౭. కమ్మకథావణ్ణనా

కమ్మకథావణ్ణనా

౨౩౪. ఇదాని తస్సా హేతుసమ్పత్తియా పచ్చయభూతం కమ్మం దస్సేన్తేన కథితాయ కమ్మకథాయ అపుబ్బత్థానువణ్ణనా. తత్థ అహోసి కమ్మం అహోసి కమ్మవిపాకోతిఆదీసు అతీతభవేసు కతస్స కమ్మస్స అతీతభవేసుయేవ విపక్కవిపాకం గహేత్వా ‘‘అహోసి కమ్మం అహోసి కమ్మవిపాకో’’తి వుత్తం. తస్సేవ అతీతస్స కమ్మస్స దిట్ఠధమ్మవేదనీయస్స ఉపపజ్జవేదనీయస్స చ పచ్చయవేకల్లేన అతీతభవేసుయేవ అవిపక్కవిపాకఞ్చ అతీతేయేవ పరినిబ్బుతస్స చ దిట్ఠధమ్మవేదనీయఉపపజ్జవేదనీయఅపరపరియాయవేదనీయస్స కమ్మస్స అవిపక్కవిపాకఞ్చ గహేత్వా అహోసి కమ్మం నాహోసి కమ్మవిపాకోతి వుత్తం. అతీతస్సేవ కమ్మస్స అవిపక్కవిపాకస్స పచ్చుప్పన్నభవే పచ్చయసమ్పత్తియా విపచ్చమానం విపాకం గహేత్వా అహోసి కమ్మం అత్థి కమ్మవిపాకోతి వుత్తం. అతీతస్సేవ కమ్మస్స అతిక్కన్తవిపాకకాలస్స చ పచ్చుప్పన్నభవే పరినిబ్బాయన్తస్స చ అవిపచ్చమానం విపాకం గహేత్వా అహోసి కమ్మం నత్థి కమ్మవిపాకోతి వుత్తం. అతీతస్సేవ కమ్మస్స విపాకారహస్స అవిపక్కవిపాకస్స అనాగతే భవే పచ్చయసమ్పత్తియా విపచ్చితబ్బం విపాకం గహేత్వా అహోసి కమ్మం భవిస్సతి కమ్మవిపాకోతి వుత్తం. అతీతస్సేవ కమ్మస్స అతిక్కన్తవిపాకకాలస్స చ అనాగతభవే పరినిబ్బాయితబ్బస్స చ అవిపచ్చితబ్బం విపాకం గహేత్వా అహోసి కమ్మం న భవిస్సతి కమ్మవిపాకోతి వుత్తం. ఏవం అతీతకమ్మం అతీతపచ్చుప్పన్నానాగతవిపాకావిపాకవసేన ఛధా దస్సితం.

పచ్చుప్పన్నభవే కతస్స దిట్ఠధమ్మవేదనీయస్స కమ్మస్స ఇధేవ విపచ్చమానం విపాకం గహేత్వా అత్థి కమ్మం అత్థి కమ్మవిపాకోతి వుత్తం. తస్సేవ పచ్చుప్పన్నస్స కమ్మస్స పచ్చయవేకల్లేన ఇధ అవిపచ్చమానఞ్చ దిట్ఠేవ ధమ్మే పరినిబ్బాయన్తస్స ఇధ అవిపచ్చమానఞ్చ విపాకం గహేత్వా అత్థి కమ్మం నత్థి కమ్మవిపాకోతి వుత్తం. పచ్చుప్పన్నస్సేవ కమ్మస్స ఉపపజ్జవేదనీయస్స చ అపరపరియాయవేదనీయస్స చ అనాగతభవే విపచ్చితబ్బం విపాకం గహేత్వా అత్థి కమ్మం భవిస్సతి కమ్మవిపాకోతి వుత్తం. పచ్చుప్పన్నస్సేవ కమ్మస్స ఉపపజ్జవేదనీయస్స పచ్చయవేకల్లేన అనాగతభవే అవిపచ్చితబ్బఞ్చ అనాగతభవే పరినిబ్బాయితబ్బస్స అపరపరియాయవేదనీయస్స అవిపచ్చితబ్బఞ్చ విపాకం గహేత్వా అత్థి కమ్మం న భవిస్సతి కమ్మవిపాకోతి వుత్తం. ఏవం పచ్చుప్పన్నకమ్మం పచ్చుప్పన్నానాగతవిపాకావిపాకవసేన చతుధా దస్సితం.

అనాగతభవే కాతబ్బస్స కమ్మస్స అనాగతభవే విపచ్చితబ్బం విపాకం గహేత్వా భవిస్సతి కమ్మం భవిస్సతి కమ్మవిపాకోతి వుత్తం. తస్సేవ అనాగతస్స కమ్మస్స పచ్చయవేకల్లేన అవిపచ్చితబ్బఞ్చ అనాగతభవే పరినిబ్బాయితబ్బస్స అవిపచ్చితబ్బఞ్చ విపాకం గహేత్వా భవిస్సతి కమ్మం న భవిస్సతి కమ్మవిపాకోతి వుత్తం. ఏవం అనాగతకమ్మం అనాగతవిపాకావిపాకవసేన ద్విధా దస్సితం. తం సబ్బం ఏకతో కత్వా ద్వాదసవిధేన కమ్మం దస్సితం హోతి.

ఇమస్మిం ఠానే ఠత్వా తీణి కమ్మచతుక్కాని ఆహరిత్వా వుచ్చన్తి – తేసు హి వుత్తేసు అయమత్థో పాకటతరో భవిస్సతీతి. చతుబ్బిధఞ్హి కమ్మం దిట్ఠధమ్మవేదనీయం ఉపపజ్జవేదనీయం అపరపరియాయవేదనీయం అహోసికమ్మన్తి. తేసు ఏకజవనవీథియం సత్తసు చిత్తేసు కుసలా వా అకుసలా వా పఠమజవనచేతనా దిట్ఠధమ్మవేదనీయకమ్మం నామ. తం ఇమస్మింయేవ అత్తభావే విపాకం దేతి. తథా అసక్కోన్తం పన ‘‘అహోసి కమ్మం నాహోసి కమ్మవిపాకో, న భవిస్సతి కమ్మవిపాకో, నత్థి కమ్మవిపాకో’’తి ఇమస్స తికస్స వసేన అహోసికమ్మం నామ హోతి. అత్థసాధికా పన సత్తమజవనచేతనా ఉపపజ్జవేదనీయకమ్మం నామ. తం అనన్తరే అత్తభావే విపాకం దేతి. తథా అసక్కోన్తం వుత్తనయేనేవ అహోసికమ్మం నామ హోతి. ఉభిన్నం అన్తరే పన పఞ్చజవనచేతనా అపరపరియాయవేదనీయకమ్మం నామ. తం అనాగతే యదా ఓకాసం లభతి, తదా విపాకం దేతి. సతి సంసారప్పవత్తియా అహోసికమ్మం నామ న హోతి.

అపరమ్పి చతుబ్బిధం కమ్మం యగ్గరుకం యబ్బహులం యదాసన్నం కటత్తా వా పన కమ్మన్తి. తత్థ కుసలం వా హోతు అకుసలం వా, గరుకాగరుకేసు యం గరుకం మాతుఘాతాదికమ్మం వా మహగ్గతకమ్మం వా, తదేవ పఠమం విపచ్చతి. తథా బహులాబహులేసుపి యం బహులం హోతి సుసీల్యం వా దుస్సీల్యం వా, తదేవ పఠమం విపచ్చతి. యదాసన్నం నామ మరణకాలే అనుస్సరితకమ్మం వా కతకమ్మం వా. యఞ్హి ఆసన్నమరణే అనుస్సరితుం సక్కోతి కాతుం వా, తేనేవ ఉపపజ్జతి. ఏతేహి పన తీహి ముత్తం పునప్పునం లద్ధాసేవనం కటత్తా వా పన కమ్మం నామ హోతి. తేసం అభావే తం పటిసన్ధిం ఆకడ్ఢతి.

అపరం వా చతుబ్బిధం కమ్మం జనకం ఉపత్థమ్భకం ఉపపీళకం ఉపఘాతకన్తి. తత్థ జనకం నామ కుసలమ్పి హోతి అకుసలమ్పి. తం పటిసన్ధియం పవత్తేపి రూపారూపవిపాకం జనేతి. ఉపత్థమ్భకం పన జనేతుం న సక్కోతి, అఞ్ఞేన కమ్మేన దిన్నాయ పటిసన్ధియా జనితే విపాకే ఉప్పజ్జనకసుఖదుక్ఖం ఉపత్థమ్భేతి, అద్ధానం పవత్తేతి. ఉపపీళకం అఞ్ఞేన కమ్మేన దిన్నాయ పటిసన్ధియా జనితే విపాకే ఉప్పజ్జనకసుఖదుక్ఖం పీళేతి బాధతి, అద్ధానం పవత్తితుం న దేతి. ఉపఘాతకం పన కుసలమ్పి అకుసలమ్పి సమానం అఞ్ఞం దుబ్బలకమ్మం ఘాతేత్వా తస్స విపాకం పటిబాహిత్వా అత్తనో విపాకస్స ఓకాసం కరోతి. ఏవం పన కమ్మేన కతే ఓకాసే తం విపాకం ఉప్పన్నం నామ వుచ్చతి.

ఇతి ఇమేసం ద్వాదసన్నం కమ్మానం కమ్మన్తరఞ్చ విపాకన్తరఞ్చ బుద్ధానం కమ్మవిపాకఞాణస్సేవ యాథావసరసతో పాకటం హోతి అసాధారణం సావకేహి. విపస్సకేన పన కమ్మన్తరం విపాకన్తరఞ్చ ఏకదేసతో జానితబ్బం. తస్మా అయం ముఖమత్తదస్సనేన కమ్మవిసేసో పకాసితోతి.

౨౩౫. ఏవం సుద్ధికకమ్మవసేన పఠమవారం వత్వా తదేవ కమ్మం ద్విధా విభజిత్వా కుసలాకుసలాదియుగలవసేన దసహి పరియాయేహి అపరే దస వారా వుత్తా. తత్థ ఆరోగ్యట్ఠేన కుసలం, అనారోగ్యట్ఠేన అకుసలం, ఇదం దుకం జాతివసేన వుత్తం. అకుసలమేవ రాగాదిదోససంయోగేన సావజ్జం, కుసలం తదభావేన అనవజ్జం. అకుసలం అపరిసుద్ధత్తా, కణ్హాభిజాతిహేతుత్తా వా కణ్హం, కుసలం పరిసుద్ధత్తా, సుక్కాభిజాతిహేతుత్తా వా సుక్కం. కుసలం సుఖవుద్ధిమత్తా సుఖుద్రయం, అకుసలం దుక్ఖవుద్ధిమత్తా దుక్ఖుద్రయం. కుసలం సుఖఫలవత్తా సుఖవిపాకం, అకుసలం దుక్ఖఫలవత్తా దుక్ఖవిపాకన్తి ఏవమేతేసం నానాకారో వేదితబ్బోతి.

కమ్మకథావణ్ణనా నిట్ఠితా.