౬. చతుబ్యూహహారవిభఙ్గవణ్ణనా
౨౫. తత్థ కతమో చతుబ్యూహో హారోతి చతుబ్యూహహారవిభఙ్గో. తత్థ బ్యఞ్జనేన సుత్తస్స నేరుత్తఞ్చ అధిప్పాయో చ నిదానఞ్చ పుబ్బాపరసన్ధి చ గవేసితబ్బోతి సఙ్ఖేపేన తావ చతుబ్యూహం దస్సేతి. ‘‘బ్యఞ్జనేనా’’తి ఇమినా హారానం సుత్తస్స బ్యఞ్జనవిచయభావతో బ్యఞ్జనముఖేనేవ ఏతే చతుబ్యూహహారపదత్థా నిద్ధారేతబ్బాతి దస్సేతి. నేరుత్తన్తి నిరుత్తం నిబ్బచనన్తి అత్థో. నిరుత్తమేవ నేరుత్తం. తేనేవాహ – ‘‘యా నిరుత్తిపదసంహితా’’తి. తస్సత్థో – యా నిరుత్తి, ఇదం నేరుత్తం. కా పన సా నిరుత్తి? పదసంహితాతి పదేసు సంహితా యుత్తా, లిఙ్గవచనకాలసాధనపురిసాదివిసేసయోగేన యో యో అత్థో యథా యథా వత్తబ్బో, తథా తథా పవత్తసభావనిరుత్తీతి అత్థో. తథా హి వుత్తం ‘‘యం ధమ్మానం నామసో ఞాణ’’న్తి.
తత్థ యన్తి హేతుఅత్థే నిపాతో, యాయ కారణభూతాయాతి అత్థో. ధమ్మానన్తి ఞేయ్యధమ్మానం. నామసోతి పథవీ ఫస్సో ఖన్ధా ధాతు తిస్సో ఫుస్సోతి ఏవమాదినామవిసేసేన ఞాణం పవత్తతి, అయం సభావనిరుత్తి నామ. పథవీతి హి ఏవమాదికం సద్దం గహేత్వా తతో పరం సఙ్కేతద్వారేన తదత్థపటిపత్తి తంతంఅనియతనామపఞ్ఞత్తిగ్గహణవసేనేవ హోతీతి. అథ వా పదసంహితాతి పదేన సంహితా. పదతో హి పదత్థావబోధో. సో పనస్స అత్థే పవత్తినిమిత్తభూతాయ పఞ్ఞత్తియా గహితాయ ఏవ హోతీతి సా పన పఞ్ఞత్తి నిరుత్తిసఙ్ఖాతపదేన సంహితా పదత్థం బోధేతీతి పదసంహితాతి వుత్తా. ‘‘యదా హి భిక్ఖూ’’తిఆదినా ‘‘ధమ్మానం నామసో ఞాణ’’న్తి పదస్స అత్థం వివరతి.
తత్థ అత్థస్సాతి సద్దాభిధేయ్యస్స అత్థస్స. నామం జానాతీతి నామపఞ్ఞత్తివసేన అయం నామాతి నామం జానాతి. ధమ్మస్సాతి సభావధమ్మస్స. తథా తథా నం అభినిరోపేతీతి యో యో అత్థో ధమ్మో చ యథా యథా చ వోహరితబ్బో, తథా తథా నం నామం వోహారం అభినిరోపేతి దేసేతీతి అత్థో. ఏత్తావతా చ అయం భిక్ఖు అత్థకుసలో యావ అనేకాధివచనకుసలోతి వుచ్చతీతి సమ్బన్ధితబ్బం.
తత్థ అత్థకుసలోతి పాళిఅత్థే కుసలో. ధమ్మకుసలోతి పాళియం కుసలో. బ్యఞ్జనకుసలోతి అక్ఖరేసు చ వాక్యేసు చ కుసలో. నిరుత్తికుసలోతి నిబ్బచనే కుసలో. పుబ్బాపరకుసలోతి దేసనాయ పుబ్బాపరకుసలో. దేసనాకుసలోతి ధమ్మస్స దేసనాయ కుసలో. అతీతాధివచనకుసలోతి అతీతపఞ్ఞత్తికుసలో. ఏస నయో సేసేసుపి. ఏవం సబ్బాని కాతబ్బాని, జనపదనిరుత్తానీతి యత్తకాని సత్తవోహారపదాని, తాని సబ్బాని యథాసమ్భవం సుత్తే నిబ్బచనవసేన కాతబ్బాని వత్తబ్బానీతి అత్థో. సబ్బా చ జనపదనిరుత్తియోతి సబ్బా చ లోకసమఞ్ఞాయో యథారహం కాతబ్బా. ‘‘సమఞ్ఞం నాతిధావేయ్యా’’తి హి వుత్తం. తథా హి సమ్ముతిసచ్చముఖేనేవ పరమత్థసచ్చాధిగమో హోతీతి.
౨౬. అధిప్పాయకణ్డే అనుత్తానం నామ నత్థి.
౨౭. నిదానకణ్డే ఇమినా వత్థునాతి ఇమినా పుత్తగవాదికిత్తనసఙ్ఖాతేన కారణేన. కారణఞ్హేత్థ వత్థు నిదానన్తి చ వుత్తం. ఇమినా నయేన సబ్బత్థ నిదాననిద్ధారణం వేదితబ్బం.
కామన్ధాతి కిలేసకామేన అన్ధా. జాలసఞ్ఛన్నాతి తణ్హాజాలపలిగుణ్ఠితా. తణ్హాఛదనఛాదితాతి తణ్హాసఙ్ఖాతేన అన్ధకారేన పిహితా. బన్ధనాబద్ధాతి కామగుణసఙ్ఖాతేన బన్ధనేన బద్ధా. ‘‘పమత్తబన్ధనా’’తిపి పాఠో, పమాదేనాతి అత్థో. పుబ్బాపరేనాతి పుబ్బేన వా అపరేన వా దేసనన్తరేనాతి అధిప్పాయో. యుజ్జతీతి యోగం ఉపేతి, సమేతీతి అత్థో. ఇమేహి పదేహి పరియుట్ఠానేహీతి ఇమేహి యథావుత్తేహి గాథాపదేహి తణ్హాపరియుట్ఠానదీపకేహి. సాయేవ తణ్హాతి యా పురిమగాథాయ వుత్తా, సాయేవ తణ్హా. ‘‘యఞ్చాహా’’తిఆదినా ద్విన్నమ్పి గాథానం అత్థసంసన్దనేన పుబ్బాపరం విభావేతి. పయోగేనాతి సముదాచారేన. తస్మాతి యత్థ సయం ఉప్పన్నా, తం సన్తానం నిస్సరితుం అదేన్తీ నానారమ్మణేహి పలోభయమానా కిలేసేహి చిత్తం పరియాదాయ తిట్ఠతి. తస్మా కిలేసవసేన చ పరియుట్ఠానవసేన చ తణ్హాబన్ధనం వుత్తా.
పపఞ్చేన్తి సంసారే చిరం ఠపేన్తీతి పపఞ్చా. తిట్ఠన్తి ఏతాహీతి ఠితీ. బన్ధనట్ఠేన సన్దానం వియాతి సన్దానం. నిబ్బాననగరప్పవేసస్స పటిసేధనతో పలిఘం వియాతి పలిఘం. అనవసేసతణ్హాపహానేన నిత్తణ్హో. అత్తహితపరహితానం ఇధలోకపరలోకానఞ్చ ముననతో మునీతి ఏవం గాథాయ పదత్థో వేదితబ్బో. పపఞ్చాదిఅత్థా పన పాళియం విభత్తా ఏవాతి. తత్థ యస్సేతే పపఞ్చాదయో అబ్భత్థం గతా, తస్స తణ్హాయ లేసోపి న భవతి. తేన వుత్తం – ‘‘యో ఏతం సబ్బం సమతిక్కన్తో, అయం వుచ్చతి నిత్తణ్హో’’తి.
౨౮. పరియుట్ఠానన్తి ‘‘తణ్హాయ పరియుట్ఠాన’’న్తి వుత్తాని తణ్హావిచరితాని. సఙ్ఖారాతి ‘‘తదభిసఙ్ఖతా సఙ్ఖారా’’తి వుత్తా తణ్హాదిట్ఠిమానహేతుకా సఙ్ఖారా. తే పన యస్మా సత్తసు జవనచేతనాసు పఠమచేతనా సతి పచ్చయసమవాయే ఇమస్మింయేవ అత్తభావే ఫలం దేతి. పచ్ఛిమచేతనా అనన్తరే అత్తభావే. ఉభిన్నం వేమజ్ఝచేతనా యత్థ కత్థచి ఫలం దేతి, తస్మా విపచ్చనోకాసవసేన విభజిత్వా దస్సేతుం ‘‘దిట్ఠధమ్మవేదనీయా వా’’తిఆది వుత్తం. యస్మా పన తంతంచేతనాసమ్పయుత్తా తణ్హాపి చేతనా వియ దిట్ఠధమ్మవేదనీయాదివసేన తిధా హోతి, తస్మా వుత్తం – ‘‘ఏవం తణ్హా తివిధం ఫలం దేతీ’’తి. పుబ్బాపరేన యుజ్జతీతి యం పుబ్బం పురిమం సఙ్ఖారానం దిట్ఠధమ్మవేదనీయతాదివచనం వుత్తం, తం ఇమినా అపరేన కమ్మస్స దిట్ఠధమ్మవేదనీయతాదివచనేన యుజ్జతి గఙ్గోదకం వియ యమునోదకేన సంసన్దతి సమేతీతి అత్థో.
సఙ్ఖారా దస్సనబలేనాతి చతూసు దిట్ఠిగతసమ్పయుత్తేసు విచికిచ్ఛాసమ్పయుత్తే చాతి పఞ్చసు చిత్తుప్పాదేసు సఙ్ఖారా పఠమమగ్గపఞ్ఞాబలేన. ఛత్తింస తణ్హావిచరితాని భావనాబలేనాతి పఠమమగ్గేన పహీనావసేసవసేన వుత్తం, న సబ్బేసం వసేన.
అనుబన్ధోతి తణ్హాదీనం అనుప్పబన్ధేన పవత్తి. యో చాపి పపఞ్చోతిఆదినా ‘‘పపఞ్చేతీ’’తిఆదినా వుత్తం రాధసుత్తఞ్చసంసన్దతి. తేనేవాహ – ‘‘ఇదం ఏకత్థ’’న్తి. యదిపి అత్థతో ఏకం, దేసనాయ పన విసేసో విజ్జతీతి దస్సేతుం ‘‘అపి చా’’తిఆది వుత్తం. ఏవన్తి ఇమినా వుత్తప్పకారేన. సుత్తేనాతి సంవణ్ణియమానేన సుత్తేన. సుత్తన్తి సుత్తన్తరం. సంసన్దయిత్వాతి విమిస్సిత్వా అత్థతో అభిన్నం కత్వా. పుబ్బాపరేన సద్ధిం యోజయిత్వాతి పుబ్బేన వా అపరేన వా సుత్తేన సద్ధిం అత్థతో సమ్బన్ధం యోజేత్వా. వుత్తమేవత్థం పాకటం కరోతి తేన సుత్తస్స అత్థో నిద్దిట్ఠో హోతి విత్థారితో సుత్తన్తరదస్సనేన.
న కేవలం సుత్తన్తరసంసన్దనమేవ పుబ్బాపరసన్ధి, అథ ఖో అఞ్ఞోపి అత్థీతి దస్సేతుం ‘‘సో చాయ’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థ అత్థసన్ధీతి కిరియాకారకాదివసేన అత్థస్స సమ్బన్ధో. సో పన యస్మా సఙ్కాసనాదీనం ఛన్నం అత్థపదానంయేవ హోతి, సబ్బస్సాపి పదత్థస్స తదవరోధతో.
సమ్బన్ధో చ నామ న కోచి అత్థో. తస్మా ‘‘అత్థసన్ధి ఛప్పదానీ’’తిఆది వుత్తం. బ్యఞ్జనసన్ధీతి పదస్స పదన్తరేన సమ్బన్ధో. యస్మా పన సబ్బమ్పి నామాదిపదం ఛహి బ్యఞ్జనపదేహి అసఙ్గహితం నామ నత్థి, తస్మా ‘‘బ్యఞ్జనసన్ధి ఛప్పదానీ’’తిఆది వుత్తం.
దేసనాసన్ధీతి యథావుత్తదేసనన్తరేన దేసనాయ సంసన్దనం. న చ పథవిం నిస్సాయాతి పథవిం విసయసఙ్ఖాతం నిస్సయం కత్వా, పథవిం ఆలమ్బిత్వాతి అత్థో. ఝాయీతి ఫలసమాపత్తిఝానేన ఝాయీ. సో హి సబ్బసఙ్ఖారనిస్సటం నిబ్బానం ఆలమ్బిత్వా సమాపజ్జనవసేన ఝాయతి, న పథవిం నిస్సాయ ఝాయతీతి వుత్తో. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. ఏత్థ చ చతూహి మహాభూతేహి రూపప్పటిబద్ధవుత్తితాయ సబ్బో కామభవో రూపభవో చ గహితా. అరూపభవో పన సరూపేనేవ గహితోతి సబ్బం లోకం పరియాదియిత్వా పున అఞ్ఞేనపి పరియాయేన తం దస్సేతుం ‘‘న చ ఇమం లోక’’న్తిఆదిమాహ. సబ్బో హి లోకో ఇధలోకో పరలోకో చాతి ద్వేవ కోట్ఠాసా హోన్తి. యస్మా పన ‘‘ఇధలోకో’’తి విసేసతో దిట్ఠధమ్మభూతో సత్తసన్తానో వుచ్చతి. ‘‘పరలోకో’’తి భవన్తరసఙ్ఖేపగతో సత్తసన్తానో తదుభయవినిముత్తో అనిన్ద్రియబద్ధో రూపసన్తానో. తస్మా తం సన్ధాయ ‘‘యమిదం ఉభయమన్తరేనా’’తిఆది వుత్తం.
యే పన ‘‘ఉభయమన్తరేనా’’తి వచనం గహేత్వా అన్తరాభవం ఇచ్ఛన్తి, తేసం తం మిచ్ఛా. అన్తరాభవో హి అభిధమ్మే పటిక్ఖిత్తోతి. దిట్ఠన్తి రూపాయతనం. సుతన్తి సద్దాయతనం. ముతన్తి పత్వా గహేతబ్బతో గన్ధాయతనం రసాయతనం ఫోట్ఠబ్బాయతనఞ్చ. విఞ్ఞాతన్తి అవసిట్ఠం ధమ్మారమ్మణపరియాపన్నరూపం. పత్తన్తి పరియేసిత్వా వా అపరియేసిత్వా వా పత్తం. పరియేసితన్తి పత్తం వా అప్పత్తం వా పరియేసితం. వితక్కితం విచారితన్తి వితక్కనవసేన అనుమజ్జనవసేన చ ఆలమ్బితం. మనసానుచిన్తితన్తి చిత్తేన అను అను చిన్తితం. అయం సదేవకే…పే… అనిస్సితేన చిత్తేన న ఞాయతి ఝాయన్తోతి అయం ఖీణాసవో ఫలసమాపత్తిఝానేన ఝాయన్తో పుబ్బేవ తణ్హాదిట్ఠినిస్సయానం సుట్ఠు పహీనత్తా సదేవకే లోకే…పే… మనుస్సాయ యత్థ కత్థచిపి అనిస్సితేన చిత్తేన ఝాయతి నామ. తతో ఏవ లోకే కేనచిపి న ఞాయతి ‘‘అయం ఇదం నామ నిస్సాయ ఝాయతీ’’తి. వుత్తఞ్హేతం –
‘‘నమో తే పురిసాజఞ్ఞ, నమో తే పురిసుత్తమ;
యస్స తే నాభిజానామ, కిం త్వం నిస్సాయ ఝాయసీ’’తి. (నేత్తి. ౧౦౪);
ఇదాని ఖీణాసవచిత్తస్స కత్థచిపి అనిస్సితభావం గోధికసుత్తేన (సం. ని. ౧.౧౫౯) వక్కలిసుత్తేన (సం. ని. ౩.౮౭) చ విభావేతుం ‘‘యథా మారో’’తిఆది వుత్తం. విఞ్ఞాణం సమన్వేసన్తోతి పరినిబ్బానతో ఉద్ధం విఞ్ఞాణం పరియేసన్తో. ‘‘పపఞ్చాతీతో’’తిఆదినా అదస్సనస్స కారణమాహ. అనిస్సితచిత్తా న ఞాయన్తి ఝాయమానాతి న కేవలం అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా ఖీణాసవస్స చిత్తగతిం మారాదయో న జానన్తి, అపి చ ఖో సఉపాదిసేసాయపి నిబ్బానధాతుయా తస్స తం న జానన్తీతి అత్థో. అయం దేసనాసన్ధీతి గోధికసుత్తవక్కలిసుత్తానం వియ సుత్తన్తానం అఞ్ఞమఞ్ఞఅత్థసంసన్దనా దేసనాసన్ధి నామ.
నిద్దేససన్ధీతి నిద్దేసస్స సన్ధి నిద్దేససన్ధి, నిద్దేసేన వా సన్ధి నిద్దేససన్ధి. పురిమేన సుత్తస్స నిద్దేసేన తస్సేవ పచ్ఛిమస్స నిద్దేసస్స, పచ్ఛిమేన వా పురిమస్స సమ్బన్ధనన్తి అత్థో. తం దస్సేతుం యస్మా భగవా యేభుయ్యేన పఠమం వట్టం దస్సేత్వా పచ్ఛా వివట్టం దస్సేతి, తస్మా ‘‘నిస్సితచిత్తా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ నిస్సితం చిత్తం ఏతేసన్తి నిస్సితచిత్తా, పుగ్గలా, నిద్దిసితబ్బా పుగ్గలాధిట్ఠానాయ దేసనాయాతి అధిప్పాయో. ధమ్మాధిట్ఠానాయ పన నిస్సితం చిత్తం ఏత్థాతి నిస్సితచిత్తా, నిస్సితచిత్తవన్తో తణ్హాదిట్ఠినిస్సయవసేన పవత్తా సుత్తపదేసా. సేసమేత్థ సబ్బం పాకటమేవ.
చతుబ్యూహహారవిభఙ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౭. ఆవట్టహారవిభఙ్గవణ్ణనా
౨౯. తత్థ కతమో ఆవట్టో హారోతి ఆవట్టహారవిభఙ్గో. తత్థ ఆరమ్భథాతి ఆరమ్భధాతుసఙ్ఖాతం వీరియం కరోథ. నిక్కమథాతి కోసజ్జపక్ఖతో నిక్ఖన్తత్తా నిక్కమధాతుసఙ్ఖాతం తదుత్తరివీరియం కరోథ. యుఞ్జథ బుద్ధసాసనేతి యస్మా సీలసంవరో ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారతా భోజనే మత్తఞ్ఞుతా సతిసమ్పజఞ్ఞన్తి ఇమేసు ధమ్మేసు పతిట్ఠితానం జాగరియానుయోగవసేన ఆరమ్భనిక్కమధాతుయో సమ్పజ్జన్తి, తస్మా తథాభూతసమథవిపస్సనాసఙ్ఖాతే భగవతో సాసనే యుత్తప్పయుత్తా హోథ. ధునాథ మచ్చునో సేనం, నళాగారంవ కుఞ్జరోతి ఏవం పటిపజ్జన్తా చ తేధాతుఇస్సరస్స మచ్చురాజస్స వసం సత్తే నేతీతి తస్స సేనాసఙ్ఖాతం అబలం దుబ్బలం యథా నామ బలూపపన్నో కుఞ్జరో నళేహి కతం అగారం ఖణేనేవ విద్ధంసేతి, ఏవమేవ కిలేసగణం ధునాథ విధమథ విద్ధంసేథాతి అత్థో (సం. ని. అట్ఠ. ౧.౧.౧౮౫).
ఇదాని యదత్థం అయం గాథా నిక్ఖిత్తా, తం యోజేత్వా దస్సేతుం ‘‘ఆరమ్భథ నిక్కమథాతి వీరియస్స పదట్ఠాన’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థ ఆరమ్భథ నిక్కమథాతి ఇదం వచనం వీరియస్స పదట్ఠానం వీరియపయోగస్స కారణం వీరియారమ్భే నియోజనతో, ‘‘యోగా వే జాయతీ భూరీ’’తి (ధ. ప. ౨౮౨) వచనతో యోగో భావనా. తత్థ విపస్సనాభావనాయ వక్ఖమానత్తా సమాధిభావనా ఇధాధిప్పేతాతి వుత్తం – ‘‘యుఞ్జథ బుద్ధసాసనేతి సమాధిస్స పదట్ఠాన’’న్తి. ‘‘మచ్చునో సేన’’న్తి వుత్తాయ కిలేససేనాయ సమ్మా ధుననం ఞాణేనేవ హోతీతి ఆహ – ‘‘ధునాథ…పే… పదట్ఠాన’’న్తి. పున యథావుత్తవీరియసమాధిపఞ్ఞాసమ్పయుత్తేసు ఆధిపచ్చకిచ్చతాయ పపఞ్చప్పహానసమత్థా వట్టమూలం ఛిన్దిత్వా వివట్టం పాపేన్తి చాతి దస్సనత్థం ‘‘ఆరమ్భథ నిక్కమథాతి వీరియిన్ద్రియస్స పదట్ఠాన’’న్తిఆది వుత్తం. ఇమాని పదట్ఠానాని దేసనాతి ‘‘యానిమాని వీరియస్స పదట్ఠాన’’న్తిఆదినా వీరియాదీనం పదట్ఠానాని వుత్తాని, సా ఆరమ్భథ నిక్కమథాతి ఆదిదేసనా, న వీరియారమ్భవత్థుఆదీనీతి అత్థో. తథా చేవ సంవణ్ణితం.
ఏవం యథానిక్ఖిత్తాయ దేసనాయ పదట్ఠానవసేన అత్థం నిద్ధారేత్వా ఇదాని తం సభాగవిసభాగధమ్మవసేన ఆవట్టేతుకామో తస్స భూమిం దస్సేతుం ‘‘అయుఞ్జన్తానం వా సత్తానం యోగే యుఞ్జన్తానం వా ఆరమ్భో’’తిఆదిమాహ. తస్సత్థో – యోగే భావనాయం తం అయుఞ్జన్తానం వా సత్తానం అపరిపక్కఞాణానం వాసనాభాగేన ఆయతిం విజాననత్థం అయం దేసనారమ్భో యుఞ్జన్తానం వా పరిపక్కఞాణానన్తి.
సో పమాదో దువిధోతి యేన పమాదేన భావనం నానుయుఞ్జన్తి, సో పమాదో అత్తనో కారణభేదేన దువిధో. అఞ్ఞాణేనాతి పఞ్చన్నం ఖన్ధానం సలక్ఖణసామఞ్ఞలక్ఖణపటిచ్ఛాదకేన సమ్మోహేన. నివుతోతి ఛాదితో. ఞేయ్యట్ఠానన్తి ఞేయ్యఞ్చ తం ‘‘ఇతి రూపం, ఇతి రూపస్స సముదయో’’తిఆదినా ఞాణస్స పవత్తనట్ఠానఞ్చాతి ఞేయ్యట్ఠానం. అనేకభేదత్తా పాపధమ్మానం తబ్బసేన అనేకభేదోపి పమాదో మూలభూతాయ అవిజ్జాయ వసేన ఏకో ఏవాతి ఆహ – ‘‘ఏకవిధో అవిజ్జాయా’’తి. లాభవినిచ్ఛయపరిగ్గహమచ్ఛరియాని పరియేసనాఆరక్ఖాపరిభోగేసు అన్తోగధాని. ఛన్దరాగజ్ఝోసానా తణ్హా ఏవాతి తణ్హామూలకేపి ధమ్మే ఏత్థేవ పక్ఖిపిత్వా ‘‘తివిధో తణ్హాయా’’తి వుత్తం.
రూపీసు భవేసూతి రూపధమ్మేసు. అజ్ఝోసానన్తి తణ్హాభినివేసో. ఏతేన ‘‘తణ్హాయ రూపకాయో పదట్ఠాన’’న్తి పదస్స అత్థం వివరతి. అనాదిమతి హి సంసారే ఇత్థిపురిసా అఞ్ఞమఞ్ఞరూపాభిరామా, అయఞ్చత్థో చిత్తపరియాదానసుత్తేన (అ. ని. ౧.౧-౧౦) దీపేతబ్బో. అరూపీసు సమ్మోహోతి ఫస్సాదీనం అతిసుఖుమసభావత్తా సన్తతిసమూహకిచ్చారమ్మణఘనవినిబ్భోగస్స దుక్కరత్తా చ అరూపధమ్మేసు సమ్మోహో, సత్తానం పతిట్ఠితోతి వచనసేసో. ఏవం నిద్ధారితే రూపకాయనామకాయసఙ్ఖాతే ఉపాదానక్ఖన్ధపఞ్చకే ఆరమ్మణకరణవసేన పవత్తం తణ్హఞ్చ అవిజ్జఞ్చ అవిసేసేన వుత్తం చతుపాదానానం వసేన విభజిత్వా తేసం ఖన్ధానం ఉపాదానానఞ్చ దుక్ఖసముదయభావేన సహపరిఞ్ఞేయ్యపహాతబ్బభావం దస్సేతి ‘‘తత్థ రూపకాయో’’తిఆదినా.
౩౦. ఏవం పమాదముఖేన పురిమసచ్చద్వయం నిద్ధారేత్వా పమాదముఖేనేవ అపరమ్పి సచ్చద్వయం నిద్ధారేతుం ‘‘తత్థ యో’’తిఆది వుత్తం. తత్థ తస్సాతి తస్స పమాదస్స. సమ్పటివేధేనాతి సమ్మా పరిజాననేన అస్సాదాదీనం జాననేన. రక్ఖణా పటిసంహరణాతి అత్తనో చిత్తస్స రక్ఖణసఙ్ఖాతా పమాదస్స పటిసంహరణా, తప్పటిపక్ఖేన సఙ్కోచనా అప్పమాదానుయోగేన యా ఖేపనా. అయం సమథోతి కిచ్చేన సమాధిం దస్సేతి. అయం వోదానపక్ఖవిసభాగధమ్మవసేన ఆవట్టనా. ‘‘యదా జానాతి కామానం…పే… ఆనిసంస’’న్తి ఇమినా సమథాధిగమస్స ఉపాయం దస్సేతి.
తత్థ కామానన్తి వత్థుకామానఞ్చ కిలేసకామానఞ్చ. అస్సాదఞ్చ అస్సాదతోతి కామే పటిచ్చ ఉప్పజ్జమానం సుఖసోమనస్ససఙ్ఖాతం అస్సాదం అస్సాదతాయ అస్సాదమత్తతో. ఆదీనవన్తి ‘‘అప్పస్సాదా కామా బహుదుక్ఖా’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౨౩౬) వుత్తం ఆదీనవం దోసం. నిస్సరణన్తి పఠమజ్ఝానం. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘కామానమేతం నిస్సరణం యదిదం నేక్ఖమ్మ’’న్తి (ఇతివు. ౭౨). ఓకారన్తి లామకభావం. సంకిలేసన్తి సంకిలిస్సనం. కామహేతు హి సత్తా సంకిలిస్సన్తి. వోదానన్తి విసుజ్ఝనం. నేక్ఖమ్మే చ ఆనిసంసన్తి నీవరణప్పహానాదిగుణవిసేసయోగం. తత్థాతి తస్మిం యథావుత్తే సమథే సతి. యా వీమంసాతి యా పఞ్ఞా. ‘‘సమాహితో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు యథాభూతం పజానాతీ’’తి (సం. ని. ౫.౧౦౭౧) హి వుత్తం. యథా తణ్హాసహితావ అవిజ్జా సఙ్ఖారానం పచ్చయో, ఏవం అవిజ్జాసహితావ తణ్హా ఉపాదానానం పచ్చయో. తాసు నిరుద్ధాసు ఉపాదానాదీనం అభావో ఏవాతి తణ్హాఅవిజ్జాపహానేన సకలవట్టదుక్ఖనిరోధం దస్సేన్తో ‘‘ఇమేసు ద్వీసు ధమ్మేసు పహీనేసూ’’తిఆదిమాహ. ఇమాని చత్తారి సచ్చాని విసభాగసభాగధమ్మావట్టనవసేన నిద్ధారితానీతి అధిప్పాయో.
ఏవం వోదానపక్ఖం నిక్ఖిపిత్వా తస్స విసభాగధమ్మవసేన సభాగధమ్మవసేన చ ఆవట్టనం దస్సేత్వా ఇదాని సంకిలేసపక్ఖం నిక్ఖిపిత్వా తస్స విసభాగధమ్మవసేన సభాగధమ్మవసేన చ ఆవట్టనం దస్సేతుం ‘‘యథాపి మూలే’’తి గాథమాహ. తస్సత్థో – యథా నామ పతిట్ఠాహేతుభావేన మూలన్తి లద్ధవోహారే భూమిగతే రుక్ఖస్స అవయవే ఫరసుఛేదాదిఅన్తరాయాభావేన అనుపద్దవే తతో ఏవ దళ్హే థిరే సతి ఖన్ధే ఛిన్నేపి అస్సత్థాదిరుక్ఖో రుహతి, ఏవమేవ తణ్హానుసయసఙ్ఖాతే అత్తభావరుక్ఖస్స మూలే మగ్గఞాణఫరసునా అనుపచ్ఛిన్నే తయిదం దుక్ఖం పునప్పునం అపరాపరభావేన నిబ్బత్తతి న నిరుజ్ఝతీతి. కామతణ్హాదినివత్తనత్థం ‘‘భవతణ్హాయా’’తి వుత్తం. ఏతస్స ధమ్మస్స పచ్చయోతి ఏతస్స భవతణ్హాసఙ్ఖాతస్స ధమ్మస్స భవేసు ఆదీనవప్పటిచ్ఛాదనాదివసేన అస్సాదగ్గహణస్స పచ్చయో. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘సంయోజనీయేసు, భిక్ఖవే, ధమ్మేసు అస్సాదానుపస్సినో తణ్హా పవడ్ఢతీ’’తి (సం. ని. ౨.౫౭). తేనేవాహ – ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా హి భవతణ్హా’’తి. ఇధ సమథో విపస్సనా చ మగ్గసమాధి మగ్గపఞ్ఞా చ అధిప్పేతాతి ఆహ – ‘‘యేన తణ్హానుసయం సమూహనతీ’’తిఆది. ఇమాని చత్తారి సచ్చానీతి విసభాగసభాగధమ్మావట్టనవసేన నిద్ధారితానీతి. సేసం వుత్తనయమేవ.
ఇదాని న కేవలం నిద్ధారితేహేవ విసభాగసభాగధమ్మేహి ఆవట్టనం, అథ ఖో పాళిఆగతేహిపి తేహి ఆవట్టనం ఆవట్టహారోతి దస్సనత్థం ‘‘సబ్బపాపస్స అకరణ’’న్తి గాథమాహ. తత్థ సబ్బపాపస్సాతి సబ్బాకుసలస్స. అకరణన్తి అనుప్పాదనం. కుసలస్సాతి చతుభూమకకుసలస్స. ఉపసమ్పదాతి పటిలాభో. సచిత్తపరియోదాపనన్తి అత్తనో చిత్తవోదానం, తం పన అరహత్తేన హోతి. ఇతి సీలసంవరేన సబ్బపాపం పహాయ సమథవిపస్సనాహి కుసలం సమ్పాదేత్వా అరహత్తఫలేన చిత్తం పరియోదపేతబ్బన్తి ఏతం బుద్ధాన సాసనం ఓవాదో అనుసిట్ఠీతి అయం సఙ్ఖేపత్థో, విత్థారతో పన అత్థో పాళితో ఏవ విఞ్ఞాయతి.
తత్థ ‘‘సబ్బపాపం నామా’’తిఆదీసు దోససముట్ఠానన్తి దోసో సముట్ఠానమేవ ఏతస్సాతి దోససముట్ఠానం, న దోసో ఏవ సముట్ఠానన్తి. లోభసముట్ఠానాయపి పిసుణవాచాయ సమ్భవతో. కాయదుచ్చరితన్తి పదం అపేక్ఖిత్వా ‘‘దోససముట్ఠాన’’న్తి నపుంసకనిద్దేసో. లోభసముట్ఠానం మోహసముట్ఠానన్తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. సమ్ఫప్పలాపో ఉద్ధచ్చచిత్తేన పవత్తయతీతి అధిప్పాయేన తస్స మోహసముట్ఠానతా వుత్తా.
ఏవం దుచ్చరితఅకుసలకమ్మపథకమ్మవిభాగేన ‘‘సబ్బపాప’’న్తి ఏత్థ వుత్తపాపం విభజిత్వా ఇదానిస్స అకుసలమూలవసేన అగతిగమనవిభాగమ్పి దస్సేతుం ‘‘అకుసలమూల’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థ అకుసలమూలం పయోగం గచ్ఛన్తన్తి లోభాదిఅకుసలాని కాయవచీపయోగం గచ్ఛన్తాని, కాయవచీపయోగం సముట్ఠాపేన్తానీతి అత్థో. ఛన్దాతి ఛన్దహేతు. యం ఛన్దా అగతిం గచ్ఛతి, ఇదం లోభసముట్ఠానన్తి ఛన్దా అగతిం గచ్ఛతీతి యదేతం అగతిగమనం, ఇదం లోభసముట్ఠానన్తి. ఏవం సేసేసుపి అత్థో దట్ఠబ్బో. ఏత్తావతా ‘‘సబ్బపాపస్స అకరణ’’న్తి ఏత్థ పాపం దస్సేత్వా ఇదాని తస్స అకరణం దస్సేన్తో ‘‘లోభో…పే… పఞ్ఞాయా’’తి తీహి కుసలమూలేహి తిణ్ణం అకుసలమూలానం పహానవసేన సబ్బపాపస్స అకరణం అనుప్పాదనమాహ. తథా లోభో ఉపేక్ఖాయాతిఆదినా బ్రహ్మవిహారేహి. తత్థ అరతిం వూపసమేన్తీ ముదితా తస్సా మూలభూతం మోహం పజహతీతి కత్వా వుత్తం – ‘‘మోహో ముదితాయ పహానం అబ్భత్థం గచ్ఛతీ’’తి.
౩౧. ఇదాని అఞ్ఞేనపి పరియాయేన పాపం తస్స అకరణఞ్చ దస్సేత్వా సేసపదానఞ్చ అత్థవిభావనముఖేన సభాగవిసభాగధమ్మావట్టనం దస్సేతుం ‘‘సబ్బపాపం నామ అట్ఠ మిచ్ఛత్తానీ’’తిఆది వుత్తం. అకిరియా అకరణం అనజ్ఝాచారోతి తీహిపి పదేహి మిచ్ఛత్తానం అనుప్పాదనమేవ వదతి. తథా కిరియా కరణం అజ్ఝాచారోతి తీహిపి పదేహి ఉప్పాదనమేవ వదతి. అజ్ఝాచారోతి అధిట్ఠహిత్వా ఆచరణం. అతీతస్సాతి చిరకాలప్పవత్తివసేన పురాణస్స. మగ్గస్సాతి అరియమగ్గస్స. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘పురాణమగ్గం పురాణం అఞ్జసన్తి ఖో అరియస్సేతం అట్ఠఙ్గికస్స మగ్గస్స అధివచన’’న్తి (సం. ని. ౨.౬౫ అత్థతో సమానం). అతీతేన వా విపస్సినా భగవతా యథాధిగతం దేసితభావం సన్ధాయ ‘‘అతీతస్స మగ్గస్సా’’తి వుత్తం. విపస్సినో హి అయం భగవతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స పాతిమోక్ఖుద్దేసగాథాతి.
యం పటివేధేనాతి యస్స పరిఞ్ఞాభిసమయేన. యం పరియోదాపితం, అయం నిరోధోతి యదిపి అసఙ్ఖతా ధాతు కేనచి సంకిలేసేన న సంకిలిస్సతి, అధిగచ్ఛన్తస్స పన పుగ్గలస్స వసేన ఏవం వుత్తం. తస్స హి యావ సంకిలేసా న విగచ్ఛన్తి, తావ అసఙ్ఖతా ధాతు అపరియోదపితాతి వుచ్చతి. యథా నిబ్బానాధిగమేన యే ఖన్ధా వూపసమేతబ్బా, తేసం సేసభావేన అసేసభావేన చ ‘‘సఉపాదిసేసా’’తి చ, ‘‘అనుపాదిసేసా’’తి చ వుచ్చతి, ఏవంసమ్పదమిదం దట్ఠబ్బం.
ఇమాని పాళిఆగతధమ్మానం సభాగవిసభాగధమ్మావట్టనవసేన నిద్ధారితాని చత్తారి సచ్చాని పునపి పాళిఆగతధమ్మానం సభాగవిసభాగధమ్మావట్టనేన ఆవట్టహారం దస్సేతుం ‘‘ధమ్మో హవే రక్ఖతీ’’తి గాథమాహ. తస్సా పదత్థో పుబ్బే వుత్తో ఏవ. ధమ్మోతి పుఞ్ఞధమ్మో ఇధాధిప్పేతో. తం విభజిత్వా దస్సేన్తో ‘‘ధమ్మో నామ దువిధో ఇన్ద్రియసంవరో మగ్గో చా’’తి ఆహ. ఇన్ద్రియసంవరసీసేన చేత్థ సబ్బమ్పి సీలం గహితన్తి దట్ఠబ్బం. సబ్బా ఉపపత్తియో దుగ్గతి దుక్ఖదుక్ఖతాదియోగేన దుక్ఖా గతియోతి కత్వా. యథావుత్తే దువిధే ధమ్మే పఠమో ధమ్మో యథా సుచిణ్ణో హోతి, యతో చ సో రక్ఖతి, యత్థ చ పతిట్ఠాపేతి, తం సబ్బం దస్సేతుం ‘‘తత్థ యా సంవరసీలే అఖణ్డకారితా’’తిఆది వుత్తం. ఇదాని తస్స ధమ్మస్స అపాయతో రక్ఖణే ఏకన్తికభావం విభావేతుం గామణిసంయుత్తే (సం. ని. ౪.౩౫౮) అసిబన్ధకపుత్తసుత్తం ఆభతం.
తత్థ ఏవన్తి పకారేన. చ-సద్దో సమ్పిణ్డనే, ఇమినాపి పకారేన అయమత్థో వేదితబ్బోతి అధిప్పాయో. అసిబన్ధకపుత్తోతి అసిబన్ధకస్స నామ పుత్తో. గామే జేట్ఠకతాయ గామణీ. పచ్ఛాభూమకాతి పచ్ఛాభూమివాసినో. కామణ్డలుకాతి సకమణ్డలునో. సేవాలమాలికాతి పాతోవ ఉదకతో సేవాలఞ్చేవ ఉప్పలాదీని చ గహేత్వా ఉదకసుద్ధిభావజాననత్థం మాలం కత్వా పిళన్ధనకా. ఉదకోరోహకాతి సాయం పాతం ఉదకం ఓరోహణకా. ఉయ్యాపేన్తీతి ఉపరియాపేన్తి. సఞ్ఞాపేన్తీతి సమ్మా యాపేన్తి. సగ్గం నామ ఓక్కామేన్తీతి పరివారేత్వా ఠితావ ‘‘గచ్ఛ, భో, బ్రహ్మలోకం, గచ్ఛ, భో, బ్రహ్మలోక’’న్తి వదన్తా సగ్గం పవేసేన్తి.
అనుపరిసక్కేయ్యాతి అనుపరిగచ్ఛేయ్య. ఉమ్ముజ్జాతి ఉట్ఠహ. ఉప్లవాతి జలస్స ఉపరిప్లవ. థలముప్లవాతి థలం అభిరుహ. తత్ర యాస్సాతి తత్ర యం అస్స, యం భవేయ్య. సక్ఖరకఠలన్తి సక్ఖరా వా కఠలా వా. సా అధోగామీ అస్సాతి సా అధో గచ్ఛేయ్య, హేట్ఠాగామీ భవేయ్య. అధో గచ్ఛేయ్యాతి హేట్ఠా గచ్ఛేయ్య. మగ్గస్సాతి అరియమగ్గస్స. తిక్ఖతాతి తిఖిణతా. సా చ ఖో న సత్థకస్స వియ నిసితకరణతా, అథ ఖో ఇన్ద్రియానం పటుభావోతి దస్సేతుం ‘‘అధిమత్తతా’’తి ఆహ. నను చ అరియమగ్గో అత్తనా పహాతబ్బకిలేసే అనవసేసం సముచ్ఛిన్దతీతి అతిఖిణో నామ నత్థీతి? సచ్చమేతం, తథాపి నో చ ఖో ‘‘యథా దిట్ఠిప్పత్తస్సా’’తి వచనతో సద్ధావిముత్తదిట్ఠిప్పత్తానం కిలేసప్పహానం పతి అత్థి కాచి విసేసమత్తాతి సక్కా వత్తుం. అయం పన విసేసో న ఇధాధిప్పేతో, సబ్బుపపత్తిసమతిక్కమనస్స అధిప్పేతత్తా. యస్మా పన అరియమగ్గేన ఓధిసో కిలేసా పహీయన్తి, తఞ్చ నేసం తథాపహానం మగ్గధమ్మేసు ఇన్ద్రియానం అపాటవపాటవతరపాటవతమభావేన హోతీతి యో వజిరూపమధమ్మేసు మత్థకప్పత్తానం అగ్గమగ్గధమ్మానం పటుతమభావో. అయం ఇధ మగ్గస్స తిక్ఖతాతి అధిప్పేతా. తేనేవాహ – ‘‘అయం ధమ్మో సుచిణ్ణో సబ్బాహి ఉపపత్తీహి రక్ఖతీ’’తి. ‘‘తస్మా రక్ఖితచిత్తస్సా’’తిఆదినా సుత్తన్తరేన (ఉదా. ౩౨) సుగతిసఞ్ఞితానమ్పి ఉపపత్తీనం దుగ్గతిభావం సాధేతి.
౩౨. ఇదాని యథావుత్తస్స ధమ్మస్స విసభాగధమ్మానం తణ్హావిజ్జాదీనం సభాగధమ్మానఞ్చ సమథవిపస్సనాదీనం నిద్ధారణవసేన ఆవట్టహారం యోజేత్వా దస్సేతుం ‘‘తత్థ దుగ్గతీనం హేతు తణ్హా చ అవిజ్జా చా’’తిఆదిమాహ. తం పుబ్బే వుత్తనయత్తా సువిఞ్ఞేయ్యమేవ. ఇదం వుచ్చతి బ్రహ్మచరియన్తి ఇదం అరియం సమథవిపస్సనాసఙ్ఖాతం మగ్గబ్రహ్మచరియన్తి వుచ్చతి. యం రక్ఖతీతి సబ్బాహి దుగ్గతీహి రక్ఖన్తస్స అరియమగ్గస్స ఆరమ్మణభూతో నిరోధో రక్ఖన్తో వియ వుత్తో, నిమిత్తస్స కత్తుభావేన ఉపచరితత్తా. ఇమాని చత్తారి సచ్చాని విసభాగసభాగధమ్మావట్టనవసేన నిద్ధారితానీతి అధిప్పాయో.
ఆవట్టహారవిభఙ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౮. విభత్తిహారవిభఙ్గవణ్ణనా
౩౩. తత్థ కతమో విభత్తిహారోతి విభత్తిహారవిభఙ్గో. తత్థ ధమ్మవిభత్తిభూమివిభత్తిపదట్ఠానవిభత్తీతి తివిధా విభత్తి. తాసు యస్మా ధమ్మేసు విభాగతో నిద్దిట్ఠేసు తత్థ లబ్భమానో భూమివిభాగో పదట్ఠానవిభాగో చ నిద్దిసియమానో సువిఞ్ఞేయ్యో హోతి, తస్మా ధమ్మవిభత్తిం తావ నిద్దిసన్తో సోళసవిధే పట్ఠానే యేసం సుత్తానం వసేన విసేసతో విభజితబ్బా, తాని సుత్తాని దస్సేతుం ‘‘ద్వే సుత్తాని వాసనాభాగియఞ్చ నిబ్బేధభాగియఞ్చా’’తి వుత్తం. తత్థ వాసనా పుఞ్ఞభావనా, తస్సా భాగో కోట్ఠాసో వాసనాభాగో, తస్స హితన్తి వాసనాభాగియం, సుత్తం. నిబ్బిజ్ఝనం లోభక్ఖన్ధాదీనం పదాలనం నిబ్బేధో, తస్స భాగోతి సేసం పురిమసదిసమేవ. యస్మిం సుత్తే తీణి పుఞ్ఞకిరియవత్థూని దేసితాని, తం సుత్తం వాసనాభాగియం. యస్మిం పన సేక్ఖాసేక్ఖా దేసితా, తం నిబ్బేధభాగియం. అయఞ్చ అత్థో పాళియంయేవ ఆగమిస్సతి.
పుఞ్ఞభాగియాతి పుఞ్ఞభాగే భవా. తథా ఫలభాగియా వేదితబ్బా. ఫలన్తి పన సామఞ్ఞఫలం. సంవరసీలన్తి పాతిమోక్ఖసంవరో, సతిసంవరో, ఞాణసంవరో, ఖన్తిసంవరో, వీరియసంవరోతి పఞ్చ సంవరా సంవరసీలం. పహానసీలన్తి తదఙ్గప్పహానం, విక్ఖమ్భనప్పహానం, సముచ్ఛేదప్పహానం, పటిప్పస్సద్ధిప్పహానం, నిస్సరణప్పహానన్తి పఞ్చప్పహానాని. తేసు నిస్సరణప్పహానవజ్జానం పహానానం వసేన పహానసీలం వేదితబ్బం. సోతి యో వాసనాభాగియసుత్తసమ్పటిగ్గాహకో, సో. తేన బ్రహ్మచరియేనాతి తేన సంవరసీలసఙ్ఖాతేన సేట్ఠచరియేన కారణభూతేన బ్రహ్మచారీ భవతి. ఏత్థ చ అట్ఠసమాపత్తిబ్రహ్మచరియస్స న పటిక్ఖేపో, కేచి పన ‘‘తేనేవ బ్రహ్మచరియేనా’’తి పఠన్తి, తేసం మతేన సియా తస్స పటిక్ఖేపో.
పహానసీలే ఠితోతి సముచ్ఛేదపటిప్పస్సద్ధిప్పహానానం వసేన పహానసీలే ఠితో. తేన బ్రహ్మచరియేనాతి తేన పహానసీలేన విసేసభూతేన మగ్గబ్రహ్మచరియేన. యే పన ‘‘తేనేవ బ్రహ్మచరియేనా’’తి పఠన్తి, తేసం అయం పాఠో ‘‘వాసనాభాగియం నామ సుత్తం దానకథా, సీలకథా, సగ్గకథా, పుఞ్ఞవిపాకకథా’’తి. యే పన ‘‘తేన బ్రహ్మచరియేనా’’తి పఠన్తి, తేసం అయం పాఠో – ‘‘వాసనాభాగియం నామ సుత్తం దానకథా, సీలకథా, సగ్గకథా కామానం ఆదీనవో నేక్ఖమ్మే ఆనిసంసో’’తి. తత్థ కతమో పాఠో యుత్తతరోతి? పచ్ఛిమో పాఠోతి నిట్ఠం గన్తబ్బం. యస్మా ‘‘నిబ్బేధభాగియం నామ సుత్తం యా చతుసచ్చప్పకాసనా’’తి వక్ఖతి, న హి మహాథేరో సావసేసం కత్వా ధమ్మం దేసేసీతి.
‘‘నత్థి పజాననా’’తిఆదినా ఉభిన్నం సుత్తానం సాతిసయం అసఙ్కరకారణం దస్సేతి. తత్థ పజాననాతి అరియమగ్గస్స పదట్ఠానభూతా వుట్ఠానగామినీ విపస్సనాపఞ్ఞా. ఇమాని చత్తారి సుత్తానీతి ఇమేసం సుత్తానం వాసనాభాగియనిబ్బేధభాగియానం వక్ఖమానానఞ్చ సంకిలేసభాగియఅసేక్ఖభాగియానం వసేన చత్తారి సుత్తాని. దేసనాయాతి దేసనానయేన. సబ్బతో విచయేన హారేన విచినిత్వాతి సబ్బతోభాగేన ఏకాదససు ఠానేసు పక్ఖిపిత్వా విచయేన హారేన విచినిత్వా. ‘‘యుత్తిహారేన యోజేతబ్బానీ’’తి ఏతేన విచయహారయుత్తిహారా విభత్తిహారస్స పరికమ్మట్ఠానన్తి దస్సేతి. ‘‘యావతికా ఞాణస్స భూమీ’’తి ఇమినా విభత్తిహారస్స మహావిసయతం దస్సేతి.
౩౪. ఏవం వాసనాభాగియనిబ్బేధభాగియభావేహి ధమ్మే ఏకదేసేన విభజిత్వా ఇదాని తేసం కిలేసభాగియఅసేక్ఖభాగియభావేహి సాధారణాసాధారణభావేహి విభజితుం ‘‘తత్థ కతమే ధమ్మా సాధారణా’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ కతమే ధమ్మాతి కతమే సభావధమ్మా. సాధారణాతి అవిసిట్ఠా, సమానాతి అత్థో. ద్వే ధమ్మాతి దువే పకతియో. పకతిఅత్థో హి అయం ధమ్మ-సద్దో ‘‘జాతిధమ్మానం సత్తాన’’న్తిఆదీసు (పటి. మ. ౧.౩౩) వియ. నామసాధారణాతి నామేన సాధారణా, కుసలాకుసలాతి సమాననామాతి అత్థో. వత్థుసాధారణాతి వత్థునా నిస్సయేన సాధారణా, ఏకసన్తతిపతితతాయ సమానవత్థుకాతి అత్థో. విసేసతో సంకిలేసపక్ఖే పహానేకట్ఠా నామసాధారణా, సహజేకట్ఠా వత్థుసాధారణా. అఞ్ఞమ్పి ఏవం జాతియన్తి కిచ్చపచ్చయపటిపక్ఖాదీహి సమానం సఙ్గణ్హాతి. మిచ్ఛత్తనియతానం అనియతానన్తి ఇదం పుథుజ్జనానం ఉపలక్ఖణం. తస్మా సస్సతవాదా ఉచ్ఛేదవాదాతి ఆదికో సబ్బో పుథుజ్జనభేదో ఆహరిత్వా వత్తబ్బో. దసనప్పహాతబ్బా కిలేసా సాధారణా మిచ్ఛత్తనియతానం అనియతానం ఏవ చ సమ్భవతో సమ్మత్తనియతానం అసమ్భవతో చ. ఇమినా నయేన సేసపదేసుపి అత్థో వేదితబ్బో.
అరియసావకోతి సేక్ఖం సన్ధాయ వదతి. సబ్బా సా అవీతరాగేహి సాధారణాతి లోకియసమాపత్తి రూపావచరా అరూపావచరా దిబ్బవిహారో బ్రహ్మవిహారో పఠమజ్ఝానసమాపత్తీతి ఏవమాదీహి పరియాయేహి సాధారణా. కుసలసమాపత్తి పన ఇమినా పరియాయేన సియా అసాధారణా, ఇమం పన దోసం పస్సన్తా కేచి ‘‘యం కిఞ్చి…పే… సబ్బా సా అవీతరాగేహి సాధారణా’’తి పఠన్తి. కథం తే ఓధిసో గహితా, అథ ఓధిసో గహేతబ్బా, కథం సాధారణాతి? అనుయోగం మనసికత్వా తం విసోధేన్తో ఆహ – ‘‘సాధారణా హి ధమ్మా ఏవం అఞ్ఞమఞ్ఞ’’న్తిఆది. తస్సత్థో – యథా మిచ్ఛత్తనియతానం అనియతానఞ్చ సాధారణాతి వుత్తం, ఏవం సాధారణా ధమ్మా న సబ్బసత్తానం సాధారణతాయ సాధారణా, కస్మా? యస్మా అఞ్ఞమఞ్ఞం పరం పరం సకం సకం విసయం నాతివత్తన్తి. పటినియతఞ్హి తేసం పవత్తిట్ఠానం, ఇతరథా తథా వోహారో ఏవ న సియాతి అధిప్పాయో. యస్మా చ ఏతే ఏవ ధమ్మా ఏవం నియతా విసయా, తస్మా ‘‘యోపి ఇమేహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో న సో తం ధమ్మం ఉపాతివత్తతీ’’తి ఆహ. న హి మిచ్ఛత్తనియతానం అనియతానఞ్చ దస్సనేన పహాతబ్బా కిలేసా న సన్తి, అఞ్ఞేసం వా సన్తీతి ఏవం సేసేపి వత్తబ్బం.
అసాధారణో నామ ధమ్మో తస్స తస్స పుగ్గలస్స పచ్చత్తనియతో అరియేసు సేక్ఖాసేక్ఖధమ్మవసేన అనరియేసు సబ్బాభబ్బపహాతబ్బవసేన గవేసితబ్బో, ఇతరస్స తథా నిద్దిసితబ్బభావాభావతో. సో చ ఖో సాధారణావిధురతాయ తం తం ఉపాదాయ తథావుత్తదేసనానుసారేనాతి ఇమమత్థం దస్సేతి ‘‘కతమే ధమ్మా అసాధారణా యావ దేసనం ఉపాదాయ గవేసితబ్బా సేక్ఖాసేక్ఖా భబ్బాభబ్బా’’తి ఇమినా. అట్ఠమకస్సాతి సోతాపత్తిఫలసచ్ఛికిరియాయ పటిపన్నస్స. ధమ్మతాతి ధమ్మసభావో పఠమస్స మగ్గట్ఠతా దుతియస్స ఫలట్ఠతా. పఠమస్స వా పహీయమానకిలేసతా. దుతియస్స పహీనకిలేసతా. పున అట్ఠమకస్సాతి అనాగామిమగ్గట్ఠస్స. నామన్తి సేక్ఖాతి నామం. ధమ్మతాతి తంతంమగ్గట్ఠతా హేట్ఠిమఫలట్ఠతా చ. పటిపన్నకానన్తి మగ్గసమఙ్గీనం. నామన్తి పటిపన్నకాతి నామం. ఏవం ‘‘అట్ఠమకస్సా’’తిఆదినా అరియపుగ్గలేసు అసాధారణధమ్మం దస్సేత్వా ఇతరేసు నయదస్సనత్థం ‘‘ఏవం విసేసానుపస్సినా’’తిఆది వుత్తం. లోకియధమ్మేసు ఏవ హి హీనాదిభావో. తత్థ విసేసానుపస్సినాతి అసాధారణధమ్మానుపస్సినా. మిచ్ఛత్తనియతానం అనియతా ధమ్మా సాధారణా మిచ్ఛత్తనియతా ధమ్మా అసాధారణా. మిచ్ఛత్తనియతేసుపి నియతమిచ్ఛాదిట్ఠికానం అనియతా ధమ్మా సాధారణా. నియతమిచ్ఛాదిట్ఠి అసాధారణాతి ఇమినా నయేన విసేసానుపస్సినా వేదితబ్బా.
ఏవం నానానయేహి ధమ్మవిభత్తిం దస్సేత్వా ఇదాని భూమివిభత్తిం పదట్ఠానవిభత్తిఞ్చ విభజిత్వా దస్సేతుం ‘‘దస్సనభూమీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ దస్సనభూమీతి పఠమమగ్గో. యస్మా పన పఠమమగ్గక్ఖణే అరియసావకో సమ్మత్తనియామం ఓక్కమన్తో నామ హోతి, తతో పరం ఓక్కన్తో, తస్మా ‘‘దస్సనభూమి నియామావక్కన్తియా పదట్ఠాన’’న్తి వుత్తం. కిఞ్చాపి హేట్ఠిమో హేట్ఠిమో మగ్గో ఉపరిఉపరిమగ్గాధిగమస్స కారణం హోతి, సక్కాయదిట్ఠిఆదీని అప్పహాయ కామరాగబ్యాపాదాదిప్పహానస్స అసక్కుణేయ్యత్తా. తథాపి అరియమగ్గో అత్తనో ఫలస్స విసేసకారణం ఆసన్నకారణఞ్చాతి దస్సేతుం ‘‘భావనాభూమి ఉత్తరికానం ఫలానం పత్తియా పదట్ఠాన’’న్తి వుత్తం. సుఖా పటిపదా ఖిప్పాభిఞ్ఞా ఞాణుత్తరస్స తథావిధపచ్చయసమాయోగే చ హోతీతి సా విపస్సనాయ పదట్ఠానన్తి వుత్తా. ఇతరా పన తిస్సోపి పటిపదా సమథం ఆవహన్తి ఏవ. తాసు సబ్బముదుతాయ దస్సితాయ సేసాపి దస్సితా ఏవాతి ఆహ – ‘‘దుక్ఖా పటిపదా దన్ధాభిఞ్ఞా సమథస్స పదట్ఠాన’’న్తి.
దానమయం పుఞ్ఞకిరియవత్థూతి దానమేవ దానమయం, పుజ్జఫలనిబ్బత్తనట్ఠేన పుఞ్ఞం, తదేవ కత్తబ్బతో కిరియా, పయోగసమ్పత్తియాదీనం అధిట్ఠానభావతో వత్థు చాతి దానమయపుఞ్ఞకిరియవత్థు. పరతోఘోసస్సాతి ధమ్మస్సవనస్స. సాధారణన్తి న బీజం వియ అఙ్కురస్స, దస్సనభూమిఆదయో వియ వా నియామావక్కన్తిఆదీనం ఆవేణికం, అథ ఖో సాధారణం, తదఞ్ఞకారణేహిపి పరతోఘోసస్స పవత్తనతోతి అధిప్పాయో. తత్థ కేచి దాయకస్స దానానుమోదనం ఆచిణ్ణన్తి దానం పరతోఘోసస్స కారణన్తి వదన్తి. దాయకో పన దక్ఖిణావిసుద్ధిం ఆకఙ్ఖన్తో దానసీలాదిగుణవిసేసానం సవనే యుత్తప్పయుత్తో హోతీతి దానం ధమ్మస్సవనస్స కారణం వుత్తం.
సీలసమ్పన్నో విప్పటిసారాభావేన సమాహితో ధమ్మచిన్తాసమత్థో హోతీతి సీలం చిన్తామయఞాణస్స కారణన్తి ఆహ ‘‘సీలమయ’’న్తిఆది. భావనామయన్తి సమథసఙ్ఖాతం భావనామయం. భావనామయియాతి ఉపరిఝానసఙ్ఖాతాయ విపస్సనాసఙ్ఖాతాయ చ భావనామయియా. పురిమం పురిమఞ్హి పచ్ఛిమస్స పచ్ఛిమస్స పదట్ఠానం. ఇదాని యస్మా దానం సీలం లోకియభావనా చ న కేవలం యథావుత్తపరతోఘోసాదీనంయేవ, అథ ఖో యథాక్కమం పరియత్తిబాహుసచ్చకమ్మట్ఠానానుయోగమగ్గసమ్మాదిట్ఠీనమ్పి పచ్చయా హోన్తి, తస్మా తమ్పి నయం దస్సేతుం పున ‘‘దానమయ’’న్తిఆదినా దేసనం వడ్ఢేసి. తథా పతిరూపదేసవాసాదయో కాయవివేకచిత్తవివేకాదీనం కారణం హోతీతి ఇమం నయం దస్సేతుం ‘‘పతిరూపదేసవాసో’’తిఆదిమాహ. తత్థ కుసలవీమంసాయాతి పటిసఙ్ఖానుపస్సనాయ. అకుసలపరిచ్చాగోతి ఇమినా పహానపరిఞ్ఞా వుత్తాతి. సమాధిన్ద్రియస్సాతి మగ్గసమాధిన్ద్రియస్స. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.
విభత్తిహారవిభఙ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.