౪. ధమ్మట్ఠితిఞాణనిద్దేసవణ్ణనా

౪౫. ధమ్మట్ఠితిఞాణనిద్దేసే అవిజ్జాసఙ్ఖారానం ఉప్పాదట్ఠితీతిఆదీసు తిట్ఠన్తి ఏతాయ సఙ్ఖారాతి ఠితి. కా సా? అవిజ్జా. సా హి సఙ్ఖారానం ఉప్పాదాయ నిబ్బత్తియా ఠితి కారణన్తి ఉప్పాదట్ఠితి. ఉప్పన్నానం పవత్తియాపి కారణన్తి పవత్తట్ఠితి. కిఞ్చాపి హి జనకపచ్చయస్స జననక్ఖణేయేవ కిచ్చానుభావో హోతి, తేన పన జనితానంయేవ పవత్తత్తా సకక్ఖణే పవత్తియాపి కారణం నామ హోతి, సన్తతివసేన వా పవత్తియా కారణన్తి అత్థో. పవత్తన్తి చ నపుంసకే భావవచనమేతం, తస్మా పవత్తం పవత్తీతి అత్థతో ఏకం. పవత్తిసద్దస్స పన పాకటత్తా తేన యోజేత్వా అత్థో వుత్తో. భావేపి ఠితిసద్దస్స సిజ్ఝనతో న ఇధ భావే ఠితిసద్దో, కారణే ఠితిసద్దోతి దస్సనత్తం నిమిత్తట్ఠితీతి వుత్తం, నిమిత్తభూతా ఠితీతి అత్థో, కారణభూతాతి వుత్తం హోతి. న కేవలం నిమిత్తమత్తం హోతి, అథ ఖో సఙ్ఖారజననే సబ్యాపారా వియ హుత్వా ఆయూహతి వాయమతీతి పచ్చయసమత్థతం దస్సేన్తో ఆయూహనట్ఠితీతి ఆహ, ఆయూహనభూతా ఠితీతి అత్థో. యస్మా అవిజ్జా సఙ్ఖారే ఉప్పాదయమానా ఉప్పాదే సంయోజేతి నామ, ఘటేతీతి అత్థో. సఙ్ఖారే పవత్తయమానా పవత్తియం పలిబున్ధతి నామ, బన్ధతీతి అత్థో. తస్మా సఞ్ఞోగట్ఠితి పలిబోధట్ఠితీతి వుత్తా. సఞ్ఞోగభూతా ఠితి, పలిబోధభూతా ఠితీతి అత్థో. యస్మా అవిజ్జావ సఙ్ఖారే ఉప్పాదయమానా ఉప్పాదాయ పవత్తియా చ మూలకారణట్ఠేన సముదయో నామ, సముదయభూతా ఠితీతి సముదయట్ఠితి, మూలకారణభూతా ఠితీతి అత్థో. అవిజ్జావ సఙ్ఖారానం ఉప్పాదే జనకపచ్చయత్తా, పవత్తియం ఉపత్థమ్భకపచ్చయత్తా హేతుట్ఠితి పచ్చయట్ఠితీతి వుత్తా, హేతుభూతా ఠితి, పచ్చయభూతా ఠితీతి అత్థో. జనకపచ్చయో హి హేతూతి, ఉపత్థమ్భకో పచ్చయోతి వుచ్చతి. ఏవం సేసేసుపి యోజేతబ్బం.

భవో జాతియా, జాతి జరామరణస్సాతి ఏత్థ పన ఉప్పాదట్ఠితి సఞ్ఞోగట్ఠితి హేతుట్ఠితీతి ఉప్పాదవసేన యోజితాని పదాని జాతిజరామరణవన్తానం ఖన్ధానం వసేన పరియాయేన వుత్తానీతి వేదితబ్బాని. కేచి పన ‘‘ఉప్పాదాయ ఠితి ఉప్పాదట్ఠితీ’’తి ఏవమాదినా నయేనేత్థ అత్థం వణ్ణయన్తి. అవిజ్జా పచ్చయోతి అవిజ్జాయ సఙ్ఖారానం పచ్చయభావం అపేక్ఖిత్వా వుత్తం. అవిజ్జాయపి పచ్చయసమ్భూతత్తా తస్సా అపి పచ్చయపరిగ్గహణదస్సనత్థం ఉభోపేతే ధమ్మా పచ్చయసముప్పన్నాతి పచ్చయపరిగ్గహే పఞ్ఞాతి వుత్తం. ఏవం సేసేసుపి యోజేతబ్బం. జాతి పచ్చయో, జరామరణం పచ్చయసముప్పన్నన్తి పన పరియాయేన వుత్తం. అతీతమ్పి అద్ధానన్తి అతిక్కన్తమ్పి కాలం. అనాగతమ్పి అద్ధానన్తి అప్పత్తమ్పి కాలం. ఉభయత్థాపి అచ్చన్తసంయోగత్థే ఉపయోగవచనం.

౪౬. ఇదాని నవాకారవారానన్తరం తే నవాకారే విహాయ హేతుపటిచ్చపచ్చయపదేహేవ యోజేత్వా అవిజ్జా హేతు, సఙ్ఖారా హేతుసముప్పన్నాతిఆదయో తయో వారా నిద్దిట్ఠా. నవాకారవారే జనకఉపత్థమ్భకవసేన పచ్చయో వుత్తో. ఇధ పన హేతువారస్స పచ్చయవారస్స చ విసుం ఆగతత్తా హేతూతి జనకపచ్చయత్తం, పచ్చయోతి ఉపత్థమ్భకపచ్చయత్తం వేదితబ్బం ఏకేకస్సాపి అవిజ్జాదికస్స పచ్చయస్స ఉభయథా సమ్భవతో. పటిచ్చవారే అవిజ్జా పటిచ్చాతి అత్తనో ఉప్పాదే సఙ్ఖారానం అవిజ్జాపేక్ఖత్తా సఙ్ఖారేహి అవిజ్జా పటిముఖం ఏతబ్బా గన్తబ్బాతి పటిచ్చా. ఏతేన అవిజ్జాయ సఙ్ఖారుప్పాదనసమత్థతా వుత్తా హోతి. సఙ్ఖారా పటిచ్చసముప్పన్నాతి సఙ్ఖారా అవిజ్జం పటిచ్చ తదభిముఖం పవత్తనతో పటిముఖం కత్వా న విహాయ సమం ఉప్పన్నా. ఏవం సేసేసుపి లిఙ్గానురూపేన యోజేతబ్బం. అవిజ్జా పటిచ్చాతి ఉస్సుక్కవసేన వా పాఠో, అత్థో పనేత్థ అవిజ్జా అత్తనో పచ్చయే పటిచ్చ పవత్తాతి పాఠసేసవసేన యోజేతబ్బో. ఏవం సేసేసుపి. చతూసుపి చ ఏతేసు వారేసు ద్వాదసన్నం పటిచ్చసముప్పాదఙ్గానం పచ్చయస్సేవ వసేన ధమ్మట్ఠితిఞాణస్స నిద్దిసితబ్బత్తా అవిజ్జాదీనం ఏకాదసన్నంయేవ అఙ్గానం వసేన ధమ్మట్ఠితిఞాణం నిద్దిట్ఠం, జరామరణస్స పన అన్తే ఠితత్తా తస్స వసేన న నిద్దిట్ఠం. జరామరణస్సాపి సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసానం పచ్చయత్తా జరామరణం తేసం పచ్చయం కత్వా ఉపపరిక్ఖమానస్స తస్సాపి జరామరణస్స వసేన ధమ్మట్ఠితిఞాణం యుజ్జతేవ.

౪౭. ఇదాని తానేవ ద్వాదస పటిచ్చసముప్పాదఙ్గాని వీసతిఆకారవసేన విభజిత్వా చతుసఙ్ఖేపతియద్ధతిసన్ధియో దస్సేత్వా ధమ్మట్ఠితిఞాణం నిద్దిసితుకామో పురిమకమ్మభవస్మిన్తిఆదిమాహ. తత్థ పురిమకమ్మభవస్మిన్తి పురిమే కమ్మభవే, అతీతజాతియం కమ్మభవే కరియమానేతి అత్థో. మోహో అవిజ్జాతి యో తదా దుక్ఖాదీసు మోహో, యేన మూళ్హో కమ్మం కరోతి, సా అవిజ్జా. ఆయూహనా సఙ్ఖారాతి తం కమ్మం కరోన్తస్స పురిమచేతనాయో, యథా ‘‘దానం దస్సామీ’’తి చిత్తం ఉప్పాదేత్వా మాసమ్పి సంవచ్ఛరమ్పి దానూపకరణాని సజ్జేన్తస్స ఉప్పన్నా పురిమచేతనాయో. పటిగ్గాహకానం పన హత్థే దక్ఖిణం పతిట్ఠాపయతో చేతనా భవోతి వుచ్చతి. ఏకావజ్జనేసు వా ఛసు జవనేసు చేతనా ఆయూహనా సఙ్ఖారా నామ, సత్తమజవనే చేతనా భవో. యా కాచి వా పన చేతనా భవో, తంసమ్పయుత్తా ఆయూహనా సఙ్ఖారా నామ.

నికన్తి తణ్హాతి యా కమ్మం కరోన్తస్స తస్స ఫలే ఉపపత్తిభవే నికామనా పత్థనా, సా తణ్హా నామ. ఉపగమనం ఉపాదానన్తి యం కమ్మభవస్స పచ్చయభూతం ‘‘ఇమస్మిం నామ కమ్మే కతే కామా సమ్పజ్జన్తీ’’తి వా ‘‘ఇదం కత్వా అసుకస్మిం నామ ఠానే కామే సేవిస్సామీ’’తి వా ‘‘అత్తా ఉచ్ఛిన్నో సుఉచ్ఛిన్నో హోతీ’’తి వా ‘‘సుఖీ హోతిం విగతపరిళాహో’’తి వా ‘‘సీలబ్బతం సుఖేన పరిపూరతీ’’తి వా పవత్తం ఉపగమనం దళ్హగహణం, ఇదం ఉపాదానం నామ. చేతనా భవోతి ఆయూహనావసానే వుత్తా చేతనా భవో నామ. పురిమకమ్మభవస్మిన్తి అతీతజాతియా కమ్మభవే కరియమానే పవత్తా. ఇధ పటిసన్ధియా పచ్చయాతి పచ్చుప్పన్నపటిసన్ధియా పచ్చయభూతా.

ఇధ పటిసన్ధి విఞ్ఞాణన్తి యం పచ్చుప్పన్నభవస్స భవన్తరపటిసన్ధానవసేన ఉప్పన్నత్తా పటిసన్ధీతి వుచ్చతి, తం విఞ్ఞాణం. ఓక్కన్తి నామరూపన్తి యా గబ్భే రూపారూపధమ్మానం ఓక్కన్తి ఆగన్త్వా పవిసనం వియ, ఇదం నామరూపం. పసాదో ఆయతనన్తి యో పసన్నభావో, ఇదం ఆయతనం. జాతిగ్గహణేన ఏకవచనం కతం. ఏతేన చక్ఖాదీని పఞ్చాయతనాని వుత్తాని. ‘‘పభస్సరమిదం, భిక్ఖవే, చిత్తం, తఞ్చ ఖో ఆగన్తుకేహి ఉపక్కిలేసేహి ఉపక్కిలిట్ఠ’’న్తి (అ. ని. ౧.౪౯) ఏత్థ భవఙ్గచిత్తం అధిప్పేతన్తి వచనతో ఇధాపి మనాయతనస్స విపాకభూతత్తా, తస్స చ కిలేసకాలుస్సియాభావేన పసన్నత్తా పసాదవచనేన మనాయతనమ్పి వుత్తన్తి వేదితబ్బం. ఫుట్ఠో ఫస్సోతి యో ఆరమ్మణం ఫుట్ఠో ఫుసన్తో ఉప్పన్నో, అయం ఫస్సో. వేదయితం వేదనాతి యం పటిసన్ధివిఞ్ఞాణేన వా సళాయతనపచ్చయేన వా ఫస్సేన సహ ఉప్పన్నం విపాకవేదయితం, అయం వేదనా. ఇధుపపత్తిభవస్మిం పురేకతస్స కమ్మస్స పచ్చయాతి పచ్చుప్పన్నే విపాకభవే అతీతజాతియం కతస్స కమ్మస్స పచ్చయేన పవత్తన్తీతి అత్థో.

ఇధ పరిపక్కత్తా ఆయతనానన్తి పరిపక్కాయతనస్స కమ్మకరణకాలే మోహాదయో దస్సితా. ఆయతిం పటిసన్ధియాతి అనాగతే పటిసన్ధియా. ఆయతిం పటిసన్ధి విఞ్ఞాణన్తిఆదీని వుత్తత్థాని.

కథం పన ద్వాదసహి పటిచ్చసముప్పాదఙ్గేహి ఇమే వీసతి ఆకారా గహితా హోన్తీతి? అవిజ్జా సఙ్ఖారాతి ఇమే ద్వే అతీతహేతుయో సరూపతో వుత్తా. యస్మా పన అవిద్వా పరితస్సతి, పరితస్సితో ఉపాదియతి, తస్సుపాదానపచ్చయా భవో, తస్మా తేహి ద్వీహి గహితేహి తణ్హుపాదానభవాపి గహితావ హోన్తి. పచ్చుప్పన్నే విఞ్ఞాణనామరూపసళాయతనఫస్సవేదనా సరూపతో వుత్తాయేవ. తణ్హుపాదానభవా పచ్చుప్పన్నహేతుయో సరూపతో వుత్తా. భవే పన గహితే తస్స పుబ్బభాగా తంసమ్పయుత్తా వా సఙ్ఖారా గహితావ హోన్తి, తణ్హుపాదానగ్గహణేన చ తంసమ్పయుత్తా. యాయ వా మూళ్హో కమ్మం కరోతి, సా అవిజ్జా గహితావ హోతి. అనాగతే జాతి జరామరణన్తి ద్వే సరూపేన వుత్తాని, జాతిజరామరణగ్గహణేనేవ పన విఞ్ఞాణాదీని పఞ్చ అనాగతఫలాని గహితానేవ హోన్తి. తేసంయేవ హి జాతిజరామరణానీతి ఏవం ద్వాదసహి అఙ్గేహి వీసతి ఆకారా గహితా హోన్తి.

‘‘అతీతే హేతవో పఞ్చ, ఇదాని ఫలపఞ్చకం;

ఇదాని హేతవో పఞ్చ, ఆయతిం ఫలపఞ్చక’’న్తి. –

గాథాయ అయమేవత్థో వుత్తో. ఇతిమేతి ఇతి ఇమే. ఇతి ఇమేతి వా పాఠో.

చతుసఙ్ఖేపేతి చతురో రాసీ. అతీతే పఞ్చ హేతుధమ్మా ఏకో హేతుసఙ్ఖేపో, పచ్చుప్పన్నే పఞ్చ ఫలధమ్మా ఏకో ఫలసఙ్ఖేపో, పచ్చుప్పన్నే పఞ్చ హేతుధమ్మా ఏకో హేతుసఙ్ఖేపో, అనాగతే పఞ్చ ఫలధమ్మా ఏకో ఫలసఙ్ఖేపో.

తయో అద్ధేతి తయో కాలే. పఠమపఞ్చకవసేన అతీతకాలో, దుతియతతియపఞ్చకవసేన పచ్చుప్పన్నకాలో, చతుత్థపఞ్చకవసేన అనాగతకాలో వేదితబ్బో.

తిసన్ధిన్తి తయో సన్ధయో అస్సాతి తిసన్ధి, తం తిసన్ధిం. అతీతహేతుపచ్చుప్పన్నఫలానమన్తరా ఏకో హేతుఫలసన్ధి, పచ్చుప్పన్నఫలఅనాగతహేతూనమన్తరా ఏకో ఫలహేతుసన్ధి, పచ్చుప్పన్నహేతుఅనాగతఫలానమన్తరా ఏకో హేతుఫలసన్ధి.

పటిచ్చసముప్పాదపాళియం సరూపతో ఆగతవసేన పన అవిజ్జాసఙ్ఖారా ఏకో సఙ్ఖేపో, విఞ్ఞాణనామరూపసళాయతనఫస్సవేదనా దుతియో, తణ్హుపాదానభవా తతియో, జాతిజరామరణం చతుత్థో. అవిజ్జాసఙ్ఖారాతి ద్వే అఙ్గాని అతీతకాలాని, విఞ్ఞాణాదీని భవావసానాని అట్ఠ పచ్చుప్పన్నకాలాని, జాతిజరామరణన్తి ద్వే అనాగతకాలాని. సఙ్ఖారవిఞ్ఞాణానం అన్తరా ఏకో హేతుఫలసన్ధి, వేదనాతణ్హానమన్తరా ఏకో ఫలహేతుసన్ధి, భవజాతీనమన్తరా ఏకో హేతుఫలసన్ధి.

వీసతియా ఆకారేహీతి వీసతియా కోట్ఠాసేహి. చతుసఙ్ఖేపే చ తయో అద్ధే చ తిసన్ధిం పటిచ్చసముప్పాదఞ్చ వీసతియా ఆకారేహి జానాతీతి సమ్బన్ధో.

జానాతీతి సుతానుసారేన భావనారమ్భఞాణేన జానాతి. పస్సతీతి ఞాతమేవ చక్ఖునా దిట్ఠం వియ హత్థతలే ఆమలకం వియ చ ఫుటం కత్వా ఞాణేనేవ పస్సతి. అఞ్ఞాతీతి దిట్ఠమరియాదేనేవ ఆసేవనం కరోన్తో ఞాణేనేవ జానాతి. మరియాదత్థో హి ఏత్థ ఆకారో. పటివిజ్ఝతీతి భావనాపారిపూరియా నిట్ఠం పాపేన్తో ఞాణేనేవ పటివేధం కరోతి. సలక్ఖణవసేన వా జానాతి, సరసవసేన పస్సతి, పచ్చుపట్ఠానవసేన అఞ్ఞాతి, పదట్ఠానవసేన పటివిజ్ఝతి.

తత్థ పటిచ్చసముప్పాదోతి పచ్చయధమ్మా వేదితబ్బా. పటిచ్చసముప్పన్నా ధమ్మాతి తేహి తేహి పచ్చయేహి నిబ్బత్తధమ్మా. కథమిదం జానితబ్బన్తి చే? భగవతో వచనేన. భగవతా హి పటిచ్చసముప్పాదపటిచ్చసముప్పన్నధమ్మదేసనాసుత్తే –

‘‘కతమో చ, భిక్ఖవే, పటిచ్చసముప్పాదో, జాతిపచ్చయా, భిక్ఖవే, జరామరణం, ఉప్పాదా వా తథాగతానం అనుప్పాదా వా తథాగతానం ఠితావ సా ధాతు ధమ్మట్ఠితతా ధమ్మనియామతా ఇదప్పచ్చయతా, తం తథాగతో అభిసమ్బుజ్ఝతి అభిసమేతి, అభిసమ్బుజ్ఝిత్వా అభిసమేత్వా ఆచిక్ఖతి దేసేతి పఞ్ఞాపేతి పట్ఠపేతి వివరతి విభజతి ఉత్తానీకరోతి ‘పస్సథా’తి చాహ. జాతిపచ్చయా, భిక్ఖవే, జరామరణం, భవపచ్చయా, భిక్ఖవే, జాతి…పే… అవిజ్జాపచ్చయా, భిక్ఖవే, సఙ్ఖారా. ఉప్పాదా వా తథాగతానం…పే… ఉత్తానీకరోతి ‘పస్సథా’తి చాహ. అవిజ్జాపచ్చయా, భిక్ఖవే, సఙ్ఖారా. ఇతి ఖో, భిక్ఖవే, యా తత్రత థతా అవితథతా అనఞ్ఞథతా ఇదప్పచ్చయతా. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, పటిచ్చసముప్పాదో’’తి (సం. ని. ౨.౨౦) –

ఏవం పటిచ్చసముప్పాదం దేసేన్తేన తథతాదీహి వేవచనేహి పచ్చయధమ్మావ పటిచ్చసముప్పాదోతి వుత్తా. తస్మా జరామరణాదీనం పచ్చయలక్ఖణో పటిచ్చసముప్పాదో, దుక్ఖానుబన్ధనరసో కుమ్మగ్గపచ్చుపట్ఠానో, అయమ్పి సపచ్చయత్తా అత్తనో విసేసపచ్చయపదట్ఠానో.

ఉప్పాదా వా అనుప్పాదా వాతి ఉప్పాదే వా అనుప్పాదే వా, తథాగతేసు ఉప్పన్నేసుపి అనుప్పన్నేసుపీతి అత్థో. ఠితావ సా ధాతూతి ఠితోవ సో పచ్చయసభావో, న కదాచి జాతిజరామరణస్స పచ్చయో న హోతీతి అత్థో. ధమ్మట్ఠితతా ధమ్మనియామతా ఇదప్పచ్చయతాతి జాతిపచ్చయోయేవ. జాతిపచ్చయేన హి జరామరణసఙ్ఖాతో పచ్చయసముప్పన్నధమ్మో తదాయత్తతాయ తిట్ఠతి, జాతిపచ్చయోవ జరామరణధమ్మం నియమేతి, తస్మా జాతి ‘‘ధమ్మట్ఠితతా ధమ్మనియామతా’’తి వుచ్చతి. జాతియేవ ఇమస్స జరామరణస్స పచ్చయోతి ఇదప్పచ్చయో, ఇదప్పచ్చయోవ ఇదప్పచ్చయతా. తన్తి తం పచ్చయం. అభిసమ్బుజ్ఝతీతి ఞాణేన అభిసమ్బుజ్ఝతి. అభిసమేతీతి ఞాణేన అభిసమాగచ్ఛతి. ఆచిక్ఖతీతి కథేతి. దేసేతీతి దస్సేతి. పఞ్ఞాపేతీతి జానాపేతి. పట్ఠపేతీతి ఞాణముఖే ఠపేతి. వివరతీతి వివరిత్వా దస్సేతి. విభజతీతి విభాగతో దస్సేతి. ఉత్తానీకరోతీతి పాకటం కరోతి. ఇతి ఖోతి ఏవం ఖో. యా తత్రాతి యా తేసు ‘‘జాతిపచ్చయా జరామరణ’’న్తిఆదీసు. సో పనాయం పటిచ్చసముప్పాదో తేహి తేహి పచ్చయేహి అనూనాధికేహేవ తస్స తస్స ధమ్మస్స సమ్భవతో తథతాతి, సామగ్గిం ఉపగతేసు పచ్చయేసు ముహుత్తమ్పి తతో నిబ్బత్తనధమ్మానం అసమ్భవాభావతో అవితథతాతి, అఞ్ఞధమ్మపచ్చయేహి అఞ్ఞధమ్మానుప్పత్తితో అనఞ్ఞథతాతి, యథావుత్తానం ఏతేసం జరామరణాదీనం పచ్చయతో వా పచ్చయసమూహతో వా ఇదప్పచ్చయతాతి వుత్తో. తత్రాయం వచనత్థో – ఇమేసం పచ్చయా ఇదప్పచ్చయా, ఇదప్పచ్చయా ఏవ ఇదప్పచ్చయతా, ఇదప్పచ్చయానం వా సమూహో ఇదప్పచ్చయతా. లక్ఖణం పనేత్థ సద్దసత్థతో వేదితబ్బన్తి.

ధమ్మట్ఠితిఞాణనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.