౩. సమాధిభావనామయఞాణనిద్దేసవణ్ణనా
౪౩. సమాధిభావనామయఞాణనిద్దేసే ఆదితో తావ ఏకకతో పట్ఠాయ యావ దసకా సమాధిప్పభేదం దస్సేన్తో ఏకో సమాధీతిఆదిమాహ. తత్థ చిత్తస్స ఏకగ్గతాతి నానారమ్మణవిక్ఖేపాభావతో ఏకం ఆరమ్మణం అగ్గం ఉత్తమం అస్సాతి ఏకగ్గో, ఏకగ్గస్స భావో ఏకగ్గతా. సా పన ఏకగ్గతా చిత్తస్స, న సత్తస్సాతి దస్సనత్థం ‘‘చిత్తస్సా’’తి వుత్తం. దుకే లోకియోతి లోకో వుచ్చతి లుజ్జనపలుజ్జనట్ఠేన వట్టం, తస్మిం పరియాపన్నభావేన లోకే నియుత్తోతి లోకియో. లోకుత్తరోతి ఉత్తిణ్ణోతి ఉత్తరో, లోకే అపరియాపన్నభావేన లోకతో ఉత్తరోతి లోకుత్తరో. తికే సవితక్కో చ సో సవిచారో చాతి సవితక్కసవిచారో. ఏవం అవితక్కఅవిచారో. వితక్కవిచారేసు విచారోవ మత్తా పమాణం ఏతస్సాతి విచారమత్తో, విచారతో ఉత్థరి వితక్కేన సద్ధిం సమ్పయోగం న గచ్ఛతీతి అత్థో. అవితక్కో చ సో విచారమత్తో చాతి అవితక్కవిచారమత్తో. తీసుపి విచ్ఛేదం కత్వాపి పఠన్తి. చతుక్కపఞ్చకా వుత్తత్థా. ఛక్కే పునప్పునం ఉప్పజ్జనతో సతియేవ అనుస్సతి, పవత్తితబ్బట్ఠానమ్హియేవ వా పవత్తత్తా సద్ధాపబ్బజితస్స కులపుత్తస్స అనురూపా సతీతిపి అనుస్సతి, బుద్ధం ఆరబ్భ ఉప్పన్నా అనుస్సతి బఉద్ధానుస్సతి. అరహతాదిబుద్ధగుణారమ్మణాయ సతియా ఏతం అధివచనం. తస్సా బుద్ధానుస్సతియా వసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతాయేవ ఉద్ధచ్చసఙ్ఖాతస్స విక్ఖేపస్స పటిపక్ఖభావతో న విక్ఖేపోతి అవిక్ఖేపో. ధమ్మం ఆరబ్భ ఉప్పన్నా అనుస్సతి ధమ్మానుస్సతి. స్వాక్ఖాతతాదిధమ్మగుణారమ్మణాయ సతియా ఏతం అధివచనం. సఙ్ఘం ఆరబ్భ ఉప్పన్నా అనుస్సతి సఙ్ఘానుస్సతి. సుప్పటిపన్నతాదిసఙ్ఘగుణారమ్మణాయ సతియా ఏతం అధివచనం. సీలం ఆరబ్భ ఉప్పన్నా అనుస్సతి సీలానుస్సతి. అత్తనో అఖణ్డతాదిసీలగుణారమ్మణాయ సతియా ఏతం అధివచనం. చాగం ఆరబ్భ ఉప్పన్నా అనుస్సతి చాగానుస్సతి. అత్తనో ముత్తచాగతాదిచాగగుణారమ్మణాయ సతియా ఏతం అధివచనం. దేవతా ఆరబ్భ ఉప్పన్నా అనుస్సతి దేవతానుస్సతి. దేవతా సక్ఖిట్ఠానే ఠపేత్వా అత్తనో సద్ధాదిగుణారమ్మణాయ సతియా ఏతం అధివచనం.
సత్తకే సమాధికుసలతాతి ఏకవిధాదిభేదేన అనేకభేదే సమాధిమ్హి ‘‘అయమేవంవిధో సమాధి, అయమేవంవిధో సమాధీ’’తి ఛేకభావో. సమాధిపరిచ్ఛేదకపఞ్ఞాయేతం అధివచనం. సమాధిఉప్పాదనవిధానేపి ఛేకభావో సమాధికుసలతా.
సమాధిస్స సమాపత్తికుసలతాతి ఉప్పాదితస్స సమాధిస్స సమాపజ్జనే ఛేకభావో. ఏతేన సమాపజ్జనవసితా వుత్తా హోతి.
సమాధిస్స ఠితికుసలతాతి సమాపన్నస్స సమాధిస్స సన్తతివసేన యథారుచి ఠపనే ఛేకభావో. ఏతేన అధిట్ఠానవసితా వుత్తా హోతి. అథ వా నిమిత్తగ్గహణేన చస్స పున తే ఆకారే సమ్పాదయతో అప్పనామత్తమేవ ఇజ్ఝతి, న చిరట్ఠానం. చిరట్ఠానం పన సమాధిపరిపన్థానం ధమ్మానం సువిసోధితత్తా హోతి. యో హి భిక్ఖు కామాదీనవపచ్చవేక్ఖణాదీహి కామచ్ఛన్దం న సుట్ఠు విక్ఖమ్భేత్వా, కాయపస్సద్ధివసేన కాయదుట్ఠుల్లం న సుప్పటిప్పస్సద్ధం కత్వా, ఆరమ్భధాతుమనసికారాదివసేన థినమిద్ధం న సుట్ఠు పటివినోదేత్వా, సమథనిమిత్తమనసికారాదివసేన ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చం న సుట్ఠు సమూహతం కత్వా, అఞ్ఞేపి సమాధిపరిపన్థే ధమ్మే న సుట్ఠు విసోధేత్వా ఝానం సమాపజ్జతి, సో అవిసోధితం ఆసయం పవిట్ఠభమరో వియ, అసుద్ధం ఉయ్యానం పవిట్ఠరాజా వియ చ ఖిప్పమేవ నిక్ఖమతి. యో పన సమాధిపరిపన్థే ధమ్మే సుట్ఠు విసోధేత్వా ఝానం సమాపజ్జతి, సో సువిసోధితం ఆసయం పవిట్ఠభమరో వియ, సుపరిసుద్ధం ఉయ్యానం పవిట్ఠరాజా వియ చ సకలమ్పి దివసభాగం అన్తోసమాపత్తియంయేవ హోతి. తేనాహు పోరాణా –
‘‘కామేసు ఛన్దం పటిఘం వినోదయే, ఉద్ధచ్చథీనం విచికిచ్ఛపఞ్చమం;
వివేకపామోజ్జకరేన చేతసా, రాజావ సుద్ధన్తగతో తహిం రమే’’తి .
తస్మా ‘‘చిరట్ఠితికామేన పారిపన్థికధమ్మే సోధేత్వా ఝానం సమాపజ్జితబ్బ’’న్తి వుత్తత్తా తం విధిం సమ్పాదేత్వా సమాధిస్స చిరట్ఠితికరణే ఛేకభావోతి వుత్తం హోతి.
సమాధిస్స వుట్ఠానకుసలతాతి సన్తతివసేన యథారుచి పవత్తస్స సమాధిస్స యథాపరిచ్ఛిన్నకాలేయేవ వుట్ఠానేన సమాధిస్స వుట్ఠానే ఛేకభావో. ‘‘యస్స హి ధమ్మం పురిసో విజఞ్ఞా’’తిఆదీసు (జా. ౧.౧౦.౧౫౨) వియ నిస్సక్కత్థే వా సామివచనం కతన్తి వేదితబ్బన్తి. ఏతేన వుట్ఠానవసితా వుత్తా హోతి.
సమాధిస్స కల్లతాకుసలతాతి అగిలానభావో అరోగభావో కల్లతా. గిలానో హి అకల్లకోతి వుచ్చతి. వినయేపి వుత్తం ‘‘నాహం, భన్తే, అకల్లకో’’తి (పారా. ౧౫౧). అనఙ్గణసుత్తవత్థసుత్తేసు (మ. ని. ౧.౫౭ ఆదయో, ౭౦ ఆదయో) వుత్తానం ఝానపటిలాభపచ్చనీకానం పాపకానం ఇచ్ఛావచరానం అభావేన చ అభిజ్ఝాదీనం చిత్తస్స ఉపక్కిలేసానం విగమేన చ సమాధిస్స అగిలానభావకరణే ఛేకభావో సమాధిస్స కల్లతాకుసలతా, కిలేసగేలఞ్ఞరహితభావే కుసలతాతి వుత్తం హోతి. అథ వా కల్లతాతి కమ్మఞ్ఞతా కమ్మఞ్ఞతాపరియాయత్తా కల్లవచనస్స. ‘‘యా చిత్తస్స అకల్లతా అకమ్మఞ్ఞతా’’తి (ధ. స. ౧౧౬౨) హి వుత్తం ‘‘కల్లచిత్తం ముదుచిత్తం వినీవరణచిత్త’’న్తి (దీ. ని. ౧.౨౯౮; మ. ని. ౨.౩౯౫; మహావ. ౨౬) చ. ఏత్థ కల్లసద్దో కమ్మఞ్ఞత్థో. తస్మా కసిణానులోమతో కసిణపటిలోమతో కసిణానులోమపటిలోమతో ఝానానులోమతో ఝానపటిలోమతో ఝానానులోమపటిలోమతో ఝానుక్కన్తికతో కసిణుక్కన్తికతో ఝానకసిణుక్కన్తికతో అఙ్గసఙ్కన్తితో ఆరమ్మణసఙ్కన్తితో అఙ్గారమ్మణసఙ్కన్తితో అఙ్గవవత్థానతో ఆరమ్మణవవత్థానతోతి ఇమేహి చుద్దసహి ఆకారేహి, అఙ్గారమ్మణవవత్థానతోతి ఇమినా సహ పఞ్చదసహి వా ఆకారేహి చిత్తపరిదమనేన సమాధిస్స కమ్మఞ్ఞభావకరణే కుసలభావోతి వుత్తం హోతి.
సమాధిస్స గోచరకుసలతాతి సమాధిస్స గోచరేసు కసిణాదీసు ఆరమ్మణేసు తం తం ఝానం సమాపజ్జితుకామతాయ యథారుచి ఆవజ్జనకరణవసేన తేసు ఆరమ్మణేసు ఛేకభావో. ఏతేన కసిణావజ్జనవసేన ఆవజ్జనవసితా వుత్తా హోతి. అథ వా తస్మిం తస్మిం దిసాభాగే కసిణఫరణవసేన ఏవం ఫుట్ఠస్స కసిణస్స చిరట్ఠానవసేన చ సమాధిస్స గోచరేసు ఛేకభావో.
సమాధిస్స అభినీహారకుసలతాతి ఏకత్తనయేన హేట్ఠాహేట్ఠాసమాధిం ఉపరూపరిసమాధిభావూపనయనేన అభినీహరణే అభినిన్నామనే ఛేకభావో. ఉపచారజ్ఝానఞ్హి వసిప్పత్తం పఠమజ్ఝానత్థాయ విపస్సనత్థాయ వా అభినీహరతి, ఏవం పఠమజ్ఝానాదీని దుతియజ్ఝానాదిఅత్థాయ విపస్సనత్థాయ వా, చతుత్థజ్ఝానం అరూపసమాపత్తత్థాయ అభిఞ్ఞత్థాయ విపస్సనత్థాయ వా, ఆకాసానఞ్చాయతనాదయో విఞ్ఞాణఞ్చాయతనాదిఅత్థాయ విపస్సనత్థాయ వా అభినీహరతీతి ఏవం సమాధిస్స తత్థ తత్థ అభినీహారకుసలతా. యస్మా పన కుసలతా నామ పఞ్ఞా, సా సమాధి న హోతి, తస్మా సమాధిపరిణాయకపఞ్ఞావసేన సత్తవిధో సమాధి వుత్తోతి వేదితబ్బో.
కేచి పన ఆచరియా ‘‘సమాధికుసలతాతి యేన మనసికారేన చిత్తం న విక్ఖిపతి, తత్థ కుసలతా. సమాపత్తికుసలతాతి యేన మనసికారేన సమాపజ్జన్తస్స ఝానఙ్గాని పాతుభవన్తి, తత్థ కుసలతా. ఠితికుసలతాతి యేన మనసికారేన అప్పితో సమాధి న విక్ఖిపతి, తత్థ కుసలతా. వుట్ఠానకుసలతాతి నీవరణవుట్ఠానం జానాతి పఠమజ్ఝానే, అఙ్గవుట్ఠానం జానాతి తీసు ఝానేసు, ఆరమ్మణవుట్ఠానం జానాతి అరూపసమాపత్తీసు, విక్ఖేపవుట్ఠానం జానాతి విసయాధిమత్తేసు, సచ్ఛన్దవుట్ఠానం జానాతి పరియన్తకాలే చ అవసానకరణీయకాలే చ. కల్లతాకుసలతాతి చిత్తఫాసుతాయ సరీరఫాసుతాయ ఆహారఫాసుతాయ సేనాసనఫాసుతాయ పుగ్గలఫాసుతాయ చ సమాధిస్స కల్లతా హోతీతి జానాతి. గోచరకుసలతాతి ఆరమ్మణస్స పరిచ్ఛేదం కాతుం జానాతి, దిసాఫరణం కాతుం జానాతి, వడ్ఢేతుం జానాతి. అభినీహారకుసలతాతి తత్థ తత్థ సమ్మా మనసికారేన చిత్తం అభినీహరతి అభినిన్నామేతి, ఉపచారే వసిప్పత్తే పఠమజ్ఝానే అభినీహరతి, ఏవం ఉపరూపరిఝానేసు అభిఞ్ఞాసు అరూపసమాపత్తీసు విపస్సనాసు చ అభినీహరతి. ఏవం తత్థ తత్థ అభినీహారకుసలతా’’తి ఏవమేతేసం పదానం అత్థం వణ్ణయన్తి.
అట్ఠకం వుత్తత్థమేవ. నవకే రూపావచరోతి ‘‘కతమే ధమ్మా రూపావచరా? హేట్ఠతో బ్రహ్మపారిసజ్జం పరియన్తం కరిత్వా ఉపరితో అకనిట్ఠే దేవే అన్తోకరిత్వా’’తిఆదినా (ధ. స. ౧౨౮౯) నయేన వుత్తేసు రూపావచరధమ్మేసు పరియాపన్నో. తత్రాయం వచనత్థో – రూపక్ఖన్ధసఙ్ఖాతం రూపం ఏత్థ అవచరతి, న కామోతి రూపావచరో. రూపక్ఖన్ధోపి హి రూపన్తి వుచ్చతి ‘‘రూపక్ఖన్ధో రూప’’న్తిఆదీసు (యమ. ౧.ఖన్ధయమక.౨) వియ. సో పన బ్రహ్మపారిసజ్జబ్రహ్మపురోహితమహాబ్రహ్మానం పరిత్తాభఅప్పమాణాభఆభస్సరానం పరిత్తసుభఅప్పమాణసుభసుభకిణ్హానం అసఞ్ఞసత్తవేహప్ఫలానం అవిహాతప్పసుదస్ససుదస్సీఅకనిట్ఠానఞ్చ వసేన సోళసవిధో పదేసో. సో రూపావచరసఙ్ఖాతో పదేసో ఉత్తరపదలోపం కత్వా ‘‘రూప’’న్తి వుచ్చతి, తస్మిం రూపే అవచరతీతి రూపావచరో. రూపభవో వా రూపం, తస్మిం అవచరతీతి రూపావచరం. కిఞ్చాపి హి ఏసో సమాధి కామభవేపి అవచరతి, యథా పన సఙ్గామే అవచరణతో సఙ్గామావచరోతి లద్ధనామో నాగో నగరే చరన్తోపి సఙ్గామావచరోతి వుచ్చతి, థలచరా జలచరా చ పాణినో అథలే అజలే చ ఠితాపి థలచరా జలచరాతి వుచ్చన్తి, ఏవమయం అఞ్ఞత్థ అవచరన్తోపి రూపావచరోతి వుత్తో. అపిచ రూపభవసఙ్ఖాతే రూపే పటిసన్ధిం అవచారేతీతిపి రూపావచరో. హీనోతి లామకో. హీనుత్తమానం మజ్ఝే భవో మజ్ఝో. మజ్ఝిమోతిపి పాఠో, సోయేవత్థో. పధానభావం నీతో పణీతో, ఉత్తమోతి అత్థో. ఏతే పన ఆయూహనవసేన వేదితబ్బా. యస్స హి ఆయూహనక్ఖణే ఛన్దో వా హీనో హోతి వీరియం వా చిత్తం వా వీమంసా వా, సో హీనో నామ. యస్స తే ధమ్మా మజ్ఝిమా, సో మజ్ఝిమో. యస్స పణీతా, సో పణీతో. ఉప్పాదితమత్తో వా హీనో, నాతిసుభావితో మజ్ఝిమో, అతిసుభావితో వసిప్పత్తో పణీతో. అరూపావచరో రూపావచరే వుత్తనయానుసారేన వేదితబ్బో.
సుఞ్ఞతో సమాధీతిఆదీసు ‘‘సబ్బే సఙ్ఖారా అనిచ్చా దుక్ఖా అనత్తా’’తి విపస్సనాపటిపాటియా విపస్సన్తస్స అనత్తానుపస్సనాయ మగ్గవుట్ఠానే జాతే యస్మా సా విపస్సనా అత్తవిరహితేసు సఙ్ఖారేసు సుఞ్ఞతో పవత్తా, తస్మా సుఞ్ఞతా నామ హోతి. తాయ సిద్ధో అరియమగ్గసమాధి సుఞ్ఞతో సమాధి నామ హోతి, సుఞ్ఞతవసేన పవత్తసమాధీతి అత్థో. విపస్సనాయ పవత్తాకారేన హి సో పవత్తతి. అనిచ్చానుపస్సనాయ మగ్గవుట్ఠానే జాతే యస్మా సా విపస్సనా నిచ్చనిమిత్తపటిపక్ఖవసేన పవత్తా, తస్మా అనిమిత్తా నామ హోతి. తాయ సిద్ధో అరియమగ్గసమాధి అనిమిత్తో సమాధి నామ హోతి, నిచ్చనిమిత్తవిరహితో సమాధీతి అత్థో. విపస్సనాయ పవత్తాకారేన హి సో పవత్తతి. దుక్ఖానుపస్సనాయ మగ్గవుట్ఠానే జాతే యస్మా సా విపస్సనా పణిధిపటిపక్ఖవసేన పవత్తా, తస్మా అప్పణిహితా నామ హోతి. తాయ సిద్ధో అరియమగ్గసమాధి అప్పణిహితో సమాధి నామ హోతి, పణిధివిరహితో సమాధీతి అత్థో. విపస్సనాయ పవత్తాకారేన హి సో పవత్తతి. తాదిసా ఏవ తయో ఫలసమాధయోపి ఏతేహియేవ తీహి సమాధీహి గహితా హోన్తీతి వేదితబ్బా. లోకుత్తరసమాధీనం పన పణీతత్తా హీనాదిభేదో న ఉద్ధటో.
దసకే ఉద్ధుమాతకసఞ్ఞావసేనాతిఆదీసు భస్తా వియ వాయునా ఉద్ధం జీవితపరియాదానా యథానుక్కమం సముగ్గతేన సూనభావేన ఉద్ధుమాతత్తా ఉద్ధుమాతం, ఉద్ధుమాతమేవ ఉద్ధుమాతకం, పటికూలత్తా వా కుచ్ఛితం ఉద్ధుమాతన్తి ఉద్ధుమాతకం. తథారూపస్స ఛవసరీరస్సేతం అధివచనం. వినీలం వుచ్చతి విపరిభిన్నవణ్ణం, వినీలమేవ వినీలకం, పటికూలత్తా వా కుచ్ఛితం వినీలన్తి వినీలకం. మంసుస్సదట్ఠానేసు రత్తవణ్ణస్స, పుబ్బసన్నిచయట్ఠానేసు సేతవణ్ణస్స, యేభుయ్యేన చ నీలవణ్ణస్స నీలట్ఠానే నీలసాటకపారుతస్సేవ ఛవసరీరస్సేతం అధివచనం. పరిభిన్నట్ఠానేసు విస్సన్దమానపుబ్బం విపుబ్బం, విపుబ్బమేవ విపుబ్బకం, పటికూలత్తా వా కుచ్ఛితం విపుబ్బన్తి విపుబ్బకం. తథారూపస్స ఛవసరీరస్సేతం అధివచనం. విచ్ఛిద్దం వుచ్చతి ద్విధా ఛిన్దనేన అపధారితం, విచ్ఛిద్దమేవ విచ్ఛిద్దకం, పటికూలత్తా వా కుచ్ఛితం విచ్ఛిద్దన్తి విచ్ఛిద్దకం. వేమజ్ఝే ఛిన్నస్స ఛవసరీరస్సేతం అధివచనం. ఇతో చ ఏత్తో చ వివిధాకారేన సోణసిఙ్గాలాదీహి ఖాయితన్తి విక్ఖాయితం, విఖాయితన్తి వత్తబ్బే విక్ఖాయితన్తి వుత్తం. విక్ఖాయితమేవ విక్ఖాయితకం, పటికూలత్తా వా కుచ్ఛితం విక్ఖాయితన్తి విక్ఖాయితకం. తథారూపస్స ఛవసరీరస్సేతం అధివచనం. వివిధం ఖిత్తం విక్ఖిత్తం, విక్ఖిత్తమేవ విక్ఖిత్తకం, పటికూలత్తా వా కుచ్ఛితం విక్ఖిత్తన్తి విక్ఖిత్తకం. అఞ్ఞేన హత్థం అఞ్ఞేన పాదం అఞ్ఞేన సీసన్తి ఏవం తతో తతో ఖిత్తస్స ఛవసరీరస్సేతం అధివచనం. హతఞ్చ తం పురిమనయేనేవ విక్ఖిత్తకఞ్చాతి హతవిక్ఖిత్తకం. కాకపదాకారేన అఙ్గపచ్చఙ్గేసు సత్థేన హనిత్వా వుత్తనయేన విక్ఖిత్తస్స ఛవసరీరస్సేతం అధివచనం. లోహితం కిరతి విక్ఖిపతి ఇతో చితో చ పగ్ఘరతీతి లోహితకం. పగ్ఘరితలోహితమక్ఖితస్స ఛవసరీరస్సేతం అధివచనం. పుళవా వుచ్చన్తి కిమయో, పుళవే కిరతీతి పుళవకం. కిమిపరిపుణ్ణస్స ఛవసరీరస్సేతం అధివచనం. అట్ఠియేవ అట్ఠికం, పటికూలత్తా వా కుచ్ఛితం అట్ఠీతి అట్ఠికం. అట్ఠిసఙ్ఖలికాయపి ఏకట్ఠికస్సపి ఏతం అధివచనం. ఇమాని చ పన ఉద్ధుమాతకాదీని నిస్సాయ ఉప్పన్ననిమిత్తానమ్పి నిమిత్తేసు పటిలద్ధజ్ఝానానమ్పి ఏతానేవ నామాని. ఇధ పన ఉద్ధుమాతకనిమిత్తే పటికూలాకారగాహికా అప్పనావసేన ఉప్పన్నా సఞ్ఞా ఉద్ధుమాతకసఞ్ఞా, తస్సా ఉద్ధుమాతకసఞ్ఞాయ వసేన ఉద్ధుమాతకసఞ్ఞావసేన. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. పఞ్చపఞ్ఞాస సమాధీతి ఏకకాదివసేన వుత్తా.
౪౪. ఏవం ఏకకాదివసేన సమాధిప్పభేదం దస్సేత్వా ఇదాని అఞ్ఞేనపి పరియాయేన సమాధిం దస్సేతుకామో అపిచాతి అఞ్ఞం పరియాయారమ్భం దస్సేత్వా పఞ్చవీసతీతిఆదిమాహ. తత్థ సమాధిస్స సమాధిట్ఠాతి సమాధిస్స సమాధిభావే సభావా, యేహి సభావేహి సో సమాధి హోతి, తే తస్మిం అత్థా నామ. పరిగ్గహట్ఠేన సమాధీతి సద్ధాదీహి ఇన్ద్రియేహి పరిగ్గహితత్తా తస్మా పరిగ్గహితసభావేన సమాధి. తానేవ చ ఇన్ద్రియాని అఞ్ఞమఞ్ఞపరివారాని హోన్తి, భావనాపారిపూరియా పరిపుణ్ణాని చ హోన్తి. తస్మా పరివారట్ఠేన పరిపూరట్ఠేన సమాధి. తేసంయేవ సమాధివసేన ఏకారమ్మణమపేక్ఖిత్వా ఏకగ్గట్ఠేన, నానారమ్మణవిక్ఖేపాభావమపేక్ఖిత్వా అవిక్ఖేపట్ఠేన, లోకుత్తరస్సేవ మహతా వీరియబలపగ్గహేన పత్తబ్బత్తా లోకుత్తరమగ్గస్సేవ చ పరిహానివసేన విసారాభావతో హేట్ఠా గహితపగ్గహట్ఠఅవిసారట్ఠా ఇధ న గహితాతి వేదితబ్బా. కిలేసకాలుస్సియస్సాభావేన అనావిలట్ఠేన సమాధి. అవికమ్పత్తా అనిఞ్జనట్ఠేన సమాధి. విక్ఖమ్భనవసేన సముచ్ఛేదవసేన వా కిలేసేహి విముత్తత్తా ఆరమ్మణే చ అధిముత్తత్తా విముత్తట్ఠేన సమాధి.
ఏకత్తుపట్ఠానవసేన చిత్తస్స ఠితత్తాతి సమాధియోగేనేవ ఏకారమ్మణే భుసం పతిట్ఠానవసేన చిత్తస్స ఆరమ్మణే నిచ్చలభావేన పతిట్ఠితత్తా. అట్ఠసు యుగలేసు ఏసతి నేసతి, ఆదియతి నాదియతి, పటిపజ్జతి న పటిపజ్జతీతి ఇమాని తీణి యుగలాని అప్పనావీథితో పుబ్బభాగే ఉపచారస్స ముదుమజ్ఝాధిమత్తతావసేన వుత్తానీతి వేదితబ్బాని, ఝాయతి ఝాపేతీతి ఇదం అప్పనావీథియం ఉపచారవసేన వేదితబ్బం. ఏసితత్తా నేసితత్తా, ఆదిన్నత్తా అనాదిన్నత్తా, పటిపన్నత్తా నప్పటిపన్నత్తా, ఝాతత్తా న ఝాపితత్తాతి ఇమాని చత్తారి యుగలాని అప్పనావసేన వుత్తానీతి వేదితబ్బాని.
తత్థ సమం ఏసతీతి సమాధీతిఆదీసు సమన్తి అప్పనం. సా హి పచ్చనీకధమ్మే సమేతి నాసేతీతి సమా, పచ్చనీకవిసమాభావతో వా సమభూతాతి సమా. తం సమం ఏసతి అజ్ఝాసయవసేన గవేసతి. ఇతిసద్దో కారణత్థో, యస్మా సమం ఏసతి, తస్మా సమాధీతి అత్థో. విసమం నేసతీతి తం తం ఝానపచ్చనీకసఙ్ఖాతం విసమం న ఏసతి. ముదుభూతో హి పుబ్బభాగసమాధి ఆదిభూతత్తా సమం ఏసతి, విసమం నేసతి నామ. మజ్ఝిమభూతో థిరభూతత్తా సమం ఆదియతి, విసమం నాదియతి నామ. అధిమత్తభూతో అప్పనావీథియా ఆసన్నభూతత్తా సమం పటిపజ్జతి, విసమం నప్పటిపజ్జతి నామ. సమం ఝాయతీతి భావనపుంసకవచనం, సమం హుత్వా ఝాయతి, సమేన వా ఆకారేన ఝాయతీతి అత్థో. అప్పనావీథియఞ్హి సమాధి పచ్చనీకధమ్మవిగమేన సన్తత్తా, సన్తాయ అప్పనాయ అనుకూలభావేన చ ఠితత్తా సమేనాకారేన పవత్తతి. ఝాయతీతి చ పజ్జలతీతి అత్థో ‘‘ఏతే మణ్డలమాళే దీపా ఝాయన్తి (దీ. ని. ౧.౧౫౯) సబ్బరత్తిం, సబ్బరత్తియో చ తేలప్పదీపో ఝాయతి, తేలప్పదీపో చేత్థ ఝాయేయ్యా’’తిఆదీసు (సం. ని. ౪.౨౫౫-౨౫౬) వియ. సమం జాయతీతిపి పాఠో, సమేనాకారేన ఉప్పజ్జతీతి అత్థో. ఝాయతి ఝాపేతీతి యుగలత్తా పన పురిమపాఠోవ సున్దరతరో. ఝాపేతీతి చ దహతీతి అత్థో. సో హి సమాధిపచ్చనీకధమ్మే దూరతరకరణేన దహతి నామ. ఏసనానేసనాదీనం పన అప్పనాయ సిద్ధత్తా ‘‘ఏసితత్తా నేసితత్తా’’తిఆదీహి అప్పనాసమాధి వుత్తో. సమం ఝాతత్తాతి సమం జలితత్తా. సమం జాతత్తాతిపి పాఠో. ఇతి ఇమేసం అట్ఠన్నం యుగలానం వసేన సోళస, పురిమా చ నవాతి ఇమే పఞ్చవీసతి సమాధిస్స సమాధిట్ఠా.
సమో చ హితో చ సుఖో చాతి సమాధీతి ఇదం పన పఞ్చవీసతియా ఆకారేహి సాధితస్స సమాధిస్స అత్థసాధనత్థం వుత్తం. తత్థ సమోతి సమసద్దస్స, సంసద్దస్స వా అత్థో. సో హి పచ్చనీకక్ఖోభవిసమవిరహితత్తా సమో. హితోతి ఆధిసద్దస్స అత్థో, ఆరమ్మణే ఆహితో నిచ్చలభావకరణేన పతిట్ఠాపితోతి అధిప్పాయో. ఉభయేన సమో చ ఆహితో చాతి సమాధీతి వుత్తం హోతి. సుఖోతి సన్తట్ఠేన సుఖో. ‘‘యాయం, భన్తే, అదుక్ఖమసుఖా వేదనా, సన్తస్మిం ఏసా పణీతే సుఖే వుత్తా భగవతా’’తి (మ. ని. ౨.౮౮) చ ‘‘ఉపేక్ఖా పన సన్తత్తా, సుఖమిచ్చేవ భాసితా’’తి చ వుత్తత్తా తేన సన్తత్థేన సుఖసద్దేన ఉపేక్ఖాసహగతసమాధిపి గహితో హోతి. అనియామేన హి సబ్బసమాధయో ఇధ వుచ్చన్తి. తేన చ సుఖసద్దేన ఆహితభావస్స కారణం వుత్తం హోతి. యస్మా సన్తో, తస్మా ఏకారమ్మణే ఆహితోతి అధిప్పాయో వేదితబ్బోతి.
సమాధిభావనామయఞాణనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.