౧. సుతమయఞాణనిద్దేసవణ్ణనా

విస్సజ్జనుద్దేసవణ్ణనా

౧. ఇదాని యథానిక్ఖిత్తేన ఉద్దేసేన సఙ్గహితే ధమ్మే పభేదతో దస్సేతుం కథం సోతావధానే పఞ్ఞా సుతమయే ఞాణన్తిఆది నిద్దేసవారో ఆరద్ధో. తత్థ యం వుత్తం, ‘‘సోతావధానే పఞ్ఞా సుతమయే ఞాణ’’న్తి, తం కథం హోతీతి? అయం కథేతుకమ్యతాపుచ్ఛా. పఞ్చవిధా హి పుచ్ఛా – అదిట్ఠజోతనాపుచ్ఛా, దిట్ఠసంసన్దనాపుచ్ఛా, విమతిచ్ఛేదనాపుచ్ఛా, అనుమతిపుచ్ఛా, కథేతుకమ్యతాపుచ్ఛాతి. తాసం ఇదం నానత్తం –

కతమా అదిట్ఠజోతనాపుచ్ఛా? (మహాని. ౧౫౦; చూళని. పుణ్ణకమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౧౨) పకతియా లక్ఖణం అఞ్ఞాతం హోతి అదిట్ఠం అతులితం అతీరితం అవిభూతం అవిభావితం, తస్స ఞాణాయ దస్సనాయ తులనాయ తీరణాయ విభూతాయ విభావనత్థాయ పఞ్హం పుచ్ఛతి, అయం అదిట్ఠజోతనాపుచ్ఛా.

కతమా దిట్ఠసంసన్దనాపుచ్ఛా? (మహాని. ౧౫౦; చూళని. పుణ్ణకమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౧౨) పకతియా లక్ఖణం ఞాతం హోతి దిట్ఠం తులితం తీరితం విభూతం విభావితం, సో అఞ్ఞేహి పణ్డితేహి సద్ధిం సంసన్దనత్థాయ పఞ్హం పుచ్ఛతి, అయం దిట్ఠసంసన్దనాపుచ్ఛా.

కతమా విమతిచ్ఛేదనాపుచ్ఛా? (మహాని. ౧౫౦; చూళని. పుణ్ణకమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౧౨) పకతియా సంసయపక్ఖన్దో హోతి విమతిపక్ఖన్దో ద్వేళ్హకజాతో ‘‘ఏవం ను ఖో, నను ఖో, కిం ను ఖో, కథం ను ఖో’’తి? సో విమతిచ్ఛేదనత్థాయ పఞ్హం పుచ్ఛతి, అయం విమతిచ్ఛేదనాపుచ్ఛా.

కతమా అనుమతిపుచ్ఛా? భగవా భిక్ఖూనం అనుమతియా పఞ్హం పుచ్ఛతి – ‘‘తం కిం మఞ్ఞథ, భిక్ఖవే, రూపం నిచ్చం వా అనిచ్చం వా’’తి? ‘‘అనిచ్చం, భన్తే’’. ‘‘యం పనానిచ్చం, దుక్ఖం వా తం సుఖం వా’’తి? ‘‘దుక్ఖం, భన్తే’’. ‘‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం విపరిణామధమ్మం, కల్లం ను తం సమనుపస్సితుం ‘ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’’తి? ‘‘నో హేతం, భన్తే’’తి (మహావ. ౨౧), అయం అనుమతిపుచ్ఛా.

కతమా కథేతుకమ్యతాపుచ్ఛా? భగవా భిక్ఖూనం కథేతుకమ్యతాయ పఞ్హం పుచ్ఛతి – ‘‘చత్తారోమే, భిక్ఖవే, సతిపట్ఠానా. కతమే చత్తారో’’తి (సం. ని. ౫.౩౯౦)? అయం కథేతుకమ్యతాపుచ్ఛాతి. తాసు అయం థేరస్స కథేతుకమ్యతాపుచ్ఛాతి వేదితబ్బా.

ఇదాని సమాతికుద్దేసాయ కథేతుకమ్యతాపుచ్ఛాయ ‘‘ఇమే ధమ్మా అభిఞ్ఞేయ్యాతి సోతావధానం, తంపజాననా పఞ్ఞా సుతమయే ఞాణ’’న్తిఆదయో సోళస విస్సజ్జనుద్దేసా. తత్థ ఇమే ధమ్మా అభిఞ్ఞేయ్యాతి ‘‘దేసయన్తస్సా’’తి పాఠసేసో. ఇమే ధమ్మా అభిజానితబ్బాతి సత్థునో, అఞ్ఞతరస్స వా గరుట్ఠానియస్స సబ్రహ్మచారిస్స ధమ్మం దేసయన్తస్స పుబ్బే వుత్తనయేన సోతావధానం సుతం సోతావధానం నామ. తంపజాననా పఞ్ఞా తస్స సుతస్స పజాననా పరియాయపరిచ్ఛిన్దకపఞ్ఞా సుతమయే ఞాణం నామాతి అత్థో. తస్స పజాననా తంపజాననాతి సామివచనసమాసో. తం పజాననాతి విభత్తివిపల్లాసవసేన ఉపయోగవచనం వా. అభిఞ్ఞేయ్యాతి చ సభావలక్ఖణావబోధవసేన సోభనేనాకారేన జానితబ్బా. పరిఞ్ఞేయ్యాతి సామఞ్ఞలక్ఖణావబోధవసేన కిచ్చసమాపనవసేన చ బ్యాపిత్వా జానితబ్బా. భావేతబ్బాతి వడ్ఢేతబ్బా. సచ్ఛికాతబ్బాతి పచ్చక్ఖం కాతబ్బా. దువిధా హి సచ్ఛికిరియా పటిలాభసచ్ఛికిరియా ఆరమ్మణసచ్ఛికిరియా చ. పచ్చనీకసముదాచారవసేన పరిహానియసఙ్ఖాతం హానం భజన్తీతి హానభాగియా. తదనుధమ్మతాయ సతియా సణ్ఠానవసేన ఠానసఙ్ఖాతం ఠితిం భజన్తీతి ఠితిభాగియా. ఉపరివిసేసాధిగమవసేన విసేసం భజన్తీతి విసేసభాగియా. అనిబ్బిద్ధపుబ్బం అప్పదాలితపుబ్బం లోభక్ఖన్ధం దోసక్ఖన్ధం మోహక్ఖన్ధం నిబ్బిజ్ఝతి పదాలేతీతి అరియమగ్గో నిబ్బేధో నామ, నిబ్బిదాసహగతానం సఞ్ఞామనసికారానం సముదాచారవసేన తం నిబ్బేధం భజన్తీతి నిబ్బేధభాగియా.

సబ్బే సఙ్ఖారాతి సబ్బే సప్పచ్చయా ధమ్మా. తే హి సఙ్ఖతసఙ్ఖారా నామ. పచ్చయేహి సఙ్గమ్మ కరీయన్తీతి సఙ్ఖారా, తే ఏవ పచ్చయేహి సఙ్గమ్మ కతత్తా సఙ్ఖతాతి విసేసేత్వా వుత్తా. కమ్మనిబ్బత్తా తేభూమకరూపారూపధమ్మా అభిసఙ్ఖతసఙ్ఖారాతి అట్ఠకథాసు (విసుద్ధి. ౨.౫౮౭; విభ. అట్ఠ. ౨౨౬ సఙ్ఖారపదనిద్దేస) వుత్తా. తేపి ‘‘అనిచ్చా వ సఙ్ఖారా’’తిఆదీసు (సం. ని. ౧.౧౮౬; ౨.౧౪౩; దీ. ని. ౨.౨౨౧, ౨౭౨) సఙ్ఖతసఙ్ఖారేసు సఙ్గహం గచ్ఛన్తి. ‘‘అవిజ్జాగతో అయం, భిక్ఖవే, పురిసపుగ్గలో పుఞ్ఞఞ్చేవ సఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరోతీ’’తిఆదీసు (సం. ని. ౨.౫౧) అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారావ ఆగతా తేభూమికకుసలాకుసలచేతనా అభిసఙ్ఖరణకసఙ్ఖారా నామ. ‘‘యావతికా అభిసఙ్ఖారస్స గతి, తావతికం గన్త్వా అక్ఖాహతం మఞ్ఞే అట్ఠాసీ’’తిఆదీసు ఆగతం కాయికం చేతసికం వీరియం పయోగాభిసఙ్ఖారో నామ. ‘‘సఞ్ఞావేదయితనిరోధం సమాపన్నస్స ఖో, ఆవుసో విసాఖ, భిక్ఖునో పఠమం నిరుజ్ఝతి వచీసఙ్ఖారో, తతో కాయసఙ్ఖారో, తతో చిత్తసఙ్ఖారో’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౪౬౪) ఆగతా వితక్కవిచారా. వాచం సఙ్ఖరోన్తీతి వచీసఙ్ఖారా. అస్సాసపస్సాసా కాయేన సఙ్ఖరీయన్తీతి కాయసఙ్ఖారా. సఞ్ఞా చ వేదనా చ చిత్తేన సఙ్ఖరీయన్తీతి చిత్తసఙ్ఖారా. ఇధ పన సఙ్ఖతసఙ్ఖారా అధిప్పేతా.

అనిచ్చాతి హుత్వా అభావట్ఠేన. దుక్ఖాతి పీళనట్ఠేన. సబ్బే ధమ్మాతి నిబ్బానమ్పి అన్తోకత్వా వుత్తా. అనత్తాతి అవసవత్తనట్ఠేన. ఇదం దుక్ఖం అరియసచ్చన్తిఆదీసు ‘‘దుక్ఖసముదయో దుక్ఖనిరోధో’’తి వత్తబ్బే ‘‘దుక్ఖసముదయం దుక్ఖనిరోధ’’న్తి లిఙ్గవిపల్లాసో కతో. యస్మా పన బుద్ధాదయో అరియా పటివిజ్ఝన్తి, తస్మా అరియసచ్చానీతి వుచ్చన్తి. యథాహ ‘‘చత్తారిమాని, భిక్ఖవే, అరియసచ్చాని…పే… ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారి అరియసచ్చాని. అరియా ఇమాని పటివిజ్ఝన్తి, తస్మా అరియసచ్చానీతి వుచ్చన్తీ’’తి. అరియస్స సచ్చానీతిపి అరియసచ్చాని. యథాహ ‘‘సదేవకే లోకే…పే… సదేవమనుస్సాయ తథాగతో అరియో, తస్మా అరియసచ్చానీతి వుచ్చన్తీ’’తి (సం. ని. ౫.౧౦౯౮). ఏతేసం అభిసమ్బుద్ధత్తా అరియభావసిద్ధితోపి అరియసచ్చాని. యథాహ ‘‘ఇమేసం ఖో, భిక్ఖవే, చతున్నం అరియసచ్చానం యథాభూతం అభిసమ్బుద్ధత్తా తథాగతో అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో అరియోతి వుచ్చతీ’’తి (సం. ని. ౫.౧౦౯౩). అరియాని సచ్చానీతిపి అరియసచ్చాని. అరియానీతి అవితథాని, అవిసంవాదకానీతి అత్థో. యథాహ ‘‘ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారి అరియసచ్చాని తథాని అవితథాని అనఞ్ఞథాని, తస్మా అరియసచ్చానీతి వుచ్చన్తీ’’తి (సం. ని. ౫.౧౦౯౭). సచ్చానీతి కో సచ్చట్ఠోతి చే? యో పఞ్ఞాచక్ఖునా ఉపపరిక్ఖమానానం మాయావ విపరీతో, మరీచీవ విసంవాదకో, తిత్థియానం పరికప్పితఅత్తావ అనుపలబ్భసభావో చ న హోతి, అథ ఖో బాధనపభవసన్తినియ్యానప్పకారేన తచ్ఛావిపరీతభూతభావేన అరియఞాణస్స గోచరో హోతియేవ. ఏస అగ్గిలక్ఖణం వియ లోకపకతి వియ చ తచ్ఛావిపరీతభూతభావో సచ్చట్ఠోతి వేదితబ్బో. యథాహ ‘‘ఇదం దుక్ఖన్తి, భిక్ఖవే, తథమేతం అవితథమేతం అనఞ్ఞథమేత’’న్తి (సం. ని. ౫.౧౦౯౦) విత్థారో. అపిచ –

నాబాధకం యతో దుక్ఖం, దుక్ఖా అఞ్ఞం న బాధకం;

బాధకత్తనియామేన, తతో సచ్చమిదం మతం.

తం వినా నాఞ్ఞతో దుక్ఖం, న హోతి న చ తం తతో;

దుక్ఖహేతు నియామేన, ఇతి సచ్చం విసత్తికా.

నాఞ్ఞా నిబ్బానతో సన్తి, సన్తం న చ న తం యతో;

సన్తభావనియామేన, తతో సచ్చమిదం మతం.

మగ్గా అఞ్ఞం న నియ్యానం, అనియ్యానో న చాపి సో;

తచ్ఛనియ్యానభావేన, ఇతి సో సచ్చసమ్మతో.

ఇతి తచ్ఛావిపల్లాస-భూతభావం చతూస్వపి;

దుక్ఖాదీస్వవిసేసేన, సచ్చట్ఠం ఆహు పణ్డితాతి.

సో పనాయం సచ్చసద్దో అనేకేసు అత్థేసు దిస్సతి. సేయ్యథిదం – ‘‘సచ్చం భణే న కుజ్ఝేయ్యా’’తిఆదీసు (ధ. ప. ౨౨౪) వాచాసచ్చే. ‘‘సచ్చే ఠితా సమణబ్రాహ్మణా చా’’తిఆదీసు (జా. ౨.౨౧.౪౩౩) విరతిసచ్చే. ‘‘కస్మా ను సచ్చాని వదన్తి నానా, పవాదియాసే కుసలావదానా’’తిఆదీసు (సు. ని. ౮౯౧) దిట్ఠిసచ్చే. ‘‘ఏకఞ్హి సచ్చం న దుతీయమత్థి, యస్మిం పజా నో వివదే పజాన’’న్తిఆదీసు (సు. ని. ౮౯౦; మహాని. ౧౧౯) పరమత్థసచ్చే నిబ్బానే చేవ మగ్గే చ. ‘‘చతున్నం సచ్చానం కతి కుసలా కతి అకుసలా’’తిఆదీసు (విభ. ౨౧౬) అరియసచ్చే. స్వాయమిధాపి అరియసచ్చే పవత్తతీతి.

నిద్దేసవారసఙ్గహితస్స విస్సజ్జనుద్దేసస్స

అత్థవణ్ణనా నిట్ఠితా.

అభిఞ్ఞేయ్యనిద్దేసవణ్ణనా

౨. ఇదాని విస్సజ్జనుద్దేససఙ్గహితే ధమ్మే పభేదతో దస్సేతుం కథం ఇమే ధమ్మా అభిఞ్ఞేయ్యాతిఆది నిద్దేసవారో ఆరద్ధో. తత్థ అభిఞ్ఞేయ్యనిద్దేసాదీసు పఞ్చసు ఆదితో ఏకకాదివసేన దస దస విస్సజ్జనాని దసుత్తరపరియాయేన సంసన్దేత్వా ఉద్దిట్ఠాని. తేసు అభిఞ్ఞేయ్యనిద్దేసే తావ సబ్బే సత్తాతి కామభవాదీసు సఞ్ఞాభవాదీసు ఏకవోకారభవాదీసు చ సబ్బభవేసు సబ్బే సత్తా. ఆహారట్ఠితికాతి ఆహారతో ఠితి ఏతేసన్తి ఆహారట్ఠితికా. ఠితీతి చేత్థ సకక్ఖణే అత్థితా అధిప్పేతా. ఇతి సబ్బసత్తానం ఠితిహేతు ఆహారో నా ఏకో ధమ్మో అధికేన ఞాణేన జానితబ్బో. పచ్చయే హి అభిఞ్ఞాతే పచ్చయుప్పన్నాపి అభిఞ్ఞాతా హోన్తి ఉభిన్నమ్పి అఞ్ఞమఞ్ఞాపేక్ఖత్తా. ఏతేన ఞాతపరిఞ్ఞా వుత్తా హోతి. నను చ ఏవం సన్తే యం వుత్తం ‘‘అసఞ్ఞసత్తా దేవా అహేతుకా అనాహారా అఫస్సకా’’తిఆది (విభ. ౧౦౧౭), తం విరుజ్ఝతీతి. తఞ్చ న విరుజ్ఝతి. తేసఞ్హి ఝానం ఆహారోతి. ఏవం సన్తేపి ‘‘చత్తారోమే, భిక్ఖవే, ఆహారా భూతానం వా సత్తానం ఠితియా, సమ్భవేసీనం వా అనుగ్గహాయ. కతమే చత్తారో? కబళీకారో ఆహారో ఓళారికో వా సుఖుమో వా, ఫస్సో దుతియో, మనోసఞ్చేతనా తతియా, విఞ్ఞాణం చతుత్థ’’న్తి (సం. ని. ౨.౧౧) ఇదం విరుజ్ఝతీతి. ఇదమ్పి న విరుజ్ఝతి. ఏతస్మిఞ్హి సుత్తే నిప్పరియాయేన ఆహారలక్ఖణావ ధమ్మా ఆహారాతి వుత్తా. ఇధ పన పరియాయేన పచ్చయో ఆహారోతి వుత్తో. సబ్బసఙ్ఖతధమ్మానఞ్హి పచ్చయో లద్ధుం వట్టతి, సో చ యం యం ఫలం జనేతి, తం తం ఆహరతి నామ. తస్మా ఆహారోతి వుచ్చతి. తేనేవాహ –

‘‘అవిజ్జమ్పాహం, భిక్ఖవే, సాహారం వదామి, నో అనాహారం. కో చ, భిక్ఖవే, అవిజ్జాయ ఆహారో? ‘పఞ్చ నీవరణా’తిస్స వచనీయం. పఞ్చ నీవరణేపాహం, భిక్ఖవే, సాహారే వదామి, నో అనాహారే. కో చ, భిక్ఖవే, పఞ్చన్నం నీవరణానం ఆహారో. ‘అయోనిసో మనసికారో’తిస్స వచనీయ’’న్తిఆది (అ. ని. ౧౦.౬౧). అయం ఇధ అధిప్పేతో.

ఏతస్మిఞ్హి పచ్చయాహారే గహితే పరియాయాహారోపి నిప్పరియాయాహారోపి సబ్బో గహితోవ హోతి.

తత్థ అసఞ్ఞభవే పచ్చయాహారో లబ్భతి. అనుప్పన్నే హి బుద్ధే తిత్థాయతనే పబ్బజిత్వా వాయోకసిణే పరికమ్మం కత్వా చతుత్థజ్ఝానం నిబ్బత్తేత్వా తతో వుట్ఠాయ ‘‘ధీ చిత్తం, ధీ చిత్తం, చిత్తస్స నామ అభావోయేవ సాధు. చిత్తఞ్హి నిస్సాయ వధబన్ధనాదిపచ్చయం దుక్ఖం ఉప్పజ్జతి, చిత్తే అసతి నత్థేత’’న్తి ఖన్తిం రుచిం ఉప్పాదేత్వా అపరిహీనజ్ఝానా కాలంకత్వా అసఞ్ఞభవే నిబ్బత్తన్తి. యో యస్స ఇరియాపథో మనుస్సలోకే పణిహితో అహోసి, సో తేన ఇరియాపథేన నిబ్బత్తిత్వా పఞ్చ కప్పసతాని తిట్ఠతి. ఏత్తకం అద్ధానం నిపన్నో వియ నిసిన్నో వియ ఠితో వియ హోతి. ఏవరూపానఞ్చ సత్తానం పచ్చయాహారో లబ్భతి. తే హి యం ఝానం భావేత్వా నిబ్బత్తా, తదే నేసం పచ్చయో హోతి. యథా జియావేగేన ఖిత్తసరో యావ జియావేగో అత్థి, తావ గచ్ఛతి, ఏవం యావ ఝానపచ్చయో అత్థి, తావ తిట్ఠన్తి. తస్మిం నిట్ఠితే ఖీణవేగో సరో వియ పతన్తి.

యే పన తే నేరయికా ‘‘నేవుట్ఠానఫలూపజీవినో న పుఞ్ఞఫలూపజీవినో’’తి వుత్తా, తేసం కో ఆహారోతి? తేసం కమ్మమేవ ఆహారోతి. కిం పఞ్చ ఆహారా అత్థీతి? ‘‘పఞ్చ, న పఞ్చా’’తి ఇదం న వత్తబ్బం. నను ‘‘పచ్చయో ఆహారో’’తి వుత్తో, తస్మా యేన కమ్మేన తే నిరయే నిబ్బత్తా, తదేవ తేసం ఠితిపచ్చయత్తా ఆహారో. యం సన్ధాయ ఇదం వుత్తం ‘‘న తావ కాలం కరోతి, యావ న తం పాపకమ్మం బ్యన్తీ హోతీ’’తి (అ. ని. ౩.౩౬; మ. ని. ౩.౨౫౦). తస్మా ఆహారట్ఠితికాతి పచ్చయట్ఠితికాతి అత్థో. కబళీకారం ఆహారం ఆరబ్భాతి చేత్థ వివాదో న కాతబ్బో. ముఖే ఉప్పన్నఖేళోపి హి తేసం ఆహారకిచ్చం సాధేతి. ఖేళో హి నిరయే దుక్ఖవేదనీయో హుత్వా పచ్చయో హోతి, సగ్గే సుఖవేదనీయో. ఇతి కామభవే నిప్పరియాయేన చత్తారో ఆహారా, రూపారూపభవేసు ఠపేత్వా అసఞ్ఞభవం సేసానం తయో, అసఞ్ఞానఞ్చేవ అవసేసానఞ్చ పచ్చయాహారోతి ఇమినా ఆహారేన సబ్బే సత్తా ఆహారట్ఠితికా.

సబ్బే సత్తాతి చ పుగ్గలాధిట్ఠానా ధమ్మదేసనా, సబ్బే సఙ్ఖారాతి అధిప్పాయో. భగవతోపి హి ధమ్మపుగ్గలానం వసేన చతుబ్బిధా దేసనా – ధమ్మాధిట్ఠానా ధమ్మదేసనా, ధమ్మాధిట్ఠానా పుగ్గలదేసనా, పుగ్గలాధిట్ఠానా పుగ్గలదేసనా, పుగ్గలాధిట్ఠానా ధమ్మదేసనాతి. ‘‘నాహం, భిక్ఖవే, అఞ్ఞం ఏకధమ్మమ్పి సమనుపస్సామి, యం ఏవం భావితం కమ్మనియం హోతి, యథయిదం చిత్తం. చిత్తం, భిక్ఖవే, భావితం కమ్మనియం హోతీ’’తి (అ. ని. ౧.౨౨) ఏవరూపీ ధమ్మాధిట్ఠానా ధమ్మదేసనా. ‘‘అట్ఠానమేతం, భిక్ఖవే, అనవకాసో యం దిట్ఠిసమ్పన్నో పుగ్గలో కఞ్చి సఙ్ఖారం నిచ్చతో ఉపగచ్ఛేయ్య, నేతం ఠానం విజ్జతీ’’తి (అ. ని. ౧.౨౬౮) ఏవరూపీ ధమ్మాధిట్ఠానా పుగ్గలదేసనా. ‘‘ఏకపుగ్గలో, భిక్ఖవే, లోకే ఉప్పజ్జమానో ఉప్పజ్జతి బహుజనహితాయ బహుజనసుఖాయ లోకానుకమ్పాయ అత్థాయ హితాయ సుఖాయ దేవమనుస్సాన’’న్తి (అ. ని. ౧.౧౭౦, ౩౦౯), ఏవరూపీ పుగ్గలాధిట్ఠానా పుగ్గలదేసనా. ‘‘ఏకపుగ్గలస్స భిక్ఖవే, పాతుభావా మహతో చక్ఖుస్స పాతుభావో హోతీ’’తి (అ. ని. ౧.౧౭౫-౧౮౬) ఏవరూపీ పుగ్గలాధిట్ఠానా ధమ్మదేసనా. తాసు ఇధ పుగ్గలాధిట్ఠానా ధమ్మదేసనా. ఉపరి యావ దసకా ధమ్మానంయేవ గహితత్తా సత్తగ్గహణేన ధమ్మగ్గహణం కతన్తి వేదితబ్బం, విసేసేన వా సత్తసన్తానపరియాపన్నధమ్మానంయేవ అధికేన ఞాణేన సభావతో ఉపపరిక్ఖితబ్బత్తా సత్తగ్గహణం కతన్తి వేదితబ్బం, సఙ్ఖారే ఉపాదాయ సత్తోతి పఞ్ఞత్తిమత్తసమ్భవతో వా ఫలోపచారేన సఙ్ఖారా ‘‘సత్తా’’తి వుత్తాతి వేదితబ్బం. న హి కోచి సత్తో పచ్చయట్ఠితికో అత్థి అఞ్ఞత్ర సఙ్ఖారేహి, వోహారవసేన పన ఏవం వుచ్చతి. ఏవమేతేన ఞాతపరిఞ్ఞా వుత్తా హోతి.

ద్వే ధాతుయోతి సఙ్ఖతా చ ధాతు అసఙ్ఖతా చ ధాతు. తత్థ అనేకేహి పచ్చయేహి సఙ్గమ్మ కతా పఞ్చక్ఖన్ధా సఙ్ఖతా ధాతు, కేహిచి పచ్చయేహి అకతం నిబ్బానం అసఙ్ఖతా ధాతు.

తిస్సో ధాతుయోతి కామధాతు రూపధాతు అరూపధాతు (విభ. ౧౮౧-౧౮౨). తత్థ కతమా కామధాతు? హేట్ఠతో అవీచినిరయం పరియన్తం కరిత్వా ఉపరితో పరనిమ్మితవసవత్తీ దేవే అన్తోకరిత్వా యం ఏతస్మిం అన్తరే ఏత్థావచరా ఏత్థ పరియాపన్నా ఖన్ధా ధాతూ ఆయతనా రూపా వేదనా సఞ్ఞా సఙ్ఖారా విఞ్ఞాణం. అయం వుచ్చతి కామధాతు (విభ. ౧౮౨; ధ. స. ౧౨౮౭). తత్థ కతమా రూపధాతు? హేట్ఠతో బ్రహ్మలోకం పరియన్తం కరిత్వా ఉపరితో అకనిట్ఠే దేవే అన్తోకరిత్వా యం ఏతస్మిం అన్తరే ఏత్థావచరా ఏత్థ పరియాపన్నా సమాపన్నస్స వా ఉపపన్నస్స వా దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారిస్స వా చిత్తచేతసికా ధమ్మా. అయం వుచ్చతి రూపధాతు. తత్థ కతమా అరూపధాతు? హేట్ఠతో ఆకాసానఞ్చాయతనూపగే దేవే పరియన్తం కరిత్వా ఉపరితో నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనూపగే దేవే అన్తోకరిత్వా యం ఏతస్మిం అన్తరే ఏత్థావచరా ఏత్థ పరియాపన్నా సమాపన్నస్స వా ఉపపన్నస్స వా దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారిస్స వా చిత్తచేతసికా ధమ్మా. అయం వుచ్చతి అరూపధాతు. అట్ఠకథాయం పన ‘‘కామధాతూతి కామభవో పఞ్చక్ఖన్ధా లబ్భన్తి, రూపధాతూతి రూపభవో పఞ్చక్ఖన్ధా లబ్భన్తి. అరూపధాతూతి అరూపభవో చత్తారో ఖన్ధా లబ్భన్తీ’’తి వుత్తం. అయం దసుత్తరపరియాయేన యోజనా.

సఙ్గీతిపరియాయేన పన ‘‘తిస్సో కుసలధాతుయో – నేక్ఖమ్మధాతు అబ్యాపాదధాతు అవిహింసాధాతు. అపరాపి తిస్సో ధాతుయో – రూపధాతు అరూపధాతు నిరోధధాతు. అపరాపి తిస్సో ధాతుయో – హీనా ధాతు మజ్ఝిమా ధాతు పణీతా ధాతూ’’తి (దీ. ని. ౧.౩.౩౦౫) వుత్తా ధాతుయోపి ఏత్థ యుజ్జన్తి (విభ. ౧౮౧-౧౮౨). నేక్ఖమ్మపటిసంయుత్తో తక్కో వితక్కో…పే… సమ్మాసఙ్కప్పో. అయం వుచ్చతి నేక్ఖమ్మధాతు. సబ్బేపి కుసలా ధమ్మా నేక్ఖమ్మధాతు. అబ్యాపాదపటిసంయుత్తో తక్కో వితక్కో…పే… సమ్మాసఙ్కప్పో అబ్యాపాదధాతు. యా సత్తేసు మేత్తి మేత్తాయనా మేత్తాయితత్తం మేత్తాచేతోవిముత్తి. అయం వుచ్చతి అబ్యాపాదధాతు. అవిహింసాపటిసంయుత్తో తక్కో వితక్కో…పే… సమ్మాసఙ్కప్పో అవిహింసాధాతు. యా సత్తేసు కరుణా కరుణాయనా కరుణాయితత్తం కరుణాచేతోవిముత్తి. అయం వుచ్చతి అవిహింసాధాతు (విభ. ౧౮౨). రూపారూపధాతుయో వుత్తాయేవ. నిరోధధాతు నిబ్బానం. హీనా ధాతు ద్వాదసాకుసలచిత్తుప్పాదా, మజ్ఝిమా ధాతు అవసేసా తేభూమకధమ్మా. పణీతా ధాతు నవ లోకుత్తరధమ్మా. సబ్బాపి చ నిజ్జీవట్ఠేన ధాతు.

చత్తారి అరియసచ్చానీతి దుక్ఖం అరియసచ్చం, దుక్ఖసముదయం అరియసచ్చం, దుక్ఖనిరోధం అరియసచ్చం, దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా అరియసచ్చం. ఇమేసం వణ్ణనా సచ్చవిస్సజ్జనేసుయేవ భవిస్సతి.

పఞ్చ విముత్తాయతనానీతి అత్తనో హితత్థాయ పరేహి పవత్తితధమ్మదేసనాసవనం, పరేసం హితత్థాయ అత్తనో యథాసుతధమ్మదేసనా, యథాసుతస్స ధమ్మస్స సజ్ఝాయకరణం, యథాసుతస్స ధమ్మస్స చేతసా అనువితక్కనం, కసిణాసుభాదీసు అనుకూలం ఆరమ్మణన్తి, ఇమాని పఞ్చ విముచ్చనకారణాని. యథాహ –

‘‘ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో సత్థా ధమ్మం దేసేతి అఞ్ఞతరో వా గరుట్ఠానియో సబ్రహ్మచారీ, యథా యథా ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో సత్థా ధమ్మం దేసేతి అఞ్ఞతరో వా గరుట్ఠానియో సబ్రహ్మచారీ, తథా తథా సో తస్మిం ధమ్మే అత్థపటిసంవేదీ చ హోతి ధమ్మపటిసంవేదీ చ, తస్స అత్థపటిసంవేదినో ధమ్మపటిసంవేదినో పామోజ్జం జాయతి, పముదితస్స పీతి జాయతి, పీతిమనస్స కాయో పస్సమ్భతి, పస్సద్ధకాయో సుఖం వేదేతి, సుఖినో చిత్తం సమాధియతి, ఇదం పఠమం విముత్తాయతనం.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో న హేవ ఖో సత్థా ధమ్మం దేసేతి అఞ్ఞతరో వా గరుట్ఠానియో సబ్రహ్మచారీ, అపి చ ఖో యథాసుతం యథాపరియత్తం ధమ్మం విత్థారేన పరేసం దేసేతి. యథా యథా ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో…పే… సుఖినో చిత్తం సమాధియతి. ఇదం దుతియం విముత్తాయతనం.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో నహేవ ఖో సత్థా ధమ్మం దేసేతి అఞ్ఞతరో వా గరుట్ఠానియో సబ్రహ్మచారీ, నాపి యథాసుతం యథాపరియత్తం ధమ్మం విత్థారేన పరేసం దేసేతి, అపి చ ఖో యథాసుతం యథాపరియత్తం ధమ్మం విత్థారేన సజ్ఝాయం కరోతి. యథా యథా ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో…పే… సుఖినో చిత్తం సమాధియతి. ఇదం తతియం విముత్తాయతనం.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో నహేవ ఖో సత్థా ధమ్మం దేసేతి అఞ్ఞతరో వా గరుట్ఠానియో సబ్రహ్మచారీ, నాపి యథాసుతం యథాపరియత్తం ధమ్మం విత్థారేన పరేసం దేసేతి, నాపి యథాసుతం యథాపరియత్తం ధమ్మం విత్థారేన సజ్ఝాయం కరోతి, అపి చ ఖో యథాసుతం యథాపరియత్తం ధమ్మం చేతసా అనువితక్కేతి అనువిచారేతి మనసానుపేక్ఖతి. యథా యథా ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో…పే… సుఖినో చిత్తం సమాధియతి. ఇదం చతుత్థం విముత్తాయతనం.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో నహేవ ఖో సత్థా ధమ్మం దేసేతి అఞ్ఞతరో వా గరుట్ఠానియో సబ్రహ్మచారీ, నాపి యథాసుతం యథాపరియత్తం ధమ్మం విత్థారేన పరేసం దేసేతి, నాపి యథాసుతం యథాపరియత్తం ధమ్మం విత్థారేన సజ్ఝాయం కరోతి, నాపి యథాసుతం యథాపరియత్తం ధమ్మం చేతసా అనువితక్కేతి అనువిచారేతి మనసానుపేక్ఖతి, అపి చ ఖ్వస్స అఞ్ఞతరం సమాధినిమిత్తం సుగ్గహితం హోతి సుమనసికతం సూపధారితం సుప్పటివిద్ధం పఞ్ఞాయ, యథా యథా ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో అఞ్ఞతరం సమాధినిమిత్తం సుగ్గహితం హోతి సుమనసికతం సూపధారితం సుప్పటివిద్ధం పఞ్ఞాయ తథా తథా సో తస్మిం ధమ్మే అత్థపటిసంవేదీ చ హోతి ధమ్మపటిసంవేదీ చ. తస్స అత్థపటిసంవేదినో ధమ్మపటిసంవేదినో పామోజ్జం జాయతి, పముదితస్స పీతి జాయతి, పీతిమనస్స కాయో పస్సమ్భతి, పస్సద్ధకాయో సుఖం వేదేతి, సుఖినో చిత్తం సమాధియతి. ఇదం పఞ్చమం విముత్తాయతన’’న్తి (అ. ని. ౫.౨౬; దీ. ని. ౩.౩౨౨).

ఛ అనుత్తరియానీతి ఏత్థ నత్థి ఏతేసం ఉత్తరన్తి అనుత్తరాని, అనుత్తరాని ఏవ అనుత్తరియాని, జేట్ఠకానీతి అత్థో. వుత్తఞ్హేతం భగవతా –

‘‘ఛయిమాని (అ. ని. ౬.౮, ౩౦), భిక్ఖవే, అనుత్తరియాని. కతమాని ఛ? దస్సనానుత్తరియం, సవనానుత్తరియం, లాభానుత్తరియం, సిక్ఖానుత్తరియం, పారిచరియానుత్తరియం, అనుస్సతానుత్తరియన్తి.

‘‘కతమఞ్చ, భిక్ఖవే, దస్సనానుత్తరియం? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో హత్థిరతనమ్పి దస్సనాయ గచ్ఛతి, అస్సరతనమ్పి దస్సనాయ గచ్ఛతి, మణిరతనమ్పి దస్సనాయ గచ్ఛతి, ఉచ్చావచం వా పన దస్సనాయ గచ్ఛతి, సమణం వా బ్రాహ్మణం వా మిచ్ఛాదిట్ఠికం మిచ్ఛాపటిపన్నం దస్సనాయ గచ్ఛతి. అత్థేతం, భిక్ఖవే, దస్సనం, నేతం నత్థీతి వదామి. తఞ్చ ఖో ఏతం, భిక్ఖవే, దస్సనం హీనం గమ్మం పోథుజ్జనికం అనరియం అనత్థసంహితం న నిబ్బిదాయ న విరాగాయ న నిరోధాయ న ఉపసమాయ న అభిఞ్ఞాయ న సమ్బోధాయ న నిబ్బానాయ సంవత్తతి. యో చ ఖో, భిక్ఖవే, తథాగతం వా తథాగతసావకం వా దస్సనాయ గచ్ఛతి నివిట్ఠసద్ధో నివిట్ఠపేమో ఏకన్తగతో అభిప్పసన్నో. ఏతదానుత్తరియం, భిక్ఖవే, దస్సనానం సత్తానం విసుద్ధియా సోకపరిదేవానం సమతిక్కమాయ దుక్ఖదోమనస్సానం అత్థఙ్గమాయ ఞాయస్స అధిగమాయ నిబ్బానస్స సచ్ఛికిరియాయ, యదిదం తథాగతం వా తథాగతసావకం వా దస్సనాయ గచ్ఛతి నివిట్ఠసద్ధో నివిట్ఠపేమో ఏకన్తగతో అభిప్పసన్నో. ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, దస్సనానుత్తరియం. ఇతి దస్సనానుత్తరియం.

‘‘సవనానుత్తరియఞ్చ కథం హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో భేరిసద్దమ్పి సవనాయ గచ్ఛతి, వీణాసద్దమ్పి సవనాయ గచ్ఛతి, గీతసద్దమ్పి సవనాయ గచ్ఛతి, ఉచ్చావచం వా పన సవనాయ గచ్ఛతి, సమణస్స వా బ్రాహ్మణస్స వా మిచ్ఛాదిట్ఠికస్స మిచ్ఛాపటిపన్నస్స ధమ్మస్సవనాయ గచ్ఛతి. అత్థేతం, భిక్ఖవే, సవనం, నేతం నత్థీతి వదామి. తఞ్చ ఖో ఏతం, భిక్ఖవే, సవనం హీనం…పే… న నిబ్బానాయ సంవత్తతి. యో చ ఖో, భిక్ఖవే, తథాగతస్స వా తథాగతసావకస్స వా ధమ్మస్సవనాయ గచ్ఛతి నివిట్ఠసద్ధో నివిట్ఠపేమో ఏకన్తగతో అభిప్పసన్నో. ఏతదానుత్తరియం, భిక్ఖవే, సవనానం సత్తానం విసుద్ధియా…పే… నిబ్బానస్స సచ్ఛికిరియాయ, యదిదం తథాగతస్స వా తథాగతసావకస్స వా ధమ్మస్సవనాయ గచ్ఛతి నివిట్ఠసద్ధో నివిట్ఠపేమో ఏకన్తగతో అభిప్పసన్నో. ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, సవనానుత్తరియం. ఇతి దస్సనానుత్తరియం, సవనానుత్తరియం.

‘‘లాభానుత్తరియఞ్చ కథం హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో పుత్తలాభమ్పి లభతి, దారలాభమ్పి లభతి, ధనలాభమ్పి లభతి, ఉచ్చావచం వా పన లాభమ్పి లభతి. సమణే వా బ్రాహ్మణే వా మిచ్ఛాదిట్ఠికే మిచ్ఛాపటిపన్నే సద్ధం పటిలభతి. అత్థేసో, భిక్ఖవే, లాభో, నేసో నత్థీతి వదామి. సో చ ఖో ఏసో, భిక్ఖవే, లాభో హీనో…పే… న నిబ్బానాయ సంవత్తతి. యో చ ఖో, భిక్ఖవే, తథాగతే వా తథాగతసావకే వా సద్ధం పటిలభతి నివిట్ఠసద్ధో నివిట్ఠపేమో ఏకన్తగతో అభిప్పసన్నో. ఏతదానుత్తరియం, భిక్ఖవే, లాభానం సత్తానం విసుద్ధియా…పే… నిబ్బానస్స సచ్ఛికిరియాయ, యదిదం తథాగతే వా తథాగతసావకే వా సద్ధం పటిలభతి నివిట్ఠసద్ధో నివిట్ఠపేమో ఏకన్తగతో అభిప్పసన్నో. ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, లాభానుత్తరియం. ఇతి దస్సనానుత్తరియం, సవనానుత్తరియం, లాభానుత్తరియం.

‘‘సిక్ఖానుత్తరియఞ్చ కథం హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో హత్థిస్మిమ్పి సిక్ఖతి, అస్సస్మిమ్పి సిక్ఖతి, రథస్మిమ్పి సిక్ఖతి, ధనుస్మిమ్పి సిక్ఖతి, థరుస్మిమ్పి సిక్ఖతి, ఉచ్చావచం వా పన సిక్ఖతి, సమణస్స వా బ్రాహ్మణస్స వా మిచ్ఛాదిట్ఠికస్స మిచ్ఛాపటిపన్నస్స సిక్ఖతి. అత్థేసా, భిక్ఖవే, సిక్ఖా, నేసా నత్థీతి వదామి. సా చ ఖో ఏసా, భిక్ఖవే, సిక్ఖా హీనా…పే… న నిబ్బానాయ సంవత్తతి. యో చ ఖో, భిక్ఖవే, తథాగతప్పవేదితే ధమ్మవినయే అధిసీలమ్పి సిక్ఖతి, అధిచిత్తమ్పి సిక్ఖతి, అధిపఞ్ఞమ్పి సిక్ఖతి నివిట్ఠసద్ధో నివిట్ఠపేమో ఏకన్తగతో అభిప్పసన్నో. ఏతదానుత్తరియం, భిక్ఖవే, సిక్ఖానం సత్తానం విసుద్ధియా…పే… నిబ్బానస్స సచ్ఛికిరియాయ, యదిదం తథాగతప్పవేదితే ధమ్మవినయే అధిసీలమ్పి సిక్ఖతి, అధిచిత్తమ్పి సిక్ఖతి, అధిపఞ్ఞమ్పి సిక్ఖతి నివిట్ఠసద్ధో నివిట్ఠపేమో ఏకన్తగతో అభిప్పసన్నో. ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, సిక్ఖానుత్తరియం. ఇతి దస్సనానుత్తరియం, సవనానుత్తరియం, లాభానుత్తరియం, సిక్ఖానుత్తరియం.

‘‘పారిచరియానుత్తరియఞ్చ కథం హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో ఖత్తియమ్పి పరిచరతి, బ్రాహ్మణమ్పి పరిచరతి, గహపతిమ్పి పరిచరతి, ఉచ్చావచం వా పన పరిచరతి, సమణం వా బ్రాహ్మణం వా మిచ్ఛాదిట్ఠికం మిచ్ఛాపటిపన్నం పరిచరతి. అత్థేసా, భిక్ఖవే, పారిచరియా, నేసా నత్థీతి వదామి. సా చ ఖో ఏసా, భిక్ఖవే, పారిచరియా హీనా…పే… న నిబ్బానాయ సంవత్తతి. యో చ ఖో, భిక్ఖవే, తథాగతం వా తథాగతసావకం వా పరిచరతి నివిట్ఠసద్ధో నివిట్ఠపేమో ఏకన్తగతో అభిప్పసన్నో. ఏతదానుత్తరియం, భిక్ఖవే, పారిచరియానం సత్తానం విసుద్ధియా…పే… నిబ్బానస్స సచ్ఛికిరియాయ, యదిదం తథాగతం వా తథాగతసావకం వా పరిచరతి నివిట్ఠసద్ధో నివిట్ఠపేమో ఏకన్తగతో అభిప్పసన్నో. ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, పారిచరియానుత్తరియం. ఇతి దస్సనానుత్తరియం, సవనానుత్తరియం, లాభానుత్తరియం, సిక్ఖానుత్తరియం, పారిచరియానుత్తరియం.

‘‘అనుస్సతానుత్తరియఞ్చ కథం హోతి? ఇధ, భిక్ఖవే, ఏకచ్చో పుత్తలాభమ్పి అనుస్సరతి, దారలాభమ్పి అనుస్సరతి, ధనలాభమ్పి అనుస్సరతి, ఉచ్చావచం వా పన అనుస్సరతి, సమణం వా బ్రాహ్మణం వా మిచ్ఛాదిట్ఠికం మిచ్ఛాపటిపన్నం అనుస్సరతి. అత్థేసా, భిక్ఖవే, అనుస్సతి, నేసా నత్థీతి వదామి. సా చ ఖో ఏసా, భిక్ఖవే, అనుస్సతి హీనా…పే… న నిబ్బానాయ సంవత్తతి. యో చ ఖో, భిక్ఖవే, తథాగతం వా తథాగతసావకం వా అనుస్సరతి నివిట్ఠసద్ధో నివిట్ఠపేమో ఏకన్తగతో అభిప్పసన్నో. ఏతదానుత్తరియం, భిక్ఖవే, అనుస్సతీనం సత్తానం విసుద్ధియా…పే… నిబ్బానస్స సచ్ఛికిరియాయ, యదిదం తథాగతం వా తథాగతసావకం వా అనుస్సరతి నివిట్ఠసద్ధో నివిట్ఠపేమో ఏకన్తగతో అభిప్పసన్నో. ఇదం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, అనుస్సతానుత్తరియం. ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, ఛ అనుత్తరియానీ’’తి (అ. ని. ౬.౩౦).

సత్త నిద్దసవత్థూనీతి ఏత్థ నత్థి ఏతస్స దసాతి నిద్దసో. నిద్దసస్స నిద్దసభావస్స వత్థూని కారణాని నిద్దసవత్థూని. ఖీణాసవో హి దసవస్సకాలే పరినిబ్బుతో పున పటిసన్ధియా అభావా పున దసవస్సో న హోతీతి నిద్దసోతి వుచ్చతి. న కేవలఞ్చ దసవస్సోవ న హోతి, నవవస్సోపి…పే… ఏకముహుత్తికోపి న హోతియేవ. న కేవలఞ్చ దసవస్సకాలే పరినిబ్బుతో, సత్తవస్సికకాలే పరినిబ్బుతోపి నిస్సత్తో నిద్దసో నిముహుత్తో హోతియేవ. తిత్థియసమయే ఉప్పన్నవోహారం పన సాసనే ఖీణాసవస్స ఆరోపేత్వా తత్థ తాదిసస్స అభావం, ఇధ చ సబ్భావం దస్సేన్తో భగవా తాదిససభావస్స కారణాని ‘‘సత్త నిద్దసవత్థూనీ’’తి ఆహ. యథాహ –

‘‘సత్తిమాని, భిక్ఖవే, నిద్దసవత్థూని. కతమాని సత్త? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సిక్ఖాసమాదానే తిబ్బచ్ఛన్దో హోతి, ఆయతిఞ్చ సిక్ఖాసమాదానే అవిగతపేమో. ధమ్మనిసన్తియా తిబ్బచ్ఛన్దో హోతి, ఆయతిఞ్చ ధమ్మనిసన్తియా అవిగతపేమో. ఇచ్ఛావినయే తిబ్బచ్ఛన్దో హోతి, ఆయతిఞ్చ ఇచ్ఛావినయే అవిగతపేమో. పటిసల్లానే తిబ్బచ్ఛన్దో హోతి, ఆయతిఞ్చ పటిసల్లానే అవిగతపేమో. వీరియారమ్భే తిబ్బచ్ఛన్దో హోతి, ఆయతిఞ్చ వీరియారమ్భే అవిగతపేమో. సతినేపక్కే తిబ్బచ్ఛన్దో హోతి, ఆయతిఞ్చ సతినేపక్కే అవిగతపేమో. దిట్ఠిపటివేధే తిబ్బచ్ఛన్దో హోతి, ఆయతిఞ్చ దిట్ఠిపటివేధే అవిగతపేమో. ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, సత్త నిద్దసవత్థూనీ’’తి (అ. ని. ౭.౨౦).

థేరోపి తథేవ దేసనం ఉద్ధరిత్వా ‘‘సత్త నిద్దసవత్థూనీ’’తి ఆహ.

అట్ఠ అభిభాయతనానీతి ఏత్థ అభిభుయ్యమానాని ఆయతనాని ఏతేసం ఝానానన్తి అభిభాయతనాని, ఝానాని. ఆయతనానీతి అధిట్ఠానట్ఠేన ఆయతనసఙ్ఖాతాని కసిణారమ్మణాని. ఞాణుత్తరికో హి పుగ్గలో విసదఞాణో ‘‘కిం ఏత్థ ఆరమ్మణే సమాపజ్జితబ్బం. న మయ్హం చిత్తేకగ్గతాకరణే భారో అత్థీ’’తి, తాని ఆరమ్మణాని అభిభవిత్వా సమాపజ్జతి, సహ నిమిత్తుప్పాదేనేవేత్థ అప్పనం నిబ్బత్తేతీతి అత్థో. ఏవం ఉప్పాదితాని ఝానాని ‘‘అభిభాయతనానీ’’తి వుచ్చన్తి.

‘‘కతమాని (అ. ని. ౮.౬౫) అట్ఠ? అజ్ఝత్తం రూపసఞ్ఞీ ఏకో బహిద్ధా రూపాని పస్సతి పరిత్తాని సువణ్ణదుబ్బణ్ణాని, ‘తాని అభిభుయ్య జానామి పస్సామీ’తి ఏవంసఞ్ఞీ హోతి. ఇదం పఠమం అభిభాయతనం.

‘‘అజ్ఝత్తం రూపసఞ్ఞీ ఏకో బహిద్ధా రూపాని పస్సతి అప్పమాణాని సువణ్ణదుబ్బణ్ణాని, ‘తాని అభిభుయ్య జానామి పస్సామీ’తి ఏవంసఞ్ఞీ హోతి. ఇదం దుతియం అభిభాయతనం.

‘‘అజ్ఝత్తం అరూపసఞ్ఞీ ఏకో బహిద్ధా రూపాని పస్సతి పరిత్తాని సువణ్ణదుబ్బణ్ణాని, ‘తాని అభిభుయ్య జానామి పస్సామీ’తి ఏవంసఞ్ఞీ హోతి. ఇదం తతియం అభిభాయతనం.

‘‘అజ్ఝత్తం అరూపసఞ్ఞీ ఏకో బహిద్ధా రూపాని పస్సతి అప్పమాణాని సువణ్ణదుబ్బణ్ణాని, ‘తాని అభిభుయ్య జానామి పస్సామీ’తి ఏవంసఞ్ఞీ హోతి. ఇదం చతుత్థం అభిభాయతనం.

‘‘అజ్ఝత్తం అరూపసఞ్ఞీ ఏకో బహిద్ధా రూపాని పస్సతి నీలాని నీలవణ్ణాని నీలనిదస్సనాని నీలనిభాసాని. సేయ్యథాపి నామ ఉమాపుప్ఫం నీలం నీలవణ్ణం నీలనిదస్సనం నీలనిభాసం, సేయ్యథాపి వా పన తం వత్థం బారాణసేయ్యకం ఉభతోభాగవిమట్ఠం నీలం నీలవణ్ణం నీలనిదస్సనం నీలనిభాసం, ఏవమేవ అజ్ఝత్తం అరూపసఞ్ఞీ ఏకో బహిద్ధా రూపాని పస్సతి నీలాని నీలవణ్ణాని నీలనిదస్సనాని నీలనిభాసాని, ‘తాని అభిభుయ్య జానామి పస్సామీ’తి ఏవంసఞ్ఞీ హోతి. ఇదం పఞ్చమం అభిభాయతనం.

‘‘అజ్ఝత్తం అరూపసఞ్ఞీ ఏకో బహిద్ధా రూపాని పస్సతి పీతాని పీతవణ్ణాని పీతనిదస్సనాని పీతనిభాసాని. సేయ్యథాపి నామ కణికారపుప్ఫం పీతం పీతవణ్ణం పీతనిదస్సనం పీతనిభాసం, సేయ్యథాపి వా పన తం వత్థం బారాణసేయ్యకం ఉభతోభాగవిమట్ఠం పీతం పీతవణ్ణం పీతనిదస్సనం పీతనిభాసం, ఏవమేవ అజ్ఝత్తం అరూపసఞ్ఞీ ఏకో బహిద్ధా రూపాని పస్సతి పీతాని పీతవణ్ణాని పీతనిదస్సనాని పీతనిభాసాని, ‘తాని అభిభుయ్య జానామి పస్సామీ’తి ఏవంసఞ్ఞీ హోతి. ఇదం ఛట్ఠం అభిభాయతనం.

‘‘అజ్ఝత్తం అరూపసఞ్ఞీ ఏకో బహిద్ధా రూపాని పస్సతి లోహితకాని లోహితకవణ్ణాని లోహితకనిదస్సనాని లోహితకనిభాసాని. సేయ్యథాపి నామ బన్ధుజీవకపుప్ఫం లోహితకం లోహితకవణ్ణం లోహితకనిదస్సనం లోహితకనిభాసం, సేయ్యథాపి వా పన తం వత్థం బారాణసేయ్యకం ఉభతోభాగవిమట్ఠం లోహితకం లోహితకవణ్ణం లోహితకనిదస్సనం లోహితకనిభాసం, ఏవమేవ అజ్ఝత్తం అరూపసఞ్ఞీ ఏకో బహిద్ధా రూపాని పస్సతి లోహితకాని లోహితకవణ్ణాని లోహితకనిదస్సనాని లోహితకనిభాసాని, ‘తాని అభిభుయ్య జానామి పస్సామీ’తి ఏవంసఞ్ఞీ హోతి. ఇదం సత్తమం అభిభాయతనం.

‘‘అజ్ఝత్తం అరూపసఞ్ఞీ ఏకో బహిద్ధా రూపాని పస్సతి ఓదాతాని ఓదాతవణ్ణాని ఓదాతనిదస్సనాని ఓదాతనిభాసాని. సేయ్యథాపి నామ ఓసధితారకా ఓదాతా ఓదాతవణ్ణా ఓదాతనిదస్సనా ఓదాతనిభాసా, సేయ్యథాపి వా పన తం వత్థం బారాణసేయ్యకం ఉభతోభాగవిమట్ఠం ఓదాతం ఓదాతవణ్ణం ఓదాతనిదస్సనం ఓదాతనిభాసం, ఏవమేవ అజ్ఝత్తం అరూపసఞ్ఞీ ఏకో బహిద్ధా రూపాని పస్సతి ఓదాతాని ఓదాతవణ్ణాని ఓదాతనిదస్సనాని ఓదాతనిభాసాని, ‘తాని అభిభుయ్య జానామి పస్సామీ’తి ఏవంసఞ్ఞీ హోతి. ఇదం అట్ఠమం అభిభాయతనం. ఇమాని అట్ఠ అభిభాయతనాని (అ. ని. ౮.౬౫; దీ. ని. ౩.౩౫౮).

నవ అనుపుబ్బవిహారాతి పుబ్బం పుబ్బం అను అనుపుబ్బం, అనుపుబ్బం విహరితబ్బతో సమాపజ్జితబ్బతో విహారా అనుపుబ్బవిహారా, అనుపటిపాటియా సమాపజ్జితబ్బవిహారాతి అత్థో.

‘‘కతమే నవ? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు వివిచ్చేవ కామేహి వివిచ్చ అకుసలేహి ధమ్మేహి సవితక్కం సవిచారం వివేకజం పీతిసుఖం పఠమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. వితక్కవిచారానం వూపసమా అజ్ఝత్తం సమ్పసాదనం చేతసో ఏకోదిభావం అవితక్కం అవిచారం సమాధిజం పీతిసుఖం దుతియం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. పీతియా చ విరాగా ఉపేక్ఖకో చ విహరతి సతో సమ్పజానో, సుఖఞ్చ కాయేన పటిసంవేదేతి, యం తం అరియా ఆచిక్ఖన్తి ‘ఉపేక్ఖకో సతిమా సుఖవిహారీ’తి, తతియం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. సుఖస్స చ పహానా దుక్ఖస్స చ పహానా పుబ్బేవ సోమనస్సదోమనస్సానం అత్థఙ్గమా అదుక్ఖమసుఖం ఉపేక్ఖాసతిపారిసుద్ధిం చతుత్థం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. సబ్బసో రూపసఞ్ఞానం సమతిక్కమా పటిఘసఞ్ఞానం అత్థఙ్గమా నానత్తసఞ్ఞానం అమనసికారా ‘అనన్తో ఆకాసో’తి ఆకాసానఞ్చాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. సబ్బసో ఆకాసానఞ్చాయతనం సమతిక్కమ్మ ‘అనన్తం విఞ్ఞాణ’న్తి విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. సబ్బసో విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం సమతిక్కమ్మ ‘నత్థి కిఞ్చీ’తి ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. సబ్బసో ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం సమతిక్కమ్మ నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. సబ్బసో నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం సమతిక్కమ్మ సఞ్ఞావేదయితనిరోధం ఉపసమ్పజ్జ విహరతీ’’తి (అ. ని. ౯.౩౩; దీ. ని. ౩.౩౪౩, ౩౫౯) వుత్తా నవ అనుపుబ్బవిహారావ.

దస నిజ్జరవత్థూనీతి మిచ్ఛాదిట్ఠాదీని నిజ్జరయన్తి నాసయన్తీతి నిజ్జరాని. వత్థూనీతి కారణాని. నిజ్జరాని చ తాని వత్థూని చాతి నిజ్జరవత్థూని. సమ్మాదిట్ఠాదీనం ఏతం అధివచనం.

‘‘కతమాని (అ. ని. ౧౦.౧౦౬; దీ. ని. ౩.౩౬౦) దస? సమ్మాదిట్ఠికస్స, భిక్ఖవే, మిచ్ఛాదిట్ఠి నిజ్జిణ్ణా హోతి. యే చ మిచ్ఛాదిట్ఠిపచ్చయా అనేకే పాపకా అకుసలా ధమ్మా సమ్భవన్తి, తే చస్స నిజ్జిణ్ణా హోన్తి, సమ్మాదిట్ఠిపచ్చయా చ అనేకే కుసలా ధమ్మా భావనాపారిపూరిం గచ్ఛన్తి.

‘‘సమ్మాసఙ్కప్పస్స, భిక్ఖవే, మిచ్ఛాసఙ్కప్పో నిజ్జిణ్ణో హోతి. యే చ మిచ్ఛాసఙ్కప్పపచ్చయా అనేకే పాపకా అకుసలా ధమ్మా సమ్భవన్తి, తే చస్స నిజ్జిణ్ణా హోన్తి, సమ్మాసఙ్కప్పపచ్చయా చ అనేకే కుసలా ధమ్మా భావనాపారిపూరిం గచ్ఛన్తి.

‘‘సమ్మావాచస్స, భిక్ఖవే, మిచ్ఛావాచా నిజ్జిణ్ణా హోతి. యే చ మిచ్ఛావాచాపచ్చయా అనేకే పాపకా అకుసలా ధమ్మా సమ్భవన్తి, తే చస్స నిజ్జిణ్ణా హోన్తి, సమ్మావాచాపచ్చయా చ అనేకే కుసలా ధమ్మా భావనాపారిపూరిం గచ్ఛన్తి.

‘‘సమ్మాకమ్మన్తస్స, భిక్ఖవే, మిచ్ఛాకమ్మన్తో నిజ్జిణ్ణో హోతి. యే చ మిచ్ఛాకమ్మన్తపచ్చయా అనేకే పాపకా అకుసలా ధమ్మా సమ్భవన్తి, తే చస్స నిజ్జిణ్ణా హోన్తి, సమ్మాకమ్మన్తపచ్చయా చ అనేకే కుసలా ధమ్మా భావనాపారిపూరిం గచ్ఛన్తి.

‘‘సమ్మాఆజీవస్స, భిక్ఖవే, మిచ్ఛాఆజీవో నిజ్జిణ్ణో హోతి. యే చ మిచ్ఛాఆజీవపచ్చయా అనేకే పాపకా అకుసలా ధమ్మా సమ్భవన్తి, తే చస్స నిజ్జిణ్ణా హోన్తి, సమ్మాఆజీవపచ్చయా చ అనేకే కుసలా ధమ్మా భావనాపారిపూరిం గచ్ఛన్తి.

‘‘సమ్మావాయామస్స, భిక్ఖవే, మిచ్ఛావాయామో నిజ్జిణ్ణో హోతి. యే చ మిచ్ఛావాయామపచ్చయా అనేకే పాపకా అకుసలా ధమ్మా సమ్భవన్తి, తే చస్స నిజ్జిణ్ణా హోన్తి, సమ్మావాయామపచ్చయా చ అనేకే కుసలా ధమ్మా భావనాపారిపూరిం గచ్ఛన్తి.

‘‘సమ్మాసతిస్స, భిక్ఖవే, మిచ్ఛాసతి నిజ్జిణ్ణా హోతి. యే చ మిచ్ఛాసతిపచ్చయా అనేకే పాపకా అకుసలా ధమ్మా సమ్భవన్తి, తే చస్స నిజ్జిణ్ణా హోన్తి, సమ్మాసతిపచ్చయా చ అనేకే కుసలా ధమ్మా భావనాపారిపూరిం గచ్ఛన్తి.

‘‘సమ్మాసమాధిస్స, భిక్ఖవే, మిచ్ఛాసమాధి నిజ్జిణ్ణో హోతి. యే చ మిచ్ఛాసమాధిపచ్చయా అనేకే పాపకా అకుసలా ధమ్మా సమ్భవన్తి, తే చస్స నిజ్జిణ్ణా హోన్తి, సమ్మాసమాధిపచ్చయా చ అనేకే కుసలా ధమ్మా భావనాపారిపూరిం గచ్ఛన్తి.

‘‘సమ్మాఞాణిస్స, భిక్ఖవే, మిచ్ఛాఞాణం నిజ్జిణ్ణం హోతి. యే చ మిచ్ఛాఞాణపచ్చయా అనేకే పాపకా అకుసలా ధమ్మా సమ్భవన్తి, తే చస్స నిజ్జిణ్ణా హోన్తి, సమ్మాఞాణపచ్చయా చ అనేకే కుసలా ధమ్మా భావనాపారిపూరిం గచ్ఛన్తి.

‘‘సమ్మావిముత్తిస్స, భిక్ఖవే, మిచ్ఛావిముత్తి నిజ్జిణ్ణా హోతి. యే చ మిచ్ఛావిముత్తిపచ్చయా అనేకే పాపకా అకుసలా ధమ్మా సమ్భవన్తి, తే చస్స నిజ్జిణ్ణా హోన్తి, సమ్మావిముత్తిపచ్చయా చ అనేకే కుసలా ధమ్మా భావనాపారిపూరిం గచ్ఛన్తీ’’తి (అ. ని. ౧౦.౧౦౬; దీ. ని. ౩.౩౬౦) వుత్తాని దస నిజ్జరవత్థూని.

౩. సబ్బం, భిక్ఖవే, అభిఞ్ఞేయ్యన్తిఆది భగవతా వుత్తం ఇధ ఆహరిత్వా దస్సితన్తి వేదితబ్బం. కిఞ్చ-ఇతి చ-కారో పదపూరణమత్తే నిపాతో. చక్ఖాదీని తింస విస్సజ్జనాని ఛసు ద్వారేసు ఏకేకస్మిం పఞ్చ పఞ్చ కత్వా ద్వారారమ్మణపవత్తిక్కమేన నిద్దిట్ఠాని. తత్థ దువిధం చక్ఖు – మంసచక్ఖు పఞ్ఞాచక్ఖు చ. తేసు బుద్ధచక్ఖు సమన్తచక్ఖు ఞాణచక్ఖు దిబ్బచక్ఖు ధమ్మచక్ఖూతి పఞ్చవిధం పఞ్ఞాచక్ఖు. ‘‘అద్దసం ఖో అహం, భిక్ఖవే, బుద్ధచక్ఖునా లోకం వోలోకేన్తో’’తి (మ. ని. ౧.౨౮౩; ౨.౩౩౯; మహావ. ౯) ఇదం బుద్ధచక్ఖు నామ. ‘‘సమన్తచక్ఖు వుచ్చతి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణ’’న్తి (చూళని. ధోతకమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౩౨; మోఘరాజమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౮౫) ఇదం సమన్తచక్ఖు నామ. ‘‘చక్ఖుం ఉదపాది ఞాణం ఉదపాదీ’’తి (సం. ని. ౫.౧౦౮౧; మహావ. ౧౫) ఇదం ఞాణచక్ఖు నామ. ‘‘అద్దసం ఖో అహం, భిక్ఖవే, దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేనా’’తి (మ. ని. ౧.౨౮౫) ఇదం దిబ్బచక్ఖు నామ. ‘‘విరజం వీతమలం ధమ్మచక్ఖుం ఉదపాదీ’’తి (మ. ని. ౨.౩౯౫) ఇదం హేట్ఠిమమగ్గత్తయసఙ్ఖాతం ఞాణం ధమ్మచక్ఖు నామ.

మంసచక్ఖుపి ససమ్భారచక్ఖు, పసాదచక్ఖూతి దువిధం హోతి. య్వాయం అక్ఖికూపకే పతిట్ఠితో హేట్ఠా అక్ఖికూపకట్ఠికేన ఉపరి భముకట్ఠికేన ఉభతో అక్ఖికూటేహి బహిద్ధా అక్ఖిపఖుమేహి పరిచ్ఛిన్నో అక్ఖికూపకమజ్ఝా నిక్ఖన్తేన న్హారుసుత్తకేన మత్థలుఙ్గే ఆబద్ధో సేతకణ్హాతికణ్హమణ్డలవిచిత్తో మంసపిణ్డో, ఇదం ససమ్భారచక్ఖు నామ. యో పన ఏత్థ సితో ఏత్థ పటిబద్ధో చతున్నం మహాభూతానం ఉపాదాయ పసాదో, ఇదం పసాదచక్ఖు నామ. ఇదమిధాధిప్పేతం. తదేతం తస్స ససమ్భారచక్ఖునో సేతమణ్డలపరిక్ఖిత్తస్స కణ్హమణ్డలస్స మజ్ఝే అభిముఖే ఠితానం సరీరసణ్ఠానుప్పత్తిదేసే దిట్ఠిమణ్డలే సత్తసు పిచుపటలేసు ఆసిత్తతేలం పిచుపటలాని వియ సత్త అక్ఖిపటలాని బ్యాపేత్వా పమాణతో ముగ్గవిదలమత్తం చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం యథారహం వత్థుద్వారభావం సాధయమానం తిట్ఠతి. తం చక్ఖతీతి చక్ఖు, రూపం అస్సాదేతి విభావేతి చాతి అత్థో. రూపయన్తీతి రూపా, వణ్ణవికారం ఆపజ్జమానా హదయఙ్గతభావం పకాసేన్తీతి అత్థో. చక్ఖుతో పవత్తం విఞ్ఞాణం, చక్ఖుస్స వా విఞ్ఞాణం చక్ఖువిఞ్ఞాణం. ఫుసతీతి ఫస్సో. ఉపసగ్గేన పదం మణ్డేత్వా సమ్ఫస్సోతి వుత్తం. చక్ఖుతో పవత్తో సమ్ఫస్సో చక్ఖుసమ్ఫస్సో. చక్ఖుసమ్ఫస్సపచ్చయాతి చక్ఖువిఞ్ఞాణసమ్పయుత్తఫస్సపచ్చయా. వేదయితన్తి విన్దనం, వేదనాతి అత్థో. తదేవ సుఖయతీతి సుఖం, యస్సుప్పజ్జతి, తం సుఖితం కరోతీతి అత్థో. సుట్ఠు వా ఖాదతి, ఖనతి చ కాయచిత్తాబాధన్తి సుఖం. దుక్ఖయతీతి దుక్ఖం, యస్సుప్పజ్జతి, తం దుక్ఖితం కరోతీతి అత్థో. న దుక్ఖం న సుఖన్తి అదుక్ఖమసుఖం. మ-కారో పదసన్ధివసేన వుత్తో. సో పన చక్ఖుసమ్ఫస్సో అత్తనా సమ్పయుత్తాయ వేదనాయ సహజాత అఞ్ఞమఞ్ఞనిస్సయ విపాకఆహారసమ్పయుత్తఅత్థిఅవిగతవసేన అట్ఠధా పచ్చయో హోతి, సమ్పటిచ్ఛనసమ్పయుత్తాయ అనన్తరసమనన్తరఅనన్తరూపనిస్సయనత్థివిగతవసేనపఞ్చధా, సన్తీరణాదిసమ్పయుత్తానం ఉపనిస్సయవసేనేవ పచ్చయో హోతి.

సుణాతీతి సోతం. తం ససమ్భారసోతబిలస్స అన్తో తనుతమ్బలోమాచితే అఙ్గులివేధకసణ్ఠానే పదేసే సోతవిఞ్ఞాణాదీనం యథారహం వత్థుద్వారభావం సాధయమానం తిట్ఠతి. సప్పన్తీతి సద్దా, ఉదాహరీయన్తీతి అత్థో. ఘాయతీతి ఘానం. తం ససమ్భారఘానబిలస్స అన్తో అజపదసణ్ఠానే పదేసే ఘానవిఞ్ఞాణాదీనం యథారహం వత్థుద్వారభావం సాధయమానం తిట్ఠతి. గన్ధయన్తీతి గన్ధా, అత్తనో వత్థుం సూచేన్తీతి అత్థో. జీవితమవ్హాయతీతి జివ్హా, సాయనట్ఠేన వా జివ్హా. సా ససమ్భారజివ్హాయ అతిఅగ్గమూలపస్సాని వజ్జేత్వా ఉపరిమతలమజ్ఝే భిన్నఉప్పలదలగ్గసణ్ఠానే పదేసే జివ్హావిఞ్ఞాణాదీనం యథారహం వత్థుద్వారభావం సాధయమానా తిట్ఠతి. రసన్తి తే సత్తాతి రసా, అస్సాదేన్తీతి అత్థో. కుచ్ఛితానం సాసవధమ్మానం ఆయోతి కాయో. ఆయోతి ఉప్పత్తిదేసో. సో యావతా ఇమస్మిం కాయే ఉపాదిణ్ణప్పవత్తి నామ అత్థి, తత్థ యేభుయ్యేన కాయపసాదో కాయవిఞ్ఞాణాదీనం యథారహం వత్థుద్వారభావం సాధయమానో తిట్ఠతి. ఫుసీయన్తీతి ఫోట్ఠబ్బా. మునాతీతి మనో, విజానాతీతి అత్థో. అత్తనో లక్ఖణం ధారేన్తీతి ధమ్మా. మనోతి సహావజ్జనం భవఙ్గం. ధమ్మాతి ద్వాదసపభేదా ధమ్మారమ్మణా ధమ్మా. మనోవిఞ్ఞాణన్తి జవనమనోవిఞ్ఞాణం. మనోసమ్ఫస్సోతి తంసమ్పయుత్తో ఫస్సో. సో సమ్పయుత్తాయ వేదనాయ విపాకపచ్చయవజ్జేహి సేసేహి సత్తహి పచ్చయో హోతి, అనన్తరాయ తేహేవ, సేసానం ఉపనిస్సయవసేనేవ పచ్చయో హోతి.

రూపాదీని పఞ్చ విస్సజ్జనాని ఖన్ధవసేన నిద్దిట్ఠాని. సీతాదీహి రుప్పతి పీళీయతీతి రూపం. వేదయతీతి వేదనా. సఞ్జానాతీతి సఞ్ఞా. సఙ్ఖరోన్తీతి సఙ్ఖారా. విజానాతీతి విఞ్ఞాణం. చక్ఖాదీని ధమ్మవిచారపరియన్తాని దస ఛక్కవసేన, సట్ఠి విస్సజ్జనాని పియరూపసాతరూపవసేన నిద్దిట్ఠాని. చక్ఖుసమ్ఫస్సజాదికా వేదనా తంతంసమ్పయుత్తావ. రూపేసు సఞ్ఞా రూపసఞ్ఞా. సఞ్చేతయతీతి సఞ్చేతనా, అభిసన్దహతీతి అత్థో. తసతీతి తణ్హా, పిపాసతీతి అత్థో. వితక్కేతీతి వితక్కో, వితక్కనం వా వితక్కో, ఊహనన్తి వుత్తం హోతి. ఆరమ్మణే తేన చిత్తం విచరతీతి విచారో, విచరణం వా విచారో, అనుసఞ్చరణన్తి వుత్తం హోతి.

౪. పథవీధాతాదీని ఛ విస్సజ్జనాని సంఖిత్తేన నామరూపవవత్థానవసేన నిద్దిట్ఠాని. పత్థటత్తా పథవీ. అప్పేతి, ఆపీయతి, అప్పాయతీతి వా ఆపో. తేజయతీతి తేజో. వాయతీతి వాయో. న కస్సతి న నికస్సతి, కసితుం ఛిన్దితుం భిన్దితుం వా న సక్కాతి ఆకాసో. నిస్సత్తట్ఠేన ధాతు.

పథవీకసిణాదీని దస విస్సజ్జనాని కసిణభావనావసేన నిద్దిట్ఠాని. కసిణన్తి సకలఫరణవసేన కసిణమణ్డలమ్పి తస్మిం ఉపట్ఠితనిమిత్తమ్పి తదారమ్మణం ఝానమ్పి వుచ్చతి. ఇధ పన ఝానం అధిప్పేతం. ఆదిమ్హి చత్తారి మహాభూతకసిణారమ్మణాని ఝానాని, తతో పరాని చత్తారి వణ్ణకసిణారమ్మణాని. ఆకాసకసిణన్తి పరిచ్ఛేదాకాసో, తదారమ్మణఞ్చ ఝానం, కసిణుగ్ఘాటిమాకాసో, తదారమ్మణఞ్చ ఆకాసానఞ్చాయతనం. విఞ్ఞాణకసిణన్తి ఆకాసానఞ్చాయతనవిఞ్ఞాణం, తదారమ్మణఞ్చ విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం.

కేసాదీని ద్వత్తింస విస్సజ్జనాని ద్వత్తింసాకారకమ్మట్ఠానవసేన నిద్దిట్ఠాని. తేసు పన కేసాదీసు పటికూలతో ఉపట్ఠితేసు కాయగతాసతివసేన అసుభకమ్మట్ఠానం హోతి, వణ్ణతో ఉపట్ఠితేసు కసిణకమ్మట్ఠానం హోతి, ధాతుతో ఉపట్ఠితేసు చతుధాతువవత్థానకమ్మట్ఠానం హోతి, కేసాతిఆదీని చ పటికూలతో వణ్ణతో వా ఉపట్ఠితానం తదారమ్మణాని ఝానాని, ధాతుతో ఉపట్ఠితస్స తే చ కోట్ఠాసా తదారమ్మణా చ ధాతుభావనా వేదితబ్బా.

కేసా ఉభోసు పస్సేసు కణ్ణచూళికాహి పురతో నలాటన్తేన, పచ్ఛతో చ గలవాటకేన పరిచ్ఛిన్నా సీసకటాహవేఠనచమ్మే వీహగ్గమత్తం పవిసిత్వా ఠితా అనేకసతసహస్ససఙ్ఖా.

లోమా ఠపేత్వా కేసాదీనం పతిట్ఠితోకాసం హత్థతలపాదతలాని చ యేభుయ్యేన సరీరచమ్మే నవనవుతియా లోమకూపసహస్సేసు లిక్ఖామత్తం పవిసిత్వా ఠితా.

నఖా అఙ్గులీనం అగ్గపిట్ఠేసు ఠితా వీసతి.

దన్తా ద్వీసు హణుకట్ఠికేసు ఠితా యేభుయ్యేన ద్వత్తింస.

తచో సకలసరీరం పరియోనన్ధిత్వా పాకటకిలోమకస్స ఉపరి ఛవియా హేట్ఠా ఠితం చమ్మం.

మంసం సాధికాని తీణి అట్ఠిసతాని అనులిమ్పిత్వా ఠితాని నవమంసపేసిసతాని.

న్హారూ సకలసరీరే అట్ఠీని ఆబన్ధిత్వా ఠితాని నవ న్హారుసతాని.

అట్ఠీ సకలసరీరే హేట్ఠా అట్ఠీనం ఉపరి ఠితాని సాధికాని తీణి అట్ఠిసతాని.

అట్ఠిమిఞ్జా తేసం తేసం అట్ఠీనం అబ్భన్తరే ఠితా మిఞ్జా.

వక్కం గలవాటకా నిక్ఖన్తేన ఏకమూలేన థోకం గన్త్వా ద్విధా భిన్నేన థూలన్హారునా వినిబద్ధా హుత్వా హదయమంసం పరిక్ఖిపిత్వా ఠితా ద్వే మంసపిణ్డికా.

హదయం సరీరబ్భన్తరే ద్విన్నం థనానం మజ్ఝే ఠితం అన్తో చిత్తసన్నిస్సయం అడ్ఢపసతమత్తలోహితపుణ్ణం పున్నాగట్ఠిపతిట్ఠానమత్తావాటకం హదయమంసం.

యకనం ద్విన్నం థనానం అబ్భన్తరే దక్ఖిణపస్సం నిస్సాయ ఠితం యమకమంసపటలం.

కిలోమకం హదయవక్కాని పటిచ్ఛాదేత్వా ఠితం పటిచ్ఛన్నకిలోమకసఙ్ఖాతఞ్చ సకలసరీరే చమ్మస్స హేట్ఠతో మంసం పరియోనన్ధిత్వా ఠితం అప్పటిచ్ఛన్నకిలోమకసఙ్ఖాతఞ్చాతి దువిధం పరియోనహనమంసం.

పిహకం హదయస్స వామపస్సే ఉదరపటలస్స మత్థకపస్సం నిస్సాయ ఠితం ఉదరజివ్హామంసం.

పప్ఫాసం సరీరబ్భన్తరే ద్విన్నం థనానం అన్తరే హదయయకనానం ఉపరి ఛాదేత్వా ఓలమ్బన్తం ఠితం ద్వత్తింసమంసఖణ్డప్పభేదం పప్ఫాసమంసం.

అన్తం ఉపరి గలవాటకే హేట్ఠా కరీసమగ్గే వినిబన్ధత్తా గలవాటకకరీసమగ్గపరియన్తే సరీరబ్భన్తరే ఠితా పురిసస్స ద్వత్తింసహత్థా ఇత్థియా అట్ఠవీసతిహత్థా ఏకవీసతియా ఠానేసు ఓభగ్గా అన్తవట్టి.

అన్తగుణం అన్తభోగే ఏకతో అగలన్తే ఆబన్ధిత్వా ఏకవీసతియా అన్తభోగానం అన్తరా ఠితం బన్ధనం.

ఉదరియం దన్తముసలసఞ్చుణ్ణితం జివ్హాహత్థపరివత్తితం ఖేళలాలాపలిబుద్ధం తంఖణవిగతవణ్ణగన్ధరసాదిసమ్పదం తన్తవాయఖలిసువానవమథుసదిసం నిపతిత్వా పిత్తసేమ్హవాతపలివేఠితం హుత్వా ఉదరగ్గిసన్తాపవేగకుథితం కిమికులాకులం ఉపరూపరి ఫేణబుబ్బుళకాని ముఞ్చన్తం పరమకసమ్బుకదుగ్గన్ధజేగుచ్ఛభావం ఆపజ్జిత్వా ఆమాసయసఙ్ఖాతే ఉపరినాభిఅన్తపటలే ఠితం నానప్పకారకం అసితపీతఖాయితసాయితం.

కరీసం పక్కాసయసఙ్ఖాతే హేట్ఠా నాభిపిట్ఠికణ్టకమూలానం అన్తరే ఉబ్బేధేన అట్ఠఙ్గులమత్తే అన్తావసానే ఠితం వచ్చం.

పిత్తం హదయమంసపప్ఫాసానం అన్తరే యకనమంసం నిస్సాయ ఠితం మహాకోసాతకీకోసకసదిసే పిత్తకోసకే ఠితం బద్ధపిత్తసఙ్ఖాతఞ్చ, కేసలోమనఖదన్తానం మంసవినిముత్తట్ఠానఞ్చేవ థద్ధసుక్ఖచమ్మఞ్చ ఠపేత్వా అవసేసం సరీరం బ్యాపేత్వా ఠితం అబద్ధపిత్తసఙ్ఖాతఞ్చాతి దువిధం పిత్తం.

సేమ్హం ఉదరపటలే ఠితం ఏకపత్థపూరప్పమాణం సేమ్హం.

పుబ్బో ఖాణుకణ్టకపహరణగ్గిజాలాదీహి అభిహతే వా సరీరప్పదేసే అబ్భన్తరధాతుక్ఖోభవసేన వా ఉప్పన్నేసు గణ్డపీళకాదీసు పరిపక్కలోహితపరిణామో. లోహితం యకనస్స హేట్ఠాభాగం పూరేత్వా హదయవక్కపప్ఫాసానం ఉపరి థోకం థోకం పగ్ఘరన్తం వక్కహదయయకనపప్ఫాసే తేమయమానం ఠితం ఏకపత్థపూరమత్తం సన్నిచితలోహితసఙ్ఖాతఞ్చ, కేసలోమనఖదన్తానం మంసవినిముత్తట్ఠానఞ్చేవ థద్ధసుక్ఖచమ్మఞ్చ ఠపేత్వా ధమనిజాలానుసారేన సబ్బం ఉపాదిణ్ణసరీరం ఫరిత్వా ఠితం సంసరణలోహితసఙ్ఖాతఞ్చాతి దువిధం లోహితం.

సేదో అగ్గిసన్తాపసూరియసన్తాపఉతువికారాదీహి సన్తత్తే సరీరే సబ్బకేసలోమకూపవివరేహి పగ్ఘరణకఆపోధాతు.

మేదో థూలస్స సకలసరీరే చమ్మమంసన్తరే కిసస్స జఙ్ఘమంసాదీని నిస్సాయ ఠితో థినసినేహో.

అస్సు సోమనస్సదోమనస్సవిసభాగాహారఉతూహి సముట్ఠహిత్వా అక్ఖికూపకే పూరేత్వా తిట్ఠన్తీ వా పగ్ఘరన్తీ వా ఆపోధాతు.

వసా అగ్గిసన్తాపసూరియసన్తాపఉతువిసభాగేహి ఉస్మాజాతేసు యేభుయ్యేన హత్థతలహత్థపిట్ఠిపాదతలపాదపిట్ఠినాసాపుటనలాటఅంసకూటేసు ఠితో విలీనసినేహో.

ఖేళో తథారూపం ఆహారం పస్సన్తస్స వా సరన్తస్స వా ముఖే వా ఠపేన్తస్స హదయం వా ఆకిలాయన్తస్స కిస్మిఞ్చిదేవ వా జిగుచ్ఛం ఉప్పాదేన్తస్స భియ్యో ఉప్పజ్జిత్వా ఉభోహి కపోలపస్సేహి ఓరుయ్హ జివ్హాయ తిట్ఠమానా ఫేణమిస్సా ఆపోధాతు.

సిఙ్ఘాణికా విసభాగాహారఉతువసేన సఞ్జాతధాతుక్ఖోభస్స వా రోదన్తస్స వా అన్తోసీసే మత్థలుఙ్గతో గలిత్వా తాలుమత్థకవివరేన ఓతరిత్వా నాసాపుటే పూరేత్వా తిట్ఠన్తం వా పగ్ఘరన్తం వా పూతి అసుచి పిచ్ఛిలం.

లసికా అట్ఠిసన్ధీనం అబ్భఞ్జనకిచ్చం సాధయమానం అసీతిసతసన్ధీనం అబ్భన్తరే ఠితం పిచ్ఛిలకుణపం.

ముత్తం ఆహారఉతువసేన వత్థిపుటబ్భన్తరే ఠితా ఆపోధాతు.

మత్థలుఙ్గం సీసకటాహబ్భన్తరే చత్తారో సిబ్బినిమగ్గే నిస్సాయ ఠితో చతుపిణ్డసమోధానో మిఞ్జరాసి.

చక్ఖాయతనాదీని ద్వాదస విస్సజ్జనాని ద్వాదసాయతనవసేన నిద్దిట్ఠాని. ఆయతనతో, ఆయానం తననతో, ఆయతస్స చ నయనతో ఆయతనం. చక్ఖురూపాదీసు హి తంతంద్వారారమ్మణా చిత్తచేతసికా ధమ్మా సేన సేన అనుభవనాదినా కిచ్చేన ఆయతన్తి ఉట్ఠహన్తి ఘటన్తి, వాయమన్తీతి వుత్తం హోతి. తే చ పన ఆయభూతే ధమ్మే ఏతాని తనోన్తి, విత్థారేన్తీతి వుత్తం హోతి. ఇదఞ్చ అనమతగ్గే సంసారే పవత్తం అతీవ ఆయతం సంసారదుక్ఖం యావ న నివత్తతి, తావ నయన్తి, పవత్తయన్తీతి వుత్తం హోతి.

అపిచ నివాసట్ఠానట్ఠేన ఆకరట్ఠేన సమోసరణట్ఠానట్ఠేన సఞ్జాతిదేసట్ఠేన కారణట్ఠేన చ ఆయతనం. తథా హి లోకే ‘‘ఇస్సరాయతనం వాసుదేవాయతన’’న్తిఆదీసు నివాసట్ఠానం ‘‘ఆయతన’’న్తి వుచ్చతి. ‘‘సువణ్ణాయతనం రజతాయతన’’న్తిఆదీసు ఆకరో. సాసనే పన ‘‘మనోరమే ఆయతనే, సేవన్తి నం విహఙ్గమా’’తిఆదీసు (అ. ని. ౫.౩౮) సమోసరణట్ఠానం. ‘‘దక్ఖిణాపథో గున్నం ఆయతన’’న్తిఆదీసు సఞ్జాతిదేసో. ‘‘తత్ర తత్రేవ సక్ఖిభబ్బతం పాపుణాతి సతి సతిఆయతనే’’తిఆదీసు (అ. ని. ౩.౧౦౨; ౫.౨౩) కారణం. చక్ఖుఆదీసు చాపి తే తే చిత్తచేతసికా ధమ్మా నివసన్తి తదాయత్తవుత్తితాయాతి చక్ఖాదయో నేసం నివాసట్ఠానం, చక్ఖాదీసు చ తే ఆకిణ్ణా తన్నిస్సయత్తా తదారమ్మణత్తా చాతి చక్ఖాదయో చ నేసం ఆకరో, తత్థ తత్థ వత్థుద్వారారమ్మణవసేన సమోసరణతో చక్ఖాదయో చ నేసం సమోసరణట్ఠానం, తంనిస్సయారమ్మణభావేన తత్థేవ ఉప్పత్తితో చక్ఖాదయో చ నేసం సఞ్జాతిదేసో, చక్ఖాదీనం అభావే అభావతో చక్ఖాదయో చ నేసం కారణన్తి యథావుత్తేనత్థేన చక్ఖు చ తం ఆయతనఞ్చాతి చక్ఖాయతనం. ఏవం సేసానిపి.

చక్ఖుధాతాదీని అట్ఠారస విస్సజ్జనాని అట్ఠారసధాతువసేన నిద్దిట్ఠాని. చక్ఖాదీసు ఏకేకో ధమ్మో యథాసమ్భవం విదహతి, ధీయతే, విధానం విధీయతే, ఏతాయ, ఏత్థ వా ధీయతీతి ధాతు. లోకియా హి ధాతుయో కారణభావేన వవత్థితా హుత్వా సువణ్ణరజతాదిధాతుయో వియ సువణ్ణరజతాదిం, అనేకప్పకారం సంసారదుక్ఖం విదహన్తి. భారహారేహి చ భారో వియ సత్తేహి ధీయన్తే, ధారీయన్తీతి అత్థో. దుక్ఖవిధానమత్తమేవ చేతా అవసవత్తనతో. ఏతాహి చ కరణభూతాహి సంసారదుక్ఖం సత్తేహి అనువిధీయతి. తథావిహితఞ్చేతం ఏతాస్వేవ ధీయతి, ఠపీయతీతి అత్థో. అపిచ యథా తిత్థియానం అత్తా నామ సభావతో నత్థి, న ఏవమేతా. ఏతా పన అత్తనో సభావం ధారేన్తీతి ధాతుయో. యథా చ లోకే విచిత్తా హరితాలమనోసిలాదయో సేలావయవా ధాతుయోతి వుచ్చన్తి, ఏవమేతాపి ధాతుయో వియాతి ధాతుయో. విచిత్తా హేతా ఞాణనేయ్యావయవాతి. యథా వా సరీరసఙ్ఖాతస్స సముదాయస్స అవయవభూతేసు రససోణితాదీసు అఞ్ఞమఞ్ఞవిసభాగలక్ఖణపరిచ్ఛిన్నేసు ధాతుసమఞ్ఞా, ఏవమేవేతేసుపి పఞ్చక్ఖన్ధసఙ్ఖాతస్స అత్తభావస్స అవయవేసు ధాతుసమఞ్ఞా వేదితబ్బా. అఞ్ఞమఞ్ఞవిసభాగలక్ఖణపరిచ్ఛిన్నా హేతే చక్ఖాదయోతి. అపిచ ధాతూతి నిజ్జీవమత్తస్సేతం అధివచనం. తథా హి భగవా ‘‘ఛధాతురో అయం భిక్ఖు పురిసో’’తిఆదీసు (మ. ని. ౩.౩౪౩-౩౪౪) జీవసఞ్ఞాసమూహననత్థం ధాతుదేసనం అకాసీతి. యథావుత్తేనత్థేన చక్ఖు చ తం ధాతు చాతి చక్ఖుధాతు. ఏవం సేసాపి. మనోధాతూతి చ తిస్సో మనోధాతుయో. ధమ్మధాతూతి వేదనాసఞ్ఞాసఙ్ఖారక్ఖన్ధా సోళస సుఖుమరూపాని నిబ్బానఞ్చ. మనోవిఞ్ఞాణధాతూతి ఛసత్తతి మనోవిఞ్ఞాణధాతుయో.

చక్ఖున్ద్రియాదీని బావీసతి విస్సజ్జనాని బావీసతిన్ద్రియవసేన నిద్దిట్ఠాని. చక్ఖుమేవ దస్సనలక్ఖణే ఇన్దట్ఠం కారేతీతి చక్ఖున్ద్రియం. సోతమేవ సవనలక్ఖణే ఇన్దట్ఠం కారేతీతి సోతిన్ద్రియం. ఘానమేవ ఘాయనలక్ఖణే ఇన్దట్ఠం కారేతీతి ఘానిన్ద్రియం. జివ్హా ఏవ సాయనలక్ఖణే ఇన్దట్ఠం కారేతీతి జివ్హిన్ద్రియం. కాయో ఏవ ఫుసనలక్ఖణే ఇన్దట్ఠం కారేతీతి కాయిన్ద్రియం. మనతే ఇతి మనో, విజానాతీతి అత్థో. అట్ఠకథాచరియా పనాహు – నాలియా మినమానో వియ మహాతులాయ ధారయమానో వియ చ ఆరమ్మణం మనతి జానాతీతి మనో, తదేవ మననలక్ఖణే ఇన్దట్ఠం కారేతీతి మనిన్ద్రియం.

జీవన్తి తేన తంసహజాతా ధమ్మాతి జీవితం, తదేవ అనుపాలనలక్ఖణే ఇన్దట్ఠం కారేతీతి జీవితిన్ద్రియం. తం రూపజీవితిన్ద్రియం అరూపజీవితిన్ద్రియన్తి దువిధం. సబ్బకమ్మజరూపసహజం సహజరూపానుపాలనం రూపజీవితిన్ద్రియం, సబ్బచిత్తసహజం సహజఅరూపానుపాలనం అరూపజీవితిన్ద్రియం.

థీయతి సఙ్ఘాతం గచ్ఛతి ఏతిస్సా గబ్భోతి ఇత్థీ, ఇత్థిలిఙ్గాదీసు ఇన్దట్ఠం కారేతీతి ఇన్ద్రియం, నియమతో ఇత్థియా ఏవ ఇన్ద్రియం ఇత్థిన్ద్రియం.

పుం-వుచ్చతి నిరయో, పుం సఙ్ఖాతే నిరయే రిసీయతి హింసీయతీతి పురిసో, పురిసలిఙ్గాదీసు ఇన్దట్ఠం కారేతీతి ఇన్ద్రియం, నియమతో పురిసస్సేవ ఇన్ద్రియం పురిసిన్ద్రియం. ద్వీసుపేతేసు ఏకేకం సభావకస్స ఏకేకస్స కమ్మజరూపసహజం హోతి.

కుసలవిపాకకాయవిఞ్ఞాణసమ్పయుత్తం సుఖం, కాయికసాతలక్ఖణే ఇన్దట్ఠం కారేతీతి ఇన్ద్రియం, సుఖమేవ ఇన్ద్రియం సుఖిన్ద్రియం.

అకుసలవిపాకకాయవిఞ్ఞాణసమ్పయుత్తం దుక్ఖం, కాయికఅసాతలక్ఖణే ఇన్దట్ఠం కారేతీతి ఇన్ద్రియం, దుక్ఖమేవ ఇన్ద్రియం దుక్ఖిన్ద్రియం.

పీతిసోమనస్సయోగతో సోభనం మనో అస్సాతి సుమనో, సుమనస్స భావో సోమనస్సం, చేతసికసాతలక్ఖణే ఇన్దట్ఠం కారేతీతి ఇన్ద్రియం, సోమనస్సమేవ ఇన్ద్రియం సోమనస్సిన్ద్రియం.

దోమనస్సయోగతో దుట్ఠు మనో అస్సాతి, హీనవేదనత్తా వా కుచ్ఛితం మనో అస్సాతి దుమ్మనో, దుమ్మనస్స భావో దోమనస్సం, చేతసికఅసాతలక్ఖణే ఇన్దట్ఠం కారేతీతి ఇన్ద్రియం, దోమనస్సమేవ ఇన్ద్రియం దోమనస్సిన్ద్రియం. సుఖదుక్ఖాకారపవత్తిం ఉపేక్ఖతి మజ్ఝత్తాకారసణ్ఠితత్తా తేనాకారేన పవత్తతీతి ఉపేక్ఖా, మజ్ఝత్తలక్ఖణే ఇన్దట్ఠం కారేతీతి ఇన్ద్రియం, ఉపేక్ఖా ఏవ ఇన్ద్రియం ఉపేక్ఖిన్ద్రియం.

సద్దహన్తి ఏతాయ, సయం వా సద్దహతి, సద్దహనమత్తమేవ వా ఏసాతి సద్ధా, అస్సద్ధియస్స అభిభవనతో అధిపతిఅత్థేన ఇన్ద్రియం, అధిమోక్ఖలక్ఖణే వా ఇన్దట్ఠం కారేతీతి ఇన్ద్రియం, సద్ధాయేవ ఇన్ద్రియం సద్ధిన్ద్రియం.

వీరభావో వీరియం, వీరానం వా కమ్మం, విధినా వా నయేన ఈరయితబ్బం పవత్తయితబ్బన్తి వీరియం, కోసజ్జస్స అభిభవనతో అధిపతిఅత్థేన ఇన్ద్రియం, పగ్గహణలక్ఖణే వా ఇన్దట్ఠం కారేతీతి ఇన్ద్రియం, వీరియమేవ ఇన్ద్రియం వీరియిన్ద్రియం.

సరన్తి తాయ, సయం వా సరతి, సరణమత్తమేవ వా ఏసాతి సతి, ముట్ఠసచ్చస్స అభిభవనతో అధిపతిఅత్థేన ఇన్ద్రియం, ఉపట్ఠానలక్ఖణే వా ఇన్దట్ఠం కారేతీతి ఇన్ద్రియం, సతి ఏవ ఇన్ద్రియం సతిన్ద్రియం.

ఆరమ్మణే చిత్తం సమ్మా ఆధియతి ఠపేతీతి సమాధి, విక్ఖేపస్స అభిభవనతో అధిపతిఅత్థేన ఇన్ద్రియం, అవిక్ఖేపలక్ఖణే వా ఇన్దట్ఠం కారేతీతి ఇన్ద్రియం, సమాధి ఏవ ఇన్ద్రియం సమాధిన్ద్రియం.

‘‘ఇదం దుక్ఖ’’న్తిఆదినా నయేన అరియసచ్చాని పజానాతీతి పఞ్ఞా. అట్ఠకథాయం పన ‘‘అనిచ్చం దుక్ఖమనత్తాతి పఞ్ఞాపనవసేన పఞ్ఞా’’తి వుత్తం. అవిజ్జాయ అభిభవనతో అధిపతిఅత్థేన ఇన్ద్రియం, దస్సనలక్ఖణే వా ఇన్దట్ఠం కారేతీతి ఇన్ద్రియం, పఞ్ఞా ఏవ ఇన్ద్రియం పఞ్ఞిన్ద్రియం.

అనమతగ్గే సంసారవట్టే అనఞ్ఞాతం అమతం పదం చతుసచ్చధమ్మమేవ వా జానిస్సామీతి పటిపన్నస్స ఉప్పజ్జనతో ఇన్ద్రియట్ఠసమ్భవతో చ అనఞ్ఞాతఞ్ఞస్సామీతిన్ద్రియం. సోతాపత్తిమగ్గఞాణస్సేతం నామం.

పఠమమగ్గేన ఞాతం మరియాదం అనతిక్కమిత్వా తేసంయేవ తేన మగ్గేన ఞాతానం చతుసచ్చధమ్మానమేవ జాననతో ఇన్ద్రియట్ఠసమ్భవతో చ ఆజాననకం ఇన్ద్రియం అఞ్ఞిన్ద్రియం. సోతాపత్తిఫలాదీసు ఛసు ఠానేసు ఞాణస్సేతం నామం.

అఞ్ఞాతావినో చతుసచ్చేసు నిట్ఠితఞాణకిచ్చస్స ఖీణాసవస్స ఉప్పజ్జనతో ఇన్ద్రియట్ఠసమ్భవతో చ అఞ్ఞాతావిన్ద్రియం, అఞ్ఞాతావీనం వా చతూసు సచ్చేసు నిట్ఠితకిచ్చానం చత్తారి సచ్చాని పటివిజ్ఝిత్వా ఠితానం ధమ్మానం అబ్భన్తరే ఇన్దట్ఠసాధనేన అఞ్ఞాతావిన్ద్రియం. అరహత్తఫలఞాణస్సేతం నామం. సబ్బానిపేతాని యథాయోగం ఇన్దలిఙ్గట్ఠేన ఇన్దదేసితట్ఠేన ఇన్దదిట్ఠట్ఠేన ఇన్దసిట్ఠట్ఠేన ఇన్దజుట్ఠట్ఠేన చ ఇన్ద్రియాని. భగవా హి సమ్మాసమ్బుద్ధో పరమిస్సరియభావతో ఇన్దో, కుసలాకుసలఞ్చ కమ్మం కమ్మేసు కస్సచి ఇస్సరియాభావతో. తేనేవేత్థ కమ్మజనితాని ఇన్ద్రియాని కుసలాకుసలకమ్మం ఉల్లిఙ్గేన్తి, తేన చ సిట్ఠానీతి ఇన్దలిఙ్గట్ఠేన ఇన్దసిట్ఠట్ఠేన చ ఇన్ద్రియాని. సబ్బానేవ పనేతాని భగవతా మునిన్దేన యథాభూతతో పకాసితాని అభిసమ్బుద్ధాని చాతి ఇన్దదేసితట్ఠేన ఇన్దదిట్ఠట్ఠేన చ ఇన్ద్రియాని. తేనేవ చ భగవతా మునిన్దేన కానిచి గోచరాసేవనాయ, కానిచి భావనాసేవనాయ సేవితానీతి ఇన్దజుట్ఠట్ఠేనపి ఇన్ద్రియాని. అపి చ ఆధిపచ్చసఙ్ఖాతేన ఇస్సరియట్ఠేనపి ఏతాని ఇన్ద్రియాని. చక్ఖువిఞ్ఞాణాదిపవత్తియఞ్హి చక్ఖాదీనం సిద్ధమాధిపచ్చం తస్మిం తిక్ఖే తిక్ఖత్తా మన్దే చ మన్దత్తాతి.

౫. కామధాతుఆదీని ద్వాదస విస్సజ్జనాని భవప్పభేదవసేన నిద్దిట్ఠాని. కామరాగసఙ్ఖాతేన కామేన యుత్తా ధాతు కామధాతు, కామసఙ్ఖాతా వా ధాతు కామధాతు.

కామం పహాయ రూపేన యుత్తా ధాతు రూపధాతు, రూపసఙ్ఖాతా వా ధాతు రూపధాతు.

కామఞ్చ రూపఞ్చ పహాయ అరూపేన యుత్తా ధాతు అరూపధాతు, అరూపసఙ్ఖాతా వా ధాతు అరూపధాతు.

తా ఏవ ధాతుయో పున భవపరియాయేన వుత్తా. భవతీతి హి భవోతి వుచ్చతి. సఞ్ఞాయ యుత్తో భవో సఞ్ఞాభవో, సఞ్ఞాసహగతో వా భవో సఞ్ఞాభవో, సఞ్ఞా వా ఏత్థ భవే అత్థీతి సఞ్ఞాభవో. సో కామభవో చ అసఞ్ఞాభవముత్తో రూపభవో చ నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాభవముత్తో అరూపభవో చ హోతి.

న సఞ్ఞాభవో అసఞ్ఞాభవో, సో రూపభవేకదేసో.

ఓళారికత్తాభావతో నేవసఞ్ఞా, సుఖుమత్తేన సమ్భవతో నాసఞ్ఞాతి నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞా, తాయ యుత్తో భవో నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాభవో. అథ వా ఓళారికాయ సఞ్ఞాయ అభావా, సుఖుమాయ చ భావా నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞా అస్మిం భవేతి నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాభవో, సో అరూపభవేకదేసో.

ఏకేన రూపక్ఖన్ధేన వోకిణ్ణో భవో ఏకేన వోకారో అస్స భవస్సాతి ఏకవోకారభవో, సో అసఞ్ఞభవోవ.

చతూహి అరూపక్ఖన్ధేహి వోకిణ్ణో భవో చతూహి వోకారో అస్స భవస్సాతి చతువోకారభవో, సో అరూపభవో ఏవ.

పఞ్చహి ఖన్ధేహి వోకిణ్ణో భవో పఞ్చహి వోకారో అస్స భవస్సాతి పఞ్చవోకారభవో, సో కామభవో చ రూపభవేకదేసో చ హోతి.

౬. పఠమజ్ఝానాదీని ద్వాదస విస్సజ్జనాని ఝానసమాపత్తివసేన నిద్దిట్ఠాని. ఝానన్తి ఇధ బ్రహ్మవిహారమత్తం అధిప్పేతం. వితక్కవిచారపీతిసుఖచిత్తేకగ్గతాసమ్పయుత్తం పఠమం ఝానం. పీతిసుఖచిత్తేకగ్గతాసమ్పయుత్తం దుతియం ఝానం. సుఖచిత్తేకగ్గతాసమ్పయుత్తం తతియం ఝానం. ఉపేక్ఖాచిత్తేకగ్గతాసమ్పయుత్తం చతుత్థం ఝానం.

మేదతి మేజ్జతీతి మేత్తా, సినియ్హతీతి అత్థో. మిత్తే వా భవా, మిత్తస్స వా ఏసా పవత్తీతి మేత్తా, పచ్చనీకధమ్మేహి ముత్తత్తా ఆరమ్మణే చాధిముత్తత్తా విముత్తి, చేతసో విముత్తి చేతోవిముత్తి, మేత్తా ఏవ చేతోవిముత్తి మేత్తాచేతోవిముత్తి.

కరుణా వుత్తత్థా ఏవ.

మోదన్తి తాయ తంసమఙ్గినో, సయం వా మోదతి, మోదనమత్తమేవ వా తన్తి ముదితా. ‘‘అవేరా హోన్తూ’’తిఆదిబ్యాపారప్పహానేన మజ్ఝత్తభావూపగమనేన చ ఉపేక్ఖతీతి ఉపేక్ఖా. మేత్తాదయో తయో బ్రహ్మవిహారా పఠమాదీహి తీహి ఝానేహి యుత్తా. ఉపేక్ఖాబ్రహ్మవిహారో చతుత్థజ్ఝానేన యుత్తో.

ఫరణవసేన నత్థి ఏతస్స అన్తోతి అనన్తో. ఆకాసో అనన్తో ఆకాసానన్తో, కసిణుగ్ఘాటిమాకాసో. ఆకాసానన్తోయేవ ఆకాసానఞ్చం, తం ఆకాసానఞ్చం అధిట్ఠానట్ఠేన ఆయతనమస్స ససమ్పయుత్తధమ్మస్స ఝానస్స ‘‘దేవానం దేవాయతనమివా’’తి ఆకాసానఞ్చాయతనం. ఆకాసానఞ్చాయతనమేవ సమాపత్తి ఆకాసానఞ్చాయతనసమాపత్తి. ఫరణవసేన చ నత్థి ఏతస్స అన్తోతి అనన్తం, తం ఆకాసారమ్మణం విఞ్ఞాణం. అనన్తమేవ ఆనఞ్చం, విఞ్ఞాణం ఆనఞ్చం ‘‘విఞ్ఞాణానఞ్చ’’న్తి అవత్వా ‘‘విఞ్ఞాణఞ్చ’’న్తి వుత్తం. అయఞ్హేత్థ రుళ్హిసద్దో. తం విఞ్ఞాణఞ్చం అధిట్ఠానట్ఠేన ఆయతనమస్స ససమ్పయుత్తధమ్మస్స ఝానస్స ‘‘దేవానం దేవాయతనమివా’’తి విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం. నత్థి ఏతస్స కిఞ్చనన్తి అకిఞ్చనం, అన్తమసో భఙ్గమత్తమ్పి అస్స అవసిట్ఠం నత్థీతి వుత్తం హోతి. అకిఞ్చనస్స భావో ఆకిఞ్చఞ్ఞం. ఆకాసానఞ్చాయతనవిఞ్ఞాణాభావస్సేతం అధివచనం. తం ఆకిఞ్చఞ్ఞం. అధిట్ఠానట్ఠేన ఆయతనమస్స ససమ్పయుత్తధమ్మస్స ఝానస్స ‘‘దేవానం దేవాయతనమివా’’తి ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం. ఓళారికాయ సఞ్ఞాయ అభావతో, సుఖుమాయ చ భావతో నేవస్స ససమ్పయుత్తధమ్మస్స ఝానస్స సఞ్ఞా నాసఞ్ఞాతి నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞం. నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞఞ్చ తం మనాయతనధమ్మాయతనపరియాపన్నత్తా ఆయతనఞ్చాతి నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం. అథ వా యాయమేత్థ సఞ్ఞా సా పటుసఞ్ఞాకిచ్చం కాతుం అసమత్థతాయ నేవసఞ్ఞా, సఙ్ఖారావసేససుఖుమభావేన విజ్జమానత్తా నాసఞ్ఞాతి నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞా, నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞా చ సా సేసధమ్మానం అధిట్ఠానట్ఠేన ఆయతనఞ్చాతి నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం. ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనారమ్మణాయ సమాపత్తియా ఏతం అధివచనం. న కేవలం ఏత్థ సఞ్ఞా ఏదిసీ, అథ ఖో వేదనాపి నేవవేదనా నావేదనా. చిత్తమ్పి నేవచిత్తం నాచిత్తం. ఫస్సోపి నేవఫస్సో నాఫస్సో. ఏస నయో సేససమ్పయుత్తధమ్మేసు. సఞ్ఞాసీసేన పనాయం దేసనా కతాతి.

అవిజ్జాదీని ద్వాదస విస్సజ్జనాని పటిచ్చసముప్పాదఙ్గవసేన నిద్దిట్ఠాని. పూరేతుం అయుత్తట్ఠేన కాయదుచ్చరితాది అవిన్దియం నామ, అలద్ధబ్బన్తి అత్థో. తం అవిన్దియం విన్దతీతి అవిజ్జా. తబ్బిపరీతతో కాయసుచరితాది విన్దియం నామ, తం విన్దియం న విన్దతీతి అవిజ్జా. ఖన్ధానం రాసట్ఠం, ఆయతనానం ఆయతనట్ఠం, ధాతూనం సుఞ్ఞట్ఠం, ఇన్ద్రియానం అధిపతియట్ఠం, సచ్చానం తథట్ఠం అవిదితం కరోతీతి అవిజ్జా. దుక్ఖాదీనం పీళనాదివసేన వుత్తం చతుబ్బిధం చతుబ్బిధం అత్థం అవిదితం కరోతీతిపి అవిజ్జా, అన్తవిరహితే సంసారే సబ్బయోనిగతిభవవిఞ్ఞాణట్ఠితిసత్తావాసేసు సత్తే జవాపేతీతి అవిజ్జా, పరమత్థతో అవిజ్జమానేసు ఇత్థిపురిసాదీసు జవతి, విజ్జమానేసుపి ఖన్ధాదీసు న జవతీతి అవిజ్జా, అపి చ చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం వత్థారమ్మణానం పటిచ్చసముప్పాదపటిచ్చసముప్పన్నానఞ్చ ధమ్మానం ఛాదనతోపి అవిజ్జా. సఙ్ఖతమభిసఙ్ఖరోన్తీతి సఙ్ఖారా. విజానాతీతి విఞ్ఞాణం. నమతీతి నామం, నామయతీతి వా నామం. రుప్పతీతి రూపం. ఆయే తనోతి, ఆయతఞ్చ నయతీతి ఆయతనం. ఫుసతీతి ఫస్సో. వేదయతీతి వేదనా. పరితస్సతీతి తణ్హా. ఉపాదియతి భుసం గణ్హాతీతి ఉపాదానం. భవతి, భావయతీతి వా భవో. జననం జాతి. జీరణం జరా. మరన్తి ఏతేనాతి మరణం.

౭. దుక్ఖాదీని అట్ఠసతాని అట్ఠ చ విస్సజ్జనాని చతుసచ్చయోజనావసేన నిద్దిట్ఠాని. ‘‘దుక్ఖం అభిఞ్ఞేయ్య’’న్తిఆదీసు హి ఛన్నం చతుక్కానం వసేన చతువీసతి విస్సజ్జనాని ‘‘చక్ఖు జరామరణ’’న్తి పేయ్యాలే ‘‘చక్ఖు అభిఞ్ఞేయ్యం సోతం అభిఞ్ఞేయ్య’’న్తిఆదినా ‘‘జాతి అభిఞ్ఞేయ్యా’’తి పరియోసానేన పఞ్చనవుతాధికేన విస్సజ్జనసతేన యోజేత్వా వుత్తాని. పఞ్చనవుతాధికం చతుక్కసతం హోతి, తేసం చతుక్కానం వసేన అసీతిఅధికాని సత్త విస్సజ్జనసతాని. ‘‘జరామరణం అభిఞ్ఞేయ్య’’న్తిఆదికే చతుక్కే ‘‘చత్తారి విస్సజ్జనానీ’’తి ఏవం సబ్బాని అట్ఠ చ సతాని అట్ఠ చ విస్సజ్జనాని హోన్తి. ఏత్థ చ తస్స తస్స ధమ్మస్స పధానభూతో పచ్చయో సముదయోతి వేదితబ్బో. సబ్బసఙ్ఖారేహి సుఞ్ఞం నిబ్బానం నిరోధోతి వేదితబ్బం. అనఞ్ఞాతఞ్ఞస్సామీతిన్ద్రియాదీనం తిణ్ణమ్పి హి లోకుత్తరిన్ద్రియానం ఏత్థ అభావం సన్ధాయ అనఞ్ఞాతఞ్ఞస్సామీతిన్ద్రియనిరోధోతిఆది యుజ్జతి. నిరోధగామినిపటిపదాతి చ సబ్బత్థ అరియమగ్గో ఏవ. ఏవఞ్హి వుచ్చమానే ఫలేపి మగ్గవోహారసమ్భవతో అఞ్ఞిన్ద్రియఅఞ్ఞాతావిన్ద్రియానమ్పి యుజ్జతి. పున దుక్ఖాదీనం పరిఞ్ఞట్ఠాదివసేన అట్ఠసతాని అట్ఠ చ విస్సజ్జనాని నిద్దిట్ఠాని, పున దుక్ఖాదీనం పరిఞ్ఞాపటివేధట్ఠాదివసేన అట్ఠసతాని అట్ఠ చ విస్సజ్జనాని నిద్దిట్ఠాని. పరిఞ్ఞా చ సా పటివిజ్ఝితబ్బట్ఠేన పటివేధో చాతి పరిఞ్ఞాపటివేధో. పరిఞ్ఞాపటివేధోవ అత్థో పరిఞ్ఞాపటివేధట్ఠో.

౮. పున తానేవ దుక్ఖాదీని జరామరణపరియన్తాని ద్విఅధికాని ద్వే పదసతాని సముదయాదీహి సత్తహి సత్తహి పదేహి యోజేత్వా ద్విఅధికానం ద్విన్నం అట్ఠకసతానం వసేన సహస్సఞ్చ ఛ చ సతాని సోళస చ విస్సజ్జనాని నిద్దిట్ఠాని. తత్థ పధానభూతో పచ్చయో సముదయో, తస్స నిరోధో సముదయనిరోధో. ఛన్దో ఏవ రాగో ఛన్దరాగో, దుక్ఖే సుఖసఞ్ఞాయ దుక్ఖస్స ఛన్దరాగో, తస్స నిరోధో ఛన్దరాగనిరోధో. దుక్ఖం పటిచ్చ ఉప్పజ్జమానం సుఖం సోమనస్సం దుక్ఖస్స అస్సాదో. దుక్ఖస్స అనిచ్చతా దుక్ఖస్స విపరిణామధమ్మతా దుక్ఖస్స ఆదీనవో. దుక్ఖే ఛన్దరాగవినయో ఛన్దరాగప్పహానం దుక్ఖస్స నిస్సరణం. ‘‘యం ఖో పన కిఞ్చి భూతం సఙ్ఖతం పటిచ్చసముప్పన్నం నిరోధో తస్స నిస్సరణ’’న్తి (పటి. మ. ౧.౨౪) వచనతో నిబ్బానమేవ దుక్ఖస్స నిస్సరణం. ‘‘దుక్ఖనిరోధో సముదయనిరోధో ఛన్దరాగనిరోధో దుక్ఖస్స నిస్సరణ’’న్తి నానాసఙ్ఖతపటిపక్ఖవసేన నానాపరియాయవచనేహి చతూసు ఠానేసు నిబ్బానమేవ వుత్తన్తి వేదితబ్బం. కేచి పన ‘‘ఆహారసముదయా దుక్ఖసముదయో ఆహారనిరోధా దుక్ఖనిరోధో సరసవసేన సముదయనిరోధో, అథ వా ఉదయబ్బయదస్సనేన సముదయనిరోధో సహ విపస్సనాయ మగ్గో ఛన్దరాగనిరోధో’’తి వదన్తి. ఏవఞ్చ వుచ్చమానే లోకుత్తరిన్ద్రియానం అవిపస్సనూపగత్తా న సబ్బసాధారణం హోతీతి పఠమం వుత్తనయోవ గహేతబ్బో. లోకుత్తరిన్ద్రియేసు హి ఛన్దరాగాభావతోయేవ ఛన్దరాగనిరోధోతి యుజ్జతి. సరీరే ఛన్దరాగేనేవ సరీరేకదేసేసు కేసాదీసుపి ఛన్దరాగో కతోవ హోతి, జరామరణవన్తేసు ఛన్దరాగేనేవ జరామరణేసుపి ఛన్దరాగో కతోవ హోతి. ఏవం అస్సాదాదీనవాపి యోజేతబ్బా. పున దుక్ఖాదీని జరామరణపరియన్తాని ద్విఅధికాని ద్వే పదసతాని సముదయాదీహి ఛహి ఛహి పదేహి యోజేత్వా ద్విఅధికానం ద్విన్నం సత్తకసతానం వసేన నయసహస్సఞ్చ చత్తారి చ సతాని చుద్దస చ విస్సజ్జనాని నిద్దిట్ఠాని.

౯. ఇదాని రూపాదీని జరామరణపరియన్తాని ఏకాధికాని ద్వే పదసతాని సత్తహి అనుపస్సనాహి యోజేత్వా నిద్దిసితుం పఠమం తావ అనిచ్చానుపస్సనాదయో సత్త అనుపస్సనా నిద్దిట్ఠా. తాని సబ్బాని సత్తహి సుద్ధికఅనుపస్సనావిస్సజ్జనేహి సద్ధిం సహస్సఞ్చ చత్తారి చ సతాని చుద్దస చ విస్సజ్జనాని హోన్తి. అనిచ్చన్తి అనుపస్సనా అనిచ్చానుపస్సనా. సా నిచ్చసఞ్ఞాపటిపక్ఖా. దుక్ఖన్తి అనుపస్సనా దుక్ఖానుపస్సనా. సా సుఖసఞ్ఞాపటిపక్ఖా. అనత్తాతి అనుపస్సనా అనత్తానుపస్సనా. సా అత్తసఞ్ఞాపటిపక్ఖా. తిస్సన్నం అనుపస్సనానం పరిపూరత్తా నిబ్బిన్దతీతి నిబ్బిదా, నిబ్బిదా చ సా అనుపస్సనా చాతి నిబ్బిదానుపస్సనా. సా నన్దిపటిపక్ఖా. చతస్సన్నం అనుపస్సనానం పరిపూరత్తా విరజ్జతీతి విరాగో, విరాగో చ సో అనుపస్సనా చాతి విరాగానుపస్సనా. సా రాగపటిపక్ఖా. పఞ్చన్నం అనుపస్సనానం పరిపూరత్తా రాగం నిరోధేతీతి నిరోధో, నిరోధో చ సో అనుపస్సనా చాతి నిరోధానుపస్సనా. సా సముదయపటిపక్ఖా. ఛన్నం అనుపస్సనానం పరిపూరత్తా పటినిస్సజ్జతీతి పటినిస్సగ్గో, పటినిస్సగ్గో చ సో అనుపస్సనా చాతి పటినిస్సగ్గానుపస్సనా. సా ఆదానపటిపక్ఖా. లోకుత్తరిన్ద్రియానం అసతిపి విపస్సనూపగత్తే ‘‘సబ్బే సఙ్ఖారా అనిచ్చా, సబ్బే సఙ్ఖారా దుక్ఖా, సబ్బే ధమ్మా అనత్తా’’తి (ధ. ప. ౨౭౭-౨౭౯; పటి. మ. ౧.౩౧) వచనతో తేసమ్పి అనిచ్చదుక్ఖానత్తత్తా తత్థ నిచ్చసుఖత్తసఞ్ఞానం నన్దియా రాగస్స చ అభావా నిరోధవన్తానీతి అనుపస్సనతో పరిచ్చాగపటినిస్సగ్గపక్ఖన్దనపటినిస్సగ్గసమ్భవతో చ తేహిపి సత్త అనుపస్సనా యోజితాతి వేదితబ్బా. జరామరణవన్తేసు అనిచ్చాదితో దిట్ఠేసు జరామరణమ్పి అనిచ్చాదితో దిట్ఠం నామ హోతి, జరామరణవన్తేసు నిబ్బిన్దన్తో విరజ్జన్తో జరామరణే నిబ్బిన్నో చ విరత్తో చ హోతి, జరామరణవన్తేసు నిరోధతో దిట్ఠేసు జరామరణమ్పి నిరోధతో దిట్ఠం నామ హోతి, జరామరణవన్తేసు పటినిస్సజ్జన్తో జరామరణం పటినిస్సజ్జన్తోవ హోతీతి జరామరణేహి సత్త అనుపస్సనా యోజితాతి వేదితబ్బా.

౧౦. ఇదాని ఆదీనవఞాణస్స వత్థుభూతానం ఉప్పాదాదీనం పఞ్చన్నం ఆరమ్మణానం వసేన ఉప్పాదాదీని తేసం వేవచనాని పఞ్చదస విస్సజ్జనాని నిద్దిట్ఠాని, సన్తిపదఞాణస్స తప్పటిపక్ఖారమ్మణవసేన అనుప్పాదాదీని పఞ్చదస విస్సజ్జనాని నిద్దిట్ఠాని, పున తానేవ ఉప్పాదానుప్పాదాదీని పదాని యుగళకవసేన యోజేత్వా తింస విస్సజ్జనాని నిద్దిట్ఠాని. ఏవం ఇమస్మిం నయేవ సట్ఠి విస్సజ్జనాని హోన్తి. తత్థ ఉప్పాదోతి పురిమకమ్మపచ్చయా ఇధ ఉప్పత్తి. పవత్తన్తి తథాఉప్పన్నస్స పవత్తి. నిమిత్తన్తి సబ్బమ్పి సఙ్ఖారనిమిత్తం. యోగావచరస్స హి సఙ్ఖారా ససణ్ఠానా వియ ఉపట్ఠహన్తి, తస్మా నిమిత్తన్తి వుచ్చన్తి. ఆయూహనాతి ఆయతిం పటిసన్ధిహేతుభూతం కమ్మం. తఞ్హి అభిసఙ్ఖరణట్ఠేన ఆయూహనాతి వుచ్చతి.