౫౬-౬౩. సచ్చఞాణచతుక్కద్వయనిద్దేసవణ్ణనా

౧౦౮-౯. సచ్చఞాణచతుక్కద్వయనిద్దేసే దుక్ఖస్స పీళనట్ఠోతిఆదీని వుత్తత్థానేవ. మగ్గసమఙ్గిస్స ఞాణం దుక్ఖేపేతం ఞాణన్తిఆది అనన్తరచతుక్కే వియ ఏకాభిసమయవసేన వుత్తం. దువిధఞ్హి సచ్చఞాణం లోకియం లోకుత్తరఞ్చ. లోకికం దువిధం అనుబోధఞాణం పచ్చవేక్ఖణఞాణఞ్చ. అనుబోధఞాణం ఆదికమ్మికస్స అనుస్సవాదివసేన నిరోధే మగ్గే చ పవత్తతి, దుక్ఖే సముదయే చ ఆరమ్మణకరణవసేన. పచ్చవేక్ఖణఞాణం పటివిద్ధసచ్చస్స చతూసుపి సచ్చేసు ఆరమ్మణకరణవసేన. లోకుత్తరం పటివేధఞాణం నిరోధమారమ్మణం కత్వా కిచ్చతో చత్తారి సచ్చాని పటివిజ్ఝతి. యథాహ – ‘‘యో, భిక్ఖవే, దుక్ఖం పస్సతి, దుక్ఖసముదయమ్పి సో పస్సతి, దుక్ఖనిరోధమ్పి పస్సతి, దుక్ఖనిరోధగామినిం పటిపదమ్పి పస్సతీ’’తి (సం. ని. ౫.౧౧౦౦) సబ్బం వత్తబ్బం. ఇధాపి ఇమినా వారేన ఇదమేవ వుత్తం. తం పన లోకుత్తరమ్పి ‘‘దుక్ఖే ఞాణ’’న్తిఆదీని నామాని లభతీతి దస్సనత్థం వుత్తం. ఇధ పన లోకికఞాణమేవ అధిప్పేతం. తస్మాయేవ చ తత్థ కతమం దుక్ఖే ఞాణన్తిఆదిమాహ.

తత్థ దుక్ఖం ఆరబ్భాతి దుక్ఖసచ్చం ఆలమ్బిత్వా, ఆరమ్మణం కత్వాతి అత్థో. పఞ్ఞాతిఆదీసు తస్స తస్స అత్థస్స పాకటకరణసఙ్ఖాతేన పఞ్ఞాపనట్ఠేన పఞ్ఞా, తేన తేన వా అనిచ్చాదినా పకారేన ధమ్మే జానాతీతిపి పఞ్ఞా. ఇదమస్సా సభావపదం. పజాననాకారో పజాననా. అనిచ్చాదీని విచినాతీతి విచయో. పవిచయోతి ఉపసగ్గేన పదం వడ్ఢితం, పకారేన విచయోతి అత్థో. చతుసచ్చధమ్మం విచినాతీతి ధమ్మవిచయో. అనిచ్చాదీనం సమ్మా లక్ఖణవసేన సల్లక్ఖణా. సా ఏవ ఉపసగ్గనానత్తేన ఉపలక్ఖణా పచ్చుపలక్ఖణాతి వుత్తా. భుసం లక్ఖణా తే తే అనిచ్చాదిధమ్మే పటిచ్చ ఉపలక్ఖణాతి అత్థో. పణ్డితభావో పణ్డిచ్చం. కుసలభావో కోసల్లం. నిపుణభావో నేపుఞ్ఞం. అనిచ్చాదీనం విభావనవసేన వేభబ్యా. అనిచ్చాదీనం చిన్తనకవసేన చిన్తా, యస్స ఉప్పజ్జతి, తం అనిచ్చాదీని చిన్తాపేతీతిపి చిన్తా. అనిచ్చాదీని ఉపపరిక్ఖతీతి ఉపపరిక్ఖా. భూరీతి పథవీ. అయమ్పి సణ్హట్ఠేన విత్థతట్ఠేన చ భూరీ వియాతి భూరీ. అథ వా పఞ్ఞాయేవ భూతే అత్థే రమతీతి భూరీతి వుచ్చతి. అసని వియ సిలుచ్చయే కిలేసే మేధతి హింసతీతి మేధా, ఖిప్పం గహణధారణట్ఠేన వా మేధా. యస్స ఉప్పజ్జతి, తం అత్తహితపటిపత్తియం సమ్పయుత్తధమ్మే చ యాథావలక్ఖణపటివేధే పరినేతీతి పరిణాయికా. ధమ్మే అనిచ్చాదివసేన వివిధా పస్సతీతి విపస్సనా. సమ్మా పకారేహి అనిచ్చాదీని జానాతీతి సమ్పజానో, తస్స భావో సమ్పజఞ్ఞం. ఉప్పథపటిపన్నే సిన్ధవే వీథిఆరోపనత్థం పతోదో వియ ఉప్పథే ధావనకం కూటచిత్తం వీథిఆరోపనత్థం విజ్ఝతీతి పతోదో వియ పతోదో.

దస్సనలక్ఖణే ఇన్దట్ఠం కరోతీతి ఇన్ద్రియం, పఞ్ఞాసఙ్ఖాతం ఇన్ద్రియం పఞ్ఞిన్ద్రియం. కిం వుత్తం హోతి? నయిదం ‘‘పురిసస్స ఇన్ద్రియం పురిసిన్ద్రియ’’న్తిఆది వియ పఞ్ఞాయ ఇన్ద్రియం పఞ్ఞిన్ద్రియం. అథ ఖో పఞ్ఞా ఏవ ఇన్ద్రియం పఞ్ఞిన్ద్రియన్తి వుత్తం హోతి. అవిజ్జాయ న కమ్పతీతి పఞ్ఞాబలం. కిలేసచ్ఛేదనట్ఠేన పఞ్ఞావ సత్థం పఞ్ఞాసత్థం. అచ్చుగ్గతట్ఠేన పఞ్ఞావ పాసాదో పఞ్ఞాపాసాదో. ఆలోకనట్ఠేన పఞ్ఞావ ఆలోకో పఞ్ఞాఆలోకో. ఓభాసనట్ఠేన పఞ్ఞావ ఓభాసో పఞ్ఞాఓభాసో. పజ్జోతనట్ఠేన పఞ్ఞావ పజ్జోతో పఞ్ఞాపజ్జోతో. పఞ్ఞవతో హి ఏకపల్లఙ్కేన నిసిన్నస్స దససహస్సిలోకధాతు ఏకాలోకా ఏకోభాసా ఏకపజ్జోతా హోతి. తేనేతం వుత్తం. ఇమేసు పన తీసు పదేసు ఏకపదేనాపి ఏతస్మిం అత్థే సిద్ధే యాని పనేతాని భగవతా ‘‘చత్తారోమే, భిక్ఖవే, ఆలోకా. కతమే చత్తారో? చన్దాలోకో, సూరియాలోకో, అగ్గాలోకో, పఞ్ఞాలోకో. ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారో ఆలోకా. ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, ఇమేసం చతున్నం ఆలోకానం యదిదం పఞ్ఞాలోకో’’. తథా ‘‘చత్తారోమే, భిక్ఖవే, ఓభాసా. చత్తారోమే, భిక్ఖవే, పజ్జోతా’’తి (అ. ని. ౪.౧౪౪-౧౪౫) సత్తానం అజ్ఝాసయవసేన సుత్తాని దేసితాని. తదనురూపేనేవ ఇధాపి థేరేన దేసనా కతా. అత్థో హి అనేకేహి ఆకారేహి విభజ్జమానో సువిభత్తో హోతి, అఞ్ఞథా చ అఞ్ఞో బుజ్ఝతి, అఞ్ఞథా అఞ్ఞోతి. రతికరణట్ఠేన పన రతిదాయకట్ఠేన రతిజనకట్ఠేన చిత్తీకతట్ఠేన దుల్లభపాతుభావట్ఠేన అతులట్ఠేన అనోమసత్తపరిభోగట్ఠేన చ పఞ్ఞావ రతనం పఞ్ఞారతనం.

న తేన సత్తా ముయ్హన్తి, సయం వా ఆరమ్మణే న ముయ్హతీతి అమోహో. ధమ్మవిచయపదం వుత్తత్థమేవ. కస్మా పనేతం పున వుత్తన్తి? అమోహస్స మోహపటిపక్ఖభావదీపనత్థం. తేనేతం దీపేతి ‘‘య్వాయం అమోహో, సో న కేవలం మోహతో అఞ్ఞో ధమ్మో, మోహస్స పన పటిపక్ఖో ధమ్మవిచయసఙ్ఖాతో అమోహో నామ ఇధ అధిప్పేతో’’తి. సమ్మాదిట్ఠీతి యాథావనియ్యానికకుసలదిట్ఠి. ‘‘తత్థ కతమం దుక్ఖసముదయే ఞాణం, తత్థ కతమం దుక్ఖనిరోధే ఞాణం, తత్థ కతమం దుక్ఖనిరోధగామినియా పటిపదాయ ఞాణ’’న్తి పుచ్ఛావచనాని సఙ్ఖేపవసేన వుత్తానీతి.

సచ్చఞాణచతుక్కద్వయనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.