౨. సీలమయఞాణనిద్దేసవణ్ణనా

౩౭. సీలమయఞాణనిద్దేసే పఞ్చాతి గణనపరిచ్ఛేదో. సీలానీతి పరిచ్ఛిన్నధమ్మనిదస్సనం. పరియన్తపారిసుద్ధిసీలన్తిఆది పఞ్చన్నం సరూపతో దస్సనం. పరియన్తపారిసుద్ధీతిఆదీసు యథా నీలవణ్ణయోగతో వత్థమ్పి నీలమస్స అత్థీతి నీలన్తి వుచ్చతి, ఏవం గణనవసేన పరియన్తో పరిచ్ఛేదో అస్సా అత్థీతి పరియన్తా, ఉపసమ్పన్నసీలే పత్తో అనుపసమ్పన్నసీలస్స అవసానసబ్భావతో వా పరియన్తో అవసానం అస్సా అత్థీతి పరియన్తా. సపరియన్తాతి వా వత్తబ్బే సకారలోపో కతోతి వేదితబ్బో ‘‘దకం దకాసయా పవిసన్తీ’’తి (సం. ని. ౩.౭౮; అ. ని. ౪.౩౩) ఏత్థ ఉకారలోపో వియ. పరిసుద్ధభావో పారిసుద్ధి, పరియన్తా చ సా పారిసుద్ధి చాతి పరియన్తపారిసుద్ధి, పరియన్తపారిసుద్ధిసఙ్ఖాతం సీలం పరియన్తపారిసుద్ధిసీలం. వుత్తపటిపక్ఖేన న పరియన్తాతి అపరియన్తా, నత్థి ఏతిస్సా పరియన్తోతిపి అపరియన్తా, వుద్ధో ఏతిస్సా పరియన్తోతిపి అపరియన్తా. సమాదానతో పభుతి అఖణ్డితత్తా ఖణ్డితాపి కతపటికమ్మత్తా చిత్తుప్పాదమత్తకేనాపి మలేన విరహితత్తా చ పరిసుద్ధజాతిమణి వియ సుధన్తసుపరికమ్మకతసువణ్ణం వియ చ పరిసుద్ధత్తా అరియమగ్గస్స పదట్ఠానభూతా అనూనట్ఠేన పరిపూణ్ణా. దిట్ఠియా పహీనత్తా దిట్ఠిపరామాసేన అగ్గహితత్తా అపరామట్ఠా.అయం తే సీలే దోసోతి కేనచి చోదకేన పరామసితుం అసక్కుణేయ్యత్తా వా అపరామట్ఠా. అరహత్తఫలక్ఖణే సబ్బదరథపటిప్పస్సద్ధియా పటిప్పస్సద్ధి. అనుపసమ్పన్నానన్తి అనవసేససమాదానవసేన సీలసమ్పదాయ భుసం సమ్పన్నాతి ఉపసమ్పన్నా, న ఉపసమ్పన్నా అనుపసమ్పన్నా. తేసం అనుపసమ్పన్నానం.

పరియన్తసిక్ఖాపదానన్తి ఏత్థ సిక్ఖితబ్బట్ఠేన సిక్ఖా, కోట్ఠాసట్ఠేన పదాని, సిక్ఖితబ్బకోట్ఠాసానీతి అత్థో. అపిచ సీలే పతిట్ఠితేన ఉపరిపత్తబ్బత్తా సబ్బే కుసలా ధమ్మా సిక్ఖా, సీలాని తాసం సిక్ఖానం పతిట్ఠట్ఠేన పదానీతి సిక్ఖానం పదత్తా సిక్ఖాపదాని, పరియన్తాని సిక్ఖాపదాని ఏతేసన్తి పరియన్తసిక్ఖాపదా. తేసం పరియన్తసిక్ఖాపదానం. ఏత్థ చ ద్వే పరియన్తా సిక్ఖాపదపరియన్తో చ కాలపరియన్తో చ. కతమో సిక్ఖాపదపరియన్తో? ఉపాసకోపాసికానం యథాసమాదానవసేన ఏకం వా ద్వే వా తీణి వా చత్తారి వా పఞ్చ వా అట్ఠ వా దస వా సిక్ఖాపదాని హోన్తి, సిక్ఖమానసామణేరసామణేరీనం దస సిక్ఖాపదాని. అయం సిక్ఖాపదపరియన్తో. కతమో కాలపరియన్తో? ఉపాసకోపాసికా దానం దదమానా పరివేసనపరియన్తం సీలం సమాదియన్తి, విహారగతా విహారపరియన్తం సీలం సమాదియన్తి, ఏకం వా ద్వే వా తయో వా భియ్యో వా రత్తిన్దివాని పరిచ్ఛేదం కత్వా సీలం సమాదియన్తి. అయం కాలపరియన్తో. ఇమేసు ద్వీసు పరియన్తేసు సిక్ఖాపదం పరియన్తం కత్వా సమాదిన్నం సీలం వీతిక్కమనేన వా మరణేన వా పటిప్పస్సమ్భతి, కాలం పరియన్తం కత్వా సమాదిన్నం తంతంకాలాతిక్కమేన పటిప్పస్సమ్భతి.

అపరియన్తసిక్ఖాపదానన్తి –

‘‘నవ కోటిసహస్సాని, అసీతి సతకోటియో;

పఞ్ఞాస సతసహస్సాని, ఛత్తింస చ పునాపరే.

‘‘ఏతే సంవరవినయా, సమ్బుద్ధేన పకాసితా;

పేయ్యాలముఖేన నిద్దిట్ఠా, సిక్ఖా వినయసంవరే’’తి. –

ఏవం గణనవసేన పరియన్తానమ్పి సిక్ఖాపదానం అనవసేససమాదానభావవసేన లాభయసఞాతిఅఙ్గజీవితహేతు అదిట్ఠపరియన్తభావవసేన ఉపరి రక్ఖితబ్బసీలపరిచ్ఛేదాభావవసేన చ నత్థి ఏతేసం పరియన్తోతి అపరియన్తాని. అపరియన్తాని సిక్ఖాపదాని ఏతేసన్తి అపరియన్తసిక్ఖాపదా. తేసం అపరియన్తసిక్ఖాపదానం, వుద్ధపరియన్తసిక్ఖాపదానన్తి వా అత్థో.

పుథుజ్జనకల్యాణకానన్తిఆదీసు –

‘‘పుథూనం జననాదీహి, కారణేహి పుథుజ్జనో;

పుథుజ్జనన్తోగధత్తా, పుథువాయం జనో ఇతి’’. –

వుత్తపుథుజ్జనలక్ఖణానతిక్కమేపి –

‘‘దువే పుథుజ్జనా వుత్తా, బుద్ధేనాదిచ్చబన్ధునా;

అన్ధో పుథుజ్జనో ఏకో, కల్యాణేకో పుథుజ్జనో’’తి. –

వుత్తపుథుజ్జనద్వయే కల్యాణధమ్మసమాగమేన అన్ధపుథుజ్జనభావం అతిక్కమ్మ కల్యాణపుథుజ్జనభావే ఠితానం పుథుజ్జనకల్యాణకానం కల్యాణపుథుజ్జనానన్తి వుత్తం హోతి. పుథుజ్జనేసు వా కల్యాణకానం పుథుజ్జనకల్యాణకానం.

కుసలధమ్మే యుత్తానన్తి ఏత్థ కుసలసద్దో తావ ఆరోగ్యానవజ్జఛేకసుఖవిపాకేసు దిస్సతి. అయఞ్హి ‘‘కచ్చి ను భోతో కుసలం, కచ్చి భోతో అనామయ’’న్తిఆదీసు (జా. ౧.౧౫.౧౪౬; ౨.౨౦.౧౨౯) ఆరోగ్యే దిస్సతి. ‘‘కతమో పన, భన్తే, కాయసమాచారో కుసలో? యో ఖో, మహారాజ, కాయసమాచారో అనవజ్జో’’తి (మ. ని. ౨.౩౬౧) చ ‘‘పున చపరం, భన్తే, ఏతదానుత్తరియం యథా భగవా ధమ్మం దేసేతి కుసలేసు ధమ్మేసూ’’తి చ (దీ. ని. ౩.౧౪౫) ఏవమాదీసు అనవజ్జే. ‘‘కుసలో త్వం రథస్స అఙ్గపచ్చఙ్గానం (మ. ని. ౨.౮౭), కుసలా నచ్చగీతస్స సిక్ఖితా చాతురిత్థియో’’తిఆదీసు (జా. ౨.౨౨.౯౪) ఛేకే. ‘‘కుసలానం, భిక్ఖవే, ధమ్మానం సమాదానహేతు (దీ. ని. ౩.౮౦). కుసలస్స కమ్మస్స కతత్తా ఉపచితత్తా’’తిఆదీసు (ధ. స. ౪౩౧) సుఖవిపాకే. స్వాయమిధ ఆరోగ్యేపి అనవజ్జేపి సుఖవిపాకేపి వట్టతి.

వచనత్థో పనేత్థ కుచ్ఛితే పాపకే ధమ్మే సలయన్తి చలయన్తి కమ్పేన్తి విద్ధంసేన్తీతి కుసలా. కుచ్ఛితేన వా ఆకారేన సయన్తి పవత్తన్తీతి కుసా, తే కుసే లునన్తి ఛిన్దన్తీతి కుసలా. కుచ్ఛితానం వా సానతో తనుకరణతో కుసం ఞాణం. తేన కుసేన లాతబ్బా గహేతబ్బా పవత్తేతబ్బాతి కుసలా, యథా వా కుసా ఉభయభాగగతం హత్థప్పదేసం లునన్తి, ఏవమిమేపి ఉప్పన్నానుప్పన్నభావేన ఉభయభాగగతం సంకిలేసపక్ఖం లునన్తి, తస్మా కుసా వియ లునన్తీతి కుసలా. అపిచ ఆరోగ్యట్ఠేన అనవజ్జట్ఠేన కోసల్లసమ్భూతట్ఠేన వా కుసలా. ఇధ పన యస్మా విపస్సనాకుసలమేవ అధిప్పేతం, తస్మా సేసే విహాయ తస్సేవ దస్సనత్థం ‘‘కుసలధమ్మే’’తి ఏకవచనం కతన్తి వేదితబ్బం. విపస్సనాకుసలధమ్మే సాతచ్చకిరియతాయ సక్కచ్చకారితాయ చ యుత్తానన్తి అత్థో.

సేక్ఖపరియన్తే పరిపూరకారీనన్తి ఏత్థ తీసు సిక్ఖాసు జాతాతిపి సేక్ఖా, సత్తన్నం సేక్ఖానం ఏతేతిపి సేక్ఖా, సయమేవ సిక్ఖన్తీతిపి సేక్ఖా. సోతాపత్తిమగ్గఫలసకదాగామిమగ్గఫలఅనాగామిమగ్గఫలఅరహత్తమగ్గధమ్మా. తే సేక్ఖా ధమ్మా పరియన్తే అవసానే ఏతస్స, తే వా సేక్ఖా ధమ్మా పరియన్తో పరిచ్ఛేదో ఏతస్సాతి సేక్ఖపరియన్తో. తస్మిం సేక్ఖపరియన్తే ధమ్మేతి సమ్బన్ధో. పరిపూరం పరిపుణ్ణతం కరోన్తీతి పరిపూరకారినో, పరిపూరకారో పరిపూరకిరియా ఏతేసం అత్థీతి వా పరిపూరకారినో. తేసం సోతాపత్తిమగ్గస్స పుబ్బభాగభూతే సేక్ఖపరియన్తే పటిపదాధమ్మే విపస్సనాపారిపూరియా పరిపూరకారీనం. కాయే చ జీవితే చ అనపేక్ఖానన్తి ఏత్థ కాయేతి సరీరే. సరీరఞ్హి అసుచిసఞ్చయతో కుచ్ఛితానఞ్చ కేసాదీనం చక్ఖురోగాదీనఞ్చ రోగసతానం ఆయభూతత్తా కాయోతి వుచ్చతి. జీవితేతి జీవితిన్ద్రియే. తఞ్హి జీవన్తి తేనాతి జీవితన్తి వుచ్చతి. నత్థి ఏతేసం అపేక్ఖాతి అనపేక్ఖా, నిస్సినేహాతి అత్థో. తేసం తస్మిం కాయే చ జీవితే చ అనపేక్ఖానం.

ఇదాని తేసం తేసు అనపేక్ఖత్తస్స కారణం దస్సేన్తో పరిచ్చత్తజీవితానన్తి ఆహ. భగవతో ఆచరియస్స వా సకజీవితపరిచ్చాగేనేవ హి తే కిలమమానేపి కాయే వినస్సమానేపి జీవితే అనపేక్ఖా హోన్తీతి. సత్తన్నం సేక్ఖానన్తి సిక్ఖన్తీతి సేక్ఖాతి లద్ధనామానం సోతాపత్తిమగ్గట్ఠాదీనం సత్తన్నం అరియపుగ్గలానం. తథాగతసావకానన్తి తథాగతస్స సావకానం. అట్ఠపి హి అరియపుగ్గలా సవనన్తే అరియాయ జాతియా జాతత్తా భగవతో దేసనం అనుసిట్ఠిం అవేచ్చప్పసాదయోగేన సక్కచ్చం సుణన్తీతి సావకా. తేసుపి అరహత్తఫలట్ఠేయేవ విసేసేత్వా దస్సేన్తో ఖీణాసవానన్తి ఆహ, అరహత్తమగ్గఞాణేన పరిక్ఖీణసబ్బాసవానన్తి అత్థో. పచ్చేకబుద్ధానన్తి తం తం కారణం పటిచ్చ ఏకోవ అనాచరియకో చతుసచ్చం బుజ్ఝితవాతి పచ్చేకబుద్ధో. తాదిసానం పచ్చేకబుద్ధానం.

తథాగతానన్తి ఏత్థ అట్ఠహి కారణేహి భగవా తథాగతో – తథా ఆగతోతి తథాగతో, తథా గతోతి తథాగతో, తథలక్ఖణం ఆగతోతి తథాగతో, తథధమ్మే యాథావతో అభిసమ్బుద్ధోతి తథాగతో, తథదస్సితాయ తథాగతో, తథవాదితాయ తథాగతో, తథా కారితాయ తథాగతో, అభిభవనట్ఠేన తథాగతో.

కథం భగవా తథా ఆగతోతి తథాగతో? యథా సబ్బలోకహితాయ ఉస్సుక్కమాపన్నా పురిమకా సమ్మాసమ్బుద్ధా ఆగతా. కిం వుత్తం హోతి? యేనాభినీహారేన పురిమకా భగవన్తో ఆగతా, తేనేవ అమ్హాకమ్పి భగవా ఆగతో. అథ వా యథా పురిమకా భగవన్తో దానసీలనేక్ఖమ్మపఞ్ఞావీరియఖన్తిసచ్చాధిట్ఠానమేత్తుపేక్ఖాసఙ్ఖాతా దస పారమియో, దస ఉపపారమియో, దస పరమత్థపారమియోతి సమతింస పారమియో పూరేత్వా అఙ్గపరిచ్చాగం నయనధనరజ్జపుత్తదారపరిచ్చాగన్తి ఇమే పఞ్చ మహాపరిచ్చాగే పరిచ్చజిత్వా, పుబ్బయోగపుబ్బచరియధమ్మక్ఖానఞాతత్థచరియాదయో పూరేత్వా బుద్ధిచరియాయ కోటిం పత్వా ఆగతా, తథా అమ్హాకమ్పి భగవా ఆగతో. యథా చ పురిమకా భగవన్తో చత్తారో సతిపట్ఠానే చత్తారో సమ్మప్పధానే చత్తారో ఇద్ధిపాదే పఞ్చిన్ద్రియాని పఞ్చ బలాని సత్త బోజ్ఝఙ్గే అరియం అట్ఠఙ్గికం మగ్గం భావేత్వా బ్రూహేత్వా ఆగతా, తథా అమ్హాకమ్పి భగవా ఆగతోతి తథాగతో.

‘‘యథేవ దీపఙ్కరబుద్ధఆదయో, సబ్బఞ్ఞుభావం మునయో ఇధాగతా;

తథా అయం సక్యమునీపి ఆగతో, తథాగతో వుచ్చతి తేన చక్ఖుమా’’తి.

కథం తథా గతోతి తథాగతో? యథా సమ్పతిజాతా పురిమకా భగవన్తో గతా. కథఞ్చ తే గతా? తే హి సమ్పతిజాతా సమేహి పాదేహి పథవియం పతిట్ఠాయ ఉత్తరేనముఖా సత్తపదవీతిహారేన గతా. యథాహ ‘‘సమ్పతిజాతో, ఆనన్ద, బోధిసత్తో సమేహి పాదేహి పథవియం పతిట్ఠహిత్వా ఉత్తరాభిముఖో సత్తపదవీతిహారేన గచ్ఛతి సేతమ్హి ఛత్తే అనుధారయమానే, సబ్బా చ దిసా అనువిలోకేతి, ఆసభిఞ్చ వాచం భాసతి ‘అగ్గోహమస్మి లోకస్స, జేట్ఠోహమస్మి లోకస్స, సేట్ఠోహమస్మి లోకస్స, అయమన్తిమా జాతి, నత్థి దాని పునబ్భవో’’’తి (మ. ని. ౩.౨౦౭; దీ. ని. ౨.౩౧). తఞ్చస్స గమనం తథం అహోసి అవితథం అనేకేసం విసేసాధిగమానం పుబ్బనిమిత్తభావేన. యఞ్హి సో సమ్పతిజాతో సమేహి పాదేహి పతిట్ఠహి, ఇదమస్స చతురిద్ధిపాదపటిలాభస్స పుబ్బనిమిత్తం, ఉత్తరముఖభావో పనస్స సబ్బలోకుత్తరభావస్స పుబ్బనిమిత్తం, సత్తపదవీతిహారో సత్తబోజ్ఝఙ్గరతనపటిలాభస్స పుబ్బనిమిత్తం, ‘‘సువణ్ణదణ్డా వీతిపతన్తి చామరా’’తి (సు. ని. ౬౯౩) ఏత్థ వుత్తచామరుక్ఖేపో పన సబ్బతిత్థియనిమ్మథనస్స పుబ్బనిమిత్తం, సేతచ్ఛత్తధారణం అరహత్తఫలవిముత్తివరవిమలసేతచ్ఛత్తపటిలాభస్స పుబ్బనిమిత్తం, సబ్బాదిసానువిలోకనం సబ్బఞ్ఞుతానావరణఞాణపటిలాభస్స పుబ్బనిమిత్తం, ఆసభివాచాభాసనం పన అప్పటివత్తియవరధమ్మచక్కప్పవత్తనస్స పుబ్బనిమిత్తం. తథాయం భగవాపి గతో. తఞ్చస్స గమనం తథం అహోసి అవితథం తేసంయేవ విసేసాధిగమానం పుబ్బనిమిత్తభావేన. తేనాహు పోరాణా –

‘‘ముహుత్తజాతోవ గవంపతీ యథా, సమేహి పాదేహి ఫుసీ వసున్ధరం;

సో విక్కమీ సత్త పదాని గోతమో, సేతఞ్చ ఛత్తం అనుధారయుం మరూ.

‘‘గన్త్వాన సో సత్త పదాని గోతమో, దిసా విలోకేసి సమా సమన్తతో;

అట్ఠఙ్గుపేతం గిరమబ్భుదీరయి, సీహో యథా పబ్బతముద్ధనిట్ఠితో’’తి.

ఏవం తథా గతోతి తథాగతో.

అథ వా యథా పురిమకా భగవన్తో, అయమ్పి భగవా తథేవ నేక్ఖమ్మేన కామచ్ఛన్దం…పే… పఠమజ్ఝానేన నీవరణే…పే… అనిచ్చానుపస్సనాయ నిచ్చసఞ్ఞం…పే… అరహత్తమగ్గేన సబ్బకిలేసే పహాయ గతో. ఏవమ్పి తథా గతోతి తథాగతో.

కథం తథలక్ఖణం ఆగతోతి తథాగతో? పథవీధాతుయా కక్ఖళత్తలక్ఖణం తథం అవితథం, ఆపోధాతుయా పగ్ఘరణలక్ఖణం, తేజోధాతుయా ఉణ్హత్తలక్ఖణం, వాయోధాతుయా విత్థమ్భనలక్ఖణం, ఆకాసధాతుయా అసమ్ఫుట్ఠలక్ఖణం, విఞ్ఞాణధాతుయా విజాననలక్ఖణం.

రూపస్స రుప్పనలక్ఖణం, వేదనాయ వేదయితలక్ఖణం, సఞ్ఞాయ సఞ్జాననలక్ఖణం, సఙ్ఖారానం అభిసఙ్ఖరణలక్ఖణం, విఞ్ఞాణస్స విజాననలక్ఖణం.

వితక్కస్స అభినిరోపనలక్ఖణం, విచారస్స అనుమజ్జనలక్ఖణం, పీతియా ఫరణలక్ఖణం, సుఖస్స సాతలక్ఖణం, చిత్తేకగ్గతాయ అవిక్ఖేపలక్ఖణం, ఫస్సస్స ఫుసనలక్ఖణం.

సద్ధిన్ద్రియస్స అధిమోక్ఖలక్ఖణం, వీరియిన్ద్రియస్స పగ్గహలక్ఖణం, సతిన్ద్రియస్స ఉపట్ఠానలక్ఖణం, సమాధిన్ద్రియస్స అవిక్ఖేపలక్ఖణం, పఞ్ఞిన్ద్రియస్స పజాననలక్ఖణం.

సద్ధాబలస్స అస్సద్ధియే అకమ్పియలక్ఖణం, వీరియబలస్స కోసజ్జే, సతిబలస్స ముట్ఠస్సచ్చే, సమాధిబలస్స ఉద్ధచ్చే, పఞ్ఞాబలస్స అవిజ్జాయ అకమ్పియలక్ఖణం.

సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స ఉపట్ఠానలక్ఖణం, ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స పవిచయలక్ఖణం, వీరియసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స పగ్గహలక్ఖణం, పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స ఫరణలక్ఖణం, పస్సద్ధిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స ఉపసమలక్ఖణం, సమాధిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స అవిక్ఖేపలక్ఖణం, ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స పటిసఙ్ఖానలక్ఖణం.

సమ్మాదిట్ఠియా దస్సనలక్ఖణం, సమ్మాసఙ్కప్పస్స అభినిరోపనలక్ఖణం, సమ్మావాచాయ పరిగ్గహలక్ఖణం, సమ్మాకమ్మన్తస్స సముట్ఠానలక్ఖణం, సమ్మాఆజీవస్స వోదానలక్ఖణం, సమ్మావాయామస్స పగ్గహలక్ఖణం, సమ్మాసతియా ఉపట్ఠానలక్ఖణం, సమ్మాసమాధిస్స అవిక్ఖేపలక్ఖణం.

అవిజ్జాయ అఞ్ఞాణలక్ఖణం, సఙ్ఖారానం చేతనాలక్ఖణం, విఞ్ఞాణస్స విజాననలక్ఖణం, నామస్స నమనలక్ఖణం, రూపస్స రుప్పనలక్ఖణం, సళాయతనస్స ఆయతనలక్ఖణం, ఫస్సస్స ఫుసనలక్ఖణం, వేదనాయ వేదయితలక్ఖణం, తణ్హాయ హేతులక్ఖణం, ఉపాదానస్స గహణలక్ఖణం, భవస్స ఆయూహనలక్ఖణం, జాతియా నిబ్బత్తిలక్ఖణం, జరాయ జీరణలక్ఖణం, మరణస్స చుతిలక్ఖణం.

ధాతూనం సుఞ్ఞతాలక్ఖణం, ఆయతనానం ఆయతనలక్ఖణం, సతిపట్ఠానానం ఉపట్ఠానలక్ఖణం, సమ్మప్పధానానం పదహనలక్ఖణం, ఇద్ధిపాదానం ఇజ్ఝనలక్ఖణం, ఇన్ద్రియానం అధిపతిలక్ఖణం, బలానం అకమ్పియలక్ఖణం, బోజ్ఝఙ్గానం నియ్యానలక్ఖణం, మగ్గస్స హేతులక్ఖణం.

సచ్చానం తథలక్ఖణం, సమథస్స అవిక్ఖేపలక్ఖణం, విపస్సనాయ అనుపస్సనాలక్ఖణం, సమథవిపస్సనానం ఏకరసలక్ఖణం, యుగనద్ధానం అనతివత్తనలక్ఖణం.

సీలవిసుద్ధియా సంవరలక్ఖణం, చిత్తవిసుద్ధియా అవిక్ఖేపలక్ఖణం, దిట్ఠివిసుద్ధియా దస్సనలక్ఖణం.

ఖయే ఞాణస్స సముచ్ఛేదలక్ఖణం, అనుప్పాదే ఞాణస్స పస్సద్ధిలక్ఖణం.

ఛన్దస్స మూలలక్ఖణం, మనసికారస్స సముట్ఠానలక్ఖణం, ఫస్సస్స సమోధానలక్ఖణం, వేదనాయ సమోసరణలక్ఖణం, సమాధిస్స పముఖలక్ఖణం, సతియా ఆధిపతేయ్యలక్ఖణం, పఞ్ఞాయ తతుత్తరిలక్ఖణం, విముత్తియా సారలక్ఖణం, అమతోగధస్స నిబ్బానస్స పరియోసానలక్ఖణం తథం అవితథం. ఏతం తథలక్ఖణం ఞాణగతియా ఆగతో అవిరజ్ఝిత్వా పత్తో అనుప్పత్తోతి తథాగతో. ఏవం తథలక్ఖణం ఆగతోతి తథాగతో.

కథం తథధమ్మే యాథావతో అభిసమ్బుద్ధోతి తథాగతో? తథధమ్మా నామ చత్తారి అరియసచ్చాని. యథాహ – ‘‘చత్తారిమాని, భిక్ఖవే, తథాని అవితథాని అనఞ్ఞథాని. కతమాని చత్తారి? ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తి, భిక్ఖవే, తథమేతం అవితథమేతం అనఞ్ఞథమేత’’న్తి (సం. ని. ౫.౧౦౯౦) విత్థారో. తాని చ భగవా అభిసమ్బుద్ధోతి తథానం అభిసమ్బుద్ధత్తా తథాగతోతి వుచ్చతి. అభిసమ్బోధత్థో హి ఏత్థ గతసద్దో.

అపిచ జరామరణస్స జాతిపచ్చయసమ్భూతసముదాగతట్ఠో తథో అవితథో అనఞ్ఞథో…పే… సఙ్ఖారానం అవిజ్జాపచ్చయసమ్భూతసముదాగతట్ఠో తథో అవితథో అనఞ్ఞథో. తథా అవిజ్జాయ సఙ్ఖారానం పచ్చయట్ఠో తథో అవితథో అనఞ్ఞథో…పే… జాతియా జరామరణస్స పచ్చయట్ఠో తథో అవితథో అనఞ్ఞథో. తం సబ్బం భగవా అభిసమ్బుద్ధో. తస్మాపి తథానం అభిసమ్బుద్ధత్తా తథాగతో. ఏవం తథధమ్మే యాథావతో అభిసమ్బుద్ధోతి తథాగతో.

కథం తథదస్సితాయ తథాగతో? భగవా యం సదేవకే లోకే…పే… సదేవమనుస్సాయ అపరిమాణాసు లోకధాతూసు అపరిమాణానం సత్తానం చక్ఖుద్వారే ఆపాథం ఆగచ్ఛన్తం రూపారమ్మణం నామ అత్థి, తం సబ్బాకారేన జానాతి పస్సతి. ఏవం జానతా పస్సతా చ తేన తం ఇట్ఠానిట్ఠాదివసేన వా దిట్ఠసుతముతవిఞ్ఞాతేసు లబ్భమానకపదవసేన వా ‘‘కతమం తం రూపం రూపాయతనం? యం రూపం చతున్నం మహాభూతానం ఉపాదాయ వణ్ణనిభా సనిదస్సనం సప్పటిఘం నీలం పీతక’’న్తిఆదినా (ధ. స. ౬౧౬) నయేన అనేకేహి నామేహి తేరసహి వారేహి ద్విపఞ్ఞాసాయ నయేహి విభజ్జమానం తథమేవ హోతి, వితథం నత్థి. ఏస నయో సోతద్వారాదీసుపి ఆపాథమాగచ్ఛన్తేసు సద్దాదీసు. వుత్తమ్పి చేతం భగవతా ‘‘యం, భిక్ఖవే, సదేవకస్స లోకస్స…పే… సదేవమనుస్సాయ దిట్ఠం సుతం ముతం విఞ్ఞాతం పత్తం పరియేసితం అనువిచరితం మనసా, తమహం జానామి, తమహం అబ్భఞ్ఞాసిం, తం తథాగతస్స విదితం, తం తథాగతో న ఉపట్ఠాసీ’’తి (అ. ని. ౪.౨౪). ఏవం తథదస్సితాయ తథాగతో. తత్థ తథదస్సీఅత్థే తథాగతోతి పదసమ్భవో వేదితబ్బో.

కథం తథవాదితాయ తథాగతో? యం రత్తిం భగవా బోధిమణ్డే అపరాజితపల్లఙ్కే నిసిన్నో చతున్నం మారానం మత్థకం మద్దిత్వా అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుద్ధో, యఞ్చ రత్తిం యమకసాలానమన్తరే అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా పరినిబ్బాయి, ఏత్థన్తరే పఞ్చచత్తాలీసవస్సపరిమాణే కాలే పఠమబోధియాపి మజ్ఝిమబోధియాపి పచ్ఛిమబోధియాపి యం భగవతా భాసితం సుత్తం గేయ్యం…పే… వేదల్లం, తం సబ్బం అత్థతో చ బ్యఞ్జనతో చ అనవజ్జం అనుపవజ్జం అనూనమనధికం సబ్బాకారపరిపుణ్ణం రాగమదనిమ్మదనం దోసమోహమదనిమ్మదనం, నత్థి తత్థ వాలగ్గమత్తమ్పి పక్ఖలితం, సబ్బం తం ఏకముద్దికాయ లఞ్ఛితం వియ, ఏకనాళికాయ మితం వియ, ఏకతులాయ తులితం వియ, చ తథమేవ హోతి. యథాహ ‘‘యఞ్చ, చున్ద, రత్తిం తథాగతో అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుజ్ఝతి, యఞ్చ రత్తిం అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా పరినిబ్బాయతి, యం ఏతస్మిం అన్తరే భాసతి లపతి నిద్దిసతి, సబ్బం తం తథమేవ హోతి, నో అఞ్ఞథా. తస్మా ‘తథాగతో’తి వుచ్చతీ’’తి (దీ. ని. ౩.౧౮౮). గదఅత్థో హి ఏత్థ గతసద్దో. ఏవం తథవాదితాయ తథాగతో.

అపిచ ఆగదనం ఆగదో, వచనన్తి అత్థో. తథో అవిపరీతో ఆగదో అస్సాతి దకారస్స తకారం కత్వా తథాగతోతి ఏవమేతస్మిం అత్థే పదసిద్ధి వేదితబ్బా.

కథం తథాకారితాయ తథాగతో? భగవతో హి వాచాయ కాయో అనులోమేతి, కాయస్సాపి వాచా, తస్మా యథావాదీ తథాకారీ యథాకారీ తథావాదీ చ హోతి. ఏవంభూతస్స చస్స యథా వాచా, కాయోపి తథా గతో పవత్తోతి అత్థో. యథా చ కాయో, వాచాపి తథా గతా పవత్తాతి తథాగతో. తేనేవాహ – ‘‘యథావాదీ, భిక్ఖవే, తథాగతో తథాకారీ, యథాకారీ తథావాదీ. ఇతి యథావాదీ తథాకారీ, యథాకారీ తథావాదీ. తస్మా ‘తథాగతో’తి వుచ్చతీ’’తి. ఏవం తథాకారితాయ తథాగతో.

కథం అభిభవనట్ఠేన తథాగతో? ఉపరి భవగ్గం హేట్ఠా అవీచిం పరియన్తం కత్వా తిరియం అపరిమాణాసు లోకధాతూసు సబ్బసత్తే అభిభవతి సీలేన సమాధినా పఞ్ఞాయ విముత్తియా విముత్తిఞాణదస్సనేన, న తస్స తులా వా పమాణం వా అత్థి, అతులో అప్పమేయ్యో అనుత్తరో రాజాధిరాజా దేవానం అతిదేవో సక్కానం అతిసక్కో బ్రహ్మానం అతిబ్రహ్మా. తేనాహ – ‘‘సదేవకే, భిక్ఖవే, లోకే…పే… సదేవమనుస్సాయ తథాగతో అభిభూ అనభిభూతో అఞ్ఞదత్థు దసో వసవత్తీ. తస్మా ‘తథాగతో’తి వుచ్చతీ’’తి (అ. ని. ౪.౨౩).

తత్థేవం పదసిద్ధి వేదితబ్బా – అగదో వియ అగదో. కో పనేస? దేసనావిలాసో చేవ పుఞ్ఞుస్సయో చ. తేన హేస మహానుభావో భిసక్కో దిబ్బాగదేన సప్పే వియ సబ్బపరప్పవాదినో సదేవకఞ్చ లోకం అభిభవతి. ఇతి సబ్బలోకాభిభవనే తథో అవిపరీతో దేసనావిలాసమయో చేవ పుఞ్ఞమయో చ అగదో అస్సాతి దకారస్స తకారం కత్వా తథాగతోతి వేదితబ్బో. ఏవం అభిభవనట్ఠేన తథాగతో.

అపిచ తథాయ గతోతిపి తథాగతో, తథం గతోతిపి తథాగతోతి. గతోతి అవగతో అతీతో పత్తో పటిపన్నోతి అత్థో. తత్థ సకలం లోకం తీరణపరిఞ్ఞాయ తథాయ గతో అవగతోతి తథాగతో, లోకసముదయం పహానపరిఞ్ఞాయ తథాయ గతో అతీతోతి తథాగతో, లోకనిరోధం సచ్ఛికిరియాయ తథాయ గతో పత్తోతి తథాగతో, లోకనిరోధగామినిపటిపదం తథం గతో పటిపన్నోతి తథాగతో. తేన యం వుత్తం భగవతా – ‘‘లోకో, భిక్ఖవే, తథాగతేన అభిసమ్బుద్ధో, లోకస్మా తథాగతో విసంయుత్తో. లోకసముదయో, భిక్ఖవే, తథాగతేన అభిసమ్బుద్ధో, లోకసముదయో తథాగతస్స పహీనో. లోకనిరోధో, భిక్ఖవే, తథాగతేన అభిసమ్బుద్ధో లోకనిరోధో తథాగతస్స సచ్ఛికతో. లోకనిరోధగామినీ పటిపదా, భిక్ఖవే, తథాగతేన అభిసమ్బుద్ధా, లోకనిరోధగామినీపటిపదా తథాగతస్స భావితా. యం, భిక్ఖవే, సదేవకస్స లోకస్స…పే… అనువిచరితం మనసా, సబ్బం తం తథాగతేన అభిసమ్బుద్ధం. తస్మా ‘తథాగతో’తి వుచ్చతీ’’తి (అ. ని. ౪.౨౩). తస్స ఏవమ్పి అత్థో వేదితబ్బో. ఇదమ్పి చ తథాగతస్స తథాగతభావదీపనే ముఖమత్తమేవ. సబ్బాకారేన పన తథాగతోవ తథాగతస్స తథాగతభావం వణ్ణేయ్య. యస్మా పన సబ్బబుద్ధా తథాగతగుణేనాపి సమసమా, తస్మా సబ్బేసం వసేన తథాగతానన్తి ఆహ.

అరహన్తానన్తి కిలేసేహి ఆరకత్తా, అరీనం అరానఞ్చ హతత్తా, పచ్చయాదీనం అరహత్తా, పాపకరణే రహాభావా తథాగతో అరహం. ఆరకా హి సో సబ్బకిలేసేహి సువిదూరవిదూరే ఠితో మగ్గేన సవాసనానం కిలేసానం పహీనత్తాతి అరహం.

సో తతో ఆరకా నామ, యస్స యేనాసమఙ్గితా;

అసమఙ్గీ చ దోసేహి, నాథో తేనారహం మతో.

తే చానేన కిలేసారయో మగ్గేన హతాతి అరీనం హతత్తాపి అరహం.

యస్మా రాగాదిసఙ్ఖాతా, సబ్బేపి అరయో హతా;

పఞ్ఞాసత్థేన నాథేన, తస్మాపి అరహం మతో.

యఞ్చేతం అవిజ్జాభవతణ్హామయనాభిపుఞ్ఞాదిఅభిసఙ్ఖారానం జరామరణనేమి ఆసవసముదయమయేన అక్ఖేన విజ్ఝిత్వా తిభవరథే సమాయోజితం అనాదికాలప్పవత్తం సంసారచక్కం, తస్సానేన బోధిమణ్డే వీరియపాదేహి సీలపథవియం పతిట్ఠాయ సద్ధాహత్థేన కమ్మక్ఖయకరం ఞాణఫరసుం గహేత్వా సబ్బే అరా హతాతి అరానం హతత్తాపి అరహం.

అరా సంసారచక్కస్స, హతా ఞాణాసినా యతో;

లోకనాథేన తేనేస, అరహన్తి పవుచ్చతి.

అగ్గదక్ఖిణేయ్యత్తా చ చీవరాదిపచ్చయే అరహతి పూజావిసేసఞ్చ. తేనేవ చ ఉప్పన్నే తథాగతే యే కేచి మహేసక్ఖా దేవమనుస్సా, న తే అఞ్ఞత్థ పూజం కరోన్తి. తథా హి బ్రహ్మా సహమ్పతి సినేరుమత్తేన రతనదామేన తథాగతం పూజేసి, యథాబలఞ్చ అఞ్ఞే దేవా మనుస్సా చ బిమ్బిసారకోసలరాజాదయో. పరినిబ్బుతమ్పి చ భగవన్తం ఉద్దిస్స ఛన్నవుతికోటిధనం విస్సజ్జేత్వా అసోకమహారాజా సకలజమ్బుదీపే చతురాసీతి విహారసహస్సాని పతిట్ఠాపేసి, కో పన వాదో అఞ్ఞేసం పూజావిసేసానన్తి పచ్చయాదీనం అరహత్తాపి అరహం.

పూజావిసేసం సహ పచ్చయేహి, యస్మా అయం అరహతి లోకనాథో;

అత్థానురూపం అరహన్తి లోకే, తస్మా జినో అరహతి నామమేతం.

యథా చ లోకే యే కేచి పణ్డితమానినో బాలా అసిలోకభయేన రహో పాపం కరోన్తి, ఏవమేస న కదాచి కరోతీతి పాపకరణే రహాభావతోపి అరహం.

యస్మా నత్థి రహో నామ, పాపకమ్మేసు తాదినో;

రహాభావేన తేనేస, అరహం ఇతి విస్సుతో.

ఏవం సబ్బథాపి –

ఆరకత్తా హతత్తా చ, కిలేసారీన సో ముని;

హతసంసారచక్కారో, పచ్చయాదీన చారహో;

న రహో కరోతి పాపాని, అరహం తేన వుచ్చతీతి.

యస్మా పన సబ్బబుద్ధా అరహత్తగుణేనాపి సమసమా, తస్మా సబ్బేసం వసేన ‘‘అరహన్తాన’’న్తి ఆహ.

సమ్మాసమ్బుద్ధానన్తి సమ్మా సామఞ్చ సబ్బధమ్మానం బుద్ధత్తా సమ్మాసమ్బుద్ధో. తథా హేస సబ్బధమ్మే సమ్మా సమ్బుద్ధో, అభిఞ్ఞేయ్యే ధమ్మే అభిఞ్ఞేయ్యతో బుద్ధో, పరిఞ్ఞేయ్యే ధమ్మే పరిఞ్ఞేయ్యతో, పహాతబ్బే ధమ్మే పహాతబ్బతో, సచ్ఛికాతబ్బే ధమ్మే సచ్ఛికాతబ్బతో, భావేతబ్బే ధమ్మే భావేతబ్బతో. తేనేవాహ –

‘‘అభిఞ్ఞేయ్యం అభిఞ్ఞాతం, భావేతబ్బఞ్చ భావితం;

పహాతబ్బం పహీనం మే, తస్మా బుద్ధోస్మి బ్రాహ్మణా’’తి. (మ. ని. ౨.౩౯౯; సు. ని. ౫౬౩);

అథ వా చక్ఖు దుక్ఖసచ్చం, తస్స మూలకారణభావేన సముట్ఠాపికా పురిమతణ్హా సముదయసచ్చం, ఉభిన్నం అప్పవత్తి నిరోధసచ్చం, నిరోధప్పజాననా పటిపదా మగ్గసచ్చన్తి ఏవం ఏకేకపదుద్ధారేనాపి సబ్బధమ్మే సమ్మా సామఞ్చ బుద్ధో. ఏస నయో సోతఘానజివ్హాకాయమనేసు. ఏతేనేవ నయేన రూపాదీని ఛ ఆయతనాని, చక్ఖువిఞ్ఞాణాదయో ఛ విఞ్ఞాణకాయా, చక్ఖుసమ్ఫస్సాదయో ఛ ఫస్సా, చక్ఖుసమ్ఫస్సజాదయో ఛ వేదనా, రూపసఞ్ఞాదయో ఛ సఞ్ఞా, రూపసఞ్చేతనాదయో ఛ చేతనా, రూపతణ్హాదయో ఛ తణ్హాకాయా, రూపవితక్కాదయో ఛ వితక్కా, రూపవిచారాదయో ఛ విచారా, రూపక్ఖన్ధాదయో పఞ్చక్ఖన్ధా, దస కసిణాని, దస అనుస్సతియో, ఉద్ధుమాతకసఞ్ఞాదివసేన దస సఞ్ఞా, కేసాదయో ద్వత్తింసాకారా, ద్వాదసాయతనాని, అట్ఠారస ధాతుయో, కామభవాదయో నవ భవా, పఠమాదీని చత్తారి ఝానాని, మేత్తాభావనాదయో చతస్సో అప్పమఞ్ఞా, చతస్సో అరూపసమాపత్తియో, పటిలోమతో జరామరణాదీని, అనులోమతో అవిజ్జాదీని పటిచ్చసముప్పాదఙ్గాని చ యోజేతబ్బాని. తత్రాయం ఏకపదయోజనా – జరామరణం దుక్ఖసచ్చం, జాతి సముదయసచ్చం, ఉభిన్నం నిస్సరణం నిరోధసచ్చం, నిరోధప్పజాననా పటిపదా మగ్గసచ్చన్తి ఏవం ఏకేకపదుద్ధారేన సబ్బధమ్మే సమ్మా సామఞ్చ బుద్ధో అనుబుద్ధో పటివిద్ధో. యం వా పన కిఞ్చి అత్థి నేయ్యం నామ, సబ్బస్స సమ్మా సమ్బుద్ధత్తా విమోక్ఖన్తికఞాణవసేన సమ్మాసమ్బుద్ధో. తస్స పన విభాగో ఉపరి ఆవి భవిస్సతీతి. యస్మా పన సబ్బబుద్ధా సమ్మాసమ్బుద్ధగుణేనాపి సమసమా, తస్మా సబ్బేసం వసేన ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధాన’’న్తి ఆహ.

౩౮. ఇదాని పరియన్తపారిసుద్ధిఅపరియన్తపారిసుద్ధిసీలద్వయే ఏకేకమేవ సీలం పఞ్చధా భిన్దిత్వా దస్సేతుం అత్థి సీలం పరియన్తం, అత్థి సీలం అపరియన్తన్తిఆదిమాహ. ఇతరేసు పన తీసు సీలేసు తథావిధో భేదో నత్థీతి. తత్థ లాభపరియన్తన్తి లాభేన పరియన్తో భేదో ఏతస్సాతి లాభపరియన్తం. ఏవం సేసానిపి. యసోతి పనేత్థ పరివారో. ఇధాతి ఇమస్మిం లోకే. ఏకచ్చోతి ఏకో. లాభహేతూతి లాభోయేవ హేతు లాభహేతు, తస్మా లాభహేతుతోతి వుత్తం హోతి. హేత్వత్థే నిస్సక్కవచనం. ‘‘లాభపచ్చయా లాభకారణా’’తి తస్సేవ వేవచనం. హేతుమేవ హి పటిచ్చ ఏతం ఫలమేతీతి పచ్చయోతి చ, ఫలుప్పత్తిం కారయతీతి కారణన్తి చ వుచ్చతి.

యథాసమాదిన్నన్తి యం యం సమాదిన్నం గహితం. వీతిక్కమతీతి అజ్ఝాచరతి. ఏవరూపానీతి ఏవంసభావాని, వుత్తప్పకారానీతి అధిప్పాయో. సీలానీతి గహట్ఠసీలాని వా హోన్తు పబ్బజితసీలాని వా, యేసం ఆదిమ్హి వా అన్తే వా ఏకం భిన్నం, తాని పరియన్తే ఛిన్నసాటకో వియ ఖణ్డాని. యేసం వేమజ్ఝే ఏకం భిన్నం, తాని మజ్ఝే వినివిద్ధసాటకో వియ ఛిద్దాని. యేసం పటిపాటియా ద్వే వా తీణి వా భిన్నాని, తాని పిట్ఠియా వా కుచ్ఛియా వా ఉట్ఠితేన దీఘవట్టాదిసణ్ఠానేన విసభాగవణ్ణేన కాళరత్తాదీనం అఞ్ఞతరసరీరవణ్ణా గావీ వియ సబలాని. యేసం అన్తరన్తరా ఏకేకాని భిన్నాని, తాని అన్తరన్తరా విసభాగవణ్ణబిన్దువిచిత్రా గావీ వియ కమ్మాసాని. అవిసేసేన వా సబ్బానిపి సత్తవిధేన మేథునసంయోగేన కోధూపనాహాదీహి చ పాపధమ్మేహి ఉపహతత్తా ఖణ్డాని ఛిద్దాని సబలాని కమ్మాసానీతి. తానియేవ తణ్హాదాసబ్యతో మోచేత్వా భుజిస్సభావాకరణేన న భుజిస్సాని. బుద్ధాదీహి విఞ్ఞూహి న పసత్థత్తా న విఞ్ఞుప్పసత్థాని. తణ్హాదిట్ఠీహి పరామట్ఠత్తా, కేనచి వా ‘‘అయం తే సీలేసు దోసో’’తి పరామట్ఠుం సక్కుణేయ్యతాయ పరామట్ఠాని. ఉపచారసమాధిం అప్పనాసమాధిం వా, అథ వా మగ్గసమాధిం ఫలసమాధిం వా న సంవత్తయన్తీతి అసమాధిసంవత్తనికాని. న సమాధిసంవత్తనికానీతిపి పాఠో.

కేచి పన ‘‘ఖణ్డానీతి కుసలానం ధమ్మానం అప్పతిట్ఠాభూతత్తా, ఛిద్దానీతిపి ఏవం. సబలానీతి వివణ్ణకరణత్తా, కమ్మాసానీతిపి ఏవం. న భుజిస్సానీతి తణ్హాదాసబ్యం గతత్తా. న విఞ్ఞుప్పసత్థానీతి కుసలేహి గరహితత్తా. పరామట్ఠానీతి తణ్హాయ గహితత్తా. అసమాధిసంవత్తనికానీతి విప్పటిసారవత్థుభూతత్తా’’తి ఏవమత్థం వణ్ణయన్తి.

న అవిప్పటిసారవత్థుకానీతి విప్పటిసారావహత్తా అవిప్పటిసారస్స పతిట్ఠా న హోన్తీతి అత్థో. న పామోజ్జవత్థుకానీతి అవిప్పటిసారజాయ దుబ్బలపీతియా న వత్థుభూతాని తస్సా అనావహత్తా. ఏవం సేసేసుపి యోజనా కాతబ్బా. న పీతివత్థుకానీతి దుబ్బలపీతిజాయ బలవపీతియా న వత్థుభూతాని. న పస్సద్ధివత్థుకానీతి బలవపీతిజాయ కాయచిత్తపస్సద్ధియా న వత్థుభూతాని. న సుఖవత్థుకానీతి పస్సద్ధిజస్స కాయికచేతసికసుఖస్స న వత్థుభూతాని. న సమాధివత్థుకానీతి సుఖజస్స సమాధిస్స న వత్థుభూతాని. న యథాభూతఞాణదస్సనవత్థుకానీతి సమాధిపదట్ఠానస్స యథాభూతఞాణదస్సనస్స న వత్థుభూతాని.

న ఏకన్తనిబ్బిదాయాతిఆదీసు న-కారమేవ ఆహరిత్వా ‘‘న విరాగాయా’’తిఆదినా నయేన సేసపదేహిపి యోజేతబ్బం. న విరాగాయాతిఆదీసు సనకారో వా పాఠో. తత్థ ఏకన్తనిబ్బిదాయాతి ఏకన్తేన వట్టే నిబ్బిన్దనత్థాయ న సంవత్తన్తీతి సమ్బన్ధో. ఏవం సేసేసుపి యోజేతబ్బం. విరాగాయాతి వట్టే విరజ్జనత్థాయ. నిరోధాయాతి వట్టస్స నిరోధనత్థాయ. ఉపసమాయాతి నిరోధితస్స పున అనుప్పత్తివసేన వట్టస్స ఉపసమనత్థాయ. అభిఞ్ఞాయాతి వట్టస్స అభిజాననత్థాయ. సమ్బోధాయాతి కిలేసనిద్దావిగమేన వట్టతో పబుజ్ఝనత్థాయ. నిబ్బానాయాతి అమతనిబ్బానత్థాయ.

యథాసమాదిన్నం సిక్ఖాపదం వీతిక్కమాయాతి యథాసమాదిన్నస్స సిక్ఖాపదస్స వీతిక్కమనత్థాయ. విభత్తివిపల్లాసవసేన పనేత్థ ఉపయోగవచనం కతం. చిత్తమ్పి న ఉప్పాదేతీతి చిత్తుప్పాదసుద్ధియా సీలస్స అతివిసుద్ధభావదస్సనత్థం వుత్తం, న పన చిత్తుప్పాదమత్తేన సీలం భిజ్జతి. కిం సో వీతిక్కమిస్సతీతి కిమత్థం వీతిక్కమం కరిస్సతి, నేవ వీతిక్కమం కరిస్సతీతి అత్థో. అఖణ్డానీతిఆదీని హేట్ఠా వుత్తపటిపక్ఖనయేన వేదితబ్బాని. న ఖణ్డానీతిపి పాఠో. ‘‘ఏకన్తనిబ్బిదాయా’’తిఆదీసు ఏకన్తేన వట్టే నిబ్బిన్దనత్థాయాతిఆదినా నయేన యోజేతబ్బం. ఏత్థ పన నిబ్బిదాయాతి విపస్సనా. విరాగాయాతి మగ్గో. నిరోధాయ ఉపసమాయాతి నిబ్బానం. అభిఞ్ఞాయ సమ్బోధాయాతి మగ్గో. నిబ్బానాయాతి నిబ్బానమేవ. ఏకస్మిం ఠానే విపస్సనా, ద్వీసు మగ్గో, తీసు నిబ్బానం వుత్తన్తి ఏవం అవత్థానకథా వేదితబ్బా. పరియాయేన పన సబ్బానిపేతాని మగ్గవేవచనానిపి నిబ్బానవేవచనానిపి హోన్తియేవ.

౩౯. ఇదాని పరియన్తాపరియన్తవసేన విజ్జమానపభేదం దస్సేత్వా పున ధమ్మవసేన జాతివసేన పచ్చయవసేన సమ్పయుత్తవసేన సీలస్స పభేదం దస్సేతుం కిం సీలన్తిఆదిమాహ. తత్థ సముట్ఠాతి ఏతేనాతి సముట్ఠానం. పచ్చయస్సేతం నామం. కిం సముట్ఠానమస్సాతి కింసముట్ఠానం. కతినం ధమ్మానం సమోధానం సమవాయో అస్సాతి కతిధమ్మసమోధానం.

చేతనా సీలన్తి పాణాతిపాతాదీహి విరమన్తస్స, వత్తపటిపత్తిం వా పూరేన్తస్స చేతనా. చేతసికం సీలన్తి పాణాతిపాతాదీహి విరమన్తస్స విరతి. అపిచ చేతనా సీలం నామ పాణాతిపాతాదీని పజహన్తస్స సత్తకమ్మపథచేతనా. చేతసికం సీలం నామ ‘‘అభిజ్ఝం లోకే పహాయ విగతాభిజ్ఝేన చేతసా విహరతీ’’తిఆదినా (దీ. ని. ౧.౨౧౭) నయేన వుత్తా అనభిజ్ఝాఅబ్యాపాదసమ్మాదిట్ఠిధమ్మా. సంవరో సీలన్తి ఏత్థ పఞ్చవిధో సంవరో వేదితబ్బో – పాతిమోక్ఖసంవరో, సతిసంవరో, ఞాణసంవరో, ఖన్తిసంవరో, వీరియసంవరోతి. తత్థ ‘‘ఇమినా పాతిమోక్ఖసంవరేన ఉపేతో హోతి సముపేతో’’తి (విభ. ౫౧౧) అయం పాతిమోక్ఖసంవరో. ‘‘రక్ఖతి చక్ఖున్ద్రియం, చక్ఖున్ద్రియే సంవరం ఆపజ్జతీ’’తి (దీ. ని. ౧.౨౧౩; మ. ని. ౧.౨౯౫; సం. ని. ౪.౨౩౯; అ. ని. ౩.౧౬) అయం సతిసంవరో.

‘‘యాని సోతాని లోకస్మిం, (అజితాతి భగవా;)

సతి తేసం నివారణం;

సోతానం సంవరం బ్రూమి, పఞ్ఞాయేతే పిధీయరే’’తి. (సు. ని. ౧౦౪౧) –

అయం ఞాణసంవరో. పచ్చయపటిసేవనమ్పి ఏత్థేవ సమోధానం గచ్ఛతి. యో పనాయం ‘‘ఖమో హోతి సీతస్స ఉణ్హస్సా’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౨౪; అ. ని. ౪.౧౧౪; ౬.౫౮) నయేన ఆగతో, అయం ఖన్తిసంవరో నామ. యో చాయం ‘‘ఉప్పన్నం కామవితక్కం నాధివాసేతీ’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౨౬; అ. ని. ౪.౧౧౪; ౬.౫౮) నయేన ఆగతో, అయం వీరియసంవరో నామ. ఆజీవపారిసుద్ధిపి ఏత్థేవ సమోధానం గచ్ఛతి. ఇతి అయం పఞ్చవిధోపి సంవరో, యా చ పాపభీరుకానం కులపుత్తానం సమ్పత్తవత్థుతో విరతి, సబ్బమేతం సంవరసీలన్తి వేదితబ్బం. అవీతిక్కమో సీలన్తి సమాదిన్నసీలస్స కాయికవాచసికో అవీతిక్కమో. ఇదం తావ కిం సీలన్తి పఞ్హస్స విస్సజ్జనం.

కతి సీలానీతి పఞ్హస్స విస్సజ్జనే కుసలసీలం అకుసలసీలం అబ్యాకతసీలన్తి ఏత్థ యస్మా లోకే తేసం తేసం సత్తానం పకతి సీలన్తి వుచ్చతి, యం సన్ధాయ ‘‘అయం సుఖసీలో, అయం దుక్ఖసీలో, అయం కలహసీలో, అయం మణ్డనసీలో’’తి భణన్తి. తస్మా తేన పరియాయేన అత్థుద్ధారవసేన అకుసలసీలమపి సీలన్తి వుత్తం. తం పన ‘‘సుత్వాన సంవరే పఞ్ఞా’’తి (పటి. మ. ౧.౩౭) వచనతో ఇధాధిప్పేతసీలం న హోతీతి.

యస్మా పన చేతనాదిభేదస్స సీలస్స సమ్పయుత్తచిత్తం సముట్ఠానం, తస్మా కుసలచిత్తసముట్ఠానం కుసలసీలన్తిఆదిమాహ.

సంవరసమోధానం సీలన్తి సంవరసమ్పయుత్తఖన్ధా. తే హి సంవరేన సమాగతా మిస్సీభూతాతి సంవరసమోధానన్తి వుత్తా. ఏవం అవీతిక్కమసమోధానం సీలమ్పి వేదితబ్బం. తథాభావే జాతచేతనా సమోధానం సీలన్తి సంవరభావే అవీతిక్కమభావే జాతచేతనాసమ్పయుత్తా ఖన్ధా. యస్మా చ తీసుపి చేతేసు తంసమ్పయుత్తా ధమ్మా అధిప్పేతా, తస్మా చేతనాసమోధానేన చేతసికానమ్పి సఙ్గహితత్తా చేతసికసమోధానసీలం విసుం న నిద్దిట్ఠన్తి వేదితబ్బం. హేట్ఠా చేతనాదయో ధమ్మా ‘‘సీల’’న్తి వుత్తా. న కేవలం తే ఏవ సీలం, తంసమ్పయుత్తా ధమ్మాపి సీలమేవాతి దస్సనత్థం అయం తికో వుత్తోతి వేదితబ్బో.

౪౦. ఇదాని యస్మా చేతనాచేతసికా సంవరావీతిక్కమాయేవ హోన్తి న విసుం, తస్మా సంవరావీతిక్కమేయేవ యావ అరహత్తమగ్గా సాధారణక్కమేన యోజేన్తో పాణాతిపాతం సంవరట్ఠేన సీలం, అవీతిక్కమట్ఠేన సీలన్తిఆదిమాహ. పాణాతిపాతా వేరమణిఆదయో హి యస్మా అత్తనో అత్తనో పచ్చనీకం సంవరన్తి, తం న వీతిక్కమన్తి చ, తస్మా సంవరణతో అవీతిక్కమనతో చ సంవరట్ఠేన సీలం అవీతిక్కమట్ఠేన సీలం నామ హోతి. తత్థ పాణాతిపాతం సంవరట్ఠేనాతి పాణాతిపాతస్స పిదహనట్ఠేన సీలం. కిం తం? పాణాతిపాతా వేరమణీ. సా చ తం సంవరన్తీయేవ తం న వీతిక్కమతీతి అవీతిక్కమట్ఠేన సీలం. ఏవమేవ అదిన్నాదానా వేరమణిఆదయో అనభిజ్ఝాఅబ్యాపాదసమ్మాదిట్ఠియో యోజేతబ్బా.

పాణాతిపాతన్తిఆదీసు పన దససు అకుసలకమ్మపథేసు పాణస్స అతిపాతో పాణాతిపాతో. పాణవధో పాణఘాతోతి వుత్తం హోతి. పాణోతి చేత్థ వోహారతో సత్తో, పరమత్థతో జీవితిన్ద్రియం. తస్మిం పన పాణే పాణసఞ్ఞినో జీవితిన్ద్రియుపచ్ఛేదకఉపక్కమసముట్ఠాపికా కాయవచీద్వారానం అఞ్ఞతరద్వారప్పవత్తా వధకచేతనా పాణాతిపాతో. సో గుణవిరహితేసు తిరచ్ఛానగతాదీసు పాణేసు ఖుద్దకే పాణే అప్పసావజ్జో, మహాసరీరే మహాసావజ్జో. కస్మా? పయోగమహన్తతాయ. పయోగసమత్తేపి వత్థుమహన్తతాయ. గుణవన్తేసు మనుస్సాదీసు అప్పగుణే పాణే అప్పసావజ్జో, మహాగుణే మహాసావజ్జో. సరీరగుణానం పన సమభావే సతి కిలేసానం ఉపక్కమానఞ్చ ముదుతాయ అప్పసావజ్జో, తిబ్బతాయ మహాసావజ్జోతి వేదితబ్బో. తస్స పఞ్చ సమ్భారా – పాణో, పాణసఞ్ఞితా, వధకచిత్తం, ఉపక్కమో, తేన మరణన్తి.

అదిన్నస్స ఆదానం అదిన్నాదానం, పరసంహరణం, థేయ్యం, చోరికాతి వుత్తం హోతి. తత్థ అదిన్నన్తి పరపరిగ్గహితం, యత్థ పరో యథాకామకారితం ఆపజ్జన్తో అదణ్డారహో అనుపవజ్జో చ హోతి, తస్మిం పరపరిగ్గహితే పరపరిగ్గహితసఞ్ఞినో తదాదాయకఉపక్కమసముట్ఠాపికా కాయవచీద్వారానం అఞ్ఞతరద్వారప్పవత్తా థేయ్యచేతనా అదిన్నాదానం. తం హీనే పరసన్తకే అప్పసావజ్జం, పణీతే మహాసావజ్జం. కస్మా? వత్థుపణీతతాయ. వత్థుసమత్తే సతి గుణాధికానం సన్తకే వత్థుస్మిం మహాసావజ్జం, తం తం గుణాధికం ఉపాదాయ తతో తతో హీనగుణస్స సన్తకే వత్థుస్మిం అప్పసావజ్జం. తస్స పఞ్చ సమ్భారా – పరపరిగ్గహితం, పరపరిగ్గహితసఞ్ఞితా థేయ్యచిత్తం, ఉపక్కమో, తేన హరణన్తి.

కామేసూతి మేథునసమాచారేసు. మిచ్ఛాచారోతి ఏకన్తనిన్దితో లామకాచారో. లక్ఖణతో పన అసద్ధమ్మాధిప్పాయేన కాయద్వారప్పవత్తా అగమనీయట్ఠానవీతిక్కమచేతనా కామేసు మిచ్ఛాచారో.

తత్థ అగమనీయట్ఠానం నామ పురిసానం తావ మాతురక్ఖితా, పితురక్ఖితా, మాతాపితురక్ఖితా, భాతురక్ఖితా, భగినిరక్ఖితా, ఞాతిరక్ఖితా, గోత్తరక్ఖితా, ధమ్మరక్ఖితా, సారక్ఖా, సపరిదణ్డాతి మాతురక్ఖితాదయో దస, ధనక్కీతా, ఛన్దవాసినీ, భోగవాసినీ, పటవాసినీ, ఓదపత్తకినీ, ఓభతచుమ్బటా, దాసీ చ, భరియా చ, కమ్మకారీ చ భరియా చ, ధజాహటా ముహుత్తికాతి ధనక్కీతాదయో దసాతి వీసతి ఇత్థియో. ఇత్థీసు పన ద్విన్నం సారక్ఖసపరిదణ్డానం దసన్నఞ్చ ధనక్కీతాదీనన్తి ద్వాదసన్నం ఇత్థీనం అఞ్ఞే పురిసా, ఇదం అగమనీయట్ఠానం నామ.

సో పనేస మిచ్ఛాచారో సీలాదిగుణరహితే అగమనీయట్ఠానే అప్పసావజ్జో, సీలాదిగుణసమ్పన్నే మహాసావజ్జో. తస్స చత్తారో సమ్భారా – అగమనీయవత్థు, తస్మిం సేవనచిత్తం, సేవనపయోగో, మగ్గేనమగ్గపటిపత్తిఅధివాసనన్తి.

ముసాతి విసంవాదనపురేక్ఖారస్స అత్థభఞ్జకో వచీపయోగో, కాయపయోగో వా. విసంవాదనాధిప్పాయేన పనస్స పరవిసంవాదకకాయవచీపయోగసముట్ఠాపికా చేతనా ముసావాదో. అపరో నయో – ముసాతి అభూతం అతచ్ఛం వత్థు. వాదోతి తస్స భూతతో తచ్ఛతో విఞ్ఞాపనం. లక్ఖణతో పన అతథం వత్థుం తథతో పరం విఞ్ఞాపేతుకామస్స తథావిఞ్ఞత్తిసముట్ఠాపికా చేతనా ముసావాదో. సో యమత్థం భఞ్జతి, తస్స అప్పతాయ అప్పసావజ్జో, మహన్తతాయ మహాసావజ్జో. అపిచ గహట్ఠానం అత్తనో సన్తకం అదాతుకామతాయ నత్థీతిఆదినయప్పవత్తో అప్పసావజ్జో, సక్ఖినా హుత్వా అత్థభఞ్జనత్థం వుత్తో మహాసావజ్జో. పబ్బజితానం అప్పకమ్పి తేలం వా సప్పిం వా లభిత్వా హసాధిప్పాయేన ‘‘అజ్జ గామే తేలం నదీ మఞ్ఞే సన్దతీ’’తి పూరణకథానయేన పవత్తో అప్పసావజ్జో, అదిట్ఠంయేవ పన దిట్ఠన్తిఆదినా నయేన వదన్తానం మహాసావజ్జో. తస్స చత్తారో సమ్భారా – అతథం వత్థు, విసంవాదనచిత్తం, తజ్జో వాయామో, పరస్స తదత్థవిజాననన్తి.

యాయ వాచాయ యస్స తం వాచం భాసతి, తస్స హదయే అత్తనో పియభావం, పరస్స చ సుఞ్ఞభావం కరోతి, సా పిసుణా వాచా. యాయ పన అత్తానమ్పి పరమ్పి ఫరుసం కరోతి, యా వాచా సయమ్పి ఫరుసా నేవ కణ్ణసుఖా న హదయసుఖా వా, అయం ఫరుసా వాచా. యేన సమ్ఫం పలపతి నిరత్థకం, సో సమ్ఫప్పలాపో. తేసం మూలభూతా చేతనాపి పిసుణావాచాదినామమేవ లభతి. సా ఏవ చ ఇధ అధిప్పేతాతి.

తత్థ సంకిలిట్ఠచిత్తస్స పరేసం వా భేదాయ అత్తనో పియకమ్యతాయ వా కాయవచీపయోగసముట్ఠాపికా చేతనా పిసుణా వాచా. సా యస్స భేదం కరోతి, తస్స అప్పగుణతాయ అప్పసావజ్జా, మహాగుణతాయ మహాసావజ్జా. తస్సా చత్తారో సమ్భారా – భిన్దితబ్బో పరో, ‘‘ఇతి ఇమే నానా భవిస్సన్తీ’’తి భేదపురేక్ఖారతా వా ‘‘ఇతి అహం పియో భవిస్సామి విస్సాసికో’’తి పియకమ్యతా వా, తజ్జో వాయామో, తస్స తదత్థవిజాననన్తి. పరే పన అభిన్నే కమ్మపథభేదో నత్థి, భిన్నేయేవ హోతి.

పరస్స మమ్మచ్ఛేదకకాయవచీపయోగసముట్ఠాపికా ఏకన్తఫరుసచేతనా ఫరుసా వాచా. మమ్మచ్ఛేదకోపి పన పయోగో చిత్తసణ్హతాయ ఫరుసా వాచా న హోతి. మాతాపితరో హి కదాచి పుత్తకే ఏవమ్పి వదన్తి ‘‘చోరా వో ఖణ్డాఖణ్డికం కరోన్తూ’’తి. ఉప్పలపత్తమ్పి చ నేసం ఉపరి పతన్తం న ఇచ్ఛన్తి. ఆచరియుపజ్ఝాయా చ కదాచి నిస్సితకే ఏవం వదన్తి ‘‘కిం ఇమే అహిరికా అనోత్తప్పినో, నిద్ధమథ నే’’తి. అథ చ నేసం ఆగమాధిగమసమ్పత్తిం ఇచ్ఛన్తి. యథా చ చిత్తసణ్హతాయ ఫరుసా వాచా న హోతి, ఏవం వచనసణ్హతాయ అఫరుసా వాచాపి న హోతి. న హి మారాపేతుకామస్స ‘‘ఇమం సుఖం సయాపేథా’’తి వచనం అఫరుసా వాచా హోతి, చిత్తఫరుసతాయ పనేసా ఫరుసా వాచావ. సా యం సన్ధాయ పవత్తితా, తస్స అప్పగుణతాయ అప్పసావజ్జా, మహాగుణతాయ మహాసావజ్జా. తస్సా తయో సమ్భారా – అక్కోసితబ్బో పరో, కుపితచిత్తం, అక్కోసనాతి.

అనత్థవిఞ్ఞాపికా కాయవచీపయోగసముట్ఠాపికా అకుసలచేతనా సమ్ఫప్పలాపో. సో ఆసేవనమన్దతాయ అప్పసావజ్జో, ఆసేవనమహన్తతాయ మహాసావజ్జో. తస్స ద్వే సమ్భారా – భారతయుద్ధసీతాహరణాదినిరత్థకకథాపురేక్ఖారతా, తథారూపికథాకథనఞ్చాతి. పరే పన తం కథం అగణ్హన్తే కమ్మపథభేదో నత్థి, పరేన సమ్ఫప్పలాపే గహితేయేవ హోతి.

అభిజ్ఝాయతీతి అభిజ్ఝా, పరభణ్డాభిముఖీ హుత్వా తన్నిన్నతాయ పవత్తతీతి అత్థో. సా ‘‘అహో వత ఇదం మమస్సా’’తి ఏవం పరభణ్డాభిజ్ఝాయనలక్ఖణా, అదిన్నాదానం వియ అప్పసావజ్జా మహాసావజ్జా చ. తస్స ద్వే సమ్భారా – పరభణ్డం, అత్తనో పరిణామనఞ్చాతి. పరభణ్డవత్థుకే హి లోభే ఉప్పన్నేపి న తావ కమ్మపథభేదో హోతి, యావ ‘‘అహో వత ఇదం మమస్సా’’తి అత్తనో న పరిణామేతి.

హితసుఖం బ్యాపాదయతీతి బ్యాపాదో. సో పరవినాసాయ మనోపదోసలక్ఖణో, ఫరుసా వాచా వియ అప్పసావజ్జో మహాసావజ్జో చ. తస్స ద్వే సమ్భారా – పరసత్తో చ, తస్స చ వినాసచిన్తాతి. పరసత్తవత్థుకే హి కోధే ఉప్పన్నేపి న తావ కమ్మపథభేదో హోతి, యావ ‘‘అహో వతాయం ఉచ్ఛిజ్జేయ్య వినస్సేయ్యా’’తి తస్స వినాసం న చిన్తేతి.

యథాభుచ్చగహణాభావేన మిచ్ఛా పస్సతీతి మిచ్ఛాదిట్ఠి. సా ‘‘నత్థి దిన్న’’న్తిఆదినా నయేన విపరీతదస్సనలక్ఖణా, సమ్ఫప్పలాపో వియ అప్పసావజ్జా, మహాసావజ్జా చ. అపిచ అనియతా అప్పసావజ్జా, నియతా మహాసావజ్జా. తస్సా ద్వే సమ్భారా – వత్థునో చ గహితాకారవిపరీతతా, యథా చ తం గణ్హాతి, తథాభావేన తస్సూపట్ఠానన్తి. తత్థ నత్థికాహేతుకఅకిరియదిట్ఠీహి ఏవ కమ్మపథభేదో హోతి, న అఞ్ఞదిట్ఠీహి.

ఇమేసం పన దసన్నం అకుసలకమ్మపథానం ధమ్మతో, కోట్ఠాసతో, ఆరమ్మణతో, వేదనాతో, మూలతోతి పఞ్చహాకారేహి వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో.

తత్థ ధమ్మతోతి ఏతేసు హి సత్త పటిపాటియా చేతనాధమ్మావ హోన్తి, అభిజ్ఝాదయో తయో చేతనాసమ్పయుత్తా.

కోట్ఠాసతోతి పటిపాటియా సత్త, మిచ్ఛాదిట్ఠి చాతి ఇమే అట్ఠ కమ్మపథా ఏవ హోన్తి, నో మూలాని. అభిజ్ఝాబ్యాపాదా కమ్మపథా చేవ మూలాని చ. అభిజ్ఝా హి మూలం పత్వా లోభో అకుసలమూలం హోతి, బ్యాపాదో దోసో అకుసలమూలం.

ఆరమ్మణతోతి పాణాతిపాతో జీవితిన్ద్రియారమ్మణతో సఙ్ఖారారమ్మణో. అదిన్నాదానం సత్తారమ్మణం వా సఙ్ఖారారమ్మణం వా. మిచ్ఛాచారో ఫోట్ఠబ్బవసేన సఙ్ఖారారమ్మణో, సత్తారమ్మణోతిపి ఏకే. ముసావాదో సత్తారమ్మణో వా సఙ్ఖారారమ్మణో వా. తథా పిసుణా వాచా. ఫరుసా వాచా సత్తారమ్మణావ సమ్ఫప్పలాపో దిట్ఠసుతముతవిఞ్ఞాతవసేన సత్తారమ్మణో వా సఙ్ఖారారమ్మణో వా. తథా అభిజ్ఝా. బ్యాపాదో సత్తారమ్మణోవ. మిచ్ఛాదిట్ఠి తేభూమకధమ్మవసేన సఙ్ఖారారమ్మణావ.

వేదనాతోతి పాణాతిపాతో దుక్ఖవేదనో హోతి. కిఞ్చాపి హి రాజానో చోరం దిస్వా హసమానాపి ‘‘గచ్ఛథ భణే, మారేథ న’’న్తి వదన్తి, సన్నిట్ఠాపకచేతనా పన నేసం దుక్ఖసమ్పయుత్తావ హోతి. అదిన్నాదానం తివేదనం. తఞ్హి పరభణ్డం దిస్వా హట్ఠతుట్ఠస్స గణ్హతో సుఖవేదనం హోతి, భీతతసితస్స గణ్హతో దుక్ఖవేదనం, తథా విపాకనిస్సన్దఫలాని పచ్చవేక్ఖన్తస్స. గహణకాలే మజ్ఝత్తభావే ఠితస్స పన గణ్హతో అదుక్ఖమసుఖవేదనం హోతి. మిచ్ఛాచారో సుఖమజ్ఝత్తవసేన ద్వివేదనో, సన్నిట్ఠాపకచిత్తే పన మజ్ఝత్తవేదనో న హోతి. ముసావాదో అదిన్నాదానే వుత్తనయేనేవ తివేదనో, తథా పిసుణా వాచా. ఫరుసా వాచా దుక్ఖవేదనా. సమ్ఫప్పలాపో తివేదనో. పరేసు హి సాధుకారం దేన్తేసు చేలాదీని ఉక్ఖిపన్తేసు హట్ఠతుట్ఠస్స సీతాహరణభారతయుద్ధాదీని కథనకాలే సో సుఖవేదనో హోతి, పఠమం దిన్నవేతనేన ఏకేన పచ్ఛా ఆగన్త్వా ‘‘ఆదితో పట్ఠాయ కథేహీ’’తి వుత్తే ‘‘నిరవసేసం యథానుసన్ధికం పకిణ్ణకకథం కథేస్సామి ను ఖో, నో’’తి దోమనస్సితస్స కథనకాలే దుక్ఖవేదనో హోతి, మజ్ఝత్తస్స కథయతో అదుక్ఖమసుఖవేదనో హోతి. అభిజ్ఝా సుఖమజ్ఝత్తవసేన ద్వివేదనా, తథా మిచ్ఛాదిట్ఠి. బ్యాపాదో దుక్ఖవేదనో.

మూలతోతి పాణాతిపాతో దోసమోహవసేన ద్విమూలకో హోతి, అదిన్నాదానం దోసమోహవసేన వా లోభమోహవసేన వా, మిచ్ఛాచారో లోభమోహవసేన, ముసావాదో దోసమోహవసేన వా లోభమోహవసేన వా. తథా పిసుణా వాచా సమ్ఫప్పలాపో చ. ఫరుసా వాచా దోసమోహవసేన, అభిజ్ఝా మోహవసేన ఏకమూలా, తథా బ్యాపాదో. మిచ్ఛాదిట్ఠి లోభమోహవసేన ద్విమూలాతి.

అకుసలకమ్మపథకథా నిట్ఠితా.

పాణాతిపాతాదీహి పన విరతియో, అనభిజ్ఝాఅబ్యాపాదసమ్మాదిట్ఠియో చాతి ఇమే దస కుసలకమ్మపథా నామ. పాణాతిపాతాదీహి ఏతాయ విరమన్తి, సయం వా విరమతి, విరమణమత్తమేవ వా ఏతన్తి విరతి. యా పాణాతిపాతాదీహి విరమన్తస్స కుసలచిత్తసమ్పయుత్తా విరతి, సా పభేదతో తివిధా హోతి సమ్పత్తవిరతి సమాదానవిరతి సముచ్ఛేదవిరతీతి. తత్థ అసమాదిన్నసిక్ఖాపదానం అత్తనో జాతివయబాహుసచ్చాదీని పచ్చవేక్ఖిత్వా ‘‘అయుత్తం అమ్హాకం ఏవరూపం పాపం కాతు’’న్తి సమ్పత్తవత్థుం అవీతిక్కమన్తానం ఉప్పజ్జమానా విరతి సమ్పత్తవిరతి నామ. సమాదిన్నసిక్ఖాపదానం పన సిక్ఖాపదసమాదానే చ తతుత్తరి చ అత్తనో జీవితమ్పి పరిచ్చజిత్వా వత్థుం అవీతిక్కమన్తానం ఉప్పజ్జమానా విరతి సమాదానవిరతి నామ. అరియమగ్గసమ్పయుత్తా పన విరతి సముచ్ఛేదవిరతి నామ, యస్సా ఉప్పత్తితో పభుతి అరియపుగ్గలానం ‘‘పాణం ఘాతేస్సామా’’తిఆదిచిత్తమ్పి న ఉప్పజ్జతీతి.

ఇదాని అకుసలకమ్మపథానం వియ ఇమేసం కుసలకమ్మపథానం ధమ్మతో, కోట్ఠాసతో, ఆరమ్మణతో, వేదనాతో, మూలతోతి పఞ్చహాకారేహి వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో.

తత్థ ధమ్మతోతి ఏతేసుపి పటిపాటియా సత్త చేతనాపి వట్టన్తి విరతియోపి, అన్తే తయో చేతనాసమ్పయుత్తావ.

కోట్ఠాసతోతి పటిపాటియా సత్త కమ్మపథా ఏవ, నో మూలాని, అన్తే తయో కమ్మపథా చేవ మూలాని చ. అనభిజ్ఝా హి మూలం పత్వా అలోభో కుసలమూలం హోతి, అబ్యాపాదో అదోసో కుసలమూలం, సమ్మాదిట్ఠి అమోహో కుసలమూలం.

ఆరమ్మణతోతి పాణాతిపాతాదీనం ఆరమ్మణానేవ ఏతేసం ఆరమ్మణాని. వీతిక్కమితబ్బతోయేవ హి వేరమణీ నామ హోతి. యథా పన నిబ్బానారమ్మణో అరియమగ్గో కిలేసే పజహతి, ఏవం జీవితిన్ద్రియాదిఆరమ్మణాపేతే కమ్మపథా పాణాతిపాతాదీని దుస్సీల్యాని పజహన్తీతి.

వేదనాతోతి సబ్బే సుఖవేదనా వా హోన్తి మజ్ఝత్తవేదనా వా. కుసలం పత్వా హి దుక్ఖా వేదనా నామ నత్థి.

మూలతోతి పటిపాటియా సత్త ఞాణసమ్పయుత్తచిత్తేన విరమన్తస్స అలోభఅదోసఅమోహవసేన తిమూలా హోన్తి. ఞాణవిప్పయుత్తచిత్తేన విరమన్తస్స అలోభాదోసవసేన ద్విమూలా. అనభిజ్ఝా ఞాణసమ్పయుత్తచిత్తేన విరమన్తస్స అదోసఅమోహవసేన ద్విమూలా. ఞాణవిప్పయుత్తచిత్తేన విరమన్తస్స అదోసవసేన ఏకమూలా. అలోభో పన అత్తనావ అత్తనో మూలం న హోతి. అబ్యాపాదేపి ఏసేవ నయో. సమ్మాదిట్ఠి అలోభాదోసవసేన ద్విమూలావాతి.

కుసలకమ్మపథకథా నిట్ఠితా.

౪౧. ఏవం దసకుసలకమ్మపథవసేన సీలం దస్సేత్వా ఇదాని నేక్ఖమ్మాదీనం అరహత్తమగ్గపరియోసానానం సత్తతింసధమ్మానం వసేన దస్సేతుం నేక్ఖమ్మేన కామచ్ఛన్దం సంవరట్ఠేన సీలం, అవీతిక్కమట్ఠేన సీలన్తిఆదిమాహ. తత్థ యస్మా నేక్ఖమ్మేన కామచ్ఛన్దం సంవరతి న వీతిక్కమతి, తస్మా నేక్ఖమ్మం సీలన్తి అధిప్పాయో. పచ్చత్తత్థే వా కరణవచనం, నేక్ఖమ్మన్తి అత్థో. ఏస నయో సేసేసు. పాళియం పన నేక్ఖమ్మఅబ్యాపాదే దస్సేత్వా హేట్ఠా వుత్తనయత్తా సేసం సఙ్ఖిపిత్వా అన్తే అరహత్తమగ్గోయేవ దస్సితో.

ఏవం సంవరఅవీతిక్కమవసేన సీలం దస్సేత్వా ఇదాని తేసంయేవ ద్విన్నం పభేదదస్సనత్థం పఞ్చ సీలాని పాణాతిపాతస్స పహానం సీలన్తిఆదిమాహ. ఏత్థ చ పాణాతిపాతస్స పహానం సీలం, పాణాతిపాతా వేరమణీ సీలం, పాణాతిపాతస్స పటిపక్ఖచేతనా సీలం, పాణాతిపాతస్స సంవరో సీలం, పాణాతిపాతస్స అవీతిక్కమో సీలన్తి యోజనా కాతబ్బా. పహానన్తి చ కోచి ధమ్మో నామ నత్థి అఞ్ఞత్ర వుత్తప్పకారానం పాణాతిపాతాదీనం అనుప్పాదమత్తతో. యస్మా పన తం తం పహానం తస్స తస్స కుసలస్స ధమ్మస్స పతిట్ఠానట్ఠేన ఉపధారణం హోతి, విప్పకిణ్ణసభావాకరణేన చ సమోధానం, తస్మా పుబ్బే వుత్తేనేవ ఉపధారణసమోధానసఙ్ఖాతేన సీలనట్ఠేన సీలన్తి వుత్తం. ఇతరే చత్తారో ధమ్మా తతో తతో వేరమణివసేన తస్స తస్స సంవరవసేన తదుభయసమ్పయుత్తచేతనావసేన తం తం అవీతిక్కమన్తస్స అవీతిక్కమవసేన చ చేతసో పవత్తిసభావం సన్ధాయ వుత్తా.

అథ వా పహానమ్పి ధమ్మతో అత్థియేవ. కథం? పహీయతే అనేన పాణాతిపాతాదిపటిపక్ఖో, పజహతి వా తం పటిపక్ఖన్తి పహానం. కిం తం? సబ్బేపి కుసలా ఖన్ధా. అఞ్ఞే పన ఆచరియా ‘‘నేక్ఖమ్మాదీసుపి ‘వేరమణీ సీల’న్తి వచనమత్తం గహేత్వా సబ్బకుసలేసుపి నియతయేవాపనకభూతా విరతి నామ అత్థీ’’తి వదన్తి, న తథా ఇధాతి. ఏవమిమేహి పహానాదీహి పఞ్చహి పదేహి విసేసేత్వా పరియన్తాపరియన్తసీలద్వయే అపరియన్తసీలమేవ వుత్తం. తస్మా ఏవ హి ఏవరూపాని సీలాని చిత్తస్స అవిప్పటిసారాయ సంవత్తన్తి…పే… సచ్ఛికాతబ్బం సచ్ఛికరోన్తో సిక్ఖతీతి వుత్తం.

తత్థ అవిప్పటిసారాయ సంవత్తన్తీతి ‘‘సంవరో అవిప్పటిసారత్థాయా’’తి (పరి. ౩౬౬) చ ‘‘అవిప్పటిసారత్థాని ఖో, ఆనన్ద, కుసలాని సీలాని అవిప్పటిసారానిసంసానీ’’తి (అ. ని. ౧౦.౧; ౧౧.౧) చ వచనతో అవిప్పటిసారత్థాయ సంవత్తన్తి. ‘‘అవిప్పటిసారో పామోజ్జత్థాయా’’తి (పరి. ౩౬౬) చ ‘‘యోనిసో మనసికరోతో పామోజ్జం జాయతీ’’తి (పటి. మ. ౧.౭౪) చ వచనతో పామోజ్జాయ సంవత్తన్తి. ‘‘పామోజ్జం పీతత్థాయా’’తి (పరి. ౩౬౬) చ ‘‘పముదితస్స పీతి జాయతీ’’తి (అ. ని. ౫.౨౬; సం. ని. ౫.౩౭౬; దీ. ని. ౩.౩౨౨) చ వచనతో పీతియా సంవత్తన్తి. ‘‘పీతి పస్సద్ధత్థాయా’’తి (పరి. ౩౬౬) చ ‘‘పీతిమనస్స కాయో పస్సమ్భతీ’’తి (అ. ని. ౫.౨౬; సం. ని. ౫.౩౭౬; దీ. ని. ౩.౩౨౨) చ వచనతో పస్సద్ధియా సంవత్తన్తి. ‘‘పస్సద్ధి సుఖత్థాయా’’తి (పరి. ౩౬౬) చ ‘‘పస్సద్ధకాయో సుఖం వేదేతీ’’తి (అ. ని. ౫.౨౬; సం. ని. ౫.౩౭౬; దీ. ని. ౩.౩౨౨) చ వచనతో సోమనస్సాయ సంవత్తన్తి. చేతసికం సుఖఞ్హి సోమనస్సన్తి వుచ్చతి. ఆసేవనాయాతి భుసా సేవనా ఆసేవనా. కస్స ఆసేవనా? అనన్తరం సోమనస్సవచనేన సుఖస్స వుత్తత్తా సుఖం సిద్ధం. ‘‘సుఖినో చిత్తం సమాధియతీ’’తి (అ. ని. ౫.౨౬; సం. ని. ౫.౩౭౬; దీ. ని. ౩.౩౨౨) చ వచనతో తేన సుఖేన సమాధి సిద్ధో హోతి. ఏవం సిద్ధస్స సమాధిస్స ఆసేవనా. తస్స సమాధిస్స ఆసేవనాయ సంవత్తన్తి, పగుణబలవభావాయ సంవత్తన్తీతి అత్థో. భావనాయాతి తస్సేవ సమాధిస్స వుద్ధియా. బహులీకమ్మాయాతి తస్సేవ సమాధిస్స పునప్పునం కిరియాయ. అవిప్పటిసారాదిపవత్తియా మూలకారణం హుత్వా సమాధిస్స సద్ధిన్ద్రియాదిఅలఙ్కారసాధనేన అలఙ్కారాయ సంవత్తన్తి. అవిప్పటిసారాదికస్స సమాధిసమ్భారస్స సాధనేన పరిక్ఖారాయ సంవత్తన్తి. ‘‘యే చ ఖో ఇమే పబ్బజితేన జీవితపరిక్ఖారా సముదానేతబ్బా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౧౯౨) వియ హి ఏత్థ సమ్భారత్థో పరిక్ఖారసద్దో. ‘‘రథో సీలపరిక్ఖారో, ఝానక్ఖో చక్కవీరియో’’తిఆదీసు (సం. ని. ౩.౫౪) పన అలఙ్కారత్థో. ‘‘సత్తహి నగరపరిక్ఖారేహి సుపరిక్ఖతం హోతీ’’తిఆదీసు (అ. ని. ౭.౬౭) పరివారత్థో. ఇధ పన అలఙ్కారపరివారానం విసుం ఆగతత్తా సమ్భారత్థోతి వుత్తం. సమ్భారత్థో చ పచ్చయత్థోతి. మూలకారణభావేనేవ సమాధిసమ్పయుత్తఫస్సాదిధమ్మసమ్పత్తిసాధనేన పరివారాయ సంవత్తన్తి. సమాధిస్స విపస్సనాయ చ పదట్ఠానభావపాపనేన వసీభావపాపనేన చ పరిపుణ్ణభావసాధనతో పారిపూరియా సంవత్తన్తి.

ఏవం సీలూపనిస్సయేన సబ్బాకారపరిపూరం సమాధిం దస్సేత్వా ఇదాని ‘‘సమాహితే చిత్తే యథాభూతం జానాతి పస్సతి, యథాభూతం జానం పస్సం నిబ్బిన్దతి, నిబ్బిన్దం విరజ్జతి, విరాగా విముచ్చతీ’’తి (పటి. మ. ౧.౭౩; దీ. ని. ౩.౩౫౯) వచనతో సీలమూలకాని సమాధిపదట్ఠానాని యథాభూతఞాణదస్సనాదీని దస్సేన్తో ఏకన్తనిబ్బిదాయాతిఆదిమాహ. నిబ్బిదాయ హి దస్సితాయ తస్సా పదట్ఠానభూతం యథాభూతఞాణదస్సనం దస్సితమేవ హోతి. తస్మిఞ్హి అసిద్ధే నిబ్బిదా న సిజ్ఝతీతి. తాని పన వుత్తత్థానేవ. యథాభూతఞాణదస్సనం పనేత్థ సప్పచ్చయనామరూపపరిగ్గహో.

ఏవం అమతమహానిబ్బానపరియోసానం సీలప్పయోజనం దస్సేత్వా ఇదాని తస్స సీలస్స అధిసీలసిక్ఖాభావం తమ్మూలకా చ అధిచిత్తఅధిపఞ్ఞాసిక్ఖా దస్సేతుకామో ఏవరూపానం సీలానం సంవరపారిసుద్ధి అధిసీలన్తిఆదిమాహ. తత్థ సంవరోయేవ పారిసుద్ధి సంవరపారిసుద్ధి. ఏవరూపానం అపరియన్తభూతానం వివట్టనిస్సితానం సీలానం సంవరపారిసుద్ధి వివట్టనిస్సితత్తా సేససీలతో అధికం సీలన్తి అధిసీలన్తి వుచ్చతి. సంవరపారిసుద్ధియా ఠితం చిత్తన్తి ఏదిసాయ సీలసంవరపారిసుద్ధియా పతిట్ఠితం చిత్తం సుట్ఠు అవిప్పటిసారాదీనం ఆవహనతో న విక్ఖేపం గచ్ఛతి, సమాధిస్మిం పతిట్ఠాతీతి అత్థో. అవిక్ఖేపోయేవ పారిసుద్ధి అవిక్ఖేపపారిసుద్ధి. సో సబ్బమలవిరహితో నిబ్బేధభాగియో సమాధి సేససమాధితో అధికత్తా అధిచిత్తన్తి వుచ్చతి. చిత్తసీసేన హేత్థ సమాధి నిద్దిట్ఠో. సంవరపారిసుద్ధిం సమ్మా పస్సతీతి పరిసుద్ధం సీలసంవరం ఞాతపరిఞ్ఞావసేన తీరణపరిఞ్ఞావసేన చ సమ్మా పస్సతి, ఏవమేవ అవిక్ఖేపపారిసుద్ధిసఙ్ఖాతం పరిసుద్ధం సమాధిం సమ్మా పస్సతి. ఏవం పస్సతో చస్స దస్సనసఙ్ఖాతా పారిసుద్ధి దస్సనపారిసుద్ధి. సాయేవ సేసపఞ్ఞాయ అధికత్తా అధిపఞ్ఞాతి వుచ్చతి. యో తత్థాతి యో తత్థ సంవరఅవిక్ఖేపదస్సనేసు. సంవరట్ఠోతి సంవరభావో. ఏవమేవ అవిక్ఖేపట్ఠదస్సనట్ఠా చ వేదితబ్బా. అధిసీలమేవ సిక్ఖా అధిసీలసిక్ఖా. ఏవం ఇతరాపి వేదితబ్బా.

ఏవం తిస్సో సిక్ఖాయో దస్సేత్వా ఇదాని తాసం పారిపూరిక్కమం దస్సేతుం ఇమా తిస్సో సిక్ఖాయో ఆవజ్జన్తో సిక్ఖతీతిఆదిమాహ. తస్సత్థో – పచ్చేకం పరిపూరేతుం ఆవజ్జన్తోపి సిక్ఖతి నామ, ఆవజ్జేత్వా ‘‘అయం నామ సిక్ఖా’’తి జానన్తోపి సిక్ఖతి నామ, జానిత్వా పునప్పునం పస్సన్తోపి సిక్ఖతి నామ, పస్సిత్వా యథాదిట్ఠం పచ్చవేక్ఖన్తోపి సిక్ఖతి నామ, పచ్చవేక్ఖిత్వా తత్థేవ చిత్తం అచలం కత్వా పతిట్ఠపేన్తోపి సిక్ఖతి నామ, తంతంసిక్ఖాసమ్పయుత్తసద్ధావీరియసతిసమాధిపఞ్ఞాహి సకసకకిచ్చం కరోన్తోపి సిక్ఖతి నామ, అభిఞ్ఞేయ్యాభిజాననాదికాలేపి తం తం కిచ్చం కరోన్తో తిస్సోపి సిక్ఖాయో సిక్ఖతి నామాతి. పున పఞ్చ సీలానీతిఆదీని వుత్తత్థానేవ. అరహత్తమగ్గేన సబ్బకిలేసానన్తిఆదీసు పన అరహన్తానం సుట్ఠు విప్పటిసారాదిఅభావతో ఆసేవనాదిభావతో చ తాని పదాని యుజ్జన్తేవ. ఏకన్తనిబ్బిదాయాతిఆదీని పన సతిపట్ఠానసమ్మప్పధానాని వియ మగ్గక్ఖణేయేవ యోజేతబ్బాని.

౪౨. సంవరపారిసుద్ధిం సమ్మా పస్సతి, అవిక్ఖేపపారిసుద్ధిం సమ్మా పస్సతీతి ఇదం పన వచనద్వయం ఫలసమాపత్తత్థాయ విపస్సనావసేన యోజేతబ్బం, దుతియవచనం పన నిరోధసమాపత్తత్థాయ విపస్సనావసేనాపి యుజ్జతి. ఆవజ్జన్తో సిక్ఖతీతిఆదీసు పఞ్చసు వచనేసు అరహతో సిక్ఖితబ్బాభావేపి అసేక్ఖసీలక్ఖన్ధాదిసభావతో ‘‘సిక్ఖతీ’’తి వుత్తన్తి వేదితబ్బం. సద్ధాయ అధిముచ్చన్తో సిక్ఖతీతిఆదీని పన మగ్గక్ఖణఞ్ఞేవ సన్ధాయ వుత్తాని. అఞ్ఞానిపి ఉపచారప్పనావిపస్సనామగ్గవసేన వుత్తాని వచనాని యథాయోగం యోజేతబ్బానీతి.

సీలమయఞాణనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.