౧. ఞాణకథా

మాతికావణ్ణనా

౧. తత్థ ఉద్దేసే తావ సోతావధానే పఞ్ఞా సుతమయే ఞాణన్తి ఏత్థ సోతసద్దో అనేకత్థప్పభేదో. తథా హేస –

మంసవిఞ్ఞాణఞాణేసు, తణ్హాదీసు చ దిస్సతి;

ధారాయం అరియమగ్గే, చిత్తసన్తతియమ్పి చ.

‘‘సోతాయతనం సోతధాతు సోతిన్ద్రియ’’న్తిఆదీసు (విభ. ౧౫౭) హి అయం సోతసద్దో మంససోతే దిస్సతి. ‘‘సోతేన సద్దం సుత్వా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౨౯౫) సోతవిఞ్ఞాణే. ‘‘దిబ్బాయ సోతధాతుయా’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౩.౩౫౬) ఞాణసోతే. ‘‘యాని సోతాని లోకస్మిన్తి యాని ఏతాని సోతాని మయా కిత్తితాని పకిత్తితాని ఆచిక్ఖితాని దేసితాని పఞ్ఞపితాని పట్ఠపితాని వివరితాని విభత్తాని ఉత్తానీకతాని పకాసితాని. సేయ్యథిదం – తణ్హాసోతో దిట్ఠిసోతో కిలేససోతో దుచ్చరితసోతో అవిజ్జాసోతో’’తిఆదీసు (చూళని. అజితమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౪) తణ్హాదీసు పఞ్చసు ధమ్మేసు. ‘‘అద్దసా ఖో భగవా మహన్తం దారుక్ఖన్ధం గఙ్గాయ నదియా సోతేన వుయ్హమాన’’న్తిఆదీసు (సం. ని. ౪.౨౪౧) ఉదకధారాయం. ‘‘అరియస్సేతం, ఆవుసో, అట్ఠఙ్గికస్స మగ్గస్స అధివచనం, యదిదం సోతో’’తిఆదీసు అరియమగ్గే. ‘‘పురిసస్స చ విఞ్ఞాణసోతం పజానాతి ఉభయతో అబ్బోచ్ఛిన్నం ఇధ లోకే పతిట్ఠితఞ్చ పరలోకే పతిట్ఠితఞ్చా’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౩.౧౪౯) చిత్తసన్తతియం. ఇధ పనాయం మంససోతే దట్ఠబ్బో. తేన సోతేన హేతుభూతేన, కరణభూతేన వా అవధీయతి అవత్థాపీయతి అప్పీయతీతి సోతావధానం. కిం తం? సుతం. సుతఞ్చ నామ ‘‘బహుస్సుతో హోతి సుతధరో సుతసన్నిచయో’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౩౩౯) వియ సోతద్వారానుసారేన విఞ్ఞాతం అవధారితం ధమ్మజాతం, తం ఇధ సోతావధానన్తి వుత్తం. తస్మిం సోతావధానసఙ్ఖాతే సుతే పవత్తా పఞ్ఞా సోతావధానే పఞ్ఞా. పఞ్ఞాతి చ తస్స తస్స అత్థస్స పాకటకరణసఙ్ఖాతేన పఞ్ఞాపనట్ఠేన పఞ్ఞా, తేన తేన వా అనిచ్చాదినా పకారేన ధమ్మే జానాతీతిపి పఞ్ఞా.

సుతమయే ఞాణన్తి ఏత్థ సుతసద్దో తావ సఉపసగ్గో అనుపసగ్గో చ –

గమనే విస్సుతే తిన్తేనుయోగోపచితేపి చ;

సద్దే చ సోతద్వారానుసారఞాతే చ దిస్సతి.

తథా హిస్స ‘‘సేనాయ పసుతో’’తిఆదీసు గచ్ఛన్తోతి అత్థో. ‘‘సుతధమ్మస్స పస్సతో’’తిఆదీసు (ఉదా. ౧౧; మహావ. ౫) విస్సుతధమ్మస్సాతి అత్థో. ‘‘అవస్సుతా అవస్సుతస్స పురిసపుగ్గలస్సా’’తిఆదీసు (పాచి. ౬౫౭) తిన్తా తిన్తస్సాతి అత్థో. ‘‘యే ఝానపసుతా ధీరా’’తిఆదీసు (ధ. ప. ౧౮౧) అనుయుత్తాతి అత్థో. ‘‘తుమ్హేహి పుఞ్ఞం పసుతం అనప్పక’’న్తిఆదీసు (ఖు. పా. ౭.౧౨; పే. వ. ౨౫) ఉపచితన్తి అత్థో. ‘‘దిట్ఠం సుతం ముతం విఞ్ఞాత’’న్తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౨౪౧) సద్దోతి అత్థో. ‘‘బహుస్సుతో హోతి సుతధరో సుతసన్నిచయో’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౩౩౯) సోతద్వారానుసారవిఞ్ఞాతధరోతి అత్థో. ఇధ పనస్స సోతద్వారానుసారేన విఞ్ఞాతం ఉపధారితన్తి అత్థో. సుతమయే ఞాణన్తి యా ఏసా ఏతం సుతం విఞ్ఞాతం అవధారితం సద్ధమ్మం ఆరబ్భ ఆరమ్మణం కత్వా సబ్బపఠమఞ్చ అపరాపరఞ్చ పవత్తా పఞ్ఞా, తం ‘‘సుతమయే ఞాణ’’న్తి వుత్తం హోతి, సుతమయం ఞాణన్తి అత్థో. సుతమయేతి చ పచ్చత్తవచనమేతం, యథా ‘‘న హేవం వత్తబ్బే’’ (కథా. ౧, ౧౫-౧౮). ‘‘వనప్పగుమ్బే యథా ఫుస్సితగ్గే’’ (ఖు. పా. ౬.౧౩; సు. ని. ౨౩౬). ‘‘నత్థి అత్తకారే నత్థి పరకారే నత్థి పురిసకారే’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౧౬౮) పచ్చత్తవచనం, ఏవమిధాపి దట్ఠబ్బం. తేన వుత్తం – ‘‘సుతమయం ఞాణన్తి అత్థో’’తి.

అథ వా సుతేన పకతో ఫస్సాదికో ధమ్మపుఞ్జో సుతమయో, తస్మిం సుతమయే ధమ్మపుఞ్జే పవత్తం తంసమ్పయుత్తం ఞాణం సుతమయే ఞాణం. సభావసామఞ్ఞలక్ఖణవసేన ధమ్మే జానాతీతి ఞాణం. తంయేవ ఞాణం పరియాయవచనేన అధిప్పాయపకాసనత్థం అనియమేన ‘‘పఞ్ఞా’’తి వత్వా పచ్ఛా అధిప్పేతం ‘‘ఞాణ’’న్తి నియమేత్వా వుత్తన్తి వేదితబ్బం. ఞాణఞ్చ నామ సభావపటివేధలక్ఖణం, అక్ఖలితపటివేధలక్ఖణం వా కుసలిస్సాసఖిత్తఉసుపటివేధో వియ, విసయోభాసనరసం పదీపో వియ, అసమ్మోహపచ్చుపట్ఠానం అరఞ్ఞగతసుదేసకో వియ. ‘‘సమాహితో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు యథాభూతం పజానాతీ’’తి (సం. ని. ౫.౧౦౭౧) వచనతో సమాధిపదట్ఠానం. లక్ఖణాదీసు హి సభావో వా సామఞ్ఞం వా లక్ఖణం నామ, కిచ్చం వా సమ్పత్తి వా రసో నామ, ఉపట్ఠానాకారో వా ఫలం వా పచ్చుపట్ఠానం నామ, ఆసన్నకారణం పదట్ఠానం నామాతి వేదితబ్బం.

౨. సుత్వాన సంవరే పఞ్ఞాతి –

పాతిమోక్ఖో సతీ చేవ, ఞాణం ఖన్తి తథేవ చ;

వీరియం పఞ్చిమే ధమ్మా, సంవరాతి పకాసితా.

‘‘ఇమినా పాతిమోక్ఖసంవరేన ఉపేతో హోతి సముపేతో ఉపాగతో సముపాగతో ఉపపన్నో సమ్పన్నో సమన్నాగతో’’తి (విభ. ౫౧౧) ఆగతో పాతిమోక్ఖసంవరో. ‘‘చక్ఖునా రూపం దిస్వా న నిమిత్తగ్గాహీ హోతి నానుబ్యఞ్జనగ్గాహీ. యత్వాధికరణమేనం చక్ఖున్ద్రియం అసంవుతం విహరన్తం అభిజ్ఝాదోమనస్సా పాపకా అకుసలా ధమ్మా అన్వాస్సవేయ్యుం, తస్స సంవరాయ పటిపజ్జతి, రక్ఖతి చక్ఖున్ద్రియం, చక్ఖున్ద్రియే సంవరం ఆపజ్జతీ’’తిఆదినా (దీ. ని. ౧.౨౧౩; మ. ని. ౧.౨౯౫; సం. ని. ౪.౨౩౯; అ. ని. ౩.౧౬) నయేన ఆగతో సతిసంవరో.

‘‘యాని సోతాని లోకస్మిం (అజితాతి భగవా),

సతి తేసం నివారణం;

సోతానం సంవరం బ్రూమి, పఞ్ఞాయేతే పిధీయరే’’తి . (చూళని. అజితమాణవపుచ్ఛా ౬౦; సు. ని. ౧౦౪౧) –

ఆగతో ఞాణసంవరో. ‘‘కతమే చ, భిక్ఖవే, ఆసవా పటిసేవనా పహాతబ్బా? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు పటిసఙ్ఖా యోనిసో చీవరం పటిసేవతీ’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౨౩; అ. ని. ౬.౫౮) నయేన ఆగతో పచ్చయపటిసేవనాసంవరో, సోపి ఞాణసంవరేనేవ సఙ్గహితో. ‘‘ఖమో హోతి సీతస్స ఉణ్హస్స జిఘచ్ఛాయ పిపాసాయ డంసమకసవాతాతపసరిసపసమ్ఫస్సానం దురుత్తానం దురాగతానం వచనపథానం ఉప్పన్నానం సారీరికానం వేదనానం దుక్ఖానం తిబ్బానం ఖరానం కటుకానం అసాతానం అమనాపానం పాణహరానం అధివాసకజాతికో హోతీ’’తి (మ. ని. ౧.౨౪; అ. ని. ౪.౧౧౪; ౬.౫౮) ఆగతో ఖన్తిసంవరో. ‘‘ఉప్పన్నం కామవితక్కం నాధివాసేతి పజహతి వినోదేతి బ్యన్తీకరోతి అనభావం గమేతీ’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౨౬; అ. ని. ౪.౧౧౪; ౬.౫౮) నయేన ఆగతో వీరియసంవరో. ‘‘ఇధ అరియసావకో మిచ్ఛాఆజీవం పహాయ సమ్మాఆజీవేన జీవికం కప్పేతీ’’తి (సం. ని. ౫.౮) ఆగతో ఆజీవపారిసుద్ధిసంవరో, సోపి వీరియసంవరేనేవ సఙ్గహితో. తేసు సత్తసు సంవరేసు పాతిమోక్ఖసంవరఇన్ద్రియసంవరఆజీవపారిసుద్ధిపచ్చయపటిసేవనసఙ్ఖాతా చత్తారో సంవరా ఇధాధిప్పేతా, తేసు చ విసేసేన పాతిమోక్ఖసంవరో. సబ్బోపి చాయం సంవరో యథాసకం సంవరితబ్బానం కాయదుచ్చరితాదీనం సంవరణతో సంవరోతి వుచ్చతి. సుతమయఞాణే వుత్తం ధమ్మం సుత్వా సంవరన్తస్స సంవరం కరోన్తస్స తస్మిం సంవరే పవత్తా తంసమ్పయుత్తా పఞ్ఞా ‘‘సుత్వాన సంవరే పఞ్ఞా’’తి వుత్తా. అథ వా హేతుఅత్థే సుత్వాతి వచనస్స సమ్భవతో సుతహేతునా సంవరే పఞ్ఞాతిపి అత్థో.

సీలమయే ఞాణన్తి ఏత్థ సీలన్తి సీలనట్ఠేన సీలం. కిమిదం సీలనం నామ? సమాధానం వా, కాయకమ్మాదీనం సుసీల్యవసేన అవిప్పకిణ్ణతాతి అత్థో. ఉపధారణం వా, కుసలానం ధమ్మానం పతిట్ఠావసేన ఆధారభావోతి అత్థో. ఏతదేవ హి ఏత్థ అత్థద్వయం సద్దలక్ఖణవిదూ అనుజానన్తి. అఞ్ఞే పన ‘‘అధిసేవనట్ఠేన ఆచారట్ఠేన తస్సీలట్ఠేన సిరట్ఠేన సీతలట్ఠేన సివట్ఠేన సీల’’న్తి వణ్ణయన్తి.

సీలనం లక్ఖణం తస్స, భిన్నస్సాపి అనేకధా;

సనిదస్సనత్తం రూపస్స, యథా భిన్నస్స నేకధా.

యథా హి నీలపీతాదిభేదేన అనేకధా భిన్నస్సాపి రూపాయతనస్స సనిదస్సనత్తం లక్ఖణం నీలాదిభేదేన భిన్నస్సాపి సనిదస్సనభావానతిక్కమనతో, తథా సీలస్స చేతనాదిభేదేన అనేకధా భిన్నస్సాపి యదేతం కాయకమ్మాదీనం సమాధానవసేన కుసలానఞ్చ ధమ్మానం పతిట్ఠానవసేన వుత్తం సీలనం, తదేవ లక్ఖణం చేతనాదిభేదేన భిన్నస్సాపి సమాధానపతిట్ఠానభావానతిక్కమనతో. ఏవంలక్ఖణస్స పనస్స –

‘‘దుస్సీల్యవిద్ధంసనతా, అనవజ్జగుణో తథా;

కిచ్చసమ్పత్తి అత్థేన, రసో నామ పవుచ్చతి’’.

తస్మా ఇదం సీలం నామ కిచ్చట్ఠేన రసేన దుస్సీల్యవిద్ధంసనరసం, సమ్పత్తిఅత్థేన రసేన అనవజ్జరసన్తి వేదితబ్బం.

సోచేయ్యపచ్చుపట్ఠానం, తయిదం తస్స విఞ్ఞుహి;

ఓత్తప్పఞ్చ హిరీ చేవ, పదట్ఠానన్తి వణ్ణితం. –

తయిదం సీలం ‘‘కాయసోచేయ్యం వచీసోచేయ్యం మనోసోచేయ్య’’న్తి (ఇతివు. ౬౬) ఏవం వుత్తసోచేయ్యపచ్చుపట్ఠానం, సుచిభావేన పచ్చుపట్ఠాతి గహణభావం గచ్ఛతి. హిరోత్తప్పఞ్చ పన తస్స విఞ్ఞూహి పదట్ఠానన్తి వణ్ణితం, ఆసన్నకారణన్తి అత్థో. హిరోత్తప్పే హి సతి సీలం ఉప్పజ్జతి చేవ తిట్ఠతి చ, అసతి నేవ ఉప్పజ్జతి న తిట్ఠతీతి ఏవంవిధేన సీలేన సహగతం తంసమ్పయుత్తం ఞాణం సీలమయే ఞాణం. అథ వా సీలమేవ పకతం సీలమయం, తస్మిం సీలమయే తంసమ్పయుత్తం ఞాణం. అసంవరే ఆదీనవపచ్చవేక్ఖణా చ, సంవరే ఆనిసంసపచ్చవేక్ఖణా చ, సంవరపారిసుద్ధిపచ్చవేక్ఖణా చ, సంవరసంకిలేసవోదానపచ్చవేక్ఖణా చ సీలమయఞాణేనేవ సఙ్గహితా.

౩. సంవరిత్వా సమాదహనే పఞ్ఞాతి సీలమయఞాణే వుత్తసీలసంవరేన సంవరిత్వా సంవరం కత్వా సీలే పతిట్ఠాయ సమాదహన్తస్స ఉపచారప్పనావసేన చిత్తేకగ్గతం కరోన్తస్స తస్మిం సమాదహనే పవత్తా తంసమ్పయుత్తా పఞ్ఞా. సమం సమ్మా చ ఆదహనం ఠపనన్తి చ సమాదహనం, సమాధిస్సేవేతం పరియాయవచనం.

సమాధిభావనామయే ఞాణన్తి ఏత్థ కుసలచిత్తేకగ్గతా సమాధి. కేనట్ఠేన సమాధి? సమాధానట్ఠేన సమాధి. కిమిదం సమాధానం నామ? ఏకారమ్మణే చిత్తచేతసికానం సమం సమ్మా చ ఆధానం, ఠపనన్తి వుత్తం హోతి. తస్మా యస్స ధమ్మస్సానుభావేన ఏకారమ్మణే చిత్తచేతసికా సమం సమ్మా చ అవిక్ఖిపమానా అవిప్పకిణ్ణా చ హుత్వా తిట్ఠన్తి, ఇదం సమాధానన్తి వేదితబ్బం. తస్స ఖో పన సమాధిస్స –

లక్ఖణం తు అవిక్ఖేపో, విక్ఖేపవిద్ధంసనం రసో;

అకమ్పనముపట్ఠానం, పదట్ఠానం సుఖం పన.

భావీయతి వడ్ఢీయతీతి భావనా, సమాధి ఏవ భావనా సమాధిభావనా, సమాధిస్స వా భావనా వడ్ఢనా సమాధిభావనా. సమాధిభావనావచనేన అఞ్ఞం భావనం పటిక్ఖిపతి. పుబ్బే వియ ఉపచారప్పనావసేన సమాధిభావనామయే ఞాణం.

౪. పచ్చయపరిగ్గహే పఞ్ఞాతి ఏత్థ పటిచ్చ ఫలమేతీతి పచ్చయో. పటిచ్చాతి న వినా తేన, అపచ్చక్ఖిత్వాతి అత్థో. ఏతీతి ఉప్పజ్జతి చేవ పవత్తతి చాతి అత్థో. అపిచ ఉపకారకత్థో పచ్చయత్థో, తస్స పచ్చయస్స బహువిధత్తా పచ్చయానం పరిగ్గహే వవత్థాపనే చ పఞ్ఞా పచ్చయపరిగ్గహే పఞ్ఞా.

ధమ్మట్ఠితిఞాణన్తి ఏత్థ ధమ్మసద్దో తావ సభావపఞ్ఞాపుఞ్ఞపఞ్ఞత్తిఆపత్తిపరియత్తినిస్సత్తతావికారగుణపచ్చయపచ్చయుప్పన్నాదీసు దిస్సతి. అయఞ్హి ‘‘కుసలా ధమ్మా అకుసలా ధమ్మా అబ్యాకతా ధమ్మా’’తిఆదీసు (ధ. స. తికమాతికా ౧) సభావే దిస్సతి.

‘‘యస్సేతే చతురో ధమ్మా, సద్ధస్స ఘరమేసినో;

సచ్చం ధమ్మో ధితి చాగో, స వే పేచ్చ న సోచతీ’’తి. (సు. ని. ౧౯౦) –

ఆదీసు పఞ్ఞాయం.

‘‘న హి ధమ్మో అధమ్మో చ, ఉభో సమవిపాకినో;

అధమ్మో నిరయం నేతి, ధమ్మో పాపేతి సుగ్గతి’’న్తి. (థేరగా. ౩౦౪) –

ఆదీసు పుఞ్ఞే. ‘‘పఞ్ఞత్తిధమ్మా నిరుత్తిధమ్మా అధివచనధమ్మా’’తిఆదీసు (ధ. స. దుకమాతికా ౧౦౬-౧౦౮) పఞ్ఞత్తియం. ‘‘పారాజికా ధమ్మా సఙ్ఘాదిసేసా ధమ్మా’’తిఆదీసు (పారా. ౨౩౩-౨౩౪) ఆపత్తియం. ‘‘ఇధ భిక్ఖు ధమ్మం జానాతి సుత్తం గేయ్యం వేయ్యాకరణ’’న్తిఆదీసు (అ. ని. ౫.౭౩) పరియత్తియం. ‘‘తస్మిం ఖో పన సమయే ధమ్మా హోన్తి (ధ. స. ౧౨౧). ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సీ విహరతీ’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౩౭౩; మ. ని. ౧.౧౧౫) నిస్సత్తతాయం. ‘‘జాతిధమ్మా జరాధమ్మా మరణధమ్మా’’తిఆదీసు (అ. ని. ౧౦.౧౦౭) వికారే. ‘‘ఛన్నం బుద్ధధమ్మాన’’న్తిఆదీసు (మహాని. ౫౦) గుణే. ‘‘హేతుమ్హి ఞాణం ధమ్మపటిసమ్భిదా’’తిఆదీసు (విభ. ౭౨౦) పచ్చయే. ‘‘ఠితావ సా ధాతు ధమ్మట్ఠితతా ధమ్మనియామతా’’తిఆదీసు (సం. ని. ౨.౨౦; అ. ని. ౩.౧౩౭) పచ్చయుప్పన్నే. స్వాయమిధాపి పచ్చయుప్పన్నే దట్ఠబ్బో. అత్థతో పన అత్తనో సభావం ధారేన్తీతి వా, పచ్చయేహి ధారీయన్తీతి వా, అత్తనో ఫలం ధారేన్తీతి వా, అత్తనో పరిపూరకం అపాయేసు అపతమానం ధారేన్తీతి వా, సకసకలక్ఖణే ధారేన్తీతి వా, చిత్తేన అవధారీయన్తీతి వా యథాయోగం ధమ్మాతి వుచ్చన్తి. ఇధ పన అత్తనో పచ్చయేహి ధారీయన్తీతి ధమ్మా, పచ్చయసముప్పన్నా ధమ్మా తిట్ఠన్తి ఉప్పజ్జన్తి చేవ పవత్తన్తి చ ఏతాయాతి ధమ్మట్ఠితి, పచ్చయధమ్మానమేతం అధివచనం. తస్సం ధమ్మట్ఠితియం ఞాణం ధమ్మట్ఠితిఞాణం. ఇదఞ్హి సమాధిభావనామయఞాణే వుత్తసమాధినా సమాహితేన చిత్తేన యథాభూతఞాణదస్సనత్థాయ యోగమారభిత్వా వవత్థాపితనామరూపస్స తేసం నామరూపానం పచ్చయపరిగ్గహపరియాయం ధమ్మట్ఠితిఞాణం ఉప్పజ్జతి. ‘‘నామరూపవవత్థానే ఞాణ’’న్తి అవత్వా ఏవ కస్మా ‘‘ధమ్మట్ఠితిఞాణ’’న్తి వుత్తన్తి చే? పచ్చయపరిగ్గహేనేవ పచ్చయసముప్పన్నపరిగ్గహస్స సిద్ధత్తా. పచ్చయసముప్పన్నే హి అపరిగ్గహితే పచ్చయపరిగ్గహో న సక్కా హోతి కాతుం. తస్మా ధమ్మట్ఠితిఞాణగహణేనేవ తస్స హేతుభూతం పుబ్బే సిద్ధం నామరూపవవత్థానఞాణం వుత్తమేవ హోతీతి వేదితబ్బం. కస్మా దుతియతతియఞాణం వియ ‘‘సమాదహిత్వా పచ్చయపరిగ్గహే పఞ్ఞా’’తి న వుత్తన్తి చే? సమథవిపస్సనానం యుగనద్ధత్తా.

‘‘సమాదహిత్వా యథా చే విపస్సతి, విపస్సమానో తథా చే సమాదహే;

విపస్సనా చ సమథో తదా అహు, సమానభాగా యుగనద్ధా వత్తరే’’తి. –

హి వుత్తం. తస్మా సమాధిం అవిస్సజ్జేత్వా సమాధిఞ్చ ఞాణఞ్చ యుగనద్ధం కత్వా యావ అరియమగ్గో, తావ ఉస్సుక్కాపేతబ్బన్తి ఞాపనత్థం ‘‘పచ్చయపరిగ్గహే పఞ్ఞా ధమ్మట్ఠితిఞాణ’’మిచ్చేవ వుత్తన్తి వేదితబ్బం.

౫. అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నానం ధమ్మానం సఙ్ఖిపిత్వా వవత్థానే పఞ్ఞాతి ఏత్థ అత్తనో సభావం, ఉప్పాదాదిక్ఖణం వా పత్వా అతి ఇతా అతిక్కన్తాతి అతీతా, తదుభయమ్పి న ఆగతా న సమ్పత్తాతి అనాగతా, తం తం కారణం పటిచ్చ ఉప్పాదాదిఉద్ధం పన్నా గతా పవత్తాతి పచ్చుప్పన్నా. అద్ధా సన్తతిఖణపచ్చుప్పన్నేసు సన్తతిపచ్చుప్పన్నం ఇధాధిప్పేతం. తేసం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నానం పఞ్చక్ఖన్ధధమ్మానం ఏకేకక్ఖన్ధలక్ఖణే సఙ్ఖిపిత్వా కలాపవసేన రాసిం కత్వా వవత్థానే నిచ్ఛయనే సన్నిట్ఠాపనే పఞ్ఞా.

సమ్మసనే ఞాణన్తి సమ్మా ఆమసనే అనుమజ్జనే పేక్ఖణే ఞాణం, కలాపసమ్మసనఞాణన్తి అత్థో. ఇదఞ్హి నామరూపవవత్థానఞాణానన్తరం నామరూపపచ్చయపరిగ్గహే ధమ్మట్ఠితిఞాణే ఠితస్స ‘‘యంకిఞ్చి రూపం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం అజ్ఝత్తం వా బహిద్ధా వా ఓళారికం వా సుఖుమం వా హీనం వా పణీతం వా యం దూరే సన్తికే వా, సబ్బం తం రూపం అనిచ్చతో వవత్థపేతి, ఏకం సమ్మసనం, దుక్ఖతో వవత్థపేతి, ఏకం సమ్మసనం, అనత్తతో వవత్థపేతి, ఏకం సమ్మసన’’న్తిఆదినా (పటి. మ. ౧.౪౮) నయేన వుత్తసమ్మసనవసేన పుబ్బే వవత్థాపితే ఏకేకస్మిం ఖన్ధే తిలక్ఖణం ఆరోపేత్వా అనిచ్చతో దుక్ఖతో అనత్తతో విపస్సన్తస్స కలాపసమ్మసనఞాణం ఉప్పజ్జతి.

౬. పచ్చుప్పన్నానం ధమ్మానం విపరిణామానుపస్సనే పఞ్ఞాతి సన్తతివసేన పచ్చుప్పన్నానం అజ్ఝత్తం పఞ్చక్ఖన్ధధమ్మానం విపరిణామదస్సనే భఙ్గదస్సనే పఞ్ఞా. యస్మా ‘‘ఇమే ధమ్మా ఉప్పజ్జిత్వా భిజ్జన్తీ’’తి ఉదయం గహేత్వాపి భేదేయేవ చిత్తం ఠపేతి, తస్మా అవుత్తోపి ఉదయో వుత్తోయేవ హోతీతి వేదితబ్బో. పచ్చుప్పన్నానం ధమ్మానం దస్సనేన వా ఉదయదస్సనస్స సిద్ధత్తా ఉదయో వుత్తోయేవ హోతి. న హి ఉదయం వినా ధమ్మానం ఉప్పన్నత్తం సిజ్ఝతి, తస్మా ‘‘పచ్చుప్పన్నానం ధమ్మానం ఉప్పాదవిపరిణామానుపస్సనే పఞ్ఞా’’తి అవుత్తేపి వుత్తమేవ హోతీతి వేదితబ్బం. ‘‘ఉదయబ్బయానుపస్సనే ఞాణ’’న్తి నియమితత్తా చ ఉదయదస్సనం సిద్ధమేవ హోతీతి అనన్తరం వుత్తస్స సమ్మసనఞాణస్స పారం గన్త్వా తంసమ్మసనేయేవ పాకటీభూతే ఉదయబ్బయే పరిగ్గణ్హిత్వా సఙ్ఖారానం పరిచ్ఛేదకరణత్థం ఉదయబ్బయానుపస్సనం ఆరభన్తస్స ఉప్పజ్జతి ఉదయబ్బయానుపస్సనాఞాణం. తఞ్హి ఉదయబ్బయే అనుపస్సనతో ఉదయబ్బయానుపస్సనాతి వుచ్చతి.

౭. ఆరమ్మణం పటిసఙ్ఖాతి రూపక్ఖన్ధాదిఆరమ్మణం భఙ్గతో పటిసఙ్ఖాయ జానిత్వా పస్సిత్వా. భఙ్గానుపస్సనే పఞ్ఞా విపస్సనే ఞాణన్తి తస్స ఆరమ్మణం భఙ్గతో పటిసఙ్ఖాయ ఉప్పన్నస్స ఞాణస్స భఙ్గం అనుపస్సనే యా పఞ్ఞా, తం ‘‘విపస్సనే ఞాణ’’న్తి వుత్తం హోతి. విపస్సనాతి చ వివిధా పస్సనా విపస్సనా. ఆరమ్మణపటిసఙ్ఖాతిపి పాఠో. తస్సత్థో – ఆరమ్మణస్స పటిసఙ్ఖా జాననా పస్సనాతి వుత్తనయేనేవ ఆరమ్మణపటిసఙ్ఖా ‘‘భఙ్గానుపస్సనే పఞ్ఞా విపస్సనే ఞాణ’’న్తి వుత్తం హోతి. యస్మా పన భఙ్గానుపస్సనాయ ఏవ విపస్సనా సిఖం పాపుణాతి, తస్మా విసేసేత్వా ఇదమేవ ‘‘విపస్సనే ఞాణ’’న్తి వుత్తం. యస్మా ఉదయబ్బయానుపస్సనాయ ఠితస్స మగ్గామగ్గఞాణదస్సనం ఉప్పజ్జతి, తస్మా తస్సా సిద్ధాయ తం సిద్ధమేవ హోతీతి తం అవత్వావ భఙ్గానుపస్సనాయ ఏవ విపస్సనాసిఖం ఞాణం వుత్తన్తి వేదితబ్బం. ఉదయబ్బయానుపస్సనాయ సుపరిదిట్ఠఉదయబ్బయస్స సుపరిచ్ఛిన్నేసు సఙ్ఖారేసు లహుం లహుం ఉపట్ఠహన్తేసు ఞాణే తిక్ఖే వహన్తే ఉదయం పహాయ భఙ్గే ఏవ సతి సన్తిట్ఠతి, తస్స ‘‘ఏవం ఉప్పజ్జిత్వా ఏవం నామ సఙ్ఖారా భిజ్జన్తీ’’తి పస్సతో ఏతస్మిం ఠానే భఙ్గానుపస్సనాఞాణం ఉప్పజ్జతి.

౮. భయతుపట్ఠానే పఞ్ఞాతి ఉప్పాదపవత్తనిమిత్తఆయూహనాపటిసన్ధీనం భయతో ఉపట్ఠానే పీళాయోగతో సప్పటిభయవసేన గహణూపగమనే పఞ్ఞాతి అత్థో. భయతో ఉపట్ఠాతీతి భయతుపట్ఠానం ఆరమ్మణం, తస్మిం భయతుపట్ఠానే. అథ వా భయతో ఉపతిట్ఠతీతి భయతుపట్ఠానం, పఞ్ఞా, తం ‘‘భయతుపట్ఠాన’’న్తి వుత్తం హోతి.

ఆదీనవే ఞాణన్తి భుమ్మవచనమేవ. ‘‘యా చ భయతుపట్ఠానే పఞ్ఞా, యఞ్చ ఆదీనవే ఞాణం, యా చ నిబ్బిదా, ఇమే ధమ్మా ఏకట్ఠా, బ్యఞ్జనమేవ నాన’’న్తి (పటి. మ. ౧.౨౨౭) వుత్తత్తా ఏకమివ వుచ్చమానమ్పి అవత్థాభేదేన ముఞ్చితుకమ్యతాది వియ తివిధమేవ హోతి. తస్మా భయతుపట్ఠానఆదీనవానుపస్సనాసు సిద్ధాసు నిబ్బిదానుపస్సనా సిద్ధా హోతీతి కత్వా అవుత్తాపి వుత్తావ హోతీతి వేదితబ్బా.

సబ్బసఙ్ఖారానం భఙ్గారమ్మణం భఙ్గానుపస్సనం ఆసేవన్తస్స భావేన్తస్స బహులీకరోన్తస్స తిభవచతుయోనిపఞ్చగతిసత్తవిఞ్ఞాణట్ఠితినవసత్తావాసేసు పభేదకా సఙ్ఖారా సుఖేన జీవితుకామస్స భీరుకపురిసస్స సీహబ్యగ్ఘదీపిఅచ్ఛతరచ్ఛయక్ఖరక్ఖసచణ్డగోణచణ్డకుక్కురపభిన్న- మదచణ్డహత్థిఘోరఆసివిసఅసనివిచక్కసుసానరణభూమిజలితఅఙ్గారకాసుఆదయో వియ మహాభయం హుత్వా ఉపట్ఠహన్తి, తస్స ‘‘అతీతా సఙ్ఖారా నిరుద్ధా, పచ్చుప్పన్నా నిరుజ్ఝన్తి, అనాగతాపి ఏవమేవ నిరుజ్ఝిస్సన్తీ’’తి పస్సతో ఏతస్మిం ఠానే భయతుపట్ఠానం ఞాణం ఉప్పజ్జతి. తస్స తం భయతుపట్ఠానఞాణం ఆసేవన్తస్స భావేన్తస్స బహులీకరోన్తస్స సబ్బభవయోనిగతిఠితిసత్తావాసేసు నేవ తాణం న లేణం న గతి న పటిసరణం పఞ్ఞాయతి, సబ్బభవయోనిగతిఠితినివాసగతేసు సఙ్ఖారేసు ఏకసఙ్ఖారేపి పత్థనా వా పరామాసో వా న హోతి, తయో భవా వీతచ్చితఙ్గారపుణ్ణా అఙ్గారకాసుయో వియ, చత్తారో మహాభూతా ఘోరవిసా ఆసివిసా వియ, పఞ్చక్ఖన్ధా ఉక్ఖిత్తాసికా వధకా వియ, ఛ అజ్ఝత్తికాయతనాని సుఞ్ఞగామో వియ, ఛ బాహిరాయతనాని గామఘాతకచోరా వియ, సత్తవిఞ్ఞాణట్ఠితియో నవ చ సత్తావాసా ఏకాదసహి అగ్గీహి ఆదిత్తా సమ్పజ్జలితా సజోతిభూతా వియ చ, సబ్బే సఙ్ఖారా గణ్డభూతా రోగభూతా సల్లభూతా అఘభూతా ఆబాధభూతా వియ చ నిరస్సాదా నిరసా మహాఆదీనవరాసిభూతా హుత్వా ఉపట్ఠహన్తి, సుఖేన జీవితుకామస్స భీరుకపురిసస్స రమణీయాకారసణ్ఠితమ్పి సవాళకమివ వనగహనం, ససద్దూలా వియ గుహా, సగాహరక్ఖసం వియ ఉదకం, సముస్సితఖగ్గా వియ పచ్చత్థికా, సవిసం వియ భోజనం, సచోరో వియ మగ్గో, ఆదిత్తమివ అగారం, ఉయ్యుత్తసేనా వియ రణభూమి. యథా హి సో పురిసో ఏతాని సవాళకవనగహనాదీని ఆగమ్మ భీతో సంవిగ్గో లోమహట్ఠజాతో సమన్తతో ఆదీనవమేవ పస్సతి, ఏవమేవ సో యోగావచరో భఙ్గానుపస్సనావసేన సబ్బసఙ్ఖారేసు భయతో ఉపట్ఠితేసు సమన్తతో నిరసం నిరస్సాదం ఆదీనవమేవ పస్సతి. తస్సేవం పస్సతో ఆదీనవానుపస్సనాఞాణం ఉప్పజ్జతి.

సో ఏవం సబ్బసఙ్ఖారే ఆదీనవతో సమ్పస్సన్తో సబ్బభవయోనిగతివిఞ్ఞాణట్ఠితిసత్తావాసగతే సభేదకే సఙ్ఖారగతే నిబ్బిన్దతి ఉక్కణ్ఠతి నాభిరమతి. సేయ్యథాపి నామ చిత్తకూటపబ్బతపాదాభిరతో సువణ్ణరాజహంసో అసుచిమ్హి చణ్డాలగామద్వారఆవాటే నాభిరమతి, సత్తసు మహాసరేసుయేవ అభిరమతి, ఏవమేవ అయం యోగీరాజహంసో సుపరిదిట్ఠాదీనవే సభేదకే సఙ్ఖారగతే నాభిరమతి, భావనారామతాయ పన భావనారతియా సమన్నాగతత్తా సత్తసు అనుపస్సనాసుయేవ అభిరమతి. యథా చ సువణ్ణపఞ్జరేపి పక్ఖిత్తో సీహో మిగరాజా నాభిరమతి, తియోజనసహస్సవిత్థతే పన హిమవన్తేయేవ రమతి, ఏవమయమ్పి యోగీసీహో తివిధే సుగతిభవేపి నాభిరమతి, తీసు అనుపస్సనాసుయేవ రమతి. యథా చ సబ్బసేతో సత్తప్పతిట్ఠో ఇద్ధిమా వేహాసఙ్గమో ఛద్దన్తో నాగరాజా నగరమజ్ఝే నాభిరమతి, హిమవతి ఛద్దన్తరహదేయేవ రమతి, ఏవమయం యోగీవరవారణో సబ్బస్మిమ్పి సఙ్ఖారగతే నాభిరమతి, ‘‘అనుప్పాదో ఖేమ’’న్తిఆదినా (పటి. మ. ౧.౫౩) నయేన నిద్దిట్ఠే సన్తిపదేయేవ రమతి, తన్నిన్నతప్పోణతప్పబ్భారమానసో హోతి. ఏత్తావతా తస్స నిబ్బిదానుపస్సనాఞాణం ఉప్పన్నం హోతీతి.

౯. ముఞ్చితుకమ్యతాపటిసఙ్ఖాసన్తిట్ఠనా పఞ్ఞా సఙ్ఖారుపేక్ఖాసు ఞాణన్తి ముఞ్చితుం చజితుం కామేతి ఇచ్ఛతీతి ముఞ్చితుకామో, ముఞ్చితుకామస్స భావో ముఞ్చితుకమ్యతా. పటిసఙ్ఖాతి ఉపపరిక్ఖతీతి పటిసఙ్ఖా, పటిసఙ్ఖానం వా పటిసఙ్ఖా. సన్తిట్ఠతి అజ్ఝుపేక్ఖతీతి సన్తిట్ఠనా, సన్తిట్ఠనం వా సన్తిట్ఠనా. ముఞ్చితుకమ్యతా చ సా పటిసఙ్ఖా చ సన్తిట్ఠనా చాతి ముఞ్చితుకమ్యతాపటిసఙ్ఖాసన్తిట్ఠనా. ఇతి పుబ్బభాగే నిబ్బిదాఞాణేన నిబ్బిన్నస్స ఉప్పాదాదీని పరిచ్చజితుకామతా ముఞ్చితుకమ్యతా. ముఞ్చనస్స ఉపాయకరణత్థం మజ్ఝే పటిసఙ్ఖానం పటిసఙ్ఖా. ముఞ్చిత్వా అవసానే అజ్ఝుపేక్ఖనం సన్తిట్ఠనా. ఏవం అవత్థాభేదేన తిప్పకారా పఞ్ఞా సఙ్ఖారానం అజ్ఝుపేక్ఖనాసు ఞాణం, ముఞ్చితుకమ్యతాపటిసఙ్ఖాసన్తిట్ఠనాసఙ్ఖాతానం అవత్థాభేదేన భిన్నానం తిస్సన్నమ్పి పఞ్ఞానం సఙ్ఖారుపేక్ఖతం ఇచ్ఛన్తేన పన ‘‘పఞ్ఞా’’తి చ ‘‘సఙ్ఖారుపేక్ఖాసూ’’తి చ బహువచనం కతం, అవత్థాభేదేన భిన్నస్సాపి ఏకత్తా ‘‘ఞాణ’’న్తి ఏకవచనం కతన్తి వేదితబ్బం. వుత్తఞ్చ – ‘‘యా చ ముఞ్చితుకమ్యతా యా చ పటిసఙ్ఖానుపస్సనా యా చ సఙ్ఖారుపేక్ఖా, ఇమే ధమ్మా ఏకట్ఠా, బ్యఞ్జనమేవ నాన’’న్తి (పటి. మ. ౧.౨౨౭). కేచి పన ‘‘సఙ్ఖారుపేక్ఖాసూతి బహువచనం సమథవిపస్సనావసేన సఙ్ఖారుపేక్ఖానం బహుత్తా’’తిపి వదన్తి. సఙ్ఖారుపేక్ఖాసూతి చ కిరియాపేక్ఖన్తి వేదితబ్బం. అవత్థాభేదేన పన తేన నిబ్బిదాఞాణేన నిబ్బిన్దన్తస్స ఉక్కణ్ఠన్తస్స సబ్బభవయోనిగతివిఞ్ఞాణట్ఠితిసత్తావాసగతేసు సభేదకేసు సఙ్ఖారేసు చిత్తం న సజ్జతి న లగ్గతి న బజ్ఝతి, సబ్బసఙ్ఖారగతం ముఞ్చితుకామం ఛడ్డేతుకామం హోతి.

అథ వా యథా జాలబ్భన్తరగతో మచ్ఛో, సప్పముఖగతో మణ్డూకో, పఞ్జరపక్ఖిత్తో వనకుక్కుటో, దళ్హపాసవసంగతో మిగో, అహితుణ్డికహత్థగతో సప్పో, మహాపఙ్కపక్ఖన్దో కుఞ్జరో, సుపణ్ణముఖగతో నాగరాజా, రాహుముఖపవిట్ఠో చన్దో, సపత్తపరిక్ఖిత్తో పురిసోతిఏవమాదయో తతో తతో ముచ్చితుకామా నిస్సరితుకామావ హోన్తి, ఏవం తస్స యోగినో చిత్తం సబ్బస్మా సఙ్ఖారగతా ముచ్చితుకామం నిస్సరితుకామం హోతి. ఏవఞ్హి వుచ్చమానే ‘‘ముచ్చితుకామస్స ముచ్చితుకమ్యతా’’తి పాఠో యుజ్జతి. ఏవఞ్చ సతి ‘‘ఉప్పాదం ముఞ్చితుకమ్యతా’’తిఆదీసు ‘‘ఉప్పాదా ముచ్చితుకమ్యతా’’తిఆది వత్తబ్బం హోతి, తస్మా పురిమో ఏవ అత్థో సున్దరతరో. అథస్స సబ్బసఙ్ఖారేసు విగతాలయస్స సబ్బసఙ్ఖారగతం ముఞ్చితుకామస్స ముఞ్చితుకమ్యతాఞాణం ఉప్పజ్జతి. సో ఏవం సబ్బభవయోనిగతివిఞ్ఞాణట్ఠితిసత్తావాసగతే సభేదకే సఙ్ఖారే ముఞ్చితుకామో ముఞ్చనస్స ఉపాయసమ్పాదనత్థం పున తే ఏవ సఙ్ఖారే పటిసఙ్ఖానుపస్సనాఞాణేన తిలక్ఖణం ఆరోపేత్వా విపస్సతి. ఏవఞ్హి విపస్సతో చస్స అనిచ్చవసేన నిమిత్తం పటిసఙ్ఖాఞాణం ఉప్పజ్జతి, దుక్ఖవసేన పవత్తం పటిసఙ్ఖాఞాణం ఉప్పజ్జతి, అనత్తవసేన నిమిత్తఞ్చ పవత్తఞ్చ పటిసఙ్ఖాఞాణం ఉప్పజ్జతి. సో పటిసఙ్ఖానుపస్సనాఞాణేన ‘‘సబ్బే సఙ్ఖారా సుఞ్ఞా’’తి దిస్వా తిలక్ఖణం ఆరోపేత్వా సఙ్ఖారే పరిగ్గణ్హన్తో భయఞ్చ నన్దిఞ్చ విప్పహాయ భరియాయ దోసం దిస్వా విస్సట్ఠభరియో వియ పురిసో తస్సా భరియాయ సఙ్ఖారేసు ఉదాసీనో హోతి మజ్ఝత్తో, ‘‘అహ’’న్తి వా ‘‘మమ’’న్తి వా న గణ్హాతి. తస్స ఏవం జానతో ఏవం పస్సతో తీసు భవేసు చిత్తం పతిలీయతి పటికుటతి పటివత్తతి న సమ్పసారియతి. సేయ్యథాపి నామ పదుమపలాసే ఈసకం పోణే ఉదకఫుసితాని పతిలీయన్తి పటికుటన్తి పటివత్తన్తి న సమ్పసారియన్తి. సేయ్యథాపి వా పన కుక్కుటపత్తం వా న్హారుదద్దులం వా అగ్గిమ్హి పక్ఖిత్తం పతిలీయతి పటికుటతి పటివత్తతి న సమ్పసారియతి, ఏవం తస్స తీసు భవేసు చిత్తం పతిలీయతి పటికుటతి పటివత్తతి న సమ్పసారియతి, ఉపేక్ఖా సణ్ఠాతి. ఏవమస్స సఙ్ఖారుపేక్ఖాఞాణం ఉప్పన్నం హోతి. ఇమినా సఙ్ఖారుపేక్ఖాఞాణేన సద్ధిం ఉపరి గోత్రభుఞాణస్స సాధకం అనులోమఞాణం పుబ్బాపరఞాణేహి అవుత్తమ్పి వుత్తమేవ హోతీతి వేదితబ్బం. వుత్తఞ్హి భగవతా –

‘‘సో వత, భిక్ఖవే, భిక్ఖు కఞ్చి సఙ్ఖారం నిచ్చతో సమనుపస్సన్తో అనులోమికాయ ఖన్తియా సమన్నాగతో భవిస్సతీతి నేతం ఠానం విజ్జతి, అనులోమికాయ ఖన్తియా అసమన్నాగతో సమ్మత్తనియామం ఓక్కమిస్సతీతి నేతం ఠానం విజ్జతి, సమ్మత్తనియామం అనోక్కమమానో సోతాపత్తిఫలం వా సకదాగామిఫలం వా అనాగామిఫలం వా అరహత్తఫలం వా సచ్ఛికరిస్సతీతి నేతం ఠానం విజ్జతీ’’తిఆది (అ. ని. ౬.౯౮; పటి. మ. ౩.౩౬).

వుత్తఞ్చ ధమ్మసేనాపతినా –

‘‘కతిహాకారేహి అనులోమికం ఖన్తిం పటిలభతి? కతిహాకారేహి సమ్మత్తనియామం ఓక్కమతి? చత్తాలీసాయ ఆకారేహి అనులోమికం ఖన్తిం పటిలభతి, చత్తాలీసాయ ఆకారేహి సమ్మత్తనియామం ఓక్కమతీ’’తిఆది (పటి. మ. ౩.౩౭).

పట్ఠానే చేతం వుత్తం భగవతా –

‘‘అనులోమం గోత్రభుస్స అనన్తరపచ్చయేన పచ్చయో. అనులోమం వోదానస్స అనన్తరపచ్చయేన పచ్చయో’’తిఆది (పట్ఠా. ౧.౧.౪౧౭).

తస్స హి తం సఙ్ఖారుపేక్ఖాఞాణం ఆసేవన్తస్స భావేన్తస్స బహులీకరోన్తస్స అధిమోక్ఖసద్ధా బలవతరా హోతి, వీరియం సుపగ్గహితం, సతి సూపట్ఠితా, చిత్తం సుసమాహితం, సఙ్ఖారుపేక్ఖాఞాణం తిక్ఖతరం పవత్తతి. తస్స ఇదాని మగ్గో ఉప్పజ్జిస్సతీతి సఙ్ఖారుపేక్ఖాయ సఙ్ఖారే ‘‘అనిచ్చా’’తి వా ‘‘దుక్ఖా’’తి వా ‘‘అనత్తా’’తి వా సమ్మసిత్వా భవఙ్గం ఓతరతి. భవఙ్గానన్తరం సఙ్ఖారుపేక్ఖాయ కతనయేనేవ సఙ్ఖారే ‘‘అనిచ్చా’’తి వా ‘‘దుక్ఖా’’తి వా ‘‘అనత్తా’’తి వా ఆరమ్మణం కురుమానం ఉప్పజ్జతి మనోద్వారావజ్జనం. తదనన్తరం తథేవ సఙ్ఖారే ఆరమ్మణం కత్వా ద్వే తీణి చత్తారి వా జవనచిత్తాని ఉప్పజ్జన్తి. తంసమ్పయుత్తం ఞాణం అనులోమఞాణం. తఞ్హి పురిమానఞ్చ అట్ఠన్నం విపస్సనాఞాణానం తథకిచ్చతాయ అనులోమేతి, ఉపరి చ పత్తబ్బానం సత్తతింసాయ బోధిపక్ఖియధమ్మానం అనులోమేతి. యథా హి ధమ్మికో రాజా వినిచ్ఛయట్ఠానే నిసిన్నో అట్ఠన్నం వోహారికమహామత్తానం వినిచ్ఛయం సుత్వా అగతిగమనం పహాయ మజ్ఝత్తో హుత్వా ‘‘ఏవం హోతూ’’తి అనుమోదమానో తేసఞ్చ వినిచ్ఛయస్స అనులోమేతి, పోరాణస్స చ రాజధమ్మస్స. తత్థ రాజా వియ అనులోమఞాణం, అట్ఠ వోహారికమహామత్తా వియ అట్ఠ విపస్సనాఞాణాని, పోరాణరాజధమ్మో వియ సత్తతింస బోధిపక్ఖియధమ్మా, యథా రాజా ‘‘ఏవం హోతూ’’తి అనుమోదమానో వోహారికానఞ్చ వినిచ్ఛయస్స రాజధమ్మస్స చ అనులోమేతి, ఏవమిదం అనిచ్చాదివసేన సఙ్ఖారే ఆరబ్భ ఉప్పజ్జమానానం అట్ఠన్నఞ్చ విపస్సనాఞాణానం తథకిచ్చతాయ అనులోమేతి, ఉపరి చ పత్తబ్బానం సత్తతింసాయ బోధిపక్ఖియధమ్మానం. తస్మా అనులోమఞాణన్తి వుచ్చతి.

౧౦. బహిద్ధా వుట్ఠానవివట్టనే పఞ్ఞా గోత్రభుఞాణన్తి ఏత్థ బహిద్ధాతి సఙ్ఖారనిమిత్తం. తఞ్హి అజ్ఝత్తచిత్తసన్తానే అకుసలక్ఖన్ధే ఉపాదాయ బహిద్ధాతి వుత్తం. తస్మా బహిద్ధా సఙ్ఖారనిమిత్తమ్హా వుట్ఠాతి విగతం హుత్వా ఉద్ధం తిట్ఠతీతి వుట్ఠానం, వివట్టతి పరావట్టతి పరమ్ముఖం హోతీతి వివట్టనం, వుట్ఠానఞ్చ తం వివట్టనఞ్చాతి వుట్ఠానవివట్టనం. తేనేవాహ –

‘‘గోత్రభుఞాణం సముదయస్స అసముచ్ఛిన్దనతో పవత్తా న వుట్ఠాతి, నిబ్బానారమ్మణతో పన నిమిత్తా వుట్ఠాతీతి ఏకతో వుట్ఠానం హోతీ’’తి (విసుద్ధి. ౨.౮౨౭).

పుథుజ్జనగోత్తాభిభవనతో అరియగోత్తభావనతో గోత్రభు. ఇదఞ్హి అనులోమఞాణేహి పదుమపలాసతో ఉదకమివ సబ్బసఙ్ఖారతో పతిలీయమానచిత్తస్స అనులోమఞాణస్స ఆసేవనన్తే అనిమిత్తం నిబ్బానం ఆరమ్మణం కురుమానం పుథుజ్జనగోత్తం పుథుజ్జనసఙ్ఖం పుథుజ్జనభూమిం అతిక్కమమానం అరియగోత్తం అరియసఙ్ఖం అరియభూమిం ఓక్కమమానం నిబ్బానారమ్మణే పఠమావత్తనపఠమాభోగపఠమసమన్నాహారభూతం మగ్గస్స అనన్తరసమనన్తరాసేవనఉపనిస్సయనత్థివిగతవసేన ఛహి ఆకారేహి పచ్చయభావం సాధయమానం సిఖాప్పత్తం విపస్సనాయ ముద్ధభూతం అపునరావత్తకం ఉప్పజ్జతి.

౧౧. దుభతో వుట్ఠానవివట్టనే పఞ్ఞా మగ్గే ఞాణన్తి ఏత్థ దుభతోతి ఉభతో, ద్వయతోతి వా వుత్తం హోతి. కిలేసానం సముచ్ఛిన్దనతో కిలేసేహి చ తదనువత్తకక్ఖన్ధేహి చ నిబ్బానారమ్మణకరణతో బహిద్ధా సబ్బసఙ్ఖారనిమిత్తేహి చ వుట్ఠాతి వివట్టతీతి దుభతో వుట్ఠానవివట్టనే పఞ్ఞా. తేనేవాహ –

‘‘చత్తారిపి మగ్గఞాణాని అనిమిత్తారమ్మణత్తా నిమిత్తతో వుట్ఠహన్తి, సముదయస్స సముచ్ఛిన్దనతో పవత్తా వుట్ఠహన్తీతి దుభతో వుట్ఠానాని హోన్తీ’’తి (విసుద్ధి. ౨.౮౨౭).

మగ్గే ఞాణన్తి నిబ్బానం మగ్గతి పేక్ఖతి, నిబ్బానత్థికేహి వా మగ్గీయతి అన్వేసీయతి, కిలేసే వా మారేన్తో గచ్ఛతి పవత్తతీతి మగ్గో, తస్మిం మగ్గే ఞాణం. జాతిగ్గహణేన ఏకవచనం కతం. తఞ్హి గోత్రభుఞాణస్స అనన్తరం నిబ్బానం ఆరమ్మణం కురుమానం సయంవజ్ఝే కిలేసే నిరవసేసం సముచ్ఛిన్దమానం అనమతగ్గసంసారవట్టదుక్ఖసముద్దం సోసయమానం సబ్బాపాయద్వారాని పిదహమానం సత్తఅరియధనసమ్ముఖీభావం కురుమానం అట్ఠఙ్గికం మిచ్ఛామగ్గం పజహమానం సబ్బవేరభయాని వూపసమయమానం సమ్మాసమ్బుద్ధస్స ఓరసపుత్తభావముపనయమానం అఞ్ఞాని చ అనేకాని ఆనిసంససతాని పటిలాభయమానం మగ్గఞాణం ఉప్పజ్జతి.

ఠాతుం ఇచ్ఛం పురిసో, లఙ్ఘిత్వా మాతికాయ పరతీరే;

వేగేనాగమ్మ యథా, గణ్హిత్వా ఓరిమతిరతరుబద్ధం.

రజ్జుం వా దణ్డం వా, ఉల్లఙ్ఘిత్వాన పారనిన్నతను;

పారాపన్నో పన తం, ముఞ్చియ వేధం పతిట్ఠహతి పారే.

ఏవం యోగావచరో, సక్కాయమయమ్హి ఓరిమే తీరే;

దిట్ఠభయో అభయే పన, ఠాతుం ఇచ్ఛం అమతపారే.

ఉదయబ్బయానుపస్స, పభుతికవేగేన ఆగతో రజ్జుం;

రూపావ్హం దణ్డం వా, తదితరఖన్ధావ్హయం సమ్మా.

గణ్హిత్వా ఆవజ్జన, చిత్తేన హి పుబ్బవుత్తనయతోవ;

అనులోమేహుల్లఙ్ఘియ, నిబ్బుతినిన్నో తదాసనోపగతో.

తం ముఞ్చియ గోత్రభునా, అలద్ధఆసేవనేన తు పవేధం;

పతితో సఙ్ఖతపారే, తతో పతిట్ఠాతి మగ్గఞాణేన.

పస్సితుకామో చన్దం, చన్దే ఛన్నమ్హి అబ్భపటలేహి;

థులకసుఖుమసుఖుమేసు, అబ్భేసు హటేసు వాయునా కమతో.

చన్దం పస్సేయ్య నరో, యథా తథేవానులోమఞాణేహి కమా;

సచ్చచ్ఛాదకమోహే, వినాసితే పేక్ఖతే హి గోత్రభు అమతం.

వాతా వియ తే చన్దం, అమతం న హి పేక్ఖరేనులోమాని;

పురిసో అబ్భాని యథా, గోత్రభు న తమం వినోదేతి.

భమితమ్హి చక్కయన్తే, ఠితో నరో అఞ్ఞదిన్నసఞ్ఞాయ;

ఉసుపాతే ఫలకసతం, అపేక్ఖమానో యథా విజ్ఝే.

ఏవమిధ మగ్గఞాణం, గోత్రభునా దిన్నసఞ్ఞమవిహాయ;

నిబ్బానే వత్తన్తం, లోభక్ఖన్ధాదికే పదాలేతి.

సంసారదుక్ఖజలధిం, సోసయతి పిదహతి దుగ్గతిద్వారం;

కురుతే చ అరియధనినం, మిచ్ఛామగ్గఞ్చ పజహాతి.

వేరభయాని సమయతే, కరోతి నాథస్స ఓరససుతత్తం;

అఞ్ఞే చ అనేకసతే, ఆనీసంసే దదాతి ఞాణమిదన్తి.

౧౨. పయోగప్పటిప్పస్సద్ధిపఞ్ఞా ఫలే ఞాణన్తి ఏత్థ పయోగోతి భుసో యోగో, ఫలసచ్ఛికిరియాయ మగ్గభావనాయ ఉభతో వుట్ఠానపయోగో, తస్స పయోగస్స పటిప్పస్సమ్భనం నిట్ఠానం పయోగపటిప్పస్సద్ధి. కిం తం? చతుమగ్గకిచ్చపరియోసానం. తస్సా పయోగపటిప్పస్సద్ధియా హేతుభూతాయ పవత్తా ఫలే పఞ్ఞా పయోగప్పటిప్పస్సద్ధిపఞ్ఞా. ఫలతి విపచ్చతీతి ఫలం, తస్మిం ఫలే తంసమ్పయుత్తం ఞాణం. ఏకేకస్స హి మగ్గఞాణస్స అనన్తరా తస్స తస్సేవ విపాకభూతాని నిబ్బానారమ్మణాని తీణి వా ద్వే వా ఏకం వా ఫలచిత్తాని ఉప్పజ్జన్తి. అనన్తరవిపాకత్తాయేవ లోకుత్తరకుసలానం ‘‘సమాధిమానన్తరికఞ్ఞమాహూ’’తి (ఖు. పా. ౬.౫; సు. ని. ౨౨౮) చ, ‘‘దన్ధం ఆనన్తరికం పాపుణాతి ఆసవానం ఖయాయా’’తి (అ. ని. ౪.౧౬౨) చ ఆది వుత్తం. యస్స ద్వే అనులోమాని, తస్స తతియం గోత్రభు, చతుత్థం మగ్గచిత్తం, తీణి ఫలచిత్తాని హోన్తి. యస్స తీణి అనులోమాని, తస్స చతుత్థం గోత్రభు, పఞ్చమం మగ్గచిత్తం, ద్వే ఫలచిత్తాని హోన్తి. యస్స చత్తారి అనులోమాని, తస్స పఞ్చమం గోత్రభు, ఛట్ఠం మగ్గచిత్తం, ఏకం ఫలచిత్తం హోతి. ఇదం మగ్గవీథియం ఫలం. కాలన్తరఫలం పన సమాపత్తివసేన ఉప్పజ్జమానం నిరోధా వుట్ఠహన్తస్స ఉప్పజ్జమానఞ్చ ఏతేనేవ సఙ్గహితం.

౧౩. ఛిన్నవటుమానుపస్సనే పఞ్ఞాతి తేన తేన అరియమగ్గేన సముచ్ఛిన్నం తం తం ఉపక్కిలేసం పచ్ఛా పస్సనే పఞ్ఞా. విముత్తిఞాణన్తి విముత్తియా ఞాణం. విముత్తీతి చ ఉపక్కిలేసేహి విముత్తం పరిసుద్ధం చిత్తం, విముత్తభావో వా. తస్సా విముత్తియా జాననం ఞాణం విముత్తిఞాణం. కిలేసేహి విముత్తం చిత్తసన్తతిమ్పి కిలేసేహి విముత్తభావమ్పి పచ్చవేక్ఖన్తో కిలేసేహి న వినా పచ్చవేక్ఖతీతి ఏతేన పహీనకిలేసపచ్చవేక్ఖణం వుత్తం హోతి. ‘‘విముత్తస్మిం విముత్తమితి ఞాణం హోతీ’’తి (మహావ. ౨౩; దీ. ని. ౧.౨౪౮) హి ఇదమేవ సన్ధాయ వుత్తం. అవసిట్ఠకిలేసపచ్చవేక్ఖణం పన అవుత్తమ్పి ఇమినావ వుత్తం హోతీతి గహేతబ్బం. వుత్తఞ్చ –

‘‘వుత్తమ్హి ఏకధమ్మే, యే ధమ్మా ఏకలక్ఖణా తేన;

వుత్తా భవన్తి సబ్బే, ఇతి వుత్తో లక్ఖణో హారో’’తి. (నేత్తి. ౪.౫ నిద్దేసవార);

అథ వా అరహతో అవసిట్ఠకిలేసపచ్చవేక్ఖణాభావా చతున్నం అరియానం లబ్భమానం పహీనకిలేసపచ్చవేక్ఖణమేవ వుత్తన్తి వేదితబ్బం.

౧౪. తదా సముదాగతే ధమ్మే పస్సనే పఞ్ఞాతి తదా మగ్గక్ఖణే ఫలక్ఖణే చ సముదాగతే పటిలాభవసేన చ పటివేధవసేన చ సమాగతే సమ్పత్తే సమఙ్గిభూతే మగ్గఫలధమ్మే చతుసచ్చధమ్మే చ పస్సనా పేక్ఖణా పజాననా పఞ్ఞా. పచ్చవేక్ఖణే ఞాణన్తి నివత్తిత్వా భుసం పస్సనం జాననం ఞాణం. ఇమినా చ ఞాణద్వయేన పచ్చవేక్ఖణఞాణాని వుత్తాని హోన్తి. సోతాపన్నస్స హి మగ్గవీథియం సోతాపత్తిఫలపరియోసానే చిత్తం భవఙ్గం ఓతరతి, తతో భవఙ్గం ఉపచ్ఛిన్దిత్వా మగ్గపచ్చవేక్ఖణత్థాయ మనోద్వారావజ్జనం ఉప్పజ్జతి, తస్మిం నిరుద్ధే పటిపాటియా సత్త మగ్గపచ్చవేక్ఖణజవనానీతి. పున భవఙ్గం ఓతరిత్వా తేనేవ నయేన ఫలాదీనం పచ్చవేక్ఖణత్థాయ ఆవజ్జనాదీని ఉప్పజ్జన్తి. యేసం ఉప్పత్తియా ఏస మగ్గం పచ్చవేక్ఖతి, ఫలం పచ్చవేక్ఖతి, పహీనకిలేసే పచ్చవేక్ఖతి, అవసిట్ఠకిలేసే పచ్చవేక్ఖతి, నిబ్బానం పచ్చవేక్ఖతి. సో హి ‘‘ఇమినా వతాహం మగ్గేన ఆగతో’’తి మగ్గం పచ్చవేక్ఖతి, తతో ‘‘అయం మే ఆనిసంసో లద్ధో’’తి ఫలం పచ్చవేక్ఖతి, తతో ‘‘ఇమే నామ మే కిలేసా పహీనా’’తి పహీనకిలేసే పచ్చవేక్ఖతి, తతో ‘‘ఇమే నామ మే కిలేసా అవసిట్ఠా’’తి ఉపరిమగ్గవజ్ఝే కిలేసే పచ్చవేక్ఖతి, అవసానే ‘‘అయం మే ధమ్మో ఆరమ్మణతో పటిలద్ధో’’తి అమతం నిబ్బానం పచ్చవేక్ఖతి. ఇతి సోతాపన్నస్స అరియసావకస్స పఞ్చ పచ్చవేక్ఖణాని హోన్తి. యథా చ సోతాపన్నస్స, ఏవం సకదాగామిఅనాగామీనమ్పి. అరహతో పన అవసిట్ఠకిలేసపచ్చవేక్ఖణం నామ నత్థీతి చత్తారియేవ పచ్చవేక్ఖణాని. ఏవం సబ్బాని ఏకూనవీసతి పచ్చవేక్ఖణఞాణాని. ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదోయేవ చేసో. పహీనావసిట్ఠకిలేసపచ్చవేక్ఖణం సేక్ఖానం హోతి వా న వా. తస్స హి అభావతోయేవ మహానామో సక్కో భగవన్తం పుచ్ఛి ‘‘కోసు నామ మే ధమ్మో అజ్ఝత్తం అప్పహీనో, యేన మే ఏకదా లోభధమ్మాపి చిత్తం పరియాదాయ తిట్ఠన్తీ’’తిఆది (మ. ని. ౧.౧౭౫).

ఏత్థ ధమ్మట్ఠితిఞాణాదీనం ఏకాదసన్నం ఞాణానం విభావనత్థాయ అయం ఉపమా వేదితబ్బా – యథా పురిసో ‘‘మచ్ఛే గహేస్సామీ’’తి మచ్ఛఖిప్పం గహేత్వా తదనురూపే ఉదకే ఓసారేత్వా ఖిప్పముఖేన హత్థం ఓతారేత్వా అన్తోఉదకే కణ్హసప్పం మచ్ఛసఞ్ఞాయ గీవాయ దళ్హం గహేత్వా ‘‘మహా వత మయా మచ్ఛో లద్ధో’’తి తుట్ఠో ఉక్ఖిపిత్వా పస్సన్తో సోవత్థికత్తయదస్సనేన ‘‘సప్పో’’తి సఞ్జానిత్వా భీతో ఆదీనవం దిస్వా గహణే నిబ్బిన్నో ముఞ్చితుకామో హుత్వా ముఞ్చనస్స ఉపాయం కరోన్తో అగ్గనఙ్గుట్ఠతో పట్ఠాయ హత్థం నిబ్బేఠేత్వా బాహం ఉక్ఖిపిత్వా ఉపరిసీసే ద్వే తయో వారే పరిబ్భమేత్వా సప్పం దుబ్బలం కత్వా ‘‘గచ్ఛ రే దుట్ఠసప్పా’’తి నిస్సజ్జిత్వా వేగేన థలం ఆరుయ్హ ఠితోవ ‘‘మహన్తస్స వత భో సప్పస్స ముఖతో ముత్తోమ్హీ’’తి హట్ఠో ఆగతమగ్గం ఓలోకేయ్య.

తత్థ తస్స పురిసస్స మచ్ఛసఞ్ఞాయ కణ్హసప్పం దళ్హం గహేత్వా తుస్సనం వియ ఇమస్స యోగినో ఆదితో బాలపుథుజ్జనస్స అనిచ్చతాదివసేన భయానకం ఖన్ధపఞ్చకం నిచ్చాదిసఞ్ఞాయ ‘‘అహం మమా’’తి దిట్ఠితణ్హాహి దళ్హం గహేత్వా తుస్సనం, తస్స ఖిప్పముఖతో సప్పం నీహరిత్వా సోవత్థికత్తయం దిస్వా ‘‘సప్పో’’తి సఞ్జాననం వియ సప్పచ్చయనామరూపపరిగ్గహేన ఘనవినిబ్భోగం కత్వా కలాపసమ్మసనాదీహి ఞాణేహి ఖన్ధపఞ్చకస్స అనిచ్చతాదిలక్ఖణత్తయం దిస్వా ‘‘అనిచ్చం దుక్ఖమనత్తా’’తి తస్స వవత్థాపనం, తస్స భాయనం వియ ఇమస్స భయతుపట్ఠానఞాణం, సప్పే ఆదీనవదస్సనం వియ ఆదీనవానుపస్సనాఞాణం, సప్పగహణే నిబ్బిన్దనం వియ నిబ్బిదానుపస్సనాఞాణం, సప్పం ముఞ్చితుకామతా వియ ముఞ్చితుకమ్యతాఞాణం, ముఞ్చనస్స ఉపాయకరణం వియ పటిసఙ్ఖానుపస్సనాఞాణం, సప్పం పరిబ్భమేత్వా దుబ్బలం కత్వా నివత్తిత్వా డంసితుం అసమత్థభావపాపనం వియ తిలక్ఖణారోపనేన సఙ్ఖారుపేక్ఖానులోమఞాణేహి సఙ్ఖారే పరిబ్భమేత్వా దుబ్బలం కత్వా పున నిచ్చసుఖత్తాకారేన ఉపట్ఠాతుం అసమత్థతాపాపనం, సప్పవిస్సజ్జనం వియ గోత్రభుఞాణం, సప్పం విస్సజ్జేత్వా థలం ఆరుయ్హ ఠానం వియ నిబ్బానథలం ఆరుయ్హ ఠితం మగ్గఫలఞాణం, హట్ఠస్స ఆగతమగ్గోలోకనం వియ మగ్గాదిపచ్చవేక్ఖణఞాణన్తి.

ఇమేసఞ్చ సుతమయఞాణాదీనం చుద్దసన్నం ఞాణానం ఉప్పత్తిక్కమేన పటిపత్తిక్కమేన చ దేసనక్కమస్స కతత్తా పచ్చవేక్ఖణేసు పఠమం కిలేసపచ్చవేక్ఖణం హోతి, తతో మగ్గఫలనిబ్బానపచ్చవేక్ఖణానీతి వేదితబ్బం.

‘‘లోకుత్తరం ఝానం భావేతి నియ్యానికం అపచయగామిం దిట్ఠిగతానం పహానాయ, కామరాగబ్యాపాదానం తనుభావాయ, కామరాగబ్యాపాదానం అనవసేసప్పహానాయ, రూపరాగఅరూపరాగమానఉద్ధచ్చఅవిజ్జానం అనవసేసప్పహానాయా’’తి (ధ. స. ౨౭౭, ౩౬౧-౩౬౩) చ కిలేసప్పహానంయేవ అధికం కత్వా మగ్గపటిపత్తియా వుత్తత్తా పటిపత్తానురూపేనేవ కిలేసపచ్చవేక్ఖణస్స ఆదిభావో యుజ్జతి, అట్ఠకథాయం వుత్తక్కమో పన దస్సితోయేవ. సో పన కమో పఞ్చవిధో ఉప్పత్తిక్కమో పహానక్కమో పటిపత్తిక్కమో భూమిక్కమో దేసనక్కమోతి.

‘‘పఠమం కలలం హోతి, కలలా హోతి అబ్బుదం;

అబ్బుదా జాయతే పేసి, పేసి నిబ్బత్తతీ ఘనో’’తి. (సం. ని. ౧.౨౩౫) –

ఏవమాది ఉప్పత్తిక్కమో. ‘‘దస్సనేన పహాతబ్బా ధమ్మా, భావనాయ పహాతబ్బా ధమ్మా’’తి (ధ. స. తికమాతికా ౮) ఏవమాది పహానక్కమో. ‘‘సీలవిసుద్ధి చిత్తవిసుద్ధి దిట్ఠివిసుద్ధి కఙ్ఖావితరణవిసుద్ధి మగ్గామగ్గఞాణదస్సనవిసుద్ధి పటిపదాఞాణదస్సనవిసుద్ధి ఞాణదస్సనవిసుద్ధీ’’తి ఏవమాది పటిపత్తిక్కమో. ‘‘కామావచరా ధమ్మా, రూపావచరా ధమ్మా, అరూపావచరా ధమ్మా’’తి (ధ. స. దుకమాతికా ౯౩-౯౫) ఏవమాది భూమిక్కమో. ‘‘చత్తారో సతిపట్ఠానా చత్తారో సమ్మప్పధానా చత్తారో ఇద్ధిపాదా పఞ్చిన్ద్రియాని పఞ్చ బలాని సత్త బోజ్ఝఙ్గా అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో’’తి (మ. ని. ౩.౪౩; మహాని. ౧౯౧; చూళని. మేత్తగూమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౨౨) వా, ‘‘అనుపుబ్బికథం కథేసి. సేయ్యథిదం – దానకథం సీలకథం సగ్గకథం కామానం ఆదీనవం ఓకారం సంకిలేసం నేక్ఖమ్మే ఆనిసంసం పకాసేసీ’’తి (మహావ. ౩౧; దీ. ని. ౧.౨౯౮; ౨.౮౩) వా ఏవమాది దేసనక్కమో. ఇధ పన చుద్దసన్నం ఞాణానం ఉప్పత్తిక్కమో పటిపత్తిక్కమో చ తదుభయవసేన పటిపాటియా దేసితత్తా దేసనక్కమో చాతి తయో కమా వేదితబ్బా.

౧౫. ఇదాని యస్మా హేట్ఠా సరూపేన నామరూపవవత్థానఞాణం న వుత్తం, తస్మా పఞ్చధా నామరూపప్పభేదం దస్సేతుం అజ్ఝత్తవవత్థానే పఞ్ఞా వత్థునానత్తే ఞాణన్తిఆదీని పఞ్చ ఞాణాని ఉద్దిట్ఠాని. సకలే హి నామరూపే వుత్తే యం పరిగ్గహేతుం సక్కా, యఞ్చ పరిగ్గహేతబ్బం, తం పరిగ్గహేస్సతి. లోకుత్తరనామఞ్హి పరిగ్గహేతుఞ్చ న సక్కా అనధిగతత్తా, న చ పరిగ్గహేతబ్బం అవిపస్సనూపగత్తా. తత్థ అజ్ఝత్తవవత్థానేతి ‘‘ఏవం పవత్తమానా మయం అత్తాతి గహణం గమిస్సామా’’తి ఇమినా వియ అధిప్పాయేన అత్తానం అధికారం కత్వా పవత్తాతి అజ్ఝత్తా. అజ్ఝత్తసద్దో పనాయం గోచరజ్ఝత్తే నియకజ్ఝత్తే అజ్ఝత్తజ్ఝత్తే విసయజ్ఝత్తేతి చతూసు అత్థేసు దిస్సతి. ‘‘తేన, ఆనన్ద, భిక్ఖునా తస్మింయేవ పురిమస్మిం సమాధినిమిత్తే అజ్ఝత్తమేవ చిత్తం సణ్ఠపేతబ్బం, అజ్ఝత్తరతో సమాహితో’’తిఆదీసు (ధ. ప. ౩౬౨) హి అయం గోచరజ్ఝత్తే దిస్సతి. ‘‘అజ్ఝత్తం సమ్పసాదనం (దీ. ని. ౧.౨౨౮; ధ. స. ౧౬౧), అజ్ఝత్తం వా ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సీ విహరతీ’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౩౭౩) నియకజ్ఝత్తే. ‘‘ఛ అజ్ఝత్తికాని ఆయతనాని, అజ్ఝత్తికా ధమ్మా’’తిఆదీసు (ధ. స. తికమాతికా ౨౦) అజ్ఝత్తజ్ఝత్తే. ‘‘అయం ఖో, పనానన్ద, విహారో తథాగతేన అభిసమ్బుద్ధో యదిదం సబ్బనిమిత్తానం అమనసికారా అజ్ఝత్తం సుఞ్ఞతం ఉపసమ్పజ్జ విహరతీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౩.౧౮౭) విసయజ్ఝత్తే, ఇస్సరియట్ఠానేతి అత్థో. ఫలసమాపత్తి హి బుద్ధానం ఇస్సరియట్ఠానం నామ. ఇధ పన అజ్ఝత్తజ్ఝత్తే దట్ఠబ్బో. తేసం అజ్ఝత్తానం వవత్థానే అజ్ఝత్తవవత్థానే. వత్థునానత్తేతి వత్థూనం నానాభావే, నానావత్థూసూతి అత్థో. ఏత్థ జవనమనోవిఞ్ఞాణస్స పచ్చయభూతో భవఙ్గమనోపి చక్ఖాదిపఞ్చకం వియ ఉప్పత్తిట్ఠానత్తా వత్థూతి వుత్తో. ఆవజ్జనమ్పి తన్నిస్సితమేవ కాతబ్బం.

౧౬. బహిద్ధాతి ఛహి అజ్ఝత్తజ్ఝత్తేహి బహిభూతేసు తేసం విసయేసు. గోచరనానత్తేతి విసయనానత్తే.

౧౭. చరియావవత్థానేతి విఞ్ఞాణచరియాఅఞ్ఞాణచరియాఞాణచరియావసేన చరియానం వవత్థానే. ‘‘చరియవవత్థానే’’తి రస్సం కత్వాపి పఠన్తి.

౧౮. చతుధమ్మవవత్థానేతి కామావచరభూమిఆదీనం చుద్దసన్నం చతుక్కానం వసేన చతున్నం చతున్నం ధమ్మానం వవత్థానే. భూమీతి చ ‘‘భూమిగతఞ్చ వేహాసట్ఠఞ్చా’’తిఆదీసు (సం. ని. ౧.౧౩౬) పథవియం వత్తతి. ‘‘అభూమిం తాత, మా సేవా’’తిఆదీసు (జా. ౧.౬.౩౪) విసయే. ‘‘సుఖభూమియం కామావచరే’’తిఆదీసు (ధ. స. ౯౮౮) ఉప్పజ్జనట్ఠానే. ఇధ పన కోట్ఠాసే వత్తతి. పరిచ్ఛేదేతిపి వదన్తి.

౧౯. నవధమ్మవవత్థానేతి కామావచరకుసలాదివసేన పామోజ్జమూలకవసేన యోనిసో మనసికారమూలకవసేన చ నవన్నం నవన్నం ధమ్మానం వవత్థానే. ఇమేసు చ పఞ్చసు ఞాణేసు పఠమం అజ్ఝత్తధమ్మా వవత్థాపేతబ్బాతి వత్థునానత్తే ఞాణం పఠమం వుత్తం, తతో తేసం విసయా వవత్థాపేతబ్బాతి తదనన్తరం గోచరనానత్తే ఞాణం వుత్తం, తతో పరాని తీణి ఞాణాని తిణ్ణం చతున్నం నవన్నం వసేన గణనానులోమేన వుత్తాని.

౨౦. ఇదాని యస్మా నామరూపస్సేవ పభేదతో వవత్థాపనఞాణం ఞాతపరిఞ్ఞా, తదనన్తరం తీరణపరిఞ్ఞా, తదనన్తరం పహానపరిఞ్ఞాతి తిస్సో పరిఞ్ఞా. తంసమ్బన్ధా చ భావనాసచ్ఛికిరియా హోన్తి, తస్మా ధమ్మనానత్తఞాణానన్తరం ఞాతట్ఠే ఞాణాదీని పఞ్చ ఞాణాని ఉద్దిట్ఠాని. తిస్సో హి పరిఞ్ఞా ఞాతపరిఞ్ఞా తీరణపరిఞ్ఞా పహానపరిఞ్ఞా చ. తత్థ ‘‘రుప్పనలక్ఖణం రూపం, వేదయితలక్ఖణా వేదనా’’తి ఏవం తేసం తేసం ధమ్మానం పచ్చత్తలక్ఖణసల్లక్ఖణవసేన పవత్తా పఞ్ఞా ఞాతపరిఞ్ఞా నామ. ‘‘రూపం అనిచ్చం దుక్ఖం అనత్తా, వేదనా అనిచ్చా దుక్ఖా అనత్తా’’తిఆదినా నయేన తేసం తేసం ధమ్మానం సామఞ్ఞలక్ఖణం ఆరోపేత్వా పవత్తా లక్ఖణారమ్మణికవిపస్సనాపఞ్ఞా తీరణపరిఞ్ఞా నామ. తేసుయేవ పన ధమ్మేసు నిచ్చసఞ్ఞాదిపజహనవసేన పవత్తా లక్ఖణారమ్మణికవిపస్సనావ పహానపరిఞ్ఞా నామ.

తత్థ సఙ్ఖారపరిచ్ఛేదతో పట్ఠాయ యావ పచ్చయపరిగ్గహా ఞాతపరిఞ్ఞాయ భూమి. ఏతస్మిఞ్హి అన్తరే ధమ్మానం పచ్చత్తలక్ఖణపటివేధస్సేవ ఆధిపచ్చం హోతి. కలాపసమ్మసనతో పట్ఠాయ యావ ఉదయబ్బయానుపస్సనా తీరణపరిఞ్ఞాయ భూమి. ఏతస్మిఞ్హి అన్తరే సామఞ్ఞలక్ఖణపటివేధస్సేవ ఆధిపచ్చం హోతి. భఙ్గానుపస్సనం ఆదిం కత్వా ఉపరి పహానపరిఞ్ఞాయ భూమి. తతో పట్ఠాయ హి ‘‘అనిచ్చతో అనుపస్సన్తో నిచ్చసఞ్ఞం పజహతి, దుక్ఖతో అనుపస్సన్తో సుఖసఞ్ఞం పజహతి, అనత్తతో అనుపస్సన్తో అత్తసఞ్ఞం పజహతి, నిబ్బిన్దన్తో నన్దిం పజహతి, విరజ్జన్తో రాగం పజహతి, నిరోధేన్తో సముదయం పజహతి, పటినిస్సజ్జన్తో ఆదానం పజహతీ’’తి (పటి. మ. ౧.౫౨) ఏవం నిచ్చసఞ్ఞాదిపహానసాధికానం సత్తన్నం అనుపస్సనానం ఆధిపచ్చం హోతి.

తత్థ అభిఞ్ఞాపఞ్ఞాతి ధమ్మానం రుప్పనాదిసభావేన జాననపఞ్ఞా. సా హి సోభనట్ఠేన అభిసద్దేన ‘‘తేసం తేసం ధమ్మానం సభావజాననవసేన సోభనం జానన’’న్తి కత్వా అభిఞ్ఞాతి వుచ్చతి. ఞాతట్ఠే ఞాణన్తి జాననసభావం ఞాణం.

౨౧. పరిఞ్ఞాపఞ్ఞాతి జాననపఞ్ఞా. సా హి బ్యాపనట్ఠేన పరిసద్దేన ‘‘అనిచ్చాదిసామఞ్ఞలక్ఖణవసేన సకిచ్చసమాపనవసేన వా బ్యాపితం జానన’’న్తి కత్వా పరిఞ్ఞాతి వుచ్చతి. తీరణట్ఠే ఞాణన్తి ఉపపరిక్ఖణసభావం, సమ్మసనసభావం వా ఞాణం.

౨౨. పహానే పఞ్ఞాతి నిచ్చసఞ్ఞాదీనం పజహనా పఞ్ఞా, పజహతీతి వా, పజహన్తి ఏతేనాతి వా పహానం. పరిచ్చాగట్ఠే ఞాణన్తి పరిచ్చజనసభావం ఞాణం.

౨౩. భావనాపఞ్ఞాతి వడ్ఢనపఞ్ఞా. ఏకరసట్ఠే ఞాణన్తి ఏకకిచ్చసభావం ఞాణం, విముత్తిరసేన వా ఏకరససభావం ఞాణం.

౨౪. సచ్ఛికిరియాపఞ్ఞాతి పటివేధవసేన పటిలాభవసేన వా పచ్చక్ఖకరణపఞ్ఞా. ఫస్సనట్ఠే ఞాణన్తి తదుభయవసేనేవ విన్దనసభావం ఞాణం.

౨౫-౨౮. ఇదాని యస్మా పహానభావనాసచ్ఛికిరియఞాణాని అరియమగ్గఫలసమ్పయుత్తానిపి హోన్తి, తస్మా తదనన్తరం అరియపుగ్గలానంయేవ లబ్భమానాని చత్తారి పటిసమ్భిదాఞాణాని ఉద్దిట్ఠాని. తత్థాపి పచ్చయుప్పన్నో అత్థో దుక్ఖసచ్చం వియ పాకటో సువిఞ్ఞేయ్యో చాతి పఠమం అత్థపటిసమ్భిదాఞాణం ఉద్దిట్ఠం, తస్స అత్థస్స హేతుధమ్మవిసయత్తా తదనన్తరం ధమ్మపటిసమ్భిదాఞాణం, తదుభయస్స నిరుత్తివిసయత్తా తదనన్తరం నిరుత్తిపటిసమ్భిదాఞాణం, తేసు తీసుపి ఞాణేసు పవత్తనతో తదనన్తరం పటిభానపటిసమ్భిదాఞాణం. ప-కారం దీఘం కత్వా చ పఠన్తి.

౨౯-౩౧. ఇతో పరాని విహారట్ఠే ఞాణాదీని తీణి ఞాణాని అరియానంయేవ సమ్భవతో పటిసమ్భిదాపభేదతో చ పటిసమ్భిదాఞాణానన్తరం ఉద్దిట్ఠాని. విహారట్ఠే ఞాణఞ్హి ధమ్మపటిసమ్భిదా హోతి, సమాపత్తట్ఠే ఞాణం అత్థపటిసమ్భిదా. ధమ్మసభావే ఞాణఞ్హి పటిసమ్భిదాకథాయం (పటి. మ. ౨.౩౦) ధమ్మపటిసమ్భిదాతి వుత్తం. నిబ్బానే ఞాణం పన అత్థపటిసమ్భిదా ఏవ. తత్థ విహారనానత్తేతి అనిచ్చానుపస్సనాదివసేన నానావిపస్సనావిహారే. విహారట్ఠేతి విపస్సనావిహారసభావే. విహారోతి చ ససమ్పయుత్తా విపస్సనా ఏవ. సమాపత్తినానత్తేతి అనిమిత్తాదివసేన నానాఫలసమాపత్తియం. సమాపత్తీతి చ లోకుత్తరఫలభూతా చిత్తచేతసికధమ్మా. విహారసమాపత్తినానత్తేతి ఉభయవసేన వుత్తం.

౩౨. తతో విహారసమాపత్తిఞాణసాధకస్స ‘‘దుభతో వుట్ఠానవివట్టనే పఞ్ఞా’’తి పుబ్బే వుత్తస్సాపి మగ్గఞాణస్స ఆసవసముచ్ఛేదసమత్థతం అనన్తరఫలదాయకత్తఞ్చ కారణేన విసేసేత్వా అపరేనాకారేన వత్తుకామేన తదేవ ‘‘ఆనన్తరికసమాధిమ్హి ఞాణ’’న్తి ఉద్దిట్ఠం. తత్థ అవిక్ఖేపపరిసుద్ధత్తాతి విక్ఖిపతి తేన చిత్తన్తి విక్ఖేపో, ఉద్ధచ్చస్సేతం నామం. న విక్ఖేపో అవిక్ఖేపో, ఉద్ధచ్చపటిపక్ఖస్స సమాధిస్సేతం నామం. పరిసుద్ధస్స భావో పరిసుద్ధత్తం, అవిక్ఖేపస్స పరిసుద్ధత్తం అవిక్ఖేపపరిసుద్ధత్తం, తస్మా అవిక్ఖేపపరిసుద్ధత్తా సమాధిస్స పరిసుద్ధభావేనాతి అత్థో. ఇదఞ్హి ఆసవసముచ్ఛేదస్స అనన్తరఫలదాయకత్తస్స చ కారణవచనం. ఆసవసముచ్ఛేదేతి ఏత్థ ఆసవన్తీతి ఆసవా, చక్ఖుతోపి…పే… మనతోపి సన్దన్తి పవత్తన్తీతి వుత్తం హోతి. ధమ్మతో యావ గోత్రభుం, ఓకాసతో యావ భవగ్గం సవన్తీతి వా ఆసవా, ఏతం ధమ్మం ఏతఞ్చ ఓకాసం అన్తోకరిత్వా పవత్తన్తీతి అత్థో. అన్తోకరణత్థో హి అయం ఆ-కారో. చిరపారివాసికట్ఠేన మదిరాదయో ఆసవా వియాతిపి ఆసవా. లోకస్మిఞ్హి చిరపారివాసికా మదిరాదయో ఆసవాతి వుచ్చన్తి. యది చ చిరపారివాసికట్ఠేన ఆసవా, ఏతేయేవ భవితుమరహన్తి. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘పురిమా, భిక్ఖవే, కోటి న పఞ్ఞాయతి అవిజ్జాయ, ఇతో పుబ్బే అవిజ్జా నాహోసి, అథ పచ్ఛా సమభవీ’’తిఆది.

ఆయతం వా సంసారదుక్ఖం సవన్తి పసవన్తీతిపి ఆసవా, సముచ్ఛిజ్జతి ఏతేనాతి సముచ్ఛేదో. పఞ్ఞాతి కామాసవాదీనం చతున్నం ఆసవానం సముచ్ఛేదే పఞ్ఞా.

ఆనన్తరికసమాధిమ్హి ఞాణన్తి అత్తనో పవత్తిసమనన్తరం నియమేనేవ ఫలప్పదానతో ఆనన్తరికోతి లద్ధనామో మగ్గసమాధి. న హి మగ్గసమాధిమ్హి ఉప్పన్నే తస్స ఫలుప్పత్తినిసేధకో కోచి అన్తరాయో అత్థి. యథాహ –

‘‘అయఞ్చ పుగ్గలో సోతాపత్తిఫలసచ్ఛికిరియాయ పటిపన్నో అస్స, కప్పస్స చ ఉడ్డయ్హనవేలా అస్స, నేవ తావ కప్పో ఉడ్డయ్హేయ్య, యావాయం పుగ్గలో న సోతాపత్తిఫలం సచ్ఛికరోతి, అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ఠితకప్పీ. సబ్బేపి మగ్గసమఙ్గినో పుగ్గలా ఠితకప్పినో’’తి (పు. ప. ౧౭).

ఇదం తేన ఆనన్తరికసమాధినా సమ్పయుత్తం ఞాణం.

౩౩. ఇమినా మగ్గఞాణేన ఫలప్పత్తానం అరియానంయేవ సమ్భవతో ఇమస్స ఞాణస్స అనన్తరం అరణవిహారఞాణాదీని చత్తారి ఞాణాని ఉద్దిట్ఠాని. తత్రాపి చ అరహతోయేవ సతతమేవ చ సమ్భవతో అరణవిహారే ఞాణం పఠమం ఉద్దిట్ఠం, తదనన్తరం నిరోధస్స అనాగామిఅరహన్తానం సమ్భవేపి బహుసమ్భారత్తా విసేసేన చ నిరోధస్స నిబ్బానసమ్మతత్తా చ నిరోధసమాపత్తియా ఞాణం ఉద్దిట్ఠం, తదనన్తరం పరినిబ్బానస్స కాలన్తరే పరినిబ్బానకాలం ఆహచ్చ ఠితత్తా దీఘకాలికన్తి పరినిబ్బానే ఞాణం ఉద్దిట్ఠం, తదనన్తరం సమసీసట్ఠస్స సబ్బకిలేసఖయానన్తరం పరినిబ్బానకాలం ఆహచ్చ ఠితత్తా రస్సకాలికన్తి సమసీసట్ఠే ఞాణం ఉద్దిట్ఠం. తత్థ సన్తో చాతి చ-కారో దస్సనాధిపతేయ్యఞ్చ సన్తో విహారాధిగమో చ పణీతాధిముత్తతా చాతి తీహిపి పదేహి సమ్బన్ధితబ్బో. దస్సనన్తి విపస్సనాఞాణం, అధిపతియేవ ఆధిపతేయ్యం, అధిపతితో వా ఆగతత్తా ఆధిపతేయ్యం, దస్సనఞ్చ తం ఆధిపతేయ్యఞ్చాతి దస్సనాధిపతేయ్యం. విహరతీతి విహారో, విహరన్తి తేన వాతి విహారో, అధిగమ్మతి పాపుణీయతీతి అధిగమో, విహారో ఏవ అధిగమో విహారాధిగమో. సో చ కిలేసపరిళాహవిరహితత్తా నిబ్బుతోతి సన్తో. సో చ అరహత్తఫలసమాపత్తిపఞ్ఞా. ఉత్తమట్ఠేన అతప్పకట్ఠేన చ పణీతో, పధానభావం నీతోతి వా పణీతో, పణీతే అధిముత్తో విసట్ఠచిత్తో తప్పరమో పణీతాధిముత్తో, తస్స భావో పణీతాధిముత్తతా. సా చ ఫలసమాపత్తాధిముత్తా పుబ్బభాగపఞ్ఞా ఏవ.

అరణవిహారేతి నిక్కిలేసవిహారే. రాగాదయో హి రణన్తి సత్తే చుణ్ణేన్తి పీళేన్తీతి రణా, రణన్తి ఏతేహి సత్తా కన్దన్తి పరిదేవన్తీతి వా రణా. వుత్తో తివిధోపి విహారో. నత్థి ఏతస్స రణాతి అరణో. వివిధే పచ్చనీకధమ్మే హరన్తి ఏతేనాతి విహారో. తస్మిం అరణే విహారే. నిద్దేసవారే (పటి. మ. ౧.౮౨) వుత్తపఠమజ్ఝానాదీని చ పణీతాధిముత్తతాయ ఏవ సఙ్గహితాని. ఫలసమాపత్తిం సమాపజ్జితుకామతాయ హి పఠమజ్ఝానాదిం సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ ఝానసమ్పయుత్తధమ్మే విపస్సతి, యా చ అరణవిభఙ్గసుత్తన్తే (మ. ని. ౩.౩౨౩ ఆదయో) భగవతా దేసితా అరణపటిపదా, సాపి ఇమినావ సఙ్గహితాతి వేదితబ్బా. వుత్తఞ్హి తత్థ భగవతా –

‘‘అరణవిభఙ్గం వో, భిక్ఖవే, దేసేస్సామి…పే… న కామసుఖం అనుయుఞ్జేయ్య హీనం గమ్మం పోథుజ్జనికం అనరియం అనత్థసంహితం, న చ అత్తకిలమథానుయోగం అనుయుఞ్జేయ్య దుక్ఖం అనరియం అనత్థసంహితం. ఏతే ఖో, భిక్ఖవే, ఉభో అన్తే అనుపగమ్మ మజ్ఝిమా పటిపదా తథాగతేన అభిసమ్బుద్ధా చక్ఖుకరణీ ఞాణకరణీ ఉపసమాయ అభిఞ్ఞాయ సమ్బోధాయ నిబ్బానాయ సంవత్తతి. ఉస్సాదనఞ్చ జఞ్ఞా, అపసాదనఞ్చ జఞ్ఞా, ఉస్సాదనఞ్చ ఞత్వా అపసాదనఞ్చ ఞత్వా నేవుస్సాదేయ్య న అపసాదేయ్య, ధమ్మమేవ దేసేయ్య. సుఖవినిచ్ఛయం జఞ్ఞా, సుఖవినిచ్ఛయం ఞత్వా అజ్ఝత్తం సుఖమనుయుఞ్జేయ్య, రహోవాదం న భాసేయ్య, సమ్ముఖా న ఖీణం భణే, అతరమానోవ భాసేయ్య నో తరమానో, జనపదనిరుత్తిం నాభినివేసేయ్య, సమఞ్ఞం నాతిధావేయ్యాతి. అయముద్దేసో అరణవిభఙ్గస్స …పే… తత్ర, భిక్ఖవే, యో కామపటిసన్ధిసుఖినో సోమనస్సానుయోగం అననుయోగో హీనం…పే… అనత్థసంహితం, అదుక్ఖో ఏసో ధమ్మో అవిఘాతో అనుపాయాసో అపరిళాహో సమ్మాపటిపదా. తస్మా ఏసో ధమ్మో అరణో…పే… తత్ర, భిక్ఖవే, యో అత్తకిలమథానుయోగం అననుయోగో దుక్ఖం అనరియం అనత్థసంహితం. అదుక్ఖో ఏసో ధమ్మో …పే… తస్మా ఏసో ధమ్మో అరణో. తత్ర, భిక్ఖవే, యాయం మజ్ఝిమా పటిపదా తథాగతేన అభిసమ్బుద్ధా…పే… అదుక్ఖో ఏసో ధమ్మో…పే… తస్మా ఏసో ధమ్మో అరణో…పే… తత్ర, భిక్ఖవే, యాయం నేవుస్సాదనా న అపసాదనా ధమ్మదేసనా చ, అదుక్ఖో ఏసో ధమ్మో…పే… తస్మా ఏసో ధమ్మో అరణో…పే… తత్ర, భిక్ఖవే, యదిదం నేక్ఖమ్మసుఖం పవివేకసుఖం ఉపసమసుఖం సమ్బోధిసుఖం, అదుక్ఖో ఏసో ధమ్మో…పే… తస్మా ఏసో ధమ్మో అరణో…పే… తత్ర, భిక్ఖవే, య్వాయం రహోవాదో భూతో తచ్ఛో అత్థసంహితో, అదుక్ఖో ఏసో ధమ్మో…పే… తస్మా ఏసో ధమ్మో అరణో …పే… తత్ర, భిక్ఖవే, య్వాయం సమ్ముఖా ఖీణవాదో భూతో తచ్ఛో అత్థసంహితో, అదుక్ఖో ఏసో ధమ్మో…పే… తస్మా ఏసో ధమ్మో అరణో…పే… తత్ర, భిక్ఖవే, యదిదం అతరమానస్స భాసితం, అదుక్ఖో ఏసో ధమ్మో…పే… తస్మా ఏసో ధమ్మో అరణో…పే… తత్ర, భిక్ఖవే, య్వాయం జనపదనిరుత్తియా చ అనభినివేసో సమఞ్ఞాయ చ అనతిసారో, అదుక్ఖో ఏసో ధమ్మో…పే… తస్మా ఏసో ధమ్మో అరణోతి. తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, సరణఞ్చ ధమ్మం జానిస్సామ, అరణఞ్చ ధమ్మం జానిస్సామ. సరణఞ్చ ధమ్మం ఞత్వా అరణఞ్చ ధమ్మం ఞత్వా అరణం పటిపదం పటిపజ్జిస్సామాతి ఏవఞ్హి వో, భిక్ఖవే, సిక్ఖితబ్బం. సుభూతి చ పన, భిక్ఖవే, కులపుత్తో అరణపటిపదం పటిపన్నో’’తి.

తత్థ మజ్ఝిమా పటిపదా దస్సనాధిపతేయ్యేన చ సన్తేన విహారాధిగమేన చ సఙ్గహితా. కామసుఖం అత్తకిలమథం అననుయోగో మజ్ఝిమా పటిపదా ఏవ. అరహతో హి విపస్సనాపుబ్బభాగమజ్ఝిమా పటిపదా హోతి, అరహత్తఫలసమాపత్తి అట్ఠఙ్గమగ్గవసేన మజ్ఝిమా పటిపదా చ. సేసా పన పణీతాధిముత్తతాయ ఏవ సఙ్గహితాతి వేదితబ్బా. కిఞ్చాపి సబ్బేపి అరహన్తో అరణవిహారినో, అఞ్ఞే అరహన్తో ధమ్మం దేసేన్తా ‘‘సమ్మాపటిపన్నే సమ్మాపటిపన్నా’’తి ‘‘మిచ్ఛాపటిపన్నే మిచ్ఛాపటిపన్నా’’తి పుగ్గలవసేనాపి ఉస్సాదనాపసాదనాని కత్వా ధమ్మం దేసేన్తి. సుభూతిత్థేరో పన ‘‘అయం మిచ్ఛాపటిపదా, అయం సమ్మాపటిపదా’’తి ధమ్మవసేనేవ ధమ్మం దేసేసి. తేనేవ భగవా తంయేవ అరణపటిపదం పటిపన్నోతి చ వణ్ణేసి, ‘‘ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, మమ సావకానం భిక్ఖూనం అరణవిహారీనం యదిదం సుభూతీ’’తి (అ. ని. ౧.౧౯౮, ౨౦౧) చ అరణవిహారీనం అగ్గట్ఠానే ఠపేసీతి.

౩౪. ద్వీహి బలేహీతి సమథబలవిపస్సనాబలేహి. సమన్నాగతత్తాతి యుత్తత్తా పరిపుణ్ణత్తా వా. తయో చాతి విభత్తివిపల్లాసో, తిణ్ణఞ్చాతి వుత్తం హోతి. సఙ్ఖారానన్తి వచీసఙ్ఖారకాయసఙ్ఖారచిత్తసఙ్ఖారానం. పటిప్పస్సద్ధియాతి పటిప్పస్సద్ధత్థం నిరోధత్థం, అప్పవత్తత్థన్తి వుత్తం హోతి. సోళసహీతి అనిచ్చానుపస్సనాదీని అట్ఠ, మగ్గఫలాని అట్ఠాతి సోళసహి. ఞాణచరియాహీతి ఞాణప్పవత్తీహి. నవహీతి రూపారూపావచరసమాధి తదుపచారో చాతి నవహి. వసిభావతా పఞ్ఞాతి లహుతా, యథాసుఖవత్తనం ఇస్సరియం వసో, సో అస్స అత్థీతి వసీ, వసినో భావో వసిభావో, వసిభావో ఏవ వసిభావతా, యథా పాటికుల్యమేవ పాటికుల్యతా. ఏవంవిధా పఞ్ఞా వసిభావతాయ పఞ్ఞాతి వా అత్థో. సి-కారం దీఘం కత్వా చ పఠన్తి. సమన్నాగతత్తా చ పటిప్పస్సద్ధియా చ ఞాణచరియాహి చ సమాధిచరియాహి చాతి చ-కారో సమ్బన్ధితబ్బో.

నిరోధసమాపత్తియా ఞాణన్తి అనాగామిఅరహన్తానం నిరోధసమాపత్తినిమిత్తం ఞాణం, యథా అజినమ్హి హఞ్ఞతే దీపీతి. నిరోధసమాపత్తీతి చ నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనస్స అభావమత్తం, న కోచి ధమ్మో, పఞ్ఞత్తిమత్తం అభావమత్తత్తా నిరోధోతి చ. సమాపజ్జన్తేన సమాపజ్జీయతి నామాతి సమాపత్తీతి చ వుచ్చతి.

౩౫. సమ్పజానస్సాతి సమ్మా పకారేహి జానాతీతి సమ్పజానో. తస్స సమ్పజానస్స. పవత్తపరియాదానేతి పవత్తనం పవత్తం, సముదాచారోతి అత్థో. కిలేసపవత్తం ఖన్ధపవత్తఞ్చ. తస్స పవత్తస్స పరియాదానం పరిక్ఖయో అప్పవత్తి పవత్తపరియాదానం. తస్మిం పవత్తపరియాదానే. పరినిబ్బానే ఞాణన్తి అరహతో కామచ్ఛన్దాదీనం పరినిబ్బానం అప్పవత్తం అనుపాదిసేసపరినిబ్బానఞ్చ పచ్చవేక్ఖన్తస్స తస్మిం కిలేసపరినిబ్బానే ఖన్ధపరినిబ్బానే చ పవత్తం ఞాణం.

౩౬. సబ్బధమ్మానన్తి సబ్బేసం తేభూమకధమ్మానం. సమ్మా సముచ్ఛేదేతి సన్తతిసముచ్ఛేదవసేన సుట్ఠు నిరోధే. నిరోధే చ అనుపట్ఠానతాతి నిరోధే గతే పున న ఉపట్ఠానతాయ, పున అనుప్పత్తియన్తి అత్థో. సమ్మాసముచ్ఛేదే చ నిరోధే చ అనుపట్ఠానతా చాతి చ-కారో సమ్బన్ధితబ్బో.

సమసీసట్ఠే ఞాణన్తి నేక్ఖమ్మాదీని సత్తతింస సమాని, తణ్హాదీని తేరస సీసాని. పచ్చనీకధమ్మానం సమితత్తా సమాని, యథాయోగం పధానత్తా చ కోటిత్తా చ సీసాని. ఏకస్మిం ఇరియాపథే వా ఏకస్మిం రోగే వా సభాగసన్తతివసేన ఏకస్మిం జీవితిన్ద్రియే వా నేక్ఖమ్మాదీని సమాని చ సద్ధాదీని సీసాని చ అస్స సన్తీతి సమసీసీ, సమసీసిస్స అత్థో సమసీసట్ఠో. తస్మిం సమసీసట్ఠే, సమసీసిభావేతి అత్థో. ఏకస్మిం ఇరియాపథే రోగే వా సభాగసన్తతివసేన జీవితే వా విపస్సనం ఆరభిత్వా తస్మింయేవ ఇరియాపథే రోగే సభాగజీవితే వా చత్తారి మగ్గఫలాని పత్వా, తస్మింయేవ పరినిబ్బాయన్తస్స అరహతోయేవ సమసీసిభావో హోతీతి తస్మిం సమసీసిభావే ఞాణన్తి వుత్తం హోతి. వుత్తఞ్చ పుగ్గలపఞ్ఞత్తియం (పు. ప. ౧౬), తస్సా చ అట్ఠకథాయం (పు. ప. అట్ఠ. ౧౬) –

‘‘కతమో చ పుగ్గలో సమసీసీ? యస్స పుగ్గలస్స అపుబ్బం అచరిమం ఆసవపరియాదానఞ్చ హోతి జీవితపరియాదానఞ్చ. అయం వుచ్చతి పుగ్గలో సమసీసీ’’తి (పు. ప. ౧౬).

‘‘సమసీసినిద్దేసే అపుబ్బం అచరిమన్తి అపురే అపచ్ఛా, సన్తతిపచ్చుప్పన్నవసేన ఏకవారంయేవ, ఏకకాలంయేవాతి అత్థో. పరియాదానన్తి పరిక్ఖయో. అయన్తి అయం పుగ్గలో సమసీసీ నామ వుచ్చతి. సో పనేస తివిధో హోతి ఇరియాపథసమసీసీ రోగసమసీసీ జీవితసమసీసీతి. తత్థ యో చఙ్కమన్తోవ విపస్సనం ఆరభిత్వా అరహత్తం పత్వా చఙ్కమన్తోవ పరినిబ్బాతి, యో ఠితకోవ విపస్సనం ఆరభిత్వా అరహత్తం పత్వా ఠితకోవ పరినిబ్బాతి, యో నిసిన్నోవ విపస్సనం ఆరభిత్వా అరహత్తం పత్వా నిసిన్నోవ పరినిబ్బాతి, యో నిపన్నోవ విపస్సనం ఆరభిత్వా అరహత్తం పత్వా నిపన్నోవ పరినిబ్బాతి, అయం ఇరియాపథసమసీసీ నామ. యో పన ఏకం రోగం పత్వా అన్తోరోగేయేవ విపస్సనం ఆరభిత్వా అరహత్తం పత్వా తేనేవ రోగేన పరినిబ్బాతి, అయం రోగసమసీసీ నామ. కతరో జీవితసమసీసీ? తేరస సీసాని. తత్థ కిలేససీసం అవిజ్జం అరహత్తమగ్గో పరియాదియతి, పవత్తసీసం జీవితిన్ద్రియం చుతిచిత్తం పరియాదియతి, అవిజ్జాపరియాదాయకం చిత్తం జీవితిన్ద్రియం పరియాదాతుం న సక్కోతి, జీవితిన్ద్రియపరియాదాయకం చిత్తం అవిజ్జం పరియాదాతుం న సక్కోతి. అవిజ్జాపరియాదాయకం చిత్తం అఞ్ఞం, జీవితిన్ద్రియపరియాదాయకం చిత్తం అఞ్ఞం. యస్స చేతం సీసద్వయం సమం పరియాదానం గచ్ఛతి, సో జీవితసమసీసీ నామ. కథమిదం సమం హోతీతి? వారసమతాయ. యస్మిఞ్హి వారే మగ్గవుట్ఠానం హోతి. సోతాపత్తిమగ్గే పఞ్చ పచ్చవేక్ఖణాని, సకదాగామిమగ్గే పఞ్చ, అనాగామిమగ్గే పఞ్చ, అరహత్తమగ్గే చత్తారీతి ఏకూనవీసతిమే పచ్చవేక్ఖణఞాణే పతిట్ఠాయ భవఙ్గం ఓతరిత్వా పరినిబ్బాయతి. ఇమాయ వారసమతాయ ఏవ ఉభయసీసపరియాదానమ్పి సమం హోతి నామ. తేనాయం పుగ్గలో ‘జీవితసమసీసీ’తి వుచ్చతి. అయమేవ చ ఇధ అధిప్పేతో’’తి.

౩౭. ఇదాని యస్మా సుతమయసీలమయభావనామయఞాణాని వట్టపాదకాని సల్లేఖా నామ న హోన్తి, లోకుత్తరపాదకానేవ ఏతాని చ అఞ్ఞాని చ ఞాణాని సల్లేఖాతి వుచ్చన్తి, తస్మా పచ్చనీకసల్లేఖనాకారేన పవత్తాని ఞాణాని దస్సేతుం సమసీసట్ఠే ఞాణానన్తరం సల్లేఖట్ఠే ఞాణం ఉద్దిట్ఠం. తత్థ పుథునానత్తతేజపరియాదానే పఞ్ఞాతి లోకుత్తరేహి అసమ్మిస్సట్ఠేన పుథూనం రాగాదీనఞ్చ నానత్తానం నానాసభావానం కామచ్ఛన్దాదీనఞ్చ సన్తాపనట్ఠేన ‘‘తేజా’’తి లద్ధనామానం దుస్సీల్యాదీనఞ్చ పరియాదానే ఖేపనే పఞ్ఞా, నేక్ఖమ్మాదిమ్హి సత్తతింసభేదే ధమ్మే పఞ్ఞాతి వుత్తం హోతి. అథ వా పుథుభూతా నానత్తభూతా చ తేజా ఏవ తేసం పుథుభూతానం నానత్తభూతానం దుస్సీల్యాదీనం పఞ్చన్నం తేజానం పరియాదానే పఞ్ఞాతి అత్థో. తేజేహియేవ పుథూనం నానత్తానఞ్చ సఙ్గహం నిద్దేసవారే పకాసయిస్సామ.

సల్లేఖట్ఠే ఞాణన్తి పచ్చనీకధమ్మే సల్లేఖతి సముచ్ఛిన్దతీతి సల్లేఖో, తస్మిం నేక్ఖమ్మాదికే సత్తతింసప్పభేదే సల్లేఖసభావే ఞాణం. ‘‘పరే విహింసకా భవిస్సన్తి, మయమేత్థ అవిహింసకా భవిస్సామాతి సల్లేఖో కరణీయో’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౮౩) నయేన భగవతా సల్లేఖసుత్తన్తే వుత్తో చతుచత్తాలీసభేదోపి సల్లేఖో ఇమినా సఙ్గహితోయేవాతి వేదితబ్బో.

౩౮. ఇదాని సల్లేఖే ఠితేన కత్తబ్బం సమ్మప్పధానవీరియం దస్సేతుం తదనన్తరం వీరియారమ్భే ఞాణం ఉద్దిట్ఠం. తత్థ అసల్లీనత్తపహితత్తపగ్గహట్ఠేతి కోసజ్జవసేన అసల్లీనో అసఙ్కుచితో అత్తా అస్సాతి అసల్లీనత్తో. అత్తాతి చిత్తం. యథాహ –

‘‘ఉదకఞ్హి నయన్తి నేత్తికా, ఉసుకారా నమయన్తి తేజనం;

దారుం నమయన్తి తచ్ఛకా, అత్తానం దమయన్తి పణ్డితా’’తి. ఆది (ధ. ప. ౮౦-౮౨) –

కాయే చ జీవితే చ అనపేక్ఖతాయ పహితో పేసితో విస్సట్ఠో అత్తా ఏతేనాతి పహితత్తో. అత్తాతి అత్తభావో. యథాహ – ‘‘యా పన భిక్ఖునీ అత్తానం వధిత్వా వధిత్వా రోదేయ్యా’’తిఆది (పాచి. ౮౮౦). అసల్లీనత్తో చ సో పహితత్తో చాతి అసల్లీనత్తపహితత్తో. సహజాతధమ్మే పగ్గణ్హాతి ఉపత్థమ్భేతీతి పగ్గహో, పగ్గహో ఏవ అత్థో పగ్గహట్ఠో, పగ్గహసభావోతి అత్థో. అసల్లీనత్తపహితత్తస్స పగ్గహట్ఠో అసల్లీనత్తపహితత్తపగ్గహట్ఠో. తస్మిం అసల్లీనత్తపహితత్తపగ్గహట్ఠే. ‘‘తస్మాతిహ, భిక్ఖవే, తుమ్హేపి అప్పటివానం పదహేయ్యాథ. కామం తచో చ న్హారు చ అట్ఠి చ అవసిస్సతు, ఉపసుస్సతు సరీరే మంసలోహితం. యం తం పురిసథామేన పురిసవీరియేన పురిసపరక్కమేన పత్తబ్బం, న తం అపాపుణిత్వా వీరియస్స సణ్ఠానం భవిస్సతీ’’తి (అ. ని. ౨.౫) వుత్తత్తా అసల్లీనత్తపహితత్తవచనేన పధానస్మిం అప్పటివానితా అనివత్తనతా వుత్తా. పగ్గహట్ఠవచనేన పన కోసజ్జుద్ధచ్చవిముత్తం సమప్పవత్తం వీరియం వుత్తం.

వీరియారమ్భే ఞాణన్తి వీరభావో వీరియం, వీరానం వా కమ్మం, విధినా వా నయేన ఉపాయేన ఈరయితబ్బం పవత్తయితబ్బన్తి వీరియం. తదేతం ఉస్సాహలక్ఖణం, సహజాతానం ధమ్మానం ఉపత్థమ్భనరసం, అసంసీదనభావపచ్చుపట్ఠానం, ‘‘సంవిగ్గో యోనిసో పదహతీ’’తి (అ. ని. ౪.౧౧౩) వచనతో సంవేగపదట్ఠానం, వీరియారమ్భవత్థుపదట్ఠానం వా. సమ్మా ఆరద్ధం సబ్బసమ్పత్తీనం మూలం హోతీతి దట్ఠబ్బం. వీరియసఙ్ఖాతో ఆరమ్భో వీరియారమ్భో. ఇమినా సేసారమ్భే పటిక్ఖిపతి. అయఞ్హి ఆరమ్భసద్దో కమ్మే ఆపత్తియం కిరియాయం వీరియే హింసాయం వికోపనేతి అనేకేసు అత్థేసు ఆగతో.

‘‘యంకిఞ్చి దుక్ఖం సమ్భోతి, సబ్బం ఆరమ్భపచ్చయా;

ఆరమ్భానం నిరోధేన, నత్థి దుక్ఖస్స సమ్భవో’’తి. (సు. ని. ౭౪౯) –

ఏత్థ హి కమ్మం ఆరమ్భోతి ఆగతం. ‘‘ఆరమ్భతి చ విప్పటిసారీ చ హోతీ’’తి (అ. ని. ౫.౧౪౨; పు. ప. ౧౯౧) ఏత్థ ఆపత్తి. ‘‘మహాయఞ్ఞా మహారమ్భా, న తే హోన్తి మహప్ఫలా’’తి (అ. ని. ౪.౩౯; సం. ని. ౧.౧౨౦) ఏత్థ యూపుస్సాపనాదికిరియా. ‘‘ఆరమ్భథ నిక్కమథ, యుఞ్జథ బుద్ధసాసనే’’తి (సం. ని. ౧.౧౮౫) ఏత్థ వీరియం. ‘‘సమణం గోతమం ఉద్దిస్స పాణం ఆరమ్భన్తీ’’తి (మ. ని. ౨.౫౧-౫౨) ఏత్థ హింసా. ‘‘బీజగామభూతగామసమారమ్భా పటివిరతో హోతీ’’తి (దీ. ని. ౧.౧౦; మ. ని. ౧.౨౯౩) ఏత్థ ఛేదనభఞ్జనాదికం వికోపనం. ఇధ పన వీరియమేవ అధిప్పేతం. తేన వుత్తం ‘‘వీరియసఙ్ఖాతో ఆరమ్భో వీరియారమ్భో’’తి. వీరియఞ్హి ఆరభనకవసేన ఆరమ్భోతి వుచ్చతి. తస్మిం వీరియారమ్భే ఞాణం. అసల్లీనత్తా పహితత్తాతిపి పఠన్తి, అసల్లీనభావేన పహితభావేనాతి అత్థో. పురిమపాఠోయేవ సున్దరో. కేచి పన ‘‘సతిధమ్మవిచయవీరియపీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గానం సమతా అసల్లీనత్తతా, సతిసమాధిపస్సద్ధిఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గానం సమతా పహితత్తతా, సత్తన్నం సమ్బోజ్ఝఙ్గానం సమతా పగ్గహట్ఠో’’తి వణ్ణయన్తి.

౩౯. ఇదాని సమ్మావాయామసిద్ధం మగ్గఫలం పత్తేన లోకహితత్థం ధమ్మదేసనా కాతబ్బాతి దస్సేతుం తదనన్తరం అత్థసన్దస్సనే ఞాణం ఉద్దిట్ఠం. తత్థ నానాధమ్మప్పకాసనతాతి సబ్బసఙ్ఖతాసఙ్ఖతవసేన నానాధమ్మానం పకాసనతా దీపనతా దేసనతా. పకాసనతాతి చ పకాసనా ఏవ. అత్థసన్దస్సనేతి నానాఅత్థానం పరేసం సన్దస్సనే. ధమ్మా చ అత్థా చ తే ఏవ.

౪౦. ఇదాని పరేసం ధమ్మియా కథాయ సన్దస్సేన్తస్స తస్స అరియపుగ్గలస్స యథాసభావధమ్మదేసనాకారణం దస్సనవిసుద్ధిం దస్సేతుం తదనన్తరం దస్సనవిసుద్ధిఞాణం ఉద్దిట్ఠం. తత్థ సబ్బధమ్మానం ఏకసఙ్గహతా నానత్తేకత్తపటివేధేతి సబ్బేసం సఙ్ఖతాసఙ్ఖతధమ్మానం ఏకసఙ్గహతాయ చ కామచ్ఛన్దాదీనం నానత్తస్స చ నేక్ఖమ్మాదీనం ఏకత్తస్స చ పటివేధో, అభిసమయోతి అత్థో. సో పన మగ్గపఞ్ఞా ఫలపఞ్ఞా చ. మగ్గపఞ్ఞా సచ్చాభిసమయక్ఖణే సచ్చాభిసమయవసేన పటివిజ్ఝతీతి పటివేధో, ఫలపఞ్ఞా పటివిద్ధత్తా పటివేధో. ఏకసఙ్గహతాతి ఏత్థ జాతిసఙ్గహో, సఞ్జాతిసఙ్గహో, కిరియాసఙ్గహో, గణనసఙ్గహోతి చతుబ్బిధో సఙ్గహో. తత్థ ‘‘సబ్బే ఖత్తియా ఆగచ్ఛన్తు, సబ్బే బ్రాహ్మణా, సబ్బే వేస్సా, సబ్బే సుద్దా ఆగచ్ఛన్తు’’, ‘‘యా, చావుసో విసాఖ, సమ్మావాచా, యో చ సమ్మాకమ్మన్తో, యో చ సమ్మాఆజీవో, ఇమే ధమ్మా సీలక్ఖన్ధే సఙ్గహితా’’తి (మ. ని. ౧.౪౬౨) అయం జాతిసఙ్గహో నామ. ‘‘ఏకజాతికా ఆగచ్ఛన్తూ’’తి వుత్తట్ఠానే వియ హి ఇధ సబ్బే జాతియా ఏకసఙ్గహితా. ‘‘సబ్బే కోసలకా ఆగచ్ఛన్తు, సబ్బే మాగధికా, సబ్బే భారుకచ్ఛకా ఆగచ్ఛన్తు’’, ‘‘యో, చావుసో విసాఖ, సమ్మావాయామో, యా చ సమ్మాసతి, యో చ సమ్మాసమాధి, ఇమే ధమ్మా సమాధిక్ఖన్ధే సఙ్గహితా’’తి (మ. ని. ౧.౪౬౨) అయం సఞ్జాతిసఙ్గహో నామ. ‘‘ఏకట్ఠానే జాతా సంవడ్ఢా ఆగచ్ఛన్తూ’’తి వుత్తట్ఠానే వియ హి ఇధ సబ్బే జాతిట్ఠానేన నివుత్థోకాసేన ఏకసఙ్గహితా. ‘‘సబ్బే హత్థారోహా ఆగచ్ఛన్తు, సబ్బే అస్సారోహా ఆగచ్ఛన్తు, సబ్బే రథికా ఆగచ్ఛన్తు’’, ‘‘యా, చావుసో విసాఖ, సమ్మాదిట్ఠి, యో చ సమ్మాసఙ్కప్పో, ఇమే ధమ్మా పఞ్ఞాక్ఖన్ధే సఙ్గహితా’’తి (మ. ని. ౧.౪౬౨) అయం కిరియాసఙ్గహో నామ. సబ్బేవ హి తే అత్తనో కిరియాకరణేన ఏకసఙ్గహితా. ‘‘చక్ఖాయతనం కతమం ఖన్ధగణనం గచ్ఛతి, చక్ఖాయతనం రూపక్ఖన్ధగణనం గచ్ఛతి. హఞ్చి చక్ఖాయతనం రూపక్ఖన్ధగణనం గచ్ఛతి, తేన వత రే వత్తబ్బే చక్ఖాయతనం రూపక్ఖన్ధేన సఙ్గహిత’’న్తి (కథా. ౪౭౧) అయం గణనసఙ్గహో నామ. అయమిధ అధిప్పేతో. తథట్ఠాదీసు ద్వాదససు ఆకారేసు విసుం విసుం ఏకేన సఙ్గహో గణనపరిచ్ఛేదో ఏతేసన్తి ఏకసఙ్గహా, ఏకసఙ్గహానం భావో ఏకసఙ్గహతా.

దస్సనవిసుద్ధిఞాణన్తి మగ్గఫలఞాణం దస్సనం. దస్సనమేవ విసుద్ధి దస్సనవిసుద్ధి, దస్సనవిసుద్ధి ఏవ ఞాణం దస్సనవిసుద్ధిఞాణం. మగ్గఞాణం విసుజ్ఝతీతి దస్సనవిసుద్ధి, ఫలఞాణం విసుద్ధత్తా దస్సనవిసుద్ధి.