౧౦. సుఞ్ఞకథా

సుఞ్ఞకథావణ్ణనా

౪౬. ఇదాని లోకుత్తరబలపరియోసానాయ బలకథాయ అనన్తరం కథితాయ లోకుత్తరసుఞ్ఞతాపరియోసానాయ సుత్తన్తపుబ్బఙ్గమాయ సుఞ్ఞతాకథాయ అపుబ్బత్థానువణ్ణనా. సుత్తన్తే తావ అథాతి వచనోపాదానే నిపాతో. ఏతేన ఆయస్మాతిఆదివచనస్స ఉపాదానం కతం హోతి. ఖోతి పదపూరణత్థే నిపాతో. యేన భగవా తేనుపసఙ్కమీతి భుమ్మత్థే కరణవచనం. తస్మా యత్థ భగవా, తత్థ ఉపసఙ్కమీతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. యేన వా కారణేన భగవా దేవమనుస్సేహి ఉపసఙ్కమితబ్బో, తేనేవ కారణేన ఉపసఙ్కమీతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. కేన చ కారణేన భగవా ఉపసఙ్కమితబ్బో? నానప్పకారగుణవిసేసాధిగమాధిప్పాయేన, సాదుఫలూపభోగాధిప్పాయేన దిజగణేహి నిచ్చఫలితమహారుక్ఖో వియ, తేన కారణేన ఉపసఙ్కమీతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. ఉపసఙ్కమీతి చ గతోతి వుత్తం హోతి. ఉపసఙ్కమిత్వాతి ఉపసఙ్కమనపరియోసానదీపనం. అథ వా ఏవఞ్చ గతో తతో ఆసన్నతరం ఠానం భగవతో సమీపసఙ్ఖాతం గన్త్వాతిపి వుత్తం హోతి.

అభివాదేత్వాతి పఞ్చపతిట్ఠితేన వన్దిత్వా. ఇదాని యేనట్ఠేన లోకే అగ్గపుగ్గలస్స ఉపట్ఠానం ఆగతో, తం పుచ్ఛితుకామో దసనఖసమోధానసముజ్జలం అఞ్జలిం సిరసి పతిట్ఠపేత్వా ఏకమన్తం నిసీది. ఏకమన్తన్తి చ భావనపుంసకనిద్దేసో ‘‘విసమం చన్దిమసూరియా పరిహరన్తీ’’తిఆదీసు (అ. ని. ౪.౭౦) వియ. తస్మా యథా నిసిన్నో ఏకమన్తం నిసిన్నో హోతి, తథా నిసీదీతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. భుమ్మత్థే వా ఏతం ఉపయోగవచనం. నిసీదీతి నిసజ్జం కప్పేసి. పణ్డితా హి దేవమనుస్సా గరుట్ఠానీయం ఉపసఙ్కమిత్వా ఆసనకుసలతాయ ఏకమన్తం నిసీదన్తి, అయఞ్చ థేరో తేసం అఞ్ఞతరో, తస్మా ఏకమన్తం నిసీది.

కథం నిసిన్నో పన ఏకమన్తం నిసిన్నో హోతీతి? ఛ నిసజ్జదోసే వజ్జేత్వా. సేయ్యథిదం – అతిదూరం అచ్చాసన్నం ఉపరివాతం ఉన్నతప్పదేసం అతిసమ్ముఖం అతిపచ్ఛాతి. అతిదూరే నిసిన్నో హి సచే కథేతుకామో హోతి, ఉచ్చాసద్దేన కథేతబ్బం హోతి. అచ్చాసన్నే నిసిన్నో సఙ్ఘట్టనం కరోతి. ఉపరివాతే నిసిన్నో సరీరగన్ధేన బాధతి. ఉన్నతప్పదేసే నిసిన్నో అగారవం పకాసేతి. అతిసమ్ముఖా నిసిన్నో సచే దట్ఠుకామో హోతి, చక్ఖునా చక్ఖుం ఆహచ్చ దట్ఠబ్బం హోతి. అతిపచ్ఛా నిసిన్నో సచే దట్ఠుకామో హోతి, గీవం పసారేత్వా దట్ఠబ్బం హోతి. తస్మా అయమ్పి ఏతే ఛ నిసజ్జదోసే వజ్జేత్వా నిసీది. తేన వుత్తం ‘‘ఏకమన్తం నిసీదీ’’తి. ఏతదవోచాతి ఏతం అవోచ.

సుఞ్ఞో లోకో సుఞ్ఞో లోకోతి, భన్తే, వుచ్చతీతి ఇమస్మిం సాసనే పటిపన్నేహి తేహి తేహి భిక్ఖూహి ‘‘సుఞ్ఞో లోకో సుఞ్ఞో లోకో’’తి కథీయతీతి అత్థో. తహిం తహిం తాదిసానం వచనానం బహుకత్తా తేసం సబ్బేసం సఙ్గణ్హనత్థం ఆమేడితవచనం కతం. ఏవఞ్హి వుత్తే సబ్బాని తాని వచనాని సఙ్గహితాని హోన్తి. కిత్తావతాతి కిత్తకేన పరిమాణేన. ను-ఇతి సంసయత్థే నిపాతో. సుఞ్ఞం అత్తేన వా అత్తనియేన వాతి ‘‘కారకో వేదకో సయంవసీ’’తి ఏవం లోకపరికప్పితేన అత్తనా చ అత్తాభావతోయేవ అత్తనో సన్తకేన పరిక్ఖారేన చ సుఞ్ఞం. సబ్బం చక్ఖాది లోకియం ధమ్మజాతం, తంయేవ లుజ్జనపలుజ్జనట్ఠేన లోకో నామ. యస్మా చ అత్తా చ ఏత్థ నత్థి, అత్తనియఞ్చ ఏత్థ నత్థి, తస్మా సుఞ్ఞో లోకోతి వుచ్చతీతి అత్థో. లోకుత్తరోపి చ ధమ్మో అత్తత్తనియేహి సుఞ్ఞో ఏవ, పుచ్ఛానురూపేన పన లోకియోవ ధమ్మో వుత్తో. సుఞ్ఞోతి చ ధమ్మో నత్థీతి వుత్తం న హోతి, తస్మిం ధమ్మే అత్తత్తనియసారస్స నత్థిభావో వుత్తో హోతి. లోకే చ ‘‘సుఞ్ఞం ఘరం, సుఞ్ఞో ఘటో’’తి వుత్తే ఘరస్స ఘటస్స చ నత్థిభావో వుత్తో న హోతి, తస్మిం ఘరే ఘటే చ అఞ్ఞస్స నత్థిభావో వుత్తో హోతి. భగవతా చ ‘‘ఇతి యఞ్హి ఖో తత్థ న హోతి, తేన తం సుఞ్ఞం సమనుపస్సతి. యం పన తత్థ అవసిట్ఠం హోతి, తం సన్తం ఇదమత్థీతి పజానాతీ’’తి అయమేవ అత్థో వుత్తో. తథా ఞాయగన్థే చ సద్దగన్థే చ అయమేవ అత్థో. ఇతి ఇమస్మిం సుత్తన్తే అనత్తలక్ఖణమేవ కథితం.

౪౭. సుత్తన్తనిద్దేసే సుఞ్ఞసుఞ్ఞన్తిఆదీని పఞ్చవీసతి మాతికాపదాని సుఞ్ఞసమ్బన్ధేన ఉద్దిసిత్వా తేసం నిద్దేసో కతో. తత్థ మాతికాయ తావ సుఞ్ఞసఙ్ఖాతం సుఞ్ఞం, న అఞ్ఞేన ఉపపదేన విసేసితన్తి సుఞ్ఞసుఞ్ఞం. అసుకన్తి అనిద్దిట్ఠత్తా చేత్థ సుఞ్ఞత్తమేవ వా అపేక్ఖిత్వా నపుంసకవచనం కతం. ఏవం సేసేసుపి. సఙ్ఖారోయేవ సేససఙ్ఖారేహి సుఞ్ఞోతి సఙ్ఖారసుఞ్ఞం. జరాభఙ్గవసేన విరూపో పరిణామో విపరిణామో, తేన విపరిణామేన సుఞ్ఞం విపరిణామసుఞ్ఞం. అగ్గఞ్చ తం అత్తత్తనియేహి, సబ్బసఙ్ఖారేహి వా సుఞ్ఞఞ్చాతి అగ్గసుఞ్ఞం. లక్ఖణమేవ సేసలక్ఖణేహి సుఞ్ఞన్తి లక్ఖణసుఞ్ఞం. నేక్ఖమ్మాదినా విక్ఖమ్భనేన సుఞ్ఞం. విక్ఖమ్భనసుఞ్ఞం. తదఙ్గసుఞ్ఞాదీసుపి చతూసు ఏసేవ నయో. అజ్ఝత్తఞ్చ తం అత్తత్తనియాదీహి సుఞ్ఞఞ్చాతి అజ్ఝత్తసుఞ్ఞం. బహిద్ధా చ తం అత్తత్తనియాదీహి సుఞ్ఞఞ్చాతి బహిద్ధాసుఞ్ఞం. తదుభయం అత్తత్తనియాదీహి సుఞ్ఞన్తి దుభతోసుఞ్ఞం. సమానో భాగో ఏతస్సాతి సభాగం, సభాగఞ్చ తం అత్తత్తనియాదీహి సుఞ్ఞఞ్చాతి సభాగసుఞ్ఞం, సదిససుఞ్ఞన్తి అత్థో. విగతం సభాగం విసభాగం, విసభాగఞ్చ తం అత్తత్తనియాదీహి సుఞ్ఞఞ్చాతి విసభాగసుఞ్ఞం, విసదిససుఞ్ఞన్తి అత్థో. కేసుచి పోత్థకేసు సభాగసుఞ్ఞం విసభాగసుఞ్ఞం నిస్సరణసుఞ్ఞానన్తరం లిఖితం. నేక్ఖమ్మాదిఏసనా కామచ్ఛన్దాదినా సుఞ్ఞాతి ఏసనాసుఞ్ఞం. పరిగ్గహసుఞ్ఞాదీసు తీసుపి ఏసేవ నయో. ఏకారమ్మణే పతిట్ఠితత్తా నానారమ్మణవిక్ఖేపాభావతో ఏకత్తఞ్చ తం నానత్తేన సుఞ్ఞఞ్చాతి ఏకత్తసుఞ్ఞం. తబ్బిపరీతేన నానత్తఞ్చ తం ఏకత్తేన సుఞ్ఞఞ్చాతి నానత్తసుఞ్ఞం. నేక్ఖమ్మాదిఖన్తి కామచ్ఛన్దాదినా సుఞ్ఞాతి ఖన్తిసుఞ్ఞం. అధిట్ఠానసుఞ్ఞే పరియోగాహనసుఞ్ఞే చ ఏసేవ నయో. పరియోగహనసుఞ్ఞన్తిపి పాఠో. సమ్పజానస్సాతి సమ్పజఞ్ఞేన సమన్నాగతస్స పరినిబ్బాయన్తస్స అరహతో. పవత్తపరియాదానన్తి అనుపాదాపరినిబ్బానం. సబ్బసుఞ్ఞతానన్తి సబ్బసుఞ్ఞానం. పరమత్థసుఞ్ఞన్తి సబ్బసఙ్ఖారాభావతో ఉత్తమత్థభూతం సుఞ్ఞం.

౪౮. మాతికానిద్దేసే నిచ్చేన వాతి భఙ్గం అతిక్కమిత్వా పవత్తమానస్స కస్సచి నిచ్చస్స అభావతో నిచ్చేన చ సుఞ్ఞం. ధువేన వాతి విజ్జమానకాలేపి పచ్చయాయత్తవుత్తితాయ థిరస్స కస్సచి అభావతో ధువేన చ సుఞ్ఞం. సస్సతేన వాతి అబ్బోచ్ఛిన్నస్స సబ్బకాలే విజ్జమానస్స కస్సచి అభావతో సస్సతేన చ సుఞ్ఞం. అవిపరిణామధమ్మేన వాతి జరాభఙ్గవసేన అవిపరిణామపకతికస్స కస్సచి అభావతో అవిపరిణామధమ్మేన చ సుఞ్ఞం. సుత్తన్తే అత్తసుఞ్ఞతాయ ఏవ వుత్తాయపి నిచ్చసుఞ్ఞతఞ్చ సుఖసుఞ్ఞతఞ్చ దస్సేతుం ఇధ నిచ్చేన వాతిఆదీనిపి వుత్తాని. అనిచ్చస్సేవ హి పీళాయోగేన దుక్ఖత్తా నిచ్చసుఞ్ఞతాయ వుత్తాయ సుఖసుఞ్ఞతాపి వుత్తావ హోతి. రూపాదయో పనేత్థ ఛ విసయా, చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీని ఛ విఞ్ఞాణాని, చక్ఖుసమ్ఫస్సాదయో ఛ ఫస్సా, చక్ఖుసమ్ఫస్సజా వేదనాదయో ఛ వేదనా ఛ సఙ్ఖిత్తాతి వేదితబ్బం.

పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారోతిఆదీసు పునాతి అత్తనో కారకం, పూరేతి చస్స అజ్ఝాసయం, పుజ్జఞ్చ భవం నిబ్బత్తేతీతి పుఞ్ఞం, అభిసఙ్ఖరోతి విపాకం కటత్తారూపఞ్చాతి అభిసఙ్ఖారో, పుఞ్ఞం అభిసఙ్ఖారో పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారో. పుఞ్ఞపటిపక్ఖతో అపుఞ్ఞం అభిసఙ్ఖారో అపుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారో. న ఇఞ్జం అనేఞ్జం, అనేఞ్జం భవం అభిసఙ్ఖరోతీతి ఆనేఞ్జాభిసఙ్ఖారో. పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారో దానసీలభావనావసేన పవత్తా అట్ఠ కామావచరకుసలచేతనా, భావనావసేనేవ పవత్తా పఞ్చ రూపావచరకుసలచేతనాతి తేరస చేతనా హోన్తి, అపుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారో పాణాతిపాతాదివసేన పవత్తా ద్వాదస అకుసలచేతనా, ఆనేఞ్జాభిసఙ్ఖారో భావనావసేనేవ పవత్తా చతస్సో అరూపావచరచేతనాతి తయోపి సఙ్ఖారా ఏకూనతింస చేతనా హోన్తి. కాయసఙ్ఖారోతిఆదీసు కాయతో వా పవత్తో, కాయస్స వా సఙ్ఖారోతి కాయసఙ్ఖారో. వచీసఙ్ఖారచిత్తసఙ్ఖారేసుపి ఏసేవ నయో. అయం తికో కమ్మాయూహనక్ఖణే పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారాదీనం ద్వారతో పవత్తిదస్సనత్థం వుత్తో. కాయవిఞ్ఞత్తిం సముట్ఠాపేత్వా హి కాయద్వారతో పవత్తా అట్ఠ కామావచరకుసలచేతనా, ద్వాదస అకుసలచేతనా, అభిఞ్ఞాచేతనా చాతి ఏకవీసతి చేతనా కాయసఙ్ఖారో నామ, తా ఏవ చ వచీవిఞ్ఞత్తిం సముట్ఠాపేత్వా వచీద్వారతో పవత్తా వచీసఙ్ఖారో నామ, మనోద్వారే పవత్తా పన సబ్బాపి ఏకూనతింస చేతనా చిత్తసఙ్ఖారో నామ. అతీతా సఙ్ఖారాతిఆదీసు సబ్బేపి సఙ్ఖతధమ్మా సకక్ఖణం పత్వా నిరుద్ధా అతీతా సఙ్ఖారా, సకక్ఖణం అప్పత్తా అనాగతా సఙ్ఖారా, సకక్ఖణం పత్తా పచ్చుప్పన్నా సఙ్ఖారాతి.

విపరిణామసుఞ్ఞే పచ్చుప్పన్నం దస్సేత్వా తస్స తస్స విపరిణామో సుఖేన వత్తుం సక్కాతి పఠమం పచ్చుప్పన్నధమ్మా దస్సితా. తత్థ జాతం రూపన్తి పచ్చుప్పన్నం రూపం. సభావేన సుఞ్ఞన్తి ఏత్థ సయం భావో సభావో, సయమేవ ఉప్పాదోతి అత్థో. సతో వా భావో సభావో, అత్తతోయేవ ఉప్పాదోతి అత్థో. పచ్చయాయత్తవుత్తిత్తా పచ్చయం వినా సయమేవ భావో, అత్తతో ఏవ వా భావో ఏతస్మిం నత్థీతి సభావేన సుఞ్ఞం, సయమేవ భావేన, అత్తతో ఏవ వా భావేన సుఞ్ఞన్తి వుత్తం హోతి. అథ వా సకస్స భావో సభావో. పథవీధాతుఆదీసు హి అనేకేసు రూపారూపధమ్మేసు ఏకేకో ధమ్మో పరం ఉపాదాయ సకో నామ. భావోతి చ ధమ్మపరియాయవచనమేతం. ఏకస్స చ ధమ్మస్స అఞ్ఞో భావసఙ్ఖాతో ధమ్మో నత్థి, తస్మా సకస్స అఞ్ఞేన భావేన సుఞ్ఞం, సకో అఞ్ఞేన భావేన సుఞ్ఞోతి అత్థో. తేన ఏకస్స ధమ్మస్స ఏకసభావతా వుత్తా హోతి. అథ వా సభావేన సుఞ్ఞన్తి సుఞ్ఞసభావేనేవ సుఞ్ఞం. కిం వుత్తం హోతి? సుఞ్ఞసుఞ్ఞతాయ ఏవ సుఞ్ఞం, న అఞ్ఞాహి పరియాయసుఞ్ఞతాహి సుఞ్ఞన్తి వుత్తం హోతి.

సచే పన కేచి వదేయ్యుం ‘‘సకో భావో సభావో, తేన సభావేన సుఞ్ఞ’’న్తి. కిం వుత్తం హోతి? భావోతి ధమ్మో, సో పరం ఉపాదాయ సపదేన విసేసితో సభావో నామ హోతి. ధమ్మస్స కస్సచి అవిజ్జమానత్తా ‘‘జాతం రూపం సభావేన సుఞ్ఞ’’న్తి రూపస్స అవిజ్జమానతా వుత్తా హోతీతి. ఏవం సతి ‘‘జాతం రూప’’న్తివచనేన విరుజ్ఝతి. న హి ఉప్పాదరహితం జాతం నామ హోతి. నిబ్బానఞ్హి ఉప్పాదరహితం, తం జాతం నామ న హోతి, జాతిజరామరణాని చ ఉప్పాదరహితాని జాతాని నామ న హోన్తి. తేనేవేత్థ ‘‘జాతా జాతి సభావేన సుఞ్ఞా, జాతం జరామరణం సభావేన సుఞ్ఞ’’న్తి ఏవం అనుద్ధరిత్వా భవమేవ అవసానం కత్వా నిద్దిట్ఠం. యది ఉప్పాదరహితస్సాపి ‘‘జాత’’న్తివచనం యుజ్జేయ్య, ‘‘జాతా జాతి, జాతం జరామరణ’’న్తి వత్తబ్బం భవేయ్య. యస్మా ఉప్పాదరహితేసు జాతిజరామరణేసు ‘‘జాత’’న్తివచనం న వుత్తం, తస్మా ‘‘సభావేన సుఞ్ఞం అవిజ్జమాన’’న్తి వచనం అవిజ్జమానస్స ఉప్పాదరహితత్తా ‘‘జాత’’న్తివచనేన విరుజ్ఝతి. అవిజ్జమానస్స చ ‘‘సుఞ్ఞ’’న్తివచనం హేట్ఠా వుత్తేన లోకవచనేన చ భగవతో వచనేన చ ఞాయసద్దగన్థవచనేన చ విరుజ్ఝతి, అనేకాహి చ యుత్తీహి విరుజ్ఝతి, తస్మా తం వచనం కచవరమివ ఛడ్డితబ్బం. ‘‘యం, భిక్ఖవే, అత్థిసమ్మతం లోకే పణ్డితానం, అహమ్పి తం అత్థీతి వదామి. యం, భిక్ఖవే, నత్థిసమ్మతం లోకే పణ్డితానం, అహమ్పి తం నత్థీతి వదామి. కిఞ్చ, భిక్ఖవే, అత్థిసమ్మతం లోకే పణ్డితానం, యమహం అత్థీతి వదామి? రూపం, భిక్ఖవే, అనిచ్చం దుక్ఖం విపరిణామధమ్మం అత్థిసమ్మతం లోకే పణ్డితానం, అహమ్పి తం అత్థీతి వదామీ’’తిఆదీహి (సం. ని. ౩.౯౪) అనేకేహి బుద్ధవచనప్పమాణేహి అనేకాహి చ యుత్తీహి ధమ్మా సకక్ఖణే విజ్జమానా ఏవాతి నిట్ఠమేత్థ గన్తబ్బం.

విగతం రూపన్తి ఉప్పజ్జిత్వా భఙ్గం పత్వా నిరుద్ధం అతీతం రూపం. విపరిణతఞ్చేవ సుఞ్ఞఞ్చాతి జరాభఙ్గవసేన విరూపం పరిణామం పత్తఞ్చ వత్తమానస్సేవ విపరిణామసబ్భావతో అతీతస్స విపరిణామాభావతో తేన విపరిణామేన సుఞ్ఞఞ్చాతి అత్థో. జాతా వేదనాతిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. జాతిజరామరణం పన అనిప్ఫన్నత్తా సకభావేన అనుపలబ్భనీయతో ఇధ న యుజ్జతి, తస్మా ‘‘జాతా జాతి, జాతం జరామరణ’’న్తిఆదికే ద్వే నయే పహాయ భవాదికమేవ నయం పరియోసానం కత్వా ఠపితం.

అగ్గన్తి అగ్గే భవం. సేట్ఠన్తి అతివియ పసంసనీయం. విసిట్ఠన్తి అతిసయభూతం. విసేట్ఠన్తిపి పాఠో. తిధాపి పసత్థం నిబ్బానం సమ్మాపటిపదాయ పటిపజ్జితబ్బతో పదం నామ. యదిదన్తి యం ఇదం. ఇదాని వత్తబ్బం నిబ్బానం నిదస్సేతి. యస్మా నిబ్బానం ఆగమ్మ సబ్బసఙ్ఖారానం సమథో హోతి, ఖన్ధూపధికిలేసూపధిఅభిసఙ్ఖారూపధికామగుణూపధిసఙ్ఖాతానం ఉపధీనం పటినిస్సగ్గో హోతి, తణ్హానం ఖయో విరాగో నిరోధో చ హోతి, తస్మా సబ్బసఙ్ఖారసమథో సబ్బూపధిపటినిస్సగ్గో తణ్హక్ఖయో విరాగో నిరోధోతి వుచ్చతి. నిబ్బానన్తి సభావలక్ఖణేన నిగమితం.

లక్ఖణేసు హి ‘‘తీణిమాని, భిక్ఖవే, బాలస్స బాలలక్ఖణాని బాలనిమిత్తాని బాలాపదానాని. కతమాని తీణి? ఇధ, భిక్ఖవే, బాలో దుచ్చిన్తితచిన్తీ చ హోతి దుబ్భాసితభాసీ చ దుక్కటకమ్మకారీ చ. ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, తీణి బాలస్స బాలలక్ఖణాని బాలనిమిత్తాని బాలాపదానానీ’’తి (అ. ని. ౩.౩; మ. ని. ౩.౨౪౬) వుత్తం. పణ్డితేహి బాలస్స బాలోతి సల్లక్ఖణతో తివిధం బాలలక్ఖణం. ‘‘తీణిమాని, భిక్ఖవే, పణ్డితస్స పణ్డితలక్ఖణాని పణ్డితనిమిత్తాని పణ్డితాపదానాని. కతమాని తీణి? ఇధ, భిక్ఖవే, పణ్డితో సుచిన్తితచిన్తీ చ హోతి సుభాసితభాసీ చ సుకతకమ్మకారీ చ. ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, తీణి పణ్డితస్స పణ్డితలక్ఖణాని పణ్డితనిమిత్తాని పణ్డితాపదానానీ’’తి (అ. ని. ౩.౩; మ. ని. ౩.౨౫౩) వుత్తం. పణ్డితేహి పణ్డితస్స పణ్డితోతి సల్లక్ఖణతో తివిధం పణ్డితలక్ఖణం.

‘‘తీణిమాని, భిక్ఖవే, సఙ్ఖతస్స సఙ్ఖతలక్ఖణాని. కతమాని తీణి? ఉప్పాదో పఞ్ఞాయతి, వయో పఞ్ఞాయతి, ఠితస్స అఞ్ఞథత్తం పఞ్ఞాయతి. ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, తీణి సఙ్ఖతస్స సఙ్ఖతలక్ఖణానీ’’తి (అ. ని. ౩.౪౭-౪౮) వుత్తం. ఉప్పాదో ఏవ సఙ్ఖతమితి లక్ఖణన్తి సఙ్ఖతలక్ఖణం. ఏవమితరద్వయేపి అత్థో వేదితబ్బో. ఇమినా ఉప్పాదక్ఖణే సేసద్విన్నం, ఠితిక్ఖణే సేసద్విన్నం, భఙ్గక్ఖణే చ సేసద్విన్నం అభావో దస్సితో. యం పనేత్థ పేయ్యాలముఖేన జాతియా చ జరామరణస్స చ ఉప్పాదాదిలక్ఖణం వుత్తం, తం విపరిణామసుఞ్ఞతాయ జాతిజరామరణాని హిత్వా భవపరియోసానస్సేవ నయస్స వచనేన చ ఉప్పాదాదీనం ఉప్పాదాదిఅవచనసమయేన చ విరుజ్ఝతి. లక్ఖణసోతే పతితత్తా పన సోతపతితం కత్వా లిఖితన్తి వేదితబ్బం. యథా చ అభిధమ్మే (ధ. స. ౫౬౨-౫౬౫) అహేతుకవిపాకమనోధాతుమనోవిఞ్ఞాణధాతూనం సఙ్గహవారే లబ్భమానమ్పి ఝానఙ్గం పఞ్చవిఞ్ఞాణసోతే పతిత్వా గతన్తి న ఉద్ధటన్తి వుత్తం, ఏవమిధాపి సోతపతితతా వేదితబ్బా. అథ వా జాతిజరామరణవన్తానం సఙ్ఖారానం ఉప్పాదాదయో ‘‘జాతిజరామరణం అనిచ్చతో’’తిఆదీసు (పటి. మ. ౧.౭౩; ౨.౪) వియ తేసం వియ కత్వా వుత్తన్తి వేదితబ్బం.

నేక్ఖమ్మేన కామచ్ఛన్దో విక్ఖమ్భితో చేవ సుఞ్ఞో చాతి కామచ్ఛన్దో నేక్ఖమ్మేన విక్ఖమ్భితో చేవ నేక్ఖమ్మస్స తత్థ అభావతో తేనేవ విక్ఖమ్భనసఙ్ఖాతేన నేక్ఖమ్మేన సుఞ్ఞో చ. ఏవం సేసేసుపి యోజనా కాతబ్బా. తదఙ్గప్పహానసముచ్ఛేదప్పహానేసుపి చేత్థ తదఙ్గవసేన చ సముచ్ఛేదవసేన చ పహీనం దూరీకతమేవ హోతీతి ఇమినా దూరీకరణట్ఠేన విక్ఖమ్భనం వుత్తం.

నేక్ఖమ్మేన కామచ్ఛన్దో తదఙ్గసుఞ్ఞోతి నేక్ఖమ్మేన పహీనో కామచ్ఛన్దో తేన నేక్ఖమ్మసఙ్ఖాతేన అఙ్గేన సుఞ్ఞో. అథ వా యో కోచి కామచ్ఛన్దో నేక్ఖమ్మస్స తత్థ అభావతో నేక్ఖమ్మేన తేన అఙ్గేన సుఞ్ఞో. ఏవం సేసేసుపి యోజనా కాతబ్బా. తస్స తస్స అఙ్గస్స తత్థ తత్థ అభావమత్తేనేవ చేత్థ ఉపచారప్పనాఝానవసేన చ విపస్సనావసేన చ తదఙ్గసుఞ్ఞతా నిద్దిట్ఠా. పహానదీపకస్స వచనస్స అభావేన పన వివట్టనానుపస్సనంయేవ పరియోసానం కత్వా విపస్సనా నిద్దిట్ఠా, చత్తారో మగ్గా న నిద్దిట్ఠా. నేక్ఖమ్మేన కామచ్ఛన్దో సముచ్ఛిన్నో చేవ సుఞ్ఞో చాతిఆదీసు విక్ఖమ్భనే వుత్తనయేనేవ అత్థో వేదితబ్బో. తదఙ్గవిక్ఖమ్భనవసేన పహీనానిపి చేత్థ సముదాచారాభావతో సముచ్ఛిన్నాని నామ హోన్తీతి ఇమినా పరియాయేన సముచ్ఛేదో వుత్తో, తంతంసముచ్ఛేదకిచ్చసాధనవసేన వా మగ్గసమ్పయుత్తనేక్ఖమ్మాదివసేన వుత్తన్తిపి వేదితబ్బం. పటిప్పస్సద్ధినిస్సరణసుఞ్ఞేసు చ ఇధ వుత్తనయేనేవ అత్థో వేదితబ్బో. తదఙ్గవిక్ఖమ్భనసముచ్ఛేదపహానేసు పనేత్థ పటిప్పస్సద్ధిమత్తత్తం నిస్సటమత్తత్తఞ్చ గహేత్వా వుత్తం. పఞ్చసుపి ఏతేసు సుఞ్ఞేసు నేక్ఖమ్మాదీనియేవ విక్ఖమ్భనతదఙ్గసముచ్ఛేదపటిప్పస్సద్ధినిస్సరణనామేన వుత్తాని. అజ్ఝత్తన్తి అజ్ఝత్తభూతం. బహిద్ధాతి బహిద్ధాభూతం. దుభతోసుఞ్ఞన్తి ఉభయసుఞ్ఞం. పచ్చత్తాదీసుపి హి తో-ఇతివచనం హోతియేవ.

ఛ అజ్ఝత్తికాయతనాదీని ఛఅజ్ఝత్తికాయతనాదీనం భావేన సభాగాని. పరేహి విసభాగాని. విఞ్ఞాణకాయాతిఆదీసు చేత్థ కాయవచనేన విఞ్ఞాణాదీనియేవ వుత్తాని. నేక్ఖమ్మేసనాదీసు నేక్ఖమ్మాదీనియేవ తదత్థికేహి విఞ్ఞూహి ఏసీయన్తీతి ఏసనా. అథ వా పుబ్బభాగే నేక్ఖమ్మాదీనం ఏసనాపి కామచ్ఛన్దాదీహి సుఞ్ఞా, కిం పన నేక్ఖమ్మాదీనీతిపి వుత్తం హోతి? పరిగ్గహాదీసు నేక్ఖమ్మాదీనియేవ పుబ్బభాగే ఏసితాని అపరభాగే పరిగ్గయ్హన్తీతి పరిగ్గహోతి, పరిగ్గహితాని పత్తివసేన పటిలబ్భన్తీతి పటిలాభోతి, పటిలద్ధాని ఞాణవసేన పటివిజ్ఝీయన్తీతి పటివేధోతి చ వుత్తాని. ఏకత్తసుఞ్ఞఞ్చ నానత్తసుఞ్ఞఞ్చ సకింయేవ పుచ్ఛిత్వా ఏకత్తసుఞ్ఞం విస్సజ్జేత్వా నానత్తసుఞ్ఞం అవిస్సజ్జేత్వావ సకిం నిగమనం కతం. కస్మా న విస్సజ్జితన్తి చే? వుత్తపరియాయేనేవేత్థ యోజనా ఞాయతీతి న విస్సజ్జితన్తి వేదితబ్బం. అయం పనేత్థ యోజనా – నేక్ఖమ్మం ఏకత్తం, కామచ్ఛన్దో నానత్తం, కామచ్ఛన్దో నానత్తం, నేక్ఖమ్మేకత్తేన సుఞ్ఞన్తి. ఏవం సేసేసుపి యోజనా వేదితబ్బా.

ఖన్తిఆదీసు నేక్ఖమ్మాదీనియేవ ఖమనతో రుచ్చనతో ఖన్తీతి, రోచితానియేవ పవిసిత్వా తిట్ఠనతో అధిట్ఠానన్తి, పవిసిత్వా ఠితానం యథారుచిమేవ సేవనతో పరియోగాహనన్తి చ వుత్తాని. ఇధ సమ్పజానోతిఆదికో పరమత్థసుఞ్ఞనిద్దేసో పరినిబ్బానఞాణనిద్దేసే వణ్ణితోయేవ.

ఇమేసు చ సబ్బేసు సుఞ్ఞేసు సఙ్ఖారసుఞ్ఞం విపరిణామసుఞ్ఞం లక్ఖణసుఞ్ఞఞ్చ యథావుత్తానం ధమ్మానం అఞ్ఞమఞ్ఞఅసమ్మిస్సతాదస్సనత్థం. యత్థ పన అకుసలపక్ఖికానం కుసలపక్ఖికేన సుఞ్ఞతా వుత్తా, తేన అకుసలే ఆదీనవదస్సనత్థం. యత్థ పన కుసలపక్ఖికానం అకుసలపక్ఖికేన సుఞ్ఞతా వుత్తా, తేన కుసలే ఆనిసంసదస్సనత్థం. యత్థ అత్తత్తనియాదీహి సుఞ్ఞతా వుత్తా, తం సబ్బసఙ్ఖారేసు నిబ్బిదాజననత్థం. అగ్గసుఞ్ఞం పరమత్థసుఞ్ఞఞ్చ నిబ్బానే ఉస్సాహజననత్థం వుత్తన్తి వేదితబ్బం.

తేసు అగ్గసుఞ్ఞఞ్చ పరమత్థసుఞ్ఞఞ్చాతి ద్వే సుఞ్ఞాని అత్థతో ఏకమేవ నిబ్బానం అగ్గపరమత్థవసేన సఉపాదిసేసఅనుపాదిసేసవసేన చ ద్విధా కత్వా వుత్తం. తాని ద్వే అత్తత్తనియసుఞ్ఞతో సఙ్ఖారసుఞ్ఞతో చ సభాగాని. ‘‘సుఞ్ఞసుఞ్ఞం అజ్ఝత్తసుఞ్ఞం బహిద్ధాసుఞ్ఞం దుభతోసుఞ్ఞం సభాగసుఞ్ఞం విసభాగసుఞ్ఞ’’న్తి ఇమాని ఛ సుఞ్ఞాని సుఞ్ఞసుఞ్ఞమేవ హోతి. అజ్ఝత్తాదిభేదతో పన ఛధా వుత్తాని. తాని ఛ చ అత్తత్తనియాదిసుఞ్ఞతో సభాగాని. సఙ్ఖారవిపరిణామలక్ఖణసుఞ్ఞాని, విక్ఖమ్భనతదఙ్గసముచ్ఛేదపటిప్పస్సద్ధినిస్సరణసుఞ్ఞాని, ఏసనాపరిగ్గహపటిలాభపటివేధసుఞ్ఞాని, ఏకత్తనానత్తసుఞ్ఞాని, ఖన్తిఅధిట్ఠానపరియోగాహనసుఞ్ఞాని చాతి సత్తరస సుఞ్ఞాని అత్తని అవిజ్జమానేహి తేహి తేహి ధమ్మేహి సుఞ్ఞత్తా అవిజ్జమానానం వసేన విసుం విసుం వుత్తాని. సఙ్ఖారవిపరిణామలక్ఖణసుఞ్ఞాని పన ఇతరేన ఇతరేన అసమ్మిస్సవసేన సభాగాని, విక్ఖమ్భనాదీని పఞ్చ కుసలపక్ఖేన సుఞ్ఞత్తా సభాగాని, ఏసనాదీని చత్తారి, ఖన్తిఆదీని చ తీణి అకుసలపక్ఖేన సుఞ్ఞత్తా సభాగాని, ఏకత్తనానత్తసుఞ్ఞాని అఞ్ఞమఞ్ఞపటిపక్ఖవసేన సభాగాని.

సబ్బే ధమ్మా సమాసేన, తిధా ద్వేధా తథేకధా;

సుఞ్ఞాతి సుఞ్ఞత్థవిదూ, వణ్ణయన్తీధ సాసనే.

కథం? సబ్బే తావ లోకియా ధమ్మా ధువసుభసుఖఅత్తవిరహితత్తా ధువసుభసుఖఅత్తసుఞ్ఞా. మగ్గఫలధమ్మా ధువసుఖత్తవిరహితత్తా ధువసుఖత్తసుఞ్ఞా. అనిచ్చత్తాయేవ సుఖేన సుఞ్ఞా. అనాసవత్తా న సుభేన సుఞ్ఞా. నిబ్బానధమ్మో అత్తస్సేవ అభావతో అత్తసుఞ్ఞో. లోకియలోకుత్తరా పన సబ్బేపి సఙ్ఖతా ధమ్మా సత్తస్స కస్సచి అభావతో సత్తసుఞ్ఞా. అసఙ్ఖతో నిబ్బానధమ్మో తేసం సఙ్ఖారానమ్పి అభావతో సఙ్ఖారసుఞ్ఞో. సఙ్ఖతాసఙ్ఖతా పన సబ్బేపి ధమ్మా అత్తసఙ్ఖాతస్స పుగ్గలస్స అభావతో అత్తసుఞ్ఞాతి.

సద్ధమ్మప్పకాసినియా పటిసమ్భిదామగ్గఅట్ఠకథాయ

సుఞ్ఞకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.

యుగనద్ధవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

నిట్ఠితా చ మజ్ఝిమవగ్గస్స అపుబ్బత్థానువణ్ణనా.