవిసంవాదకట్ఠేన. పటివేధట్ఠేనాతి మగ్గక్ఖణే పటివిజ్ఝితబ్బట్ఠేన. ఏకసఙ్గహితానీతి తథట్ఠాదినా ఏకేకేనేవ అత్థేన సఙ్గహితాని, ఏకగణనం గతానీతి అత్థో. యం ఏకసఙ్గహితం, తం ఏకత్తన్తి యస్మా ఏకేన సఙ్గహితం, తస్మా ఏకత్తన్తి అత్థో. సచ్చానం బహుత్తేపి ఏకత్తమపేక్ఖిత్వా ఏకవచనం కతం. ఏకత్తం ఏకేన ఞాణేన పటివిజ్ఝతీతి పుబ్బభాగే చతున్నం సచ్చానం నానత్తేకత్తం స్వావత్థితం వవత్థపేత్వా ఠితో మగ్గక్ఖణే ఏకేన మగ్గఞాణేన తథట్ఠాదితంతంఏకత్తం పటివిజ్ఝతి. కథం? నిరోధసచ్చస్స తథట్ఠాదికే ఏకత్తే పటివిద్ధే సేససచ్చానమ్పి తథట్ఠాదికం ఏకత్తం పటివిద్ధమేవ హోతి. యథా పుబ్బభాగే పఞ్చన్నం ఖన్ధానం నానత్తేకత్తం స్వావత్థితం వవత్థపేత్వా ఠితస్స మగ్గవుట్ఠానకాలే అనిచ్చతో వా దుక్ఖతో వా అనత్తతో వా వుట్ఠహన్తస్స ఏకస్మిమ్పి ఖన్ధే అనిచ్చాదితో దిట్ఠే సేసఖన్ధాపి అనిచ్చాదితో దిట్ఠావ హోన్తి, ఏవమిదన్తి దట్ఠబ్బం. దుక్ఖస్స దుక్ఖట్ఠో తథట్ఠోతి దుక్ఖసచ్చస్స పీళనట్ఠాదికో చతుబ్బిధో అత్థో సభావట్ఠేన తథట్ఠో. సేససచ్చేసుపి ఏసేవ నయో. సోయేవ చతుబ్బిధో అత్థో అత్తాభావతో అనత్తట్ఠో. వుత్తసభావే అవిసంవాదకతో సచ్చట్ఠో. మగ్గక్ఖణే పటివిజ్ఝితబ్బతో పటివేధట్ఠో వుత్తోతి వేదితబ్బం.

౧౦. యం అనిచ్చన్తిఆది సామఞ్ఞలక్ఖణపుబ్బఙ్గమం కత్వా దస్సితం. తత్థ యం అనిచ్చం, తం దుక్ఖం. యం దుక్ఖం, తం అనిచ్చన్తి దుక్ఖసముదయమగ్గా గహితా. తాని హి తీణి సచ్చాని అనిచ్చాని చేవ అనిచ్చత్తా దుక్ఖాని చ. యం అనిచ్చఞ్చ దుక్ఖఞ్చ, తం అనత్తాతి తానియేవ తీణి గహితాని. యం అనిచ్చఞ్చ దుక్ఖఞ్చ అనత్తా చాతి తేహి తీహి సహ నిరోధసచ్చఞ్చ సఙ్గహితం. చత్తారిపి హి అనత్తాయేవ. తం తథన్తి తం సచ్చచతుక్కం సభావభూతం. తం సచ్చన్తి తదేవ సచ్చచతుక్కం యథాసభావే అవిసంవాదకం. నవహాకారేహీతిఆదీసు ‘‘సబ్బం, భిక్ఖవే, అభిఞ్ఞేయ్య’’న్తి (పటి. మ. ౧.౩; సం. ని. ౪.౪౬) వచనతో అభిఞ్ఞట్ఠేన, దుక్ఖస్స పరిఞ్ఞట్ఠే, సముదయస్స పహానట్ఠే, మగ్గస్స భావనట్ఠే, నిరోధస్స సచ్ఛికిరియట్ఠే ఆవేనికేపి ఇధ చతూసుపి సచ్చేసు ఞాతపరిఞ్ఞాసబ్భావతో పరిఞ్ఞట్ఠేన, చతుసచ్చదస్సనేన పహానసబ్భావతో పహానట్ఠేన, చతుసచ్చభావనాసబ్భావతో భావనట్ఠేన, చతున్నం సచ్చానం సచ్ఛికిరియసబ్భావతో సచ్ఛికిరియట్ఠేనాతి నిద్దిట్ఠన్తి వేదితబ్బం. నవహాకారేహి తథట్ఠేనాతిఆదీసు పఠమం వుత్తనయేనేవ యోజనా కాతబ్బా.

౧౧. ద్వాదసహి ఆకారేహీతిఆదీసు తథట్ఠాదయో ఞాణకథాయం వుత్తత్థా. ఏతేసం నిద్దేసేపి వుత్తనయేనేవ యోజనా వేదితబ్బా.

౧౨. సచ్చానం కతి లక్ఖణానీతిఆదీసు ఉపరి వత్తబ్బాని ఛ లక్ఖణాని సఙ్ఖతాసఙ్ఖతవసేన ద్విధా భిన్దిత్వా ద్వే లక్ఖణానీతి ఆహ. తత్థ సఙ్ఖతలక్ఖణఞ్చ అసఙ్ఖతలక్ఖణఞ్చాతి ‘‘తీణిమాని, భిక్ఖవే, సఙ్ఖతస్స సఙ్ఖతలక్ఖణాని ఉప్పాదో పఞ్ఞాయతి, వయో పఞ్ఞాయతి, ఠితస్స అఞ్ఞథత్తం పఞ్ఞాయతి. తీణిమాని, భిక్ఖవే, అసఙ్ఖతస్స అసఙ్ఖతలక్ఖణాని న ఉప్పాదో పఞ్ఞాయతి, న వయో పఞ్ఞాయతి, న ఠితస్స అఞ్ఞథత్తం పఞ్ఞాయతీ’’తి (అ. ని. ౩.౪౭-౪౮) ఏవం వుత్తం సఙ్ఖతస్స సఙ్ఖతమితి లక్ఖణఞ్చ అసఙ్ఖతస్స అసఙ్ఖతమితి లక్ఖణఞ్చ. సఙ్ఖతం పన న లక్ఖణం, లక్ఖణం న సఙ్ఖతం. న చ సఙ్ఖతం వినా లక్ఖణం పఞ్ఞాపేతుం సక్కా, నపి లక్ఖణం వినా సఙ్ఖతం. లక్ఖణేన పన సఙ్ఖతం పాకటం హోతి.

పున తదేవ లక్ఖణద్వయం విత్థారతో దస్సేన్తో ఛ లక్ఖణానీతి ఆహ. సఙ్ఖతానం సచ్చానన్తి దుక్ఖసముదయమగ్గసచ్చానం. తాని హి పచ్చయేహి సఙ్గమ్మ కతత్తా సఙ్ఖతాని. ఉప్పాదోతి జాతి. పఞ్ఞాయతీతి జానీయతి. వయోతి భఙ్గో. ఠితానం అఞ్ఞథత్తన్తి ఠితిప్పత్తానం అఞ్ఞథాభావో జరా. తిణ్ణం సఙ్ఖతసచ్చానం నిప్ఫన్నత్తా ఉప్పాదవయఞ్ఞథత్తం వుత్తం, తేసంయేవ పన ఉప్పాదస్స, జరాయ భఙ్గస్స చ అనిప్ఫన్నత్తా ఉప్పాదవయఞ్ఞథత్తం న వత్తబ్బం. సఙ్ఖతనిస్సితత్తా ఉప్పాదవయఞ్ఞథత్తం న పఞ్ఞాయతీతి న వత్తబ్బం. సఙ్ఖతవికారత్తా పన సఙ్ఖతన్తి వత్తబ్బం. దుక్ఖసముదయానం ఉప్పాదజరాభఙ్గా సచ్చపరియాపన్నా, మగ్గసచ్చస్స ఉప్పాదజరాభఙ్గా న సచ్చపరియాపన్నాతి వదన్తి. తత్థ ‘‘సఙ్ఖతానం ఉప్పాదక్ఖణే సఙ్ఖతాపి ఉప్పాదలక్ఖణమ్పి కాలసఙ్ఖాతో తస్స ఖణోపి పఞ్ఞాయతి, ఉప్పాదే వీతివత్తే సఙ్ఖతాపి జరాలక్ఖణమ్పి కాలసఙ్ఖాతో తస్స ఖణోపి పఞ్ఞాయతి, భఙ్గక్ఖణే సఙ్ఖతాపి జరాపి భఙ్గలక్ఖణమ్పి కాలసఙ్ఖాతో తస్స ఖణోపి పఞ్ఞాయతీ’’తి ఖన్ధకవగ్గట్ఠకథాయం (సం. ని. అట్ఠ. ౨.౩.౩౭-౩౮) వుత్తం. అసఙ్ఖతస్స సచ్చస్సాతి నిరోధసచ్చస్స. తఞ్హి పచ్చయేహి సమాగమ్మ అకతత్తా సయమేవ నిప్ఫన్నన్తి అసఙ్ఖతం. ఠితస్సాతి నిచ్చత్తా ఠితస్స, న ఠానప్పత్తత్తా. పున తదేవ లక్ఖణద్వయం విత్థారతో దస్సేన్తో ద్వాదస లక్ఖణానీతి ఆహ.

చతున్నం సచ్చానం కతి కుసలాతిఆదీసు అబ్యాకతన్తి విపాకాబ్యాకతం కిరియాబ్యాకతం రూపాబ్యాకతం నిబ్బానాబ్యాకతన్తి చతూసు అబ్యాకతేసు నిబ్బానాబ్యాకతం. చత్తారిపి హి కుసలాకుసలలక్ఖణేన న బ్యాకతత్తా అబ్యాకతాని. సియా కుసలన్తి కామావచరరూపావచరారూపావచరకుసలానం వసేన కుసలమ్పి భవేయ్య. సియా అకుసలన్తి తణ్హం ఠపేత్వా సేసాకుసలవసేన. సియా అబ్యాకతన్తి కామావచరరూపావచరారూపావచరవిపాకకిరియానం రూపానఞ్చ వసేన. సియా తీణి సచ్చానీతిఆదీసు సఙ్గహితానీతి గణితాని. వత్థువసేనాతి అకుసలకుసలాబ్యాకతదుక్ఖసముదయనిరోధమగ్గసఙ్ఖాతవత్థువసేన. యం దుక్ఖసచ్చం అకుసలన్తి ఠపేత్వా తణ్హం అవసేసం అకుసలం. అకుసలట్ఠేన ద్వే సచ్చాని ఏకసచ్చేన సఙ్గహితానీతి ఇమాని ద్వే దుక్ఖసముదయసచ్చాని అకుసలట్ఠేన ఏకసచ్చేన సఙ్గహితాని, అకుసలసచ్చం నామ హోతీతి అత్థో. ఏకసచ్చం ద్వీహి సచ్చేహి సఙ్గహితన్తి ఏకం అకుసలసచ్చం ద్వీహి దుక్ఖసముదయసచ్చేహి సఙ్గహితం. యం దుక్ఖసచ్చం కుసలన్తి తేభూమకం కుసలం. ఇమాని ద్వే దుక్ఖమగ్గసచ్చాని కుసలట్ఠేన ఏకసచ్చేన సఙ్గహితాని, కుసలసచ్చం నామ హోతి. ఏకం కుసలసచ్చం ద్వీహి దుక్ఖమగ్గసచ్చేహి సఙ్గహితం. యం దుక్ఖసచ్చం అబ్యాకతన్తి తేభూమకవిపాకకిరియా రూపఞ్చ. ఇమాని ద్వే దుక్ఖనిరోధసచ్చాని అబ్యాకతట్ఠేన ఏకసచ్చేన సఙ్గహితాని, ఏకం అబ్యాకతసచ్చం నామ హోతి. ఏకం అబ్యాకతసచ్చం ద్వీహి దుక్ఖనిరోధసచ్చేహి సఙ్గహితం. తీణి సచ్చాని ఏకసచ్చేన సఙ్గహితానీతి సముదయమగ్గనిరోధసచ్చాని ఏకేన అకుసలకుసలాబ్యాకతభూతేన దుక్ఖసచ్చేన సఙ్గహితాని. ఏకం సచ్చం తీహి సచ్చేహి సఙ్గహితన్తి ఏకం దుక్ఖసచ్చం విసుం అకుసలకుసలఅబ్యాకతభూతేహి సముదయమగ్గనిరోధసచ్చేహి సఙ్గహితం. కేచి పన ‘‘దుక్ఖసముదయసచ్చాని అకుసలట్ఠేన సముదయసచ్చేన సఙ్గహితాని, దుక్ఖమగ్గసచ్చాని కుసలట్ఠేన మగ్గసచ్చేన సఙ్గహితాని, న దస్సనట్ఠేన. దుక్ఖనిరోధసచ్చాని అబ్యాకతట్ఠేన నిరోధసచ్చేన సఙ్గహితాని, న అసఙ్ఖతట్ఠేనా’’తి వణ్ణయన్తి.