౪. పటినిద్దేసవారవణ్ణనా

౧. దేసనాహారవిభఙ్గవణ్ణనా

౫. ఏవం హారాదయో సుఖగ్గహణత్థం గాథాబన్ధవసేన సరూపతో నిద్దిసిత్వా ఇదాని తేసు హారే తావ పటినిద్దేసవసేన విభజితుం ‘‘తత్థ కతమో దేసనాహారో’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ కతమోతి కథేతుకమ్యతాపుచ్ఛా. దేసనాహారోతి పుచ్ఛితబ్బధమ్మనిదస్సనం. కిఞ్చాపి దేసనాహారో నిద్దేసవారే సరూపతో దస్సితో, పటినిద్దేసస్స పన విసయం దస్సేన్తో ‘‘అస్సాదాదీనవతా’’తి గాథం ఏకదేసేన పచ్చామసతి. అయం దేసనాహారో పుబ్బాపరాపేక్ఖో. తత్థ పుబ్బాపేక్ఖత్తే ‘‘కతమో దేసనాహారో’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘అస్సాదాదీనవతా’’తి సరూపతో దస్సితస్స నిగమనం హోతి. పరాపేక్ఖత్తే పన ‘‘అయం దేసనాహారో కిం దేసయతీ’’తి దేసనాకిరియాయ కత్తునిద్దేసో హోతి. తేన దేసనాహారస్స అన్వత్థసఞ్ఞతం దస్సేతి. దేసయతీతి సంవణ్ణేతి, విత్థారేతీతి అత్థో.

ఇదాని అనేన దేసేతబ్బధమ్మే సరూపతో దస్సేన్తో ‘‘అస్సాద’’న్తిఆదిమాహ, తం పుబ్బే వుత్తనయత్తా ఉత్తానమేవ. తస్మా ఇతో పరమ్పి అవుత్తమేవ వణ్ణయిస్సామ. ‘‘కత్థ పన ఆగతే అస్సాదాదికే అయం హారో సంవణ్ణేతీ’’తి అనుయోగం మనసికత్వా దేసనాహారేన సంవణ్ణేతబ్బధమ్మం దస్సేన్తో ‘‘ధమ్మం వో, భిక్ఖవే, దేసేస్సామీ’’తిఆదికం సబ్బపరియత్తిధమ్మసఙ్గాహకం భగవతో ఛఛక్కదేసనం ఏకదేసేన దస్సేతి.

తత్థ ధమ్మన్తి అయం ధమ్మ-సద్దో పరియత్తిసచ్చసమాధిపఞ్ఞాపకతిపుఞ్ఞాపత్తిఞేయ్యాదీసు బహూసు అత్థేసు దిట్ఠప్పయోగో. తథా హి ‘‘ఇధ, భిక్ఖు, ధమ్మం పరియాపుణాతీ’’తిఆదీసు (అ. ని. ౫.౭౩) పరియత్తిధమ్మే దిస్సతి. ‘‘దిట్ఠధమ్మో పత్తధమ్మో’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౨౯౯; మహావ. ౧౮) సచ్చే. ‘‘ఏవంధమ్మా తే భగవన్తో అహేసు’’న్తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౧౩, ౧౪౫) సమాధిమ్హి. ‘‘సచ్చం ధమ్మో ధితి చాగో’’తి ఏవమాదీసు (జా. ౧.౧.౫౭; ౧.౨.౧౪౭-౧౪౮) పఞ్ఞాయం. ‘‘జాతిధమ్మానం, భిక్ఖవే, సత్తాన’’న్తి ఏవమాదీసు (దీ. ని. ౨.౩౯౮; మ. ని. ౧.౧౩౧) పకతియం. ‘‘ధమ్మో హవే రక్ఖతి ధమ్మచారి’’న్తిఆదీసు (జా. ౧.౧౦.౧౦౨; ౧.౧౫.౩౮౫) పుఞ్ఞే. ‘‘చత్తారో పారాజికా ధమ్మా’’తి ఏవమాదీసు (పారా. ౨౩౩) ఆపత్తియం. ‘‘కుసలా ధమ్మా అకుసలాధమ్మా’’తిఆదీసు (ధ. స. తికమాతికా ౧) ఞేయ్యే. ఇధ పన పరియత్తియం దట్ఠబ్బోతి (మ. ని. అట్ఠ. ౧.మూలపరియాయసుత్తవణ్ణనా; ధ. స. అట్ఠ. చిత్తుప్పాదకణ్డ ౧; బు. వం. అట్ఠ. ౧.౧).

వోతి పన అయం వో-సద్దో ‘‘హన్ద దాని, భిక్ఖవే, పవారేమి వో’’తి (సం. ని. ౧.౨౧౫) ఏత్థ ఉపయోగత్థే ఆగతో. ‘‘సన్నిపతితానం వో, భిక్ఖవే, ద్వయం కరణీయ’’న్తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౨౭౩) కరణత్థే. ‘‘యే హి వో అరియా పరిసుద్ధకాయకమ్మన్తా’’తిఆదీసు పదపూరణే. ‘‘ఆరోచయామి వో, భిక్ఖవే’’తిఆదీసు (అ. ని. ౭.౭౨) సమ్పదానత్థే. ఇధాపి సమ్పదానత్థే ఏవాతి దట్ఠబ్బో.

భిక్ఖనసీలతాదిగుణయోగేన భిక్ఖూ, భిన్నకిలేసతాదిగుణయోగేన వా. అథ వా సంసారే భయం ఇక్ఖన్తీతి భిక్ఖూ. భిక్ఖవేతి తేసం ఆలపనం. తేన తే ధమ్మస్సవనే నియోజేన్తో అత్తనో ముఖాభిముఖం కరోతి. దేసేస్సామీతి కథేస్సామి. తేన నాహం ధమ్మిస్సరతాయ తుమ్హే అఞ్ఞం కిఞ్చి కారేయ్యామి, అనావరణఞాణేన సబ్బం ఞేయ్యధమ్మం పచ్చక్ఖకారితాయ పన ధమ్మం దేసేస్సామీతి ఇదాని పవత్తియమానం ధమ్మదేసనం పటిజానాతి. ఆదికల్యాణన్తిఆదీసు ఆదిమ్హి కల్యాణం ఆదికల్యాణం, ఆదికల్యాణమేతస్సాతి వా ఆదికల్యాణం. సేసపదద్వయేపి ఏసేవ నయో. తత్థ సీలేన ఆదికల్యాణం. సమాధినా మజ్ఝేకల్యాణం. పఞ్ఞాయ పరియోసానకల్యాణం. బుద్ధసుబుద్ధతాయ వా ఆదికల్యాణం. ధమ్మసుధమ్మతాయ మజ్ఝేకల్యాణం. సఙ్ఘసుప్పటిపత్తియా పరియోసానకల్యాణం. అథ వా ఉగ్ఘటితఞ్ఞువినయనేన ఆదికల్యాణం. విపఞ్చితఞ్ఞువినయనేన మజ్ఝేకల్యాణం నేయ్యపుగ్గలవినయనేన పరియోసానకల్యాణం. అయమేవత్థో ఇధాధిప్పేతో.

అత్థసమ్పత్తియా సాత్థం. బ్యఞ్జనసమ్పత్తియా సబ్యఞ్జనం. సఙ్కాసనాదిఛఅత్థపదసమాయోగతో వా సాత్థం. అక్ఖరాదిఛబ్యఞ్జనపదసమాయోగతో సబ్యఞ్జనం. అయమేవత్థో ఇధాధిప్పేతో. ఉపనేతబ్బాభావతో ఏకన్తేన పరిపుణ్ణన్తి కేవలపరిపుణ్ణం. అపనేతబ్బాభావతో పరిసుద్ధం. సీలాదిపఞ్చధమ్మక్ఖన్ధపారిపూరియా వా పరిపుణ్ణం. చతురోఘనిత్థరణాయ పవత్తియా లోకామిసనిరపేక్ఖతాయ చ పరిసుద్ధం. బ్రహ్మం సేట్ఠం ఉత్తమం బ్రహ్మూనం వా సేట్ఠానం అరియానం చరియం సిక్ఖత్తయసఙ్గహం సాసనం బ్రహ్మచరియం పకాసయిస్సామి పరిదీపయిస్సామీతి అత్థో.

ఏవం భగవతా దేసితో పకాసితో చ సాసనధమ్మో యేసం అస్సాదాదీనం దస్సనవసేన పవత్తో, తే అస్సాదాదయో దేసనాహారస్స విసయభూతా యత్థ యత్థ పాఠే సవిసేసం వుత్తా, తతో తతో నిద్ధారేత్వా ఉదాహరణవసేన ఇధానేత్వా దస్సేతుం ‘‘తత్థ కతమో అస్సాదో’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ కామన్తి మనాపియరూపాదిం తేభూమకధమ్మసఙ్ఖాతం వత్థుకామం. కామయమానస్సాతి ఇచ్ఛన్తస్స. తస్స చేతం సమిజ్ఝతీతి తస్స కామయమానస్స సత్తస్స తం కామసఙ్ఖాతం వత్థు సమిజ్ఝతి చే, సచే సో తం లభతీతి వుత్తం హోతి. అద్ధాపీతిమనో హోతీతి ఏకంసేన తుట్ఠచిత్తో హోతి. లద్ధాతి లభిత్వా. మచ్చోతి సత్తో. యదిచ్ఛతీతి యం ఇచ్ఛతి. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారో పన నిద్దేసే (మహాని. ౧) వుత్తనయేన వేదితబ్బో. అయం అస్సాదోతి యాయం అధిప్పాయసమిజ్ఝనా ఇచ్ఛితలాభే పీతిమనతా సోమనస్సం, అయం అస్సాదేతబ్బతో అస్సాదో.

తస్స చే కామయానస్సాతి తస్స పుగ్గలస్స కామే ఇచ్ఛమానస్స, కామేన వా యాయమానస్స. ఛన్దజాతస్సాతి జాతతణ్హస్స. జన్తునోతి సత్తస్స. తే కామా పరిహాయన్తీతి తే వత్థుకామా కేనచి అన్తరాయేన వినస్సన్తి చే. సల్లవిద్ధోవ రుప్పతీతి అథ అయోమయాదినా సల్లేన విద్ధో వియ పీళియతీతి అత్థో. అయం ఆదీనవోతి యాయం కామానం విపరిణామఞ్ఞథాభావా కామయానస్స సత్తస్స రుప్పనా దోమనస్సుప్పత్తి, అయం ఆదీనవో.

యో కామే పరివజ్జేతీతి యో భిక్ఖు యథావుత్తే కామే తత్థ ఛన్దరాగస్స విక్ఖమ్భనేన వా సముచ్ఛిన్దనేన వా సబ్బభాగేన వజ్జేతి. యథా కిం? సప్పస్సేవ పదా సిరోతి, యథా కోచి పురిసో జీవితుకామో కణ్హసప్పం పటిపథే పస్సిత్వా అత్తనో పాదేన తస్స సిరం పరివజ్జేతి, సోమం…పే… సమతివత్తతీతి సో భిక్ఖు సబ్బం లోకం విసరిత్వా ఠితత్తా లోకే విసత్తికాసఙ్ఖాతం ఇమం తణ్హం సతిమా హుత్వా సమతిక్కమతీతి. ఇదం నిస్సరణన్తి యదిదం విసత్తికాసఙ్ఖాతాయ తణ్హాయ నిబ్బానారమ్మణేన అరియమగ్గేన సమతివత్తనం, ఇదం నిస్సరణం.

ఖేత్తన్తి కేదారాదిఖేత్తం. వత్థున్తి ఘరవత్థుఆదివత్థుం. హిరఞ్ఞం వాతి కహాపణసఙ్ఖాతం సువణ్ణసఙ్ఖాతఞ్చ హిరఞ్ఞం. వా-సద్దో వికప్పనత్థో, సో సబ్బపదేసు యోజేతబ్బో. గవాస్సన్తి గావో చ అస్సే చాతి గవాస్సం. దాసపోరిసన్తి దాసే చ పోరిసే చాతి దాసపోరిసం. థియోతి ఇత్థియో. బన్ధూతి ఞాతిబన్ధవో. పుథూ కామేతి అఞ్ఞేపి వా మనాపియరూపాదికే బహూ కామగుణే. యో నరో అనుగిజ్ఝతీతి యో సత్తో అను అను అభికఙ్ఖతి పత్థేతీతి అత్థో. అయం అస్సాదోతి యదిదం ఖేత్తాదీనం అనుగిజ్ఝనం, అయం అస్సాదేతి వత్థుకామే ఏతేనాతి అస్సాదో.

అబలా నం బలీయన్తీతి ఖేత్తాదిభేదే కామే అనుగిజ్ఝన్తం తం పుగ్గలం కుసలేహి పహాతబ్బత్తా అబలసఙ్ఖాతా కిలేసా బలీయన్తి అభిభవన్తి, సద్ధాబలాదివిరహేన వా అబలం తం పుగ్గలం అబలా కిలేసా బలీయన్తి, అబలత్తా అభిభవన్తీతి అత్థో. మద్దన్తేనం పరిస్సయాతి ఏనం కామగిద్ధం కామే పరియేసన్తం రక్ఖన్తఞ్చ సీహాదయో చ పాకటపరిస్సయా కాయదుచ్చరితాదయో చ అపాకటపరిస్సయా మద్దన్తి. తతో నం…పే… దకన్తి తతో తేహి పాకటాపాకటపరిస్సయేహి అభిభూతం తం పుగ్గలం జాతిఆదిదుక్ఖం సముద్దే భిన్ననావం ఉదకం వియ అన్వేతి అనుగచ్ఛతీతి అత్థో. అయం ఆదీనవోతి య్వాయం తణ్హాదుచ్చరితసంకిలేసహేతుకో జాతిఆదిదుక్ఖానుబన్ధో, అయం ఆదీనవో.

తస్మాతి యస్మా కామగిద్ధస్స వుత్తనయేన దుక్ఖానుబన్ధో విజ్జతి, తస్మా. జన్తూతి సత్తో. సదా సతోతి పుబ్బరత్తాపరరత్తం జాగరియానుయోగేన సతో హుత్వా. కామాని పరివజ్జయేతి విక్ఖమ్భనవసేన సముచ్ఛేదవసేన చ రూపాదీసు వత్థుకామేసు సబ్బప్పకారం కిలేసకామం అనుప్పాదేన్తో కామాని పరివజ్జయే పజహేయ్య. తే పహాయ తరే ఓఘన్తి ఏవం తే కామే పహాయ తప్పహానకరఅరియమగ్గేనేవ చతుబ్బిధమ్పి ఓఘం తరేయ్య, తరితుం సక్కుణేయ్యాతి అత్థో. నావం సిత్వావ పారగూతి యథా పురిసో ఉదకగ్గహణేన గరుభారం నావం ఉదకం బహి సిఞ్చిత్వా లహుకాయ నావాయ అప్పకసిరేనేవ పారగూ భవేయ్య, పారం గచ్ఛేయ్య, ఏవమేవ అత్తభావనావం కిలేసూదకగరుకం సిఞ్చిత్వా లహుకేన అత్తభావేన పారగూ భవేయ్య, పారం నిబ్బానం అరహత్తప్పత్తియా గచ్ఛేయ్య అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా పరినిబ్బానేనాతి అత్థో. ఇదం నిస్సరణన్తి యం కామప్పహానముఖేన చతురోఘం తరిత్వా అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా నిబ్బానం, ఇదం సబ్బసఙ్ఖతనిస్సరణతో నిస్సరణన్తి.

ధమ్మోతి దానాదిపుఞ్ఞధమ్మో. హవేతి నిపాతమత్తం. రక్ఖతి ధమ్మచారిన్తి యో తం ధమ్మం అప్పమత్తో చరతి, తం ధమ్మచారిం దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికభేదేన దువిధతోపి అనత్థతో రక్ఖతి పాలేతి. ఛత్తం మహన్తం యథ వస్సకాలేతి వస్సకాలే దేవే వస్సన్తే యథా మహన్తం ఛత్తం కుసలేన పురిసేన ధారితం తం వస్సతేమనతో రక్ఖతి. తత్థ యథా తం ఛత్తం అప్పమత్తో హుత్వా అత్తానం రక్ఖన్తం ఛాదేన్తఞ్చ వస్సాదితో రక్ఖతి, ఏవం ధమ్మోపి అత్తసమ్మాపణిధానేన అప్పమత్తో హుత్వా ధమ్మచరియాయ అత్తానం రక్ఖన్తంయేవ రక్ఖతీతి అధిప్పాయో. ఏసా…పే… చారీతి ఏతేన వుత్తమేవత్థం పాకటతరం కరోతి, తం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ. ఇదం ఫలన్తి దిట్ఠధమ్మికేహి సమ్పరాయికేహి చ అనత్థేహి యదిదం ధమ్మస్స రక్ఖణం వుత్తం రక్ఖావసానస్స చ అబ్భుదయస్స నిప్ఫాదనం, ఇదం నిస్సరణం అనామసిత్వా దేసనాయ నిబ్బత్తేతబ్బతాయ ఫలన్తి.

సబ్బే ధమ్మాతి సబ్బే సఙ్ఖతా ధమ్మా. అనత్తాతి నత్థి ఏతేసం అత్తా కారకవేదకసభావో, సయం వా న అత్తాతి అనత్తాతి. ఇతీతి ఏవం. యదా పఞ్ఞాయ పస్సతీతి యస్మిం కాలే విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేన్తో అనత్తానుపస్సనాసఙ్ఖాతాయ పఞ్ఞాయ పస్సతి. అథ నిబ్బిన్దతి దుక్ఖేతి అథ అనత్తానుపస్సనాయ పుబ్బే ఏవ అనిచ్చతాదుక్ఖతానం సుపరిదిట్ఠత్తా నిబ్బిదానుపస్సనావసేన విపస్సనాగోచరభూతే పఞ్చక్ఖన్ధదుక్ఖే నిబ్బిన్దతి నిబ్బేదం ఆపజ్జతి. ఏస మగ్గో విసుద్ధియాతి యా వుత్తలక్ఖణా నిబ్బిదానుపస్సనా సబ్బకిలేసవిసుజ్ఝనతో విసుద్ధిసఙ్ఖాతస్స అరియమగ్గస్స అచ్చన్తవిసుద్ధియా వా అమతధాతుయా మగ్గో ఉపాయో. అయం ఉపాయోతి యదిదం అనత్తానుపస్సనాముఖేన సబ్బస్మిం వట్టస్మిం నిబ్బిన్దనం వుత్తం, తం విసుద్ధియా అధిగమహేతుభావతో ఉపాయో.

‘‘చక్ఖుమా…పే… పరివజ్జయే’’తి ఇమిస్సా గాథాయ అయం సఙ్ఖేపత్థో – యథా చక్ఖుమా పురిసో సరీరే వహన్తే విసమాని భూమిప్పదేసాని చణ్డతాయ వా విసమే హత్థిఆదయో పరివజ్జేతి, ఏవం లోకే సప్పఞ్ఞో పురిసో సప్పఞ్ఞతాయ హితాహితం జానన్తో పాపాని లామకాని దుచ్చరితాని పరివజ్జేయ్యాతి. అయం ఆణత్తీతి యా అయం ‘‘పాపాని పరివజ్జేతబ్బానీ’’తి ధమ్మరాజస్స భగవతో ఆణా, అయం ఆణత్తీతి.

ఏవం విసుం విసుం సుత్తేసు ఆగతా ఫలూపాయాణత్తియో ఉదాహరణభావేన దస్సేత్వా ఇదాని తా ఏకతో ఆగతా దస్సేతుం ‘‘సుఞ్ఞతో’’తి గాథమాహ.

తత్థ సుఞ్ఞతో లోకం అవేక్ఖస్సు, మోఘరాజాతి ఆణత్తీతి ‘‘మోఘరాజ, సబ్బమ్పి సఙ్ఖారలోకం అవసవత్తితాసల్లక్ఖణవసేన వా తుచ్ఛభావసమనుపస్సనవసేన వా సుఞ్ఞోతి పస్సా’’తి ఇదం ధమ్మరాజస్స వచనం విధానభావతో ఆణత్తి. సబ్బదా సతికిరియాయ తంసుఞ్ఞతాదస్సనం సమ్పజ్జతీతి ‘‘సదా సతోతి ఉపాయో’’తి వుత్తం. అత్తానుదిట్ఠిం ఊహచ్చాతి వీసతివత్థుకం సక్కాయదస్సనం ఉద్ధరిత్వా సముచ్ఛిన్దిత్వా. ఏవం మచ్చుతరో సియాతి. ఇదం ఫలన్తి యం ఏవం వుత్తేన విధినా మచ్చుతరణం మచ్చునో విసయాతిక్కమనం తస్స యం పుబ్బభాగపటిపదాపటిపజ్జనం, ఇదం దేసనాయ ఫలన్తి అత్థో. యథా పన అస్సాదాదయో సుత్తే కత్థచి సరూపతో కత్థచి నిద్ధారేతబ్బతాయ కత్థచి విసుం విసుం కత్థచి ఏకతో దస్సితా, న ఏవం ఫలాదయో. ఫలాదయో పన సబ్బత్థ సుత్తే గాథాసు వా ఏకతో దస్సేతబ్బాతి ఇమస్స నయస్స దస్సనత్థం విసుం విసుం ఉదాహరిత్వాపి పున ‘‘సుఞ్ఞతో లోక’’న్తిఆదినా ఏకతో ఉదాహరణం కతన్తి దట్ఠబ్బం.

౬. ఏవం అస్సాదాదయో ఉదాహరణవసేన సరూపతో దస్సేత్వా ఇదాని తత్థ పుగ్గలవిభాగేన దేసనావిభాగం దస్సేతుం ‘‘తత్థ భగవా’’తిఆది వుత్తం.

తత్థ ఉగ్ఘటితం ఘటితమత్తం ఉద్దిట్ఠమత్తం యస్స నిద్దేసపటినిద్దేసా న కతా, తం జానాతీతి ఉగ్ఘటితఞ్ఞూ. ఉద్దేసమత్తేన సప్పభేదం సవిత్థారమత్థం పటివిజ్ఝతీతి అత్థో, ఉగ్ఘటితం వా ఉచ్చలితం ఉట్ఠపితన్తి అత్థో, తం జానాతీతి ఉగ్ఘటితఞ్ఞూ. ధమ్మో హి దేసియమానో దేసకతో దేసనాభాజనం సఙ్కమన్తో వియ హోతి, తమేస ఉచ్చలితమేవ జానాతీతి అత్థో, చలితమేవ వా ఉగ్ఘటితం. సస్సతాదిఆకారస్స హి వేనేయ్యానం ఆసయస్స బుద్ధావేణికా ధమ్మదేసనా తఙ్ఖణపతితా ఏవ చలనాయ హోతి, తతో పరమ్పరానువత్తియా, తత్థాయం ఉగ్ఘటితే చలితమత్తేయేవ ఆసయే ధమ్మం జానాతి అవబుజ్ఝతీతి ఉగ్ఘటితఞ్ఞూ, తస్స ఉగ్ఘటితఞ్ఞుస్స నిస్సరణం దేసయతి, తత్తకేనేవ తస్స అత్థసిద్ధితో. విపఞ్చితం విత్థారితం నిద్దిట్ఠం జానాతీతి విపఞ్చితఞ్ఞూ, విపఞ్చితం వా మన్దం సణికం ధమ్మం జానాతీతి విపఞ్చితఞ్ఞూ, తస్స విపఞ్చితఞ్ఞుస్స ఆదీనవఞ్చ నిస్సరణఞ్చ దేసయతి, నాతిసఙ్ఖేపవిత్థారాయ దేసనాయ తస్స అత్థసిద్ధితో. నేతబ్బో ధమ్మస్స పటినిద్దిసేన అత్థం పాపేతబ్బోతి నేయ్యో, ముదిన్ద్రియతాయ వా పటిలోమగ్గహణతో నేతబ్బో అనునేతబ్బోతి నేయ్యో, తస్స నేయ్యస్స అస్సాదం ఆదీనవం నిస్సరణఞ్చ దేసయతి, అనవసేసేత్వావ దేసనేన తస్స అత్థసిద్ధితో. తత్థాయం పాళి –

‘‘కతమో చ పుగ్గలో ఉగ్ఘటితఞ్ఞూ? యస్స పుగ్గలస్స సహ ఉదాహటవేలాయ ధమ్మాభిసమయో హోతి. అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ఉగ్ఘటితఞ్ఞూ.

‘‘కతమో చ పుగ్గలో విపఞ్చితఞ్ఞూ? యస్స పుగ్గలస్స సంఖిత్తేన భాసితస్స విత్థారేన అత్థే విభజియమానే ధమ్మాభిసమయో హోతి. అయం వుచ్చతి పుగ్గలో విపఞ్చితఞ్ఞూ.

‘‘కతమో చ పుగ్గలో నేయ్యో? యస్స పుగ్గలస్స ఉద్దేసతో పరిపుచ్ఛతో యోనిసోమనసికరోతో కల్యాణమిత్తే సేవతో భజతో పయిరుపాసతో ఏవం అనుపుబ్బేన ధమ్మాభిసమయో హోతి. అయం వుచ్చతి పుగ్గలో నేయ్యో’’తి (పు. ప. ౧౪౮-౧౫౦).

పదపరమో పనేత్థ నేత్తియం పటివేధస్స అభాజనన్తి న గహితోతి దట్ఠబ్బం. ఏత్థ చ అస్సాదో, ఆదీనవో, నిస్సరణం, అస్సాదో చ ఆదీనవో చ, అస్సాదో చ నిస్సరణఞ్చ, ఆదీనవో చ నిస్సరణఞ్చ, అస్సాదో చ ఆదీనవో చ నిస్సరణఞ్చాతి ఏతే సత్త పట్ఠాననయా.

తేసు తతియఛట్ఠసత్తమా వేనేయ్యత్తయవినయనే సమత్థతాయ గహితా, ఇతరే చత్తారో న గహితా. న హి కేవలేన అస్సాదేన ఆదీనవేన తదుభయేన వా కథితేన వేనేయ్యవినయనం సమ్భవతి, కిలేసానం పహానావచనతో. పఞ్చమోపి ఆదీనవావచనతో నిస్సరణస్స అనుపాయో ఏవ. న హి విముత్తిరసా భగవతో దేసనా విముత్తిం తదుపాయఞ్చ అనామసన్తీ పవత్తతి. తస్మా ఏతే చత్తారో నయా అనుద్ధటా. సచే పన పదపరమస్స పుగ్గలస్స వసేన పవత్తం సంకిలేసభాగియం వాసనాభాగియం తదుభయభాగే ఠితం దేసనం సుత్తేకదేసం గాథం వా తాదిసం ఏతేసం నయానం ఉదాహరణభావేన ఉద్ధరతి, ఏవం సతి సత్తన్నమ్పి నయానం గహణం భవేయ్య. వేనేయ్యవినయనం పన తేసం సన్తానే అరియమగ్గస్స ఉప్పాదనం. తం యథావుత్తేహి ఏవ నయేతి, నావసేసేహీతి ఇతరే ఇధ న వుత్తా. యస్మా పన పేటకే (పేటకో. ౨౩) –

‘‘తత్థ కతమో అస్సాదో చ ఆదీనవో చ?

యాని కరోతి పురిసో, తాని అత్తని పస్సతి;

కల్యాణకారీ కల్యాణం, పాపకారీ చ పాపక’’న్తి.

తత్థ యం కల్యాణకారీ కల్యాణం పచ్చనుభోతి, అయం అస్సాదో. యం పాపకారీ పాపం పచ్చనుభోతి, అయం ఆదీనవో.

అట్ఠిమే, భిక్ఖవే, లోకధమ్మా. కతమే అట్ఠ? లాభోతిఆది (అ. ని. ౮.౬). తత్థ లాభో యసో సుఖం పసంసా, అయం అస్సాదో. అలాభో అయసో దుక్ఖం నిన్దా, అయం ఆదీనవో.

తత్థ కతమో అస్సాదో చ నిస్సరణఞ్చ?

‘‘సుఖో విపాకో పుఞ్ఞానం, అధిప్పాయో చ ఇజ్ఝతి;

ఖిప్పఞ్చ పరమం సన్తిం, నిబ్బానమధిగచ్ఛతీ’’తి. (పేటకో. ౨౩);

అయం అస్సాదో చ నిస్సరణఞ్చ.

ద్వత్తింసిమాని, భిక్ఖవే, మహాపురిసస్స మహాపురిసలక్ఖణాని, యేహి సమన్నాగతస్స మహాపురిసస్స ద్వేవ గతియో భవన్తి అనఞ్ఞా…పే… వివటచ్ఛదోతి సబ్బం లక్ఖణసుత్తం, (దీ. ని. ౩.౧౯౯) అయం అస్సాదో చ నిస్సరణఞ్చ.

తత్థ కతమో ఆదీనవో చ నిస్సరణఞ్చ?

‘‘భారా హవే పఞ్చక్ఖన్ధా, భారహారో చ పుగ్గలో;

భారాదానం దుఖం లోకే, భారనిక్ఖేపనం సుఖం.

‘‘నిక్ఖిపిత్వా గరుం భారం, అఞ్ఞం భారం అనాదియ;

సమూలం తణ్హమబ్బుయ్హ, నిచ్ఛాతో పరినిబ్బుతో’’తి. (సం. ని. ౩.౨౨);

అయం ఆదీనవో చ నిస్సరణఞ్చ.

తత్థ కతమో అస్సాదో చ ఆదీనవో చ నిస్సరణఞ్చ?

‘‘కామా హి చిత్రా మధురా మనోరమా, విరూపరూపేన మథేన్తి చిత్తం;

తస్మా అహం పబ్బజితోమ్హి రాజ, అపణ్ణకం సామఞ్ఞమేవ సేయ్యోతి. (మ. ని. ౨.౩౦౭; థేరగా. ౭౮౭-౭౮౮; పేటకో. ౨౩);

అయం అస్సాదో చ ఆదీనవో చ నిస్సరణఞ్చా’’తి వుత్తం. తస్మా తేపి నయా ఇధ నిద్ధారేత్వా వేదితబ్బా. ఫలాదీసుపి అయం నయో లబ్భతి ఏవ. యస్మా పేటకే (పేటకో. ౨౨) ‘‘తత్థ కతమం ఫలఞ్చ ఉపాయో చ? సీలే పతిట్ఠాయ నరో సపఞ్ఞో’’తి గాథా (సం. ని. ౧.౨౩), ఇదం ఫలఞ్చ ఉపాయో చ.

తత్థ కతమం ఫలఞ్చ ఆణత్తి చ?

‘‘సచే భాయథ దుక్ఖస్స, సచే వో దుక్ఖమప్పియం;

మాకత్థ పాపకం కమ్మం, ఆవి వా యది వా రహోతి. (ఉదా. ౪౪);

ఇదం ఫలఞ్చ ఆణత్తి చ.

తత్థ కతమో ఉపాయో చ ఆణత్తి చ?

‘‘కుమ్భూపమం కాయమిమం విదిత్వా, నగరూపమం చిత్తమిదం ఠపేత్వా;

యోధేథ మారం పఞ్ఞావుధేన, జితఞ్చ రక్ఖే అనివేసనో సియా’’తి. (ధ. ప. ౪౦);

అయం ఉపాయో చ ఆణత్తి చ. ఏవం ఫలాదీనం దుకవసేనపి ఉదాహరణం వేదితబ్బం. ఏత్థ చ యో నిస్సరణదేసనాయ వినేతబ్బో, సో ఉగ్ఘటితఞ్ఞూతిఆదినా యథా దేసనావిభాగేన పుగ్గలవిభాగసిద్ధి హోతి, ఏవం ఉగ్ఘటితఞ్ఞుస్స భగవా నిస్సరణం దేసేతీతిఆదినా పుగ్గలవిభాగేన దేసనావిభాగో సమ్భవతీతి సో తథా దస్సితో.

ఏవం యేసం పుగ్గలానం వసేన దేసనావిభాగో దస్సితో, తే పుగ్గలే పటిపదావిభాగేన విభజిత్వా దస్సేతుం ‘‘చతస్సో పటిపదా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ పటిపదాభిఞ్ఞాకతో విభాగో పటిపదాకతో హోతీతి ఆహ – ‘‘చతస్సో పటిపదా’’తి. తా పనేతా చ సమథవిపస్సనాపటిపత్తివసేన దువిధా హోన్తి. కథం? సమథపక్ఖే తావ పఠమసమన్నాహారతో పట్ఠాయ యావ తస్స తస్స ఝానస్స ఉపచారం ఉప్పజ్జతి, తావ పవత్తా సమథభావనా ‘‘పటిపదా’’తి వుచ్చతి. ఉపచారతో పన పట్ఠాయ యావ అప్పనా తావ పవత్తా పఞ్ఞా ‘‘అభిఞ్ఞా’’తి వుచ్చతి.

సా పనాయం పటిపదా ఏకచ్చస్స దుక్ఖా హోతి నీవరణాదిపచ్చనీకధమ్మసముదాచారగహణతాయ కిచ్ఛా అసుఖసేవనాతి అత్థో, ఏకచ్చస్స తదభావేన సుఖా. అభిఞ్ఞాపి ఏకచ్చస్స దన్ధా హోతి మన్దా అసీఘప్పవత్తి, ఏకచ్చస్స ఖిప్పా అమన్దా సీఘప్పవత్తి. తస్మా యో ఆదితో కిలేసే విక్ఖమ్భేన్తో దుక్ఖేన ససఙ్ఖారేన సప్పయోగేన కిలమన్తో విక్ఖమ్భేతి, తస్స దుక్ఖా పటిపదా హోతి. యో పన విక్ఖమ్భితకిలేసో అప్పనాపరివాసం వసన్తో చిరేన అఙ్గపాతుభావం పాపుణాతి, తస్స దన్ధాభిఞ్ఞా నామ హోతి. యో ఖిప్పం అఙ్గపాతుభావం పాపుణాతి, తస్స ఖిప్పాభిఞ్ఞా నామ హోతి. యో కిలేసే విక్ఖమ్భేన్తో సుఖేన అకిలమన్తో విక్ఖమ్భేతి, తస్స సుఖా పటిపదా నామ హోతి.

విపస్సనాపక్ఖే పన యో రూపారూపముఖేన విపస్సనం అభినివిసన్తో చత్తారి మహాభూతాని పరిగ్గహేత్వా ఉపాదారూపం పరిగ్గణ్హాతి అరూపం పరిగ్గణ్హాతి, రూపారూపం పన పరిగ్గణ్హన్తో దుక్ఖేన కసిరేన కిలమన్తో పరిగ్గహేతుం సక్కోతి, తస్స దుక్ఖా పటిపదా నామ హోతి. పరిగ్గహితరూపారూపస్స పన విపస్సనాపరివాసే మగ్గపాతుభావదన్ధతాయ దన్ధాభిఞ్ఞా నామ హోతి. యోపి రూపారూపం పరిగ్గహేత్వా నామరూపం వవత్థపేన్తో దుక్ఖేన కసిరేన కిలమన్తో వవత్థపేతి, వవత్థపితే చ నామరూపే విపస్సనాపరివాసం వసన్తో చిరేన మగ్గం ఉప్పాదేతుం సక్కోతి. తస్సాపి దుక్ఖా పటిపదా దన్ధాభిఞ్ఞా నామ హోతి.

అపరో నామరూపమ్పి వవత్థపేత్వా పచ్చయే పరిగ్గణ్హన్తో దుక్ఖేన కసిరేన కిలమన్తో పరిగ్గణ్హాతి, పచ్చయే చ పరిగ్గహేత్వా విపస్సనాపరివాసం వసన్తో చిరేన మగ్గం ఉప్పాదేతి. ఏవమ్పి దుక్ఖా పటిపదా దన్ధాభిఞ్ఞా నామ హోతి.

అపరో పచ్చయేపి పరిగ్గహేత్వా లక్ఖణాని పటివిజ్ఝన్తో దుక్ఖేన కసిరేన కిలమన్తో పటివిజ్ఝతి, పటివిద్ధలక్ఖణో చ విపస్సనాపరివాసం వసన్తో చిరేన మగ్గం ఉప్పాదేతి. ఏవమ్పి దుక్ఖా పటిపదా దన్ధాభిఞ్ఞా నామ హోతి.

అపరో లక్ఖణానిపి పటివిజ్ఝిత్వా విపస్సనాఞాణే తిక్ఖే సూరే సుప్పసన్నే వహన్తే ఉప్పన్నం విపస్సనానికన్తిం పరియాదియమానో దుక్ఖేన కసిరేన కిలమన్తో పరియాదియతి, నికన్తిఞ్చ పరియాదియిత్వా విపస్సనాపరివాసం వసన్తో చిరేన మగ్గం ఉప్పాదేతి. ఏవమ్పి దుక్ఖా పటిపదా దన్ధాభిఞ్ఞా నామ హోతి. ఇమినావుపాయేన ఇతరాపి తిస్సో పటిపదా వేదితబ్బా. విపస్సనాపక్ఖికా ఏవ పనేత్థ చతస్సో పటిపదా దట్ఠబ్బా.

చత్తారో పుగ్గలాతి యథావుత్తపటిపదావిభాగేన చత్తారో పటిపన్నకపుగ్గలా. తం పన పటిపదావిభాగం సద్ధిం హేతుపాయఫలేహి దస్సేతుం ‘‘తణ్హాచరితో’’తిఆది వుత్తం.

తత్థ చరితన్తి చరియా, వుత్తీతి అత్థో. తణ్హాయ నిబ్బత్తితం చరితం ఏతస్సాతి తణ్హాచరితో, తణ్హాయ వా పవత్తితో చరితో తణ్హాచరితో, లోభజ్ఝాసయోతి అత్థో. దిట్ఠిచరితోతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. మన్దోతి మన్దియం వుచ్చతి అవిజ్జా, తాయ సమన్నాగతో మన్దో, మోహాధికోతి అత్థో.

సతిన్ద్రియేనాతి సతియా ఆధిపచ్చం కురుమానాయ. సతిన్ద్రియమేవ హిస్స విసదం హోతి. యస్మా తణ్హాచరితతాయ పుబ్బభాగే కోసజ్జాభిభవేన న వీరియం బలవం హోతి, మోహాధికతాయ న పఞ్ఞా బలవతీ. తదుభయేనాపి న సమాధి బలవా హోతి, తస్మా ‘‘సతిన్ద్రియమేవ హిస్స విసదం హోతీ’’తి వుత్తం. తేనేవాహ – ‘‘సతిపట్ఠానేహి నిస్సయేహీ’’తి. తణ్హాచరితతాయ చస్స కిలేసవిక్ఖమ్భనం న సుకరన్తి దుక్ఖా పటిపదా, అవిసదఞాణతాయ దన్ధాభిఞ్ఞాతి పుబ్బే వుత్తనయం ఆనేత్వా యోజేతబ్బం. నియ్యాతీతి అరియమగ్గేన వట్టదుక్ఖతో నిగ్గచ్ఛతి.

ఉదత్థోతి ఉదఅత్థో, ఉళారపఞ్ఞోతి అత్థో. పఞ్ఞాసహాయపటిలాభేన చస్స సమాధి తిక్ఖో హోతి సమ్పయుత్తేసు ఆధిపచ్చం పవత్తేతి. తేనేవాహ – ‘‘సమాధిన్ద్రియేనా’’తి. విసదఞాణత్తా ‘‘ఖిప్పాభిఞ్ఞాయా’’తి వుత్తం. సమాధిపధానత్తా ఝానానం ఝానేహి నిస్సయేహీతి అయం విసేసో. సేసం పురిమసదిసమేవ. దిట్ఠిచరితో అనియ్యానికమగ్గమ్పి నియ్యానికన్తి మఞ్ఞమానో తత్థ ఉస్సాహబహులత్తా వీరియాధికో హోతి. వీరియాధికతాయేవ చస్స కిలేసవిక్ఖమ్భనం సుకరన్తి సుఖా పటిపదా, అవిసదఞాణతాయ పన దన్ధాభిఞ్ఞాతి ఇమమత్థం దస్సేతి ‘‘దిట్ఠిచరితో మన్దో’’తిఆదినా. సేసం వుత్తనయమేవ.

సచ్చేహీతి అరియసచ్చేహి. అరియసచ్చాని హి లోకియాని పుబ్బభాగఞాణస్స సమ్మసనట్ఠానతాయ లోకుత్తరాని అధిముచ్చనతాయ మగ్గఞాణస్స అభిసమయట్ఠానతాయ చ నిస్సయాని హోన్తీతి. సేసం వుత్తనయమేవ. ఏత్థ చ దిట్ఠిచరితో ఉదత్థో ఉగ్ఘటితఞ్ఞూ. తణ్హాచరితో మన్దో నేయ్యో. ఇతరే ద్వేపి విపఞ్చితఞ్ఞూతి ఏవం యేన వేనేయ్యత్తయేన పుబ్బే దేసనావిభాగో దస్సితో, తదేవ వేనేయ్యత్తయం ఇమినా పటిపదావిభాగేన దస్సితన్తి దట్ఠబ్బం.

ఇదాని తం వేనేయ్యుపుగ్గలవిభాగం అత్థనయయోజనాయ విసయం కత్వా దస్సేతుం ‘‘ఉభో తణ్హాచరితా’’తిఆది వుత్తం. తణ్హాయ సమాధిపటిపక్ఖత్తా తణ్హాచరితో విసుజ్ఝమానో సమాధిముఖేన విసుజ్ఝతీతి ఆహ – ‘‘సమథపుబ్బఙ్గమాయా’’తి. ‘‘సమథవిపస్సనం యుగనద్ధం భావేతీ’’తి (అ. ని. ౪.౧౭౦; పటి. మ. ౨.౧, ౩) వచనతో పన సమ్మాదిట్ఠిసహితేనేవ సమ్మాసమాధినా నియ్యానం, న సమ్మాసమాధినా ఏవాతి ఆహ – ‘‘సమథపుబ్బఙ్గమాయ విపస్సనాయా’’తి. ‘‘రాగవిరాగా చేతోవిముత్తీతి అరహత్తఫలసమాధీ’’తి సఙ్గహేసు వుత్తం. ఇధ పన అనాగామిఫలసమాధీతి వక్ఖతి. సో హి సమాధిస్మిం పరిపూరకారీతి. తత్థ రఞ్జనట్ఠేన రాగో. సో విరజ్జతి ఏతాయాతి రాగవిరాగా, తాయ రాగవిరాగాయ, రాగప్పహాయికాయాతి అత్థో.

చేతోవిముత్తియాతి చేతోతి చిత్తం, తదపదేసేన చేత్థ సమాధి వుచ్చతి ‘‘యథా చిత్తం పఞ్ఞఞ్చ భావయ’’న్తి (సం. ని. ౧.౨౩). పటిప్పస్సద్ధివసేన పటిపక్ఖతో విముచ్చతీతి విముత్తి, తేన వా విముత్తో, తతో విముచ్చనన్తి వా విముత్తి, సమాధియేవ. యథా హి లోకియకథాయం సఞ్ఞా చిత్తఞ్చ దేసనాసీసం. యథాహ – ‘‘నానత్తకాయా నానత్తసఞ్ఞినో’’తి (దీ. ని. ౩.౩౩౨, ౩౪౧, ౩౫౭; అ. ని. ౭.౪౪; ౯.౨౪) ‘‘కిం చిత్తో త్వం, భిక్ఖూ’’తి (పారా. ౧౩౫) చ, ఏవం లోకుత్తరకథాయం పఞ్ఞా సమాధి చ. యథాహ – ‘‘పఞ్చఞాణికో సమ్మాసమాధీ’’తి (విభ. ౮౦౪) చ ‘‘సమథవిపస్సనం యుగనద్ధం భావేతీ’’తి చ. తేసు ఇధ రాగస్స ఉజువిపచ్చనీకతో సమథపుబ్బఙ్గమతావచనతో చ చేతోగ్గహణేన సమాధి వుత్తో. తథా విముత్తివచనేన. తేన వుత్తం ‘‘సమాధియేవా’’తి. చేతో చ తం విముత్తి చాతి చేతోవిముత్తి. అథ వా వుత్తప్పకారస్సేవ చేతసో పటిపక్ఖతో విముత్తి విమోక్ఖోతి చేతోవిముత్తి, చేతసి వా ఫలవిఞ్ఞాణే వుత్తప్పకారావ విముత్తీతి చేతోవిముత్తి, చేతసో వా ఫలవిఞ్ఞాణస్స పటిపక్ఖతో విముత్తి విమోక్ఖో ఏతస్మిన్తి చేతోవిముత్తి, సమాధియేవ. పఞ్ఞావిముత్తియాతి ఏత్థాపి అయం నయో యథాసమ్భవం యోజేతబ్బో.

దిట్ఠియా సవిసయే పఞ్ఞాసదిసీ పవత్తీతి దిట్ఠిచరితో విసుజ్ఝమానో పఞ్ఞాముఖేన విసుజ్ఝతీతి ఆహ – ‘‘ఉభో దిట్ఠిచరితా విపస్సనా’’తిఆది. అవిజ్జావిరాగా పఞ్ఞావిముత్తీతి అరహత్తఫలపఞ్ఞా. సమథగ్గహణేన తప్పటిపక్ఖతో తణ్హం విపస్సనాగ్గహణేన అవిజ్జఞ్చ నిద్ధారేత్వా పఠమనయస్స భూమిం సక్కా సుఖేన దస్సేతున్తి ఆహ – ‘‘యే సమథ…పే… హాతబ్బా’’తి.

తత్థ సమథపుబ్బఙ్గమా పటిపదాతి పురిమా ద్వే పటిపదా, ఇతరా విపస్సనాపుబ్బఙ్గమాతి దట్ఠబ్బా. హాతబ్బాతి గమేతబ్బా, నేతబ్బాతి అత్థో. విపస్సనాయ అనిచ్చదుక్ఖఅనత్తసఞ్ఞాభావతో దుక్ఖసఞ్ఞాపరివారత్తా చ అసుభసఞ్ఞాయ ఇమా చతస్సో సఞ్ఞా దస్సితా హోన్తి. తప్పటిపక్ఖేన చ చత్తారో విపల్లాసాతి సకలస్స సీహవిక్కీళితనయస్స భూమిం సుఖేన సక్కా దస్సేతున్తి ఆహ – ‘‘యే విపస్సనా…పే… హాతబ్బా’’తి.

౭. ఏవం పటిపదావిభాగేన వేనేయ్యపుగ్గలవిభాగం దస్సేత్వా ఇదాని తం ఞాణవిభాగేన దస్సేన్తో యస్మా భగవతో దేసనా యావదేవ వేనేయ్యవినయనత్థా, వినయనఞ్చ నేసం సుతమయాదీనం తిస్సన్నం పఞ్ఞానం అనుక్కమేన నిబ్బత్తనం, యథా భగవతో దేసనాయ పవత్తిభావవిభావనఞ్చ హారనయబ్యాపారో, తస్మా ఇమస్స హారస్స సముట్ఠితప్పకారం తావ పుచ్ఛిత్వా యేన పుగ్గలవిభాగదస్సనేన దేసనాభాజనం విభజిత్వా తత్థ దేసనాయం దేసనాహారం నియోజేతుకామో తం దస్సేతుం ‘‘స్వాయం హారో కత్థ సమ్భవతీ’’తిఆదిమాహ.

తత్థ యస్సాతి యో సో అట్ఠహి అక్ఖణేహి విముత్తో సోతావధానపరియోసానాహి చ సమ్పత్తీతి సమన్నాగతో యస్స. సత్థాతి దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికపరమత్థేహి యథారహం అనుసాసనతో సత్థా. ధమ్మన్తి యథానుసిట్ఠం పటిపజ్జమానే అపాయేసు అపతమానే ధారేతీతి ధమ్మో, తం ధమ్మం. దేసయతీతి సఙ్ఖేపవిత్థారనయేహి భాసతి కథేతి. అఞ్ఞతరోతి భగవతో సావకేసు అఞ్ఞతరో. గరుట్ఠానీయోతి సీలసుతాదిగుణవిసేసయోగేన గరుకరణీయో. సబ్రహ్మచారీతి బ్రహ్మం వుచ్చతి సేట్ఠట్ఠేన సకలం సత్థుసాసనం. సమం సహ వా బ్రహ్మం చరతి పటిపజ్జతీతి సబ్రహ్మచారీ. సద్ధం పటిలభతీతి ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధో వత సో భగవా యో ఏవరూపస్స ధమ్మస్స దేసేతా’’తి తథాగతే, ‘‘స్వాక్ఖాతో వతాయం ధమ్మో యో ఏవం ఏకన్తపరిపుణ్ణో ఏకన్తపరిసుద్ధో’’తిఆదినా ధమ్మే చ సద్ధం లభతి ఉప్పాదేతీతి అత్థో.

తత్థాతి తస్మిం యథాసుతే యథాపరియత్తే ధమ్మే. వీమంసాతి పాళియా పాళిఅత్థస్స చ వీమంసనపఞ్ఞా. సేసం తస్సా ఏవ వేవచనం. సా హి యథావుత్తవీమంసనే సఙ్కోచం అనాపజ్జిత్వా ఉస్సహనవసేన ఉస్సాహనా, తులనవసేన తులనా, ఉపపరిక్ఖణవసేన ఉపపరిక్ఖాతి చ వుత్తా. అథ వా వీమంసతీతి వీమంసా, సా పదపదత్థవిచారణా పఞ్ఞా. ఉస్సాహనాతి వీరియేన ఉపత్థమ్భితా ధమ్మస్స ధారణపరిచయసాధికా పఞ్ఞా. తులనాతి పదేన పదన్తరం, దేసనాయ వా దేసనన్తరం తులయిత్వా సంసన్దిత్వా గహణపఞ్ఞా. ఉపపరిక్ఖాతి మహాపదేసే ఓతారేత్వా పాళియా పాళిఅత్థస్స చ ఉపపరిక్ఖణపఞ్ఞా. అత్తహితం పరహితఞ్చ ఆకఙ్ఖన్తేహి సుయ్యతీతి సుతం, కాలవచనిచ్ఛాయ అభావతో, యథా దుద్ధన్తి. కిం పన తన్తి? అధికారతో సామత్థియతో వా పరియత్తిధమ్మోతి విఞ్ఞాయతి. అథ వా సవనం సుతం, సోతద్వారానుసారేన పరియత్తిధమ్మస్స ఉపధారణన్తి అత్థో. సుతేన హేతునా నిబ్బత్తా సుతమయీ. పకారేన జానాతీతి పఞ్ఞా. యా వీమంసా, అయం సుతమయీ పఞ్ఞాతి పచ్చేకమ్పి యోజేతబ్బం. తథాతి యథా సుతమయీ పఞ్ఞా వీమంసాదిపరియాయవతీ వీమంసాదివిభాగవతీ చ, తథా చిన్తామయీ చాతి అత్థో. యథా వా సుతమయీ ఓరమత్తికా అనవట్ఠితా చ, ఏవం చిన్తామయీ చాతి దస్సేతి.

సుతేన నిస్సయేనాతి సుతేన పరియత్తిధమ్మేన పరియత్తిధమ్మస్సవనేన వా ఉపనిస్సయేన ఇత్థమ్భూతలక్ఖణే కరణవచనం, యథావుత్తం సుతం ఉపనిస్సాయాతి అత్థో. వీమంసాతిఆదీసు ‘‘ఇదం సీలం, అయం సమాధి, ఇమే రూపారూపధమ్మా, ఇమే పఞ్చక్ఖన్ధా’’తి తేసం తేసం ధమ్మానం సభావవీమంసనభూతా పఞ్ఞా వీమంసా. తేసంయేవ ధమ్మానం వచనత్థం ముఞ్చిత్వా సభావసరసలక్ఖణస్స తులయిత్వా వియ గహణపఞ్ఞా తులనా. తేసంయేవ ధమ్మానం సలక్ఖణం అవిజహిత్వా అనిచ్చతాదిరుప్పనసప్పచ్చయాదిఆకారే చ తక్కేత్వా వితక్కేత్వా చ ఉపపరిక్ఖణపఞ్ఞా ఉపపరిక్ఖా, తథా ఉపపరిక్ఖితే ధమ్మే సవిగ్గహే వియ ఉపట్ఠహన్తే ఏవమేతేహి నిజ్ఝానక్ఖమే కత్వా చిత్తేన అను అను పేక్ఖణా మనసానుపేక్ఖణా. ఏత్థ చ యథా సుతమయీ పఞ్ఞా యథాసుతస్స ధమ్మస్స ధారణపరిచయవసేన పవత్తనతో ఉస్సాహజాతా ‘‘ఉస్సాహనా’’తి వత్తబ్బతం అరహతి, న ఏవం చిన్తామయీతి ఇధ ‘‘ఉస్సాహనా’’తి పదం న వుత్తం. చిన్తనం చిన్తా, నిజ్ఝానన్తి అత్థో. సేసం వుత్తనయమేవ.

ఇమాహి ద్వీహి పఞ్ఞాహీతి యథావుత్తాహి ద్వీహి పఞ్ఞాహి కారణభూతాహి. సుతచిన్తామయఞాణేసు హి పతిట్ఠితో విపస్సనం ఆరభతీతి. ‘‘ఇమాసు ద్వీసు పఞ్ఞాసూ’’తిపి పఠన్తి. ‘‘తేహి జాతాసు ఉప్పన్నాసూ’’తి వా వచనసేసో యోజేతబ్బో. మనసికారసమ్పయుత్తస్సాతి రూపారూపపరిగ్గహాదిమనసికారే యుత్తప్పయుత్తస్స. యం ఞాణం ఉప్పజ్జతీతి వుత్తనయేన మనసికారప్పయోగేన దిట్ఠివిసుద్ధికఙ్ఖావితరణవిసుద్ధిమగ్గామగ్గఞాణదస్సనవిసుద్ధిపటిపదాఞాణదస్సనవిసుద్ధీనం సమ్ప ఆదనేన విపస్సనం ఉస్సుక్కన్తస్స యం ఞాణదస్సనవిసుద్ధిసఙ్ఖాతం అరియమగ్గఞాణం ఉప్పజ్జతి, అయం భావనామయీ పఞ్ఞాతి సమ్బన్ధో. తం పన దస్సనం భావనాతి దువిధన్తి ఆహ – ‘‘దస్సనభూమియం వా భావనాభూమియం వా’’తి. యది దస్సనన్తి వుచ్చతి, కథం తత్థ పఞ్ఞా భావనామయీతి? భావనామయమేవ హి తం ఞాణం, పఠమం నిబ్బానదస్సనతో పన ‘‘దస్సన’’న్తి వుత్తన్తి సఫలో పఠమమగ్గో దస్సనభూమి. సేసా సేక్ఖాసేక్ఖధమ్మా భావనాభూమి.

౮. ఇదాని ఇమా తిస్సో పఞ్ఞా పరియాయన్తరేన దస్సేతుం ‘‘పరతోఘోసా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ పరతోతి న అత్తతో, అఞ్ఞతో సత్థుతో సావకతో వాతి అత్థో. ఘోసాతి తేసం దేసనాఘోసతో, దేసనాపచ్చయాతి అత్థో. అథ వా పరతో ఘోసో ఏతిస్సాతి పరతోఘోసా, యా పఞ్ఞా, సా సుతమయీతి యోజేతబ్బం. పచ్చత్తసముట్ఠితాతి పచ్చత్తం తస్స తస్స అత్తని సమ్భూతా. యోనిసోమనసికారాతి తేసం తేసం ధమ్మానం సభావపరిగ్గణ్హనాదినా యథావుత్తేన ఉపాయేన పవత్తమనసికారా. పరతో చ ఘోసేనాతి పరతోఘోసేన హేతుభూతేన. సేసం వుత్తనయమేవ.

ఇదాని యదత్థం ఇమా పఞ్ఞా ఉద్ధటా, తమేవ వేనేయ్యపుగ్గలవిభాగం యోజేత్వా దస్సేతుం ‘‘యస్సా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ఇమా ద్వేతి గణనవసేన వత్వా పున తా సుతమయీ చిన్తామయీ చాతి సరూపతో దస్సేతి. అయం ఉగ్ఘటితఞ్ఞూతి అయం సుతమయచిన్తామయఞాణేహి ఆసయపయోగపబోధస్స నిప్ఫాదితత్తా ఉద్దేసమత్తేనేవ జాననతో ‘‘ఉగ్ఘటితఞ్ఞూ’’తి వుచ్చతి. అయం విపఞ్చితఞ్ఞూతి చిన్తామయఞాణేన ఆసయస్స అపరిక్ఖతత్తా ఉద్దేసనిద్దేసేహి జాననతో విపఞ్చితఞ్ఞూ. అయం నేయ్యోతి సుతమయఞాణస్సాపి అభావతో నిరవసేసం విత్థారదేసనాయ నేతబ్బతో నేయ్యో.

౯. ఏవం దేసనాపటిపదాఞాణవిభాగేహి దేసనాభాజనం వేనేయ్యత్తయం విభజిత్వా ఇదాని తత్థ పవత్తితాయ భగవతో ధమ్మదేసనాయ దేసనాహారం నిద్ధారేత్వా యోజేతుం ‘‘సాయం ధమ్మదేసనా’’తిఆది ఆరద్ధం.

తత్థ సాయన్తి సా అయం. యా పుబ్బే ‘‘ధమ్మం వో, భిక్ఖవే, దేసేస్సామీ’’తిఆదినా (నేత్తి. ౫) పటినిద్దేసవారస్స ఆదితో దేసనాహారస్స విసయభావేన నిక్ఖిత్తా పాళి, తమేవేత్థ దేసనాహారం నియోజేతుం ‘‘సాయం ధమ్మదేసనా’’తి పచ్చామసతి. కిం దేసయతీతి కథేతుకమ్యతావసేన దేసనాయ పిణ్డత్థం పుచ్ఛిత్వా తం గణనాయ పరిచ్ఛిన్దిత్వా సామఞ్ఞతో దస్సేతి ‘‘చత్తారి సచ్చానీ’’తి. సచ్చవినిముత్తా హి భగవతో దేసనా నత్థీతి. తస్సా చ చత్తారి సచ్చాని పిణ్డత్థో. పవత్తిపవత్తకనివత్తితదుపాయవిముత్తస్స నేయ్యస్స అభావతో చత్తారి అవిపరీతభావేన సచ్చానీతి దట్ఠబ్బం. తాని ‘‘దుక్ఖం సముదయం నిరోధం మగ్గ’’న్తి సరూపతో దస్సేతి.

తత్థ అనేకుపద్దవాధిట్ఠానభావేన కుచ్ఛితత్తా బాలజనపరికప్పితధువసుభసుఖత్తభావవిరహేన తుచ్ఛత్తా చ దుక్ఖం. అవసేసపచ్చయసమవాయే దుక్ఖస్స ఉప్పత్తికారణత్తా సముదయో. సబ్బగతిసుఞ్ఞత్తా నత్థి ఏత్థ సంసారచారకసఙ్ఖాతో దుక్ఖరోధో, ఏతస్మిం వా అధిగతే సంసారచారకసఙ్ఖాతస్స దుక్ఖరోధస్స అభావోతిపి నిరోధో, అనుప్పాదనిరోధపచ్చయత్తా వా. మారేన్తో గచ్ఛతి, నిబ్బానత్థికేహి మగ్గియతీతి వా మగ్గో. తత్థ సముదయేన అస్సాదో, దుక్ఖేన ఆదీనవో, మగ్గనిరోధేహి నిస్సరణం. ఏవం యస్మిం సుత్తే చత్తారి సచ్చాని సరూపతో ఆగతాని, తత్థ యథారుతవసేన. యత్థ పన సుత్తే చత్తారి సచ్చాని సరూపతో న ఆగతాని, తత్థ అత్థతో చత్తారి సచ్చాని ఉద్ధరిత్వా తేసం వసేన అస్సాదాదయో నిద్ధారేతబ్బా. యత్థ చ అస్సాదాదయో సరూపతో ఆగతా, తత్థ వత్తబ్బమేవ నత్థి. యత్థ పన న ఆగతా, తత్థ అత్థతో ఉద్ధరిత్వా తేసం వసేన చత్తారి సచ్చాని నిద్ధారేతబ్బాని. ఇధ పన అస్సాదాదయో ఉదాహరణవసేన సరూపతో దస్సితాతి తేహి సచ్చాని నిద్ధారేతుం ‘‘ఆదీనవో చా’’తిఆది వుత్తం.

తత్థ ‘‘సంఖిత్తేన పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా దుక్ఖా’’తి (దీ. ని. ౨.౩౮౭; మ. ని. ౧.౧౨౦; ౩.౩౭౩; విభ. ౨౦౨) వచనతో తణ్హావజ్జా తేభూమకధమ్మా దుక్ఖసచ్చం, తే చ అనిచ్చాదిసభావత్తా ఆదీనవో, ఫలఞ్చ దేసనాయ సాధేతబ్బం. తత్థ యం లోకియం, తం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘ఫలఞ్చ దుక్ఖ’’న్తి. అస్సాదోతి తణ్హావిపల్లాసానమ్పి ఇచ్ఛితత్తా తే సన్ధాయ ‘‘అస్సాదో సముదయో’’తి వుత్తం. సహ విపస్సనాయ అరియమగ్గో దేసనా చ దేసనాఫలాధిగమస్స ఉపాయోతి కత్వా ‘‘ఉపాయో ఆణత్తి చ మగ్గో’’తి వుత్తం. నిస్సరణపదే చాపి అరియమగ్గో నిద్ధారేతబ్బో, న చాయం సచ్చవిభాగో ఆకులోతి దట్ఠబ్బో. యథా హి సచ్చవిభఙ్గే (విభ. ౨౦౮) ‘‘తణ్హా అవసిట్ఠా కిలేసా అవసిట్ఠా అకుసలా ధమ్మా సాసవాని కుసలమూలాని సాసవా చ కుసలా ధమ్మా సముదయసచ్చభావేన విభత్తా’’తి తస్మిం తస్మిం నయే తంతంఅవసిట్ఠా తేభూమకధమ్మా దుక్ఖసచ్చభావేన విభత్తా, ఏవమిధాపి దట్ఠబ్బన్తి. ఇమాని చత్తారి సచ్చానీతి నిగమనం. ఇదం ధమ్మచక్కన్తి యాయం భగవతో చతుసచ్చవసేన సాముక్కంసికా ధమ్మదేసనా, ఇదం ధమ్మచక్కం.

ఇదాని తస్సా ధమ్మదేసనాయ ధమ్మచక్కభావం సచ్చవిభఙ్గసుత్తవసేన (మ. ని. ౩.౩౭౧ ఆదయో) దస్సేతుం ‘‘యథాహ భగవా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ఇదం దుక్ఖన్తి ఇదం జాతిఆదివిభాగం సఙ్ఖేపతో పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధసఙ్గహం తణ్హావజ్జం తేభూమకధమ్మజాతం దుక్ఖస్స అధిట్ఠానభావేన దుక్ఖదుక్ఖాదిభావేన చ దుక్ఖం అరియసచ్చన్తి అత్థో. మేతి భగవా అత్తానం నిద్దిసతి. బారాణసియన్తి బారాణసీనామకస్స నగరస్స అవిదూరే. పచ్చేకబుద్ధఇసీనం ఆకాసతో ఓతరణట్ఠానతాయ ఇసిపతనం. మిగానం తత్థ అభయస్స దిన్నత్తా మిగదాయన్తి చ లద్ధనామే అస్సమే. ఉత్తరతి అతిక్కమతి, అభిభవతీతి వా ఉత్తరం, నత్థి ఏతస్స ఉత్తరన్తి అనుత్తరం. అనతిసయం అప్పటిభాగం వా. కిఞ్చాపి భగవతో ధమ్మదేసనా అనేకాసు దేవమనుస్సపరిసాసు అనేకసతక్ఖత్తుం తేసం అరియసచ్చప్పటివేధసమ్పాదనవసేన పవత్తితా, తథాపి సబ్బపఠమం అఞ్ఞాసికోణ్డఞ్ఞప్పముఖాయ అట్ఠారసపరిమాణాయ బ్రహ్మకోటియా చతుసచ్చప్పటివేధవిభావనీయా ధమ్మదేసనా, తస్సా సాతిసయా ధమ్మచక్కసమఞ్ఞాతి ‘‘ధమ్మచక్కం పవత్తిత’’న్తి వుత్తం.

తత్థ సతిపట్ఠానాదిధమ్మో ఏవ పవత్తనట్ఠేన చక్కన్తి ధమ్మచక్కం, చక్కన్తి వా ఆణా. ధమ్మతో అనపేతత్తా ధమ్మఞ్చ తం చక్కఞ్చాతి ధమ్మచక్కం. ధమ్మేన ఞాయేన చక్కన్తిపి ధమ్మచక్కం. యథాహ – ‘‘ధమ్మఞ్చ పవత్తేతి చక్కఞ్చాతి ధమ్మచక్కం, చక్కఞ్చ పవత్తేతి ధమ్మఞ్చాతి ధమ్మచక్కం, ధమ్మేన పవత్తేతీతి ధమ్మచక్క’’న్తిఆది (పటి. మ. ౨.౪౧-౪౨). అప్పటివత్తియన్తి ధమ్మిస్సరస్స భగవతో సమ్మాసమ్బుద్ధభావతో ధమ్మచక్కస్స చ అనుత్తరభావతో అప్పటిసేధనీయం. కేన పన అప్పటివత్తియన్తి ఆహ ‘‘సమణేన వా’’తిఆది. తత్థ సమణేనాతి పబ్బజ్జం ఉపగతేన. బ్రాహ్మణేనాతి జాతిబ్రాహ్మణేన. పరమత్థసమణబ్రాహ్మణానఞ్హి పటిలోమనచిత్తంయేవ నత్థి. దేవేనాతి కామావచరదేవేన. కేనచీతి యేన కేనచి అవసిట్ఠపారిసజ్జేన. ఏత్తావతా అట్ఠన్నమ్పి పరిసానం అనవసేసపరియాదానం దట్ఠబ్బం. లోకస్మిన్తి సత్తలోకే.

తత్థాతి తిస్సం చతుసచ్చధమ్మదేసనాయం. అపరిమాణా పదా, అపరిమాణా అక్ఖరాతి ఉప్పటిపాటివచనం యేభుయ్యేన పదసఙ్గహితాని అక్ఖరానీతి దస్సనత్థం. పదా అక్ఖరా బ్యఞ్జనాతి లిఙ్గవిపల్లాసో కతోతి దట్ఠబ్బం. అత్థస్సాతి చతుసచ్చసఙ్ఖాతస్స అత్థస్స. సఙ్కాసనాతి సఙ్కాసితబ్బాకారో. ఏస నయో సేసేసుపి. అత్థస్సాతి చ సమ్బన్ధే సామివచనం. ఇతిపిదన్తి ఇతీతి పకారత్థో, పి-సద్దో సమ్పిణ్డనత్థో, ఇమినాపి ఇమినాపి పకారేన ఇదం దుక్ఖం అరియసచ్చం వేదితబ్బన్తి అత్థో. తేన జాతిఆదిభేదేన యథావుత్తస్స దుక్ఖసచ్చస్స అనేకభేదతం తందీపకానం అక్ఖరపదాదీనం వుత్తప్పకారం అపరిమాణతఞ్చ సమత్థేతి.

అయం దుక్ఖసముదయోతి అయం కామతణ్హాదిభేదా తణ్హావట్టస్స మూలభూతా యథావుత్తస్స దుక్ఖస్స నిబ్బత్తిహేతుభావతో దుక్ఖసముదయో. అయం దుక్ఖనిరోధోతి అయం సబ్బసఙ్ఖతనిస్సటా అసఙ్ఖతధాతు యథావుత్తస్స దుక్ఖస్స అనుప్పాదనిరోధపచ్చయత్తా దుక్ఖనిరోధో. అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదాతి అయం సమ్మాదిట్ఠిఆదిఅట్ఠఙ్గసమూహో దుక్ఖనిరోధసఙ్ఖాతం నిబ్బానం గచ్ఛతి ఆరమ్మణవసేన తదభిముఖీభూతత్తా పటిపదా చ హోతి దుక్ఖనిరోధప్పత్తియాతి దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా. ఇతిపిదన్తి పదస్స పన సముదయసచ్చే అట్ఠసతతణ్హావిచరితేహి, నిరోధసచ్చే మదనిమ్మదనాదిపరియాయేహి, మగ్గసచ్చే సత్తత్తింసబోధిపక్ఖియధమ్మేహి అత్థో విభజిత్వా వేదితబ్బో. సేసం వుత్తనయమేవ.

ఏవం ‘‘ద్వాదస పదాని సుత్త’’న్తి గాథాయ సకలస్స సాసనస్స ఛన్నం అత్థపదానం ఛన్నఞ్చ బ్యఞ్జనపదానం వసేన యా ద్వాదసపదతా వుత్తా, తమేవ ‘‘ధమ్మం వో, భిక్ఖవే, దేసేస్సామీ’’తిఆదినా దేసనాహారస్స విసయదస్సనవసేన ఛఛక్కపరియాయం (మ. ని. ౩.౪౨౦ ఆదయో) ఏకదేసేన ఉద్దిసిత్వా ధమ్మచక్కప్పవత్తనసుత్తేన (సం. ని. ౫.౧౦౮౧; మహావ. ౧౩; పటి. మ. ౨.౩౦) తదత్థస్స సఙ్గహితభావదస్సనముఖేన సబ్బస్సాపి భగవతో వచనస్స చతుసచ్చదేసనాభావం తదత్థస్స చ చతుసచ్చభావం విభావేన్తో ‘‘ఇదం దుక్ఖన్తి మే, భిక్ఖవే, బారాణసియ’’న్తిఆదినా సచ్చవిభఙ్గసుత్తం (మ. ని. ౩.౩౭౧ ఆదయో) ఉద్దేసతో దస్సేత్వా ‘‘తత్థ అపరిమాణా పదా’’తిఆదినా బ్యఞ్జనత్థపదాని విభజన్తో ద్వాదసపదభావం దీపేత్వా ఇదాని తేసం అఞ్ఞమఞ్ఞవిసయివిసయభావేన సమ్బన్ధభావం దస్సేతుం ‘‘తత్థ భగవా అక్ఖరేహి సఙ్కాసేతీ’’తిఆది వుత్తం.

తత్థ పదావయవగ్గహణముఖేన పదగ్గహణం, గహితే చ పదే పదత్థావబోధో గహితపుబ్బసఙ్కేతస్స హోతి. తత్థ చ పదావయవగ్గహణేన వియ పదగ్గహణస్స, పదత్థావయవగ్గహణేనాపి పదత్థగ్గహణస్స విసేసాధానం జాయతీతి ఆహ – ‘‘అక్ఖరేహి సఙ్కాసేతీ’’తి. యస్మా పన అక్ఖరేహి సంఖిత్తేన దీపియమానో అత్థో పదపరియోసానే వాక్యస్స అపరియోసితత్తా పదేనేవ పకాసితో దీపితో హోతి, తస్మా ‘‘పదేహి పకాసేతీ’’తి వుత్తం. వాక్యపరియోసానే పన సో అత్థో వివరితో వివటో కతో హోతీతి వుత్తం ‘‘బ్యఞ్జనేహి వివరతీ’’తి. యస్మా చ పకారేహి వాక్యభేదే కతే తదత్థో విభత్తో నామ హోతి, తస్మా ‘‘ఆకారేహి విభజతీ’’తి వుత్తం. తథా వాక్యావయవానం పచ్చేకం నిబ్బచనవిభాగే కతే సో అత్థో పాకటో హోతీతి వుత్తం ‘‘నిరుత్తీహి ఉత్తానీకరోతీ’’తి. కతనిబ్బచనేహి వాక్యావయవేహి విత్థారవసేన నిరవసేసతో దేసితేహి వేనేయ్యానం చిత్తపరితోసనం బుద్ధినిసానఞ్చ కతం హోతీతి ఆహ – ‘‘నిద్దేసేహి పఞ్ఞపేతీ’’తి. ఏత్థ చ అక్ఖరేహి ఏవ సఙ్కాసేతీతి అవధారణం అకత్వా అక్ఖరేహి సఙ్కాసేతియేవాతి ఏవం అవధారణం దట్ఠబ్బం. ఏవఞ్హి సతి అత్థపదానం నానావాక్యవిసయతాపి సిద్ధా హోతి. తేన ఏకానుసన్ధికే సుత్తే ఛళేవ అత్థపదాని, నానానుసన్ధికే పన అనుసన్ధిమ్హి అనుసన్ధిమ్హి ఛ ఛ అత్థపదాని నిద్ధారేతబ్బాని.

‘‘అక్ఖరేహి చ పదేహి చ ఉగ్ఘటేతీ’’తిఆదినా బ్యఞ్జనపదానం కిచ్చసాధనం దస్సేతి. వేనేయ్యత్తయవినయమేవ హి తేసం బ్యాపారో. అట్ఠానభావతో పన సచ్చప్పటివేధస్స పదపరమో న ఇధ వుత్తో. నేయ్యగ్గహణేనేవ వా తస్సాపి ఇధ గహణం సేక్ఖగ్గహణేన వియ కల్యాణపుథుజ్జనస్సాతి దట్ఠబ్బం. అక్ఖరేహీతిఆదీసు కరణసాధనే కరణవచనం, న హేతుమ్హి. అక్ఖరాదీని హి ఉగ్ఘటనాదిఅత్థాని, న ఉగ్ఘటనాదిఅక్ఖరాదిఅత్థం. యదత్థా చ కిరియా సో హేతు, యథా ‘‘అన్నేనవసతీ’’తి. ఉగ్ఘటేతీతి సోతావధానం కత్వా సమాహితచిత్తానం వేనేయ్యానం సఙ్కాసనవసేన అక్ఖరేహి విసేసం ఆదహన్తో యథా పదపరియోసానే ఆసయప్పటిబోధో హోతి, తథా యథాధిప్పేతం అత్థం సఙ్ఖేపేన కథేతి ఉద్దిసతీతి అత్థో. విపఞ్చయతీతి యథాఉద్దిట్ఠం అత్థం నిద్దిసతి. విత్థారేతీతి విత్థారం కరోతి, విత్థారం కత్వా ఆచిక్ఖతి వా, పటినిద్దిసతీతి అత్థో. యస్మా చేత్థ ఉగ్ఘటేతీతి ఉద్దిసనం అధిప్పేతం. ఉద్దేసో చ దేసనాయ ఆది, తస్మా వుత్తం – ‘‘ఉగ్ఘటనా ఆదీ’’తి. తథా విపఞ్చనం నిద్దిసనం, విత్థరణం పటినిద్దిసనం, నిద్దేసపటినిద్దేసా చ దేసనాయ మజ్ఝపరియోసానాతి. తేన వుత్తం – ‘‘విపఞ్చనా మజ్ఝే, విత్థారణా పరియోసాన’’న్తి.

ఏవం ‘‘అక్ఖరేహి సఙ్కాసేతీ’’తిఆదినా ఛన్నం బ్యఞ్జనపదానం బ్యాపారం దస్సేత్వా ఇదాని అత్థపదానం బ్యాపారం దస్సేతుం ‘‘సోయం ధమ్మవినయో’’తిఆది వుత్తం. తత్థ సీలాదిధమ్మో ఏవ పరియత్తిఅత్థభూతో వేనేయ్యవినయనతో ధమ్మవినయో. ఉగ్ఘటీయన్తోతి ఉద్దిసియమానో. తేనాతి ఉగ్ఘటితఞ్ఞూవినయనేన. విపఞ్చీయన్తోతి నిద్దిసియమానో. విత్థారీయన్తోతి పటినిద్దిసియమానో.

౧౦. ఏత్తావతా ‘‘ధమ్మం వో, భిక్ఖవే, దేసేస్సామీ’’తి ఉద్దిట్ఠాయ పాళియా తివిధకల్యాణతం దస్సేత్వా ఇదాని అత్థబ్యఞ్జనసమ్పత్తిం దస్సేతుం ‘‘ఛ పదాని అత్థో’’తిఆది వుత్తం. తం సువిఞ్ఞేయ్యం. ‘‘తేనాహ భగవా’’తిఆదినా దేసనాహారస్స విసయభావేన ఉద్దిట్ఠం పాళిం నిగమనవసేన దస్సేతి. లోకుత్తరన్తిఆది ‘‘కేవలపరిపుణ్ణం పరిసుద్ధ’’న్తి పదానం అత్థవివరణం. తత్థ ఉపట్ఠితం సబ్బవిసేసానన్తి సబ్బేసం ఉత్తరిమనుస్సధమ్మసఙ్ఖాతానం విసేసానం అధిసీలసిక్ఖాదివిసేసానం వా ఉపతిట్ఠనట్ఠానం. ‘‘ఇదం నేసం పదక్కన్త’’న్తిఆదీనం వియ ఏతస్స సద్దసిద్ధి వేదితబ్బా. ‘‘ఇదం వుచ్చతి తథాగతపదం ఇతిపీ’’తిఆదీసు ఇదం సిక్ఖత్తయసఙ్గహం సాసనబ్రహ్మచరియం తథాగతగన్ధహత్థినో పటిపత్తిదేసనాగమనేహి కిలేసగహనం ఓత్థరిత్వా గతమగ్గోతిపి. తేన గోచరభావనాసేవనాహి నిసేవితం భజితన్తిపి. తస్స మహావజిరఞాణసబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణదన్తేహి ఆరఞ్జితం తేభూమకధమ్మానం ఆరఞ్జనట్ఠానన్తిపి వుచ్చతీతి అత్థో. అతో చేతన్తి యతో తథాగతపదాదిభావేన వుచ్చతి, అతో అనేనేవ కారణేన బ్రహ్మునో సబ్బసత్తుత్తమస్స భగవతో, బ్రహ్మం వా సబ్బసేట్ఠం చరియన్తి పఞ్ఞాయతి యావదేవ మనుస్సేహి సుప్పకాసితత్తా యథావుత్తప్పకారేహి ఞాయతి. తేనాహ భగవాతి యథావుత్తత్థం పాళిం నిగమనవసేన దస్సేతి.

అనుపాదాపరినిబ్బానత్థతాయ భగవతో దేసనాయ యావదేవ అరియమగ్గసమ్పాపనత్థో దేసనాహారోతి దస్సేతుం ‘‘కేసం అయం ధమ్మదేసనా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘యోగీన’’న్తి ఆహ. చతుసచ్చకమ్మట్ఠానభావనాయ యుత్తప్పయుత్తాతి యోగినో. తే హి ఇమం దేసనాహారం పయోజేన్తీతి. ఇదం వచనం దేసనాహారవిభఙ్గస్స యథానుసన్ధినా సమ్మా ఠపితభావం దస్సేతుం పకరణం సఙ్గాయన్తేహి ఠపితన్తి దట్ఠబ్బం. తథా హి వుత్తం ‘‘తేనాహ ఆయస్మా మహాకచ్చాయనో’’తి. నియుత్తోతి పాళితో అస్సాదాదిపదత్థే నిద్ధారేత్వా యోజితోతి అత్థో.

దేసనాహారవిభఙ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. విచయహారవిభఙ్గవణ్ణనా

౧౧. తత్థ కతమో విచయో హారోతిఆది విచయహారవిభఙ్గో. తత్థాయం అపుబ్బపదవణ్ణనా – కిం విచినతీతి ఏత్థ ‘‘విచినతీ’’తి ఏతేన విచయసద్దస్స కత్తునిద్దేసతం దస్సేతి. కిన్తి పనత్థస్స హారస్స విసయో పుచ్ఛితోతి తం తస్స విసయం దస్సేతుం ‘‘పదం విచినతీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ పదం విచినతీతి ఆదితో పట్ఠాయ యావ నిగమనా సుత్తస్స సబ్బం పదం విచినతి. అయఞ్చ విచయో దువిధో సద్దతో అత్థతో చ. తేసు ‘‘ఇదం నామపదం, ఇదం ఆఖ్యాతపదం, ఇదం ఉపసగ్గపదం, ఇదం నిపాతపదం, ఇదం ఇత్థిలిఙ్గం, ఇదం పురిసలిఙ్గం, ఇదం నపుంసకలిఙ్గం, ఇదం అతీతకాలం, ఇదం అనాగతకాలం, ఇదం వత్తమానకాలం, ఇదం కత్తుసాధనం, ఇదం కరణసాధనం, ఇదం కమ్మసాధనం, ఇదం అధికరణసాధనం, ఇదం పచ్చత్తవచనం, ఇదం ఉపయోగవచనం, యావ ఇదం భుమ్మవచనం, ఇదం ఏకవచనం, ఇదం అనేకవచన’’న్తి ఏవమాదివిభాగవచనం, అయం సద్దతో పదవిచయో. సో పనాయం పదవిచయో అవిపరీతసభావనిరుత్తిసల్లక్ఖణేనేవ సమ్పజ్జతీతి దట్ఠబ్బం. అత్థతో పన విచయో తేన తేన పదేన వత్తబ్బఅత్థసంవణ్ణనా. సచే పన పదం పుచ్ఛాదివసేన పవత్తం, తస్స తదత్థస్స చ పుచ్ఛాదిభావో విచేతబ్బోతి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ‘‘పఞ్హం విచినతీ’’తిఆదిమాహ.

యస్మా చ సబ్బో దేసనాహారో విచయహారస్స విసయో సుత్తస్స విచయోతి కత్వా, తస్మా వుత్తం – ‘‘అస్సాదం విచినతీ’’తిఆది. యస్మా పన అనుగీతీతి ఏత్థ అనురూపా గీతి అనుగీతీతి అయమ్పి అత్థో ఇచ్ఛితో, తస్మా విచియమానస్స సుత్తపదస్స అనురూపతో సుత్తన్తరపదానిపి అత్థుద్ధారవసేన వా పదుద్ధారవసేన వా ఆనేత్వా విచేతబ్బానీతి దస్సేన్తో ‘‘సబ్బే నవ సుత్తన్తే విచినతీ’’తి ఆహ. నవ సుత్తన్తేతి సుత్తగేయ్యాదికే నవ సుత్తే, యథాసమ్భవతోతి అధిప్పాయో. అయం విచయహారస్స పదత్థనిద్దేసో.

ఏవం నిద్దేసవారే విచయహారో సఙ్ఖేపతో నిద్దిట్ఠోతి తం విభాగేన నిద్దిసిత్వా పటినిద్దేసవసేన విభజన్తో యస్మా పదవిచయో సుత్తస్స అనుపదం పవత్తేతబ్బతాయ అతిభారికో న సుకరో చాతి తం అనామసిత్వా పఞ్హవిస్సజ్జనవిచయే తావ దస్సేన్తో ‘‘యథా కిం భవే’’తిఆదిమాహ. తత్థ యథా కిం భవేతి యేన పకారేన సో విచయో పవత్తేతబ్బో, తం పకారజాతం కిం భవే, కీదిసం భవేయ్యాతి అత్థో. ‘‘యథా కిం భవేయ్యా’’తిపి పాఠో. పున యథాతి నిపాతమత్తం. ఆయస్మాతి పియవచనం అజితోతి బావరీబ్రాహ్మణస్స పరిచారకభూతానం సోళసన్నం అఞ్ఞతరో. పారాయనేతి పారం వుచ్చతి నిబ్బానం, తస్స అధిగమూపాయదేసనత్తా కిఞ్చాపి సబ్బం భగవతో వచనం ‘‘పారాయన’’న్తి వత్తబ్బతం అరహతి, సఙ్గీతికారేహి పన వత్థుగాథానుగీతిగాథాదీహి సద్ధిం అజితసుత్తాదీనం (సు. ని. ౧౦౩౮ ఆదయో; చూళని. అజితమాణవపుచ్ఛా ౫౭ ఆదయో, అజితమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౧ ఆదయో) సోళసన్నం సుత్తానం ఇదం నామం కతన్తి తేసఞ్ఞేవ పారాయనసమఞ్ఞాతి ఆహ ‘‘పారాయనే’’తి. కేచి ‘‘పారాయనికో’’తి పఠన్తి. తే కిర తాపసపబ్బజ్జూపగమనతో పుబ్బే పారాయనం అధీయన్తా విచరింసు. తస్మా అయమ్పి పారాయనం వత్తేతీతి పారాయనికోతి వుత్తో. పుచ్ఛతీతి కస్మా వుత్తం, నను పుచ్ఛానిబ్బత్తత్తా అతీతాతి? సచ్చమేతం, పుచ్ఛనాకారం పన బుద్ధియం విపరివత్తమానం కత్వా ఏవమాహ.

పుచ్ఛా చ నామేసా అదిట్ఠజోతనాపుచ్ఛా దిట్ఠసంసన్దనా విమతిచ్ఛేదనా అనుమతిపుచ్ఛా కథేతుకమ్యతాపుచ్ఛా ఏకంసబ్యాకరణీయా విభజ్జబ్యాకరణీయా పటిపుచ్ఛాబ్యాకరణీయా ఠపనీయా ధమ్మాధిట్ఠానా సత్తాధిట్ఠానాతి అనేకవిధా. తస్మా ‘‘కిమయం పుచ్ఛా అదిట్ఠజోతనా’’తిఆదినా యథాసమ్భవం పుచ్ఛా విచేతబ్బా. యథా చేత్థ పుచ్ఛావిభాగో, ఏవం విస్సజ్జనవిభాగోపి విస్సజ్జనవిచయే యథాసమ్భవం వత్తబ్బో. పుచ్ఛాసభాగేన హి విస్సజ్జనన్తి. ఇధ పన విమతిచ్ఛేదనం సత్తాధిట్ఠానం పుచ్ఛం ఉదాహరిత్వా తత్థ విచయనాకారం దస్సేతుం ‘‘కేనస్సు నివుతో లోకో’’తిఆదిమాహ.

తత్థ కేనాతి కత్తరి కరణవచనం. సూతి నిపాతమత్తం, సూతి వా సంసయే నిపాతో, తేనస్స పఞ్హస్స విమతిచ్ఛేదనపుచ్ఛాభావం దస్సేతి. నివుతోతి పటిచ్ఛాదితో. లోకోతి సత్తలోకో. ఇచ్చాయస్మా అజితోతి సఙ్గీతికారకవచనం. నప్పకాసతీతి న పఞ్ఞాయతి. కిస్సాభిలేపనం బ్రూసీతి కిం అస్స లోకస్స అభిలేపనం వదసి. ‘‘కిం స్వాభిలేపన’’న్తిపి పాఠో, తస్స కిం సు అభిలేపనన్తి పదవిభాగో.

పదానీతి పజ్జతి ఏతేహి అత్థోతి పదాని, వాక్యాని. పుచ్ఛితానీతి పుచ్ఛాభావేన వుత్తానీతి అత్థో. ఏకో పఞ్హోతి యదిపి చత్తారి పదాని పుచ్ఛనవసేన వుత్తాని, ఞాతుం ఇచ్ఛితో పన అత్థో ఏకో ఏవాతి ‘‘ఏకో పఞ్హో’’తి వుత్తం. తత్థ కారణమాహ ‘‘ఏకవత్థుపరిగ్గహా’’తి. ఇదం వుత్తం హోతి – కిఞ్చాపి నివారణఅప్పకాసనఅభిలేపనమహాభయసఙ్ఖాతా పుచ్ఛాయ గహితా చత్తారో ఏతే అత్థా, తే పనేకం లోకం పతిగుణభూతా, లోకో పధానభావేన గహితోతి తబ్బసేన ఏకోవాయం పఞ్హోతి. తేనేవాహ ‘‘లోకాధిట్ఠాన’’న్తిఆది. కో పన సో లోకోతి? ఆహ ‘‘లోకో తివిధో’’తిఆది.

తత్థ రాగాదికిలేసబహులతాయ కామావచరసత్తా కిలేసలోకో. ఝానాభిఞ్ఞాపరిబుద్ధియా రూపావచరసత్తా భవలోకో. ఆనేఞ్జసమాధిబహులతాయ విసదిన్ద్రియత్తా అరూపావచరసత్తా ఇన్ద్రియలోకో. అథ వా కిలిస్సనం కిలేసో, విపాకదుక్ఖన్తి అత్థో. తస్మా దుక్ఖబహులతాయ అపాయేసు సత్తా కిలేసలోకో. తదఞ్ఞే సత్తా సమ్పత్తిభవభావతో భవలోకో. తత్థ యే విముత్తిపరిపాచకేహి ఇన్ద్రియేహి సమన్నాగతా సత్తా, సో ఇన్ద్రియలోకోతి వేదితబ్బం. పరియాపన్నధమ్మవసేన లోకసమఞ్ఞాతి అరియపుగ్గలా ఇధ న సఙ్గయ్హన్తి.

అవిజ్జాయ నివుతో లోకోతి చతురఙ్గసమన్నాగతేన అన్ధకారేన వియ రథఘటాదిధమ్మసభావప్పటిచ్ఛాదనలక్ఖణాయ అవిజ్జాయ నివుతో పటిచ్ఛాదితో లోకో. వివిచ్ఛాతి విచికిచ్ఛాహేతు. ‘‘వివిచ్ఛా మచ్ఛరియ’’న్తి సఙ్గహే వుత్తం. పమాదాతి పమాదహేతు. జప్పాభిలేపనన్తి జప్పా తణ్హా అస్స లోకస్స మక్కటాలేపో వియ మక్కటస్స అభిలేపనం సిలేసోతి బ్రూమి. దుక్ఖన్తి జాతిఆదికం వట్టదుక్ఖన్తి అయం పదత్థో. సేసం పాళియా ఏవ విఞ్ఞాయతి. ఇమాని చత్తారి పదాని పుచ్ఛాగాథాయం వుత్తాని ‘‘ఇమేహీ’’తి విస్సజ్జనగాథాయం వుత్తేహి ఇమేహి చతూహి పదేహి విస్సజ్జితాని. కథన్తి ఆహ ‘‘పఠమ’’న్తిఆదిం. తేన యథాక్కమం పుచ్ఛావిస్సజ్జనాని వేదితబ్బానీతి దస్సేతి.

ఇదాని తం యథాక్కమం పుచ్ఛం విస్సజ్జనఞ్చ సరూపతో దస్సేతుం గాథాయ చ అత్థం వివరితుం ‘‘కేనస్సూ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ‘‘నీవరణేహీ’’తి పదేన వుత్తమేవత్థం పాకటం కత్వా దస్సేతుం ‘‘అవిజ్జానీవరణా హి సబ్బే సత్తా’’తిఆది వుత్తం. ఏత్థ చ ‘‘యథాహా’’తిఆదినా సుత్తన్తరదస్సనేన ఇమస్మిం పఞ్హవిస్సజ్జనవిచయే అనుగీతివిచయం దస్సేతీతి దట్ఠబ్బం. తత్థ పరియాయతోతి కారణతో. నీవరణసఙ్ఖాతానం కామచ్ఛన్దాదీనమ్పి కారణభావతో పటిచ్ఛాదనభావతో చ ఏకంయేవ నీవరణం వదామి, న పన అఞ్ఞేసం నీవరణసభావానం అభావాతి అత్థో. యథా చ అవిజ్జాయ సతి నీవరణానం భావో, ఏవం అవిజ్జాయ అసతి న సన్తి నీవరణానీతి దస్సేతుం ‘‘సబ్బసో’’తిఆది వుత్తం.

తేనాతి ‘‘అవిజ్జాయ నివుతో లోకో’’తి పదేన. పఠమస్స పదస్సాతి ‘‘కేనస్సు నివుతో లోకో’’తి పదస్స. యుత్తాతి యోజితా, అనురూపాతి వా అత్థో. ఏతేన పుచ్ఛానురూపతా విస్సజ్జనస్స దస్సితాతి పుబ్బాపరవిచయో వుత్తోతి వేదితబ్బం. ‘‘యో పుగ్గలో నీవరణేహి నివుతో’’తిఆదినా వివిచ్ఛాపమాదానం అవిజ్జాయ పచ్చయభావం దస్సేతి. నివుతో ఏవ హి నప్పకాసతి. వివిచ్ఛాతి విచికిచ్ఛా. తేనేవాహ – ‘‘వివిచ్ఛా నామ వుచ్చతి విచికిచ్ఛా’’తి. తత్రాయం పదసిద్ధి – యథా మిచ్ఛాదిట్ఠిసమ్మాదిట్ఠియో ‘‘నిచ్చం అనిచ్చ’’న్తిఆదినా ఏకంసగ్గాహభావేన పవత్తన్తి, న ఏవమయం. అయం పన అనేకంసగ్గాహభావతో ‘‘నిచ్చం ను ఖో అనిచ్చం ను ఖో’’తిఆదినా వివిధం విరుద్ధం వా ఇచ్ఛతి ఏసతీతి వివిచ్ఛాతి. ‘‘సో విచికిచ్ఛన్తో’’తిఆదినా అప్పకాసనస్స వివిచ్ఛాపమాదానం కారణభావం వివరతి. సుక్కే ధమ్మే న ఉప్పాదియతీతి న సమాదాయ వత్తతి. నప్పకాసన్తీతి తే అత్తనో సన్తానే అనుప్పాదియమానా కుసలా ధమ్మా తం పుగ్గలం పకాసం లోకే అభిఞ్ఞాతం న కరోన్తీతి అత్థో. అభిలిమ్పతీతి మక్కటాలేపో వియ మక్కటం దారుసిలాదీసు పురిసం రూపాదివిసయే అల్లీయాపేతీతి అత్థో. ఆసత్తిబహులస్సాతి ఆసఙ్గబహులస్స. ఏవం అభిజప్పాతి కరిత్వాతి ఏవం పరియుట్ఠానట్ఠాయినీతి ఇమినా కారణేన. తత్థాతి తాయ తణ్హాయ. లోకో అభిలిత్తో సిలేసేన మక్ఖితో వియ హోతీతి అత్థో.

భాయతి ఏతస్మాతి భయం. మహన్తం భయం మహబ్భయం. తేనేవాహ – ‘‘దుక్ఖమస్స మహబ్భయ’’న్తి. దుక్ఖం దోమనస్సన్తి దుక్ఖమేవ విభత్తన్తి సబ్బం దుక్ఖం విభజిత్వా దస్సేతుం ‘‘తిస్సో దుక్ఖతా’’తిఆది వుత్తం. ఓధసోతి కదాచి అత్తూపక్కమమూలాయ కదాచి పరూపక్కమమూలాయాతిఆదినా విభాగేన దుక్ఖదుక్ఖతాయ ముచ్చనకా విసేసేన రూపావచరా. తథాతి ఓధసో కదాచి కరహచీతి ఏవం ఆకడ్ఢతి. విపరిణామదుక్ఖతాయ ముచ్చనకా ఉపేక్ఖాసమాపత్తిబహులా విసేసేన అరూపావచరసత్తా. అప్పాబాధాతి పదం దుక్ఖదుక్ఖతాయ ముచ్చనస్స కారణవచనం. దీఘాయుకాతి విపరిణామదుక్ఖతాయ. అరూపదేవా హి లోకే విసేసతో దీఘాయుకాతి. ఇదఞ్చ ముచ్చనమచ్చన్తికం. యస్మా చ దుక్ఖా వేదనాపి సఙ్ఖతత్తా అనిచ్చతాదిసఙ్ఖారదుక్ఖసభావా ఏవ, తస్మా యతో ముచ్చనమచ్చన్తికం, తం అనవసేసపరియాదానవసేన సఙ్గణ్హిత్వా దస్సేతుం ‘‘సఙ్ఖారదుక్ఖతాయ పనా’’తిఆదిమాహ.

తత్థ ఉపాదియతీతి ఉపాది, విపాకక్ఖన్ధా కటత్తా చ రూపం. ఉపాదిస్స సేసం ఉపాదిసేసం, తం నత్థి ఏతిస్సాతి అనుపాదిసేసా, నిబ్బానధాతు, తాయ అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా, ఇత్థమ్భూతలక్ఖణే చాయం కరణనిద్దేసో. నిబ్బానధాతూతి చ నిబ్బాయనమత్తం. తస్మాతి యస్మా సకలలోకబ్యాపినీ సబ్బసఙ్గాహినీ చ సఙ్ఖారదుక్ఖతా, తస్మా. లోకస్సాతి సమ్బన్ధే సామివచనం. తేన ‘‘దుక్ఖమస్సా’’తి పదస్స అత్థం దస్సేతి. ఏవమేత్థ లోకస్స నీవరణాదీని అజానన్తేన, సమయన్తరపరిచయేన వా తత్థ సంసయపక్ఖన్దేన ఏకంసేనేవ బ్యాకాతబ్బత్తా సత్తాధిట్ఠానా పుచ్ఛా కతా, సా చ అజాననస్స, సంసయస్స వా నీవరణాదివిసయతాయ చతుబ్బిధా. పాళియం పన నీవరణాదీనం లోకో ఆధారభావేన గాథాయం వుత్తోతి ఏకో పఞ్హోతి దస్సితన్తి. అయమేత్థ పుచ్ఛావిచయో. విస్సజ్జనవిచయోపి అదిట్ఠజోతినీ విస్సజ్జనా విమతిచ్ఛేదినీ చాతిఆదినా పుచ్ఛావిచయే వుత్తనయానుసారేన వేదితబ్బో.

ఏవం ఏకాధారం పుచ్ఛం దస్సేత్వా ఇదాని అనేకాధారం దస్సేతుం ‘‘సవన్తి సబ్బధీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ సవన్తీతి సన్దన్తి. సబ్బధీతి సబ్బేసు రూపాదీసు ఆయతనేసు. సోతాతి తణ్హాదిసోతా. కిం నివారణన్తి తేసం కిం ఆవరణం కా రక్ఖా. సంవరం బ్రూహీతి తం నేసం నీవరణసఙ్ఖాతం సంవరం కథేహి. కేన సోతా పిధీయరేతి కేన ధమ్మేన తణ్హాదిసోతా పిధియ్యన్తి పచ్ఛిజ్జన్తీతి అయమేత్థ పదత్థో. సేసం పాళివసేనేవ ఆవి భవిస్సతి.

తే ద్వే పఞ్హాతి యదిపి ఇమిస్సా గాథాయ పుచ్ఛావసేన పవత్తాయ చత్తారి పదాని చత్తారి వాక్యాని. ఞాతుం ఇచ్ఛితస్స పన అత్థస్స దువిధత్తా తే ద్వే పఞ్హా. కస్మాతి చే? ‘‘ఇమేహి బహ్వాధివచనేన పుచ్ఛితా’’తి ఆహ. తత్థాయం సఙ్ఖేపత్థో – ఇమే ఏతాయ గాథాయ గహితా అత్థా యస్మా బహూని అధికిచ్చ పవత్తవచనేన పుచ్ఛితా, తస్మా తే ద్వే పఞ్హాతి. ఏకతో ఉపరి బహూతి హి సాసనవోహారో, తమేవ పుచ్ఛాయ దువిధత్థవిసయతం వివరితుం ‘‘ఏవ’’న్తిఆది వుత్తం. తస్సత్థో – యాహి ఞాతిబ్యసనాదిసఙ్ఖాతాహి పాణవధాదీహి ఏవ వా దుగ్గతిహేతుభూతాహి ఆపదాహి సమం సహ, సబ్బథా వా అయం లోకో ఆపన్నో అజ్ఝోత్థటో. తంనిమిత్తేహి దసహి కిలేసవత్థూహి సంకిలిట్ఠో చ, తస్స తం ఆపన్నాకారం సంకిలిట్ఠాకారఞ్చ బుద్ధియం కత్వా ఆహ – ‘‘ఏవం సమాపన్నస్స ఏవం సంకిలిట్ఠస్సా’’తి. వోదాయతి సుజ్ఝతి ఏతేనాతి వోదానం, సమథవిపస్సనా. వుట్ఠాతి ఏతేన నిమిత్తతో పవత్తతో చాతి వుట్ఠానం, అరియమగ్గో.

అసమాహితస్సాతి నానారమ్మణేసు విక్ఖిత్తచిత్తస్స. సవన్తీతి పవత్తన్తి. అభిజ్ఝాతిఆది అసమాధానహేతుదస్సనం. తేనేవాహ – ‘‘ఏవం అసమాహితస్సా’’తి. ‘‘యథాహ భగవా’’తిఆదినా ఇధాపి అనుగీతివిచయం దస్సేతి. సోతానం సవనం యేభుయ్యేన అనురోధవసేనేవాతి ఆహ – ‘‘సవతి మనాపికేసు రూపేసూ’’తి. ఏత్థ చ చక్ఖాదయో సోతానం ద్వారభావేన పవత్తమానా ఉపచారవసేన సయం సవన్తా వియ వుత్తా. ఇతీతి ఏవం. సబ్బాతి సబ్బస్మా. సబ్బథాతి సబ్బప్పకారేన. ఇదం వోదానన్తి ఇదం ‘‘పరియుట్ఠానవిఘాత’’న్తి వుత్తం పరియుట్ఠానప్పహానం వోదానం.

విస్సజ్జనగాథాయ సతి తేసం నివారణన్తి విపస్సనాసమ్పయుత్తా సతి కుసలాకుసలానం ధమ్మానం గతియో సమన్వేసమానా తేసం సోతానం నివారణన్తి. సోతానం సంవరం బ్రూమీతి తమేవ సతిం సోతానం సంవరం బ్రూమి. పఞ్ఞాయేతే పిధీయరేతి రూపాదీసు అనిచ్చతాదిపటివేధసాధికాయ మగ్గపఞ్ఞాయ ఏతే సోతా సబ్బసో పిధియ్యన్తి, ఉప్పజ్జితుం అప్పదానవసేన సముచ్ఛిజ్జన్తీతి అత్థో.

నావిఞ్ఛతీతి అభిజ్ఝాదిప్పవత్తిద్వారభావేన చిత్తసన్తానం, పుగ్గలం వా నాకడ్ఢతి. అనుసయప్పహానం ఇధ పిధానం అధిప్పేతన్తి ఆహ – ‘‘పఞ్ఞాయ అనుసయా పహీయన్తీ’’తి. యస్మా అనుసయనిమిత్తం పరియుట్ఠానం అనుసయాభావే న హోతీతి ఆహ ‘‘అనుసయేసూ’’తిఆది. ఇదాని తమేవత్థం ఉపమాయ విభావేన్తో ‘‘తం యథా ఖన్ధవన్తస్సా’’తిఆదిమాహ. ఏత్థాపి సోతానం నివారణసఙ్ఖాతం సంవరం పిధానఞ్చ అజానన్తేన తత్థ వా సంసయితేన ఏకంసికత్తా ధమ్మాధిట్ఠానా పుచ్ఛా కతాతి ఇధ పుచ్ఛావిచయో వుత్తనయేనేవ విస్సజ్జనవిచయో చ వేదితబ్బో.

ఏత్థ చ యేన అధిప్పాయేన ‘‘కేనస్సు నివుతో లోకో’’తి గాథాయ (సు. ని. ౧౦౩౮; చూళని. అజితమాణవపుచ్ఛా ౫౭, అజితమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౧; నేత్తి. ౪౫) సతిపి నివారణాదీనం చతున్నం పుచ్ఛితబ్బభావే ఏకో పఞ్హోతి వుత్తం. తేన తావ సోతానంయేవ సంవరో పిధానఞ్చ పుచ్ఛితన్తి సోతే ఏకత్థవసేన గహేత్వా పుచ్ఛాయ ఏకాధిట్ఠానభావతో ఏకో పఞ్హోతి వత్తబ్బం సియా. సోతానం వా బహుభావతో బహూతి యత్తకా సోతా, తత్తకా పఞ్హాతి. యేన పన అధిప్పాయేన ‘‘సవన్తి సబ్బధి సోతా’’తి గాథాయం (సు. ని. ౧౦౪౦; చూళని. అజితమాణవపుచ్ఛా ౫౯, అజితమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౩; నేత్తి. ౪౫) సోతే అనామసిత్వా సంవరపిధానానం వసేన ‘‘ద్వే పఞ్హా’’తి వుత్తం. తేన పఠమగాథాయం సతిపి నివారణాదీనం లోకాధారభావే లోకం అనామసిత్వా నివారణాదీనం విభాగేన చత్తారో పఞ్హాతిపి వత్తబ్బన్తి అయం నయో దస్సితోతి దట్ఠబ్బం.

ఇదాని యస్మా పుచ్ఛన్తో న కేవలం పుబ్బే అత్తనా రచితనియామేనేవ పుచ్ఛతి, అథ ఖో దేసనాకాలే వుత్తధమ్మస్స అనుసన్ధిం గహేత్వాపి పుచ్ఛతి, తస్మా తస్స అనుసన్ధిం పుచ్ఛాయ విచేతబ్బాకారం దస్సేన్తో ‘‘యాని సోతానీ’’తి గాథాయ అనన్తరం ‘‘పఞ్ఞా చేవ సతి చా’’తి గాథమాహ. తస్సాయం సఙ్ఖేపత్థో – యాయం భగవతా వుత్తా పఞ్ఞా, యా చ సతి యఞ్చ తదవసేసం నామరూపం, ఏతం సబ్బమ్పి కత్థ నిరుజ్ఝతి, ఏతం మే పుట్ఠో పబ్రూహీతి.

విస్సజ్జనగాథాయం పనస్స యస్మా పఞ్ఞాసతియో నామేనేవ సఙ్గహం గచ్ఛన్తి, తస్మా తా విసుం న వుత్తా. అయఞ్చేత్థ సఙ్ఖేపత్థో – యం మం త్వం, అజిత, ఏతం పఞ్హం అపుచ్ఛి – ‘‘కత్థేతం ఉపరుజ్ఝతీ’’తి అనన్తరగాథాయం (సు. ని. ౧౦౪౨; చూళని. అజితమాణవపుచ్ఛా ౬౧, అజితమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౫; నేత్తి. ౧౧, ౪౫), యత్థ తం అసేసం ఉపరుజ్ఝతి, తం తే వదామి. తస్స తస్స హి విఞ్ఞాణస్స నిరోధేన సహేవ అపుబ్బం అచరిమం ఏత్థేతం ఉపరుజ్ఝతి, ఏత్థేవ విఞ్ఞాణస్స నిరోధేన నిరుజ్ఝతి, ఏతం విఞ్ఞాణనిరోధం తస్స నిరోధో నాతివత్తతీతి వుత్తం హోతీతి. అయం పఞ్హే అనుసన్ధిం పుచ్ఛతీతి అనన్తరగాథాయం సోతానం పరియుట్ఠానానుసయప్పహానకిచ్చేన సద్ధిం సతి పఞ్ఞా చ వుత్తా, తం సుత్వా తప్పహానే పఞ్ఞాసతీసు తిట్ఠన్తీసు తాసం సన్నిస్సయేన నామరూపేన భవితబ్బం, తథా చ సతి వట్టతి ఏవ. కత్థ ను ఖో ఇమాసం సనిస్సయానం పఞ్ఞాసతీనం అసేసనిరోధోతి ఇమినా అధిప్పాయేన అయం పుచ్ఛా కతాతి ఆహ – ‘‘అయం పఞ్హే…పే… ధాతు’’న్తి. తత్థ అనుసన్ధీయతి దేసనా ఏతాయాతి అనుసన్ధి.

యాయ పటిపదాయ అనుపాదిసేసం నిబ్బానధాతుం అధిగచ్ఛన్తి, తం చతుసచ్చకమ్మట్ఠానభావనాసఙ్ఖాతం పటిపదం సహ విసయేన దస్సేతుం ‘‘తీణి చ సచ్చానీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ సఙ్ఖతానీతి సమేచ్చ సమ్భూయ పచ్చయేహి కతానీతి సఙ్ఖతాని. నిరోధధమ్మానీతి నిరుజ్ఝనసభావాని. దుక్ఖం సముదయో మగ్గోతి తేసం సరూపదస్సనం. నిరోధో పన కథన్తి ఆహ ‘‘నిరోధో అసఙ్ఖతో’’తి. సో హి కేనచి పచ్చయేన న సఙ్ఖతోతి అసఙ్ఖతో. సహ విసయేన పహాతబ్బపహాయకసభావేసు అరియసచ్చేసు పహాయకవిభాగముఖేన పహాతబ్బవిభాగం దస్సేతుం ‘‘తత్థ సముదయో’’తిఆది వుత్తం.

తత్థ అవిజ్జావసేసాతి దస్సనమగ్గేన పహీనావసేసా అవిజ్జాతి అత్థో. అయఞ్చ సేస-సద్దో కామచ్ఛన్దో బ్యాపాదో మానో ఉద్ధచ్చన్తి ఏత్థాపి యోజేతబ్బో. యథా హి అవిజ్జా, ఏవం ఏతేపి ధమ్మా అపాయగమనీయసభావా పఠమమగ్గేన పహీయన్తి ఏవాతి. ‘‘అవిజ్జానిరవసేసా’’తిపి పాఠో, ఏత్థాపి యథావుత్తేసు కామచ్ఛన్దాదిపదేసుపి నిరవసేస-సద్దో యోజేతబ్బో. సావసేసఞ్హి పురిమమగ్గద్వయేన కామచ్ఛన్దాదయో పహీయన్తి, ఇతరేహి పన నిరవసేసన్తి. తేధాతుకే ఇమాని దస సంయోజనానీతి ఏత్థ తేధాతుకేతి సంయోజనానం విసయదస్సనం. తత్థ హి తాని సంయోజనవసేన పవత్తన్తి.

౧౨. అనఞ్ఞాతఞ్ఞస్సామీతిన్ద్రియం అధిట్ఠాయాతి తం పహాయకం పత్వా. యం పనాతి ఏత్థ యన్తి హేతుఅత్థే నిపాతో. ఇదం ఖయే ఞాణన్తి యేన ఞాణేన హేతుభూతేన ‘‘ఖీణా మే జాతీ’’తి అత్తనో జాతియా ఖీణభావం జానాతి, ఇదం ఏవం పచ్చవేక్ఖణస్స నిమిత్తభూతం అరహత్తఫలఞాణం ఖయే ఞాణం నామ. నాపరం ఇత్థత్తాయాతి పజానాతీతి ఏత్థాపి యన్తి ఆనేతబ్బం ‘‘యం నాపరం ఇత్థత్తాయాతి పజానాతీ’’తి. ఇదం అనుప్పాదే ఞాణన్తి ఇధాపి పుబ్బే వుత్తనయేనేవ అరహత్తఫలఞాణవసేన అత్థో యోజేతబ్బో. అట్ఠసాలినియం (ధ. స. అట్ఠ. చిత్తుప్పాదక్కణ్డ ౧౩౫-౧౪౨) పన ‘‘ఖయే ఞాణం కిలేసక్ఖయకరే అరియమగ్గే ఞాణన్తి వుత్తం. అనుప్పాదే ఞాణం పటిసన్ధివసేన అనుప్పాదభూతే తంతంమగ్గవజ్ఝకిలేసానం అనుప్పాదపరియోసానే ఉప్పన్నే అరియఫలే ఞాణ’’న్తి వుత్తం. ఇధ పన ఉభయమ్పి అరహత్తఫలఞాణవసేనేవ విభత్తం. తేనేవాహ – ‘‘ఇమాని ద్వే ఞాణాని అఞ్ఞాతావిన్ద్రియ’’న్తి, ‘‘ఆరమ్మణసఙ్కేతేన ద్వే నామాని లబ్భన్తీ’’తి చ.

అఞ్ఞిన్ద్రియం హేట్ఠిమేసు తీసు ఫలేసు, ఉపరిమేసు చ తీసు మగ్గేసు ఉప్పత్తియా పునప్పునం ఉప్పజ్జమానమ్పి అనఞ్ఞాతఞ్ఞస్సామీతిన్ద్రియం వియ పఠమఫలుప్పత్తియా అగ్గఫలుప్పత్తియా అనుప్పాదనిరోధేన నిరుజ్ఝతీతి ఆహ – ‘‘యఞ్చ అనఞ్ఞాతఞ్ఞస్సామీతిన్ద్రియ’’న్తిఆది. ఏతేన పహాతబ్బధమ్మా వియ దస్సనభావనాహి అగ్గఫలుప్పత్తియా తదవసేసఫలధమ్మాపి అనుప్పాదనిరోధేన నిరుజ్ఝన్తి. కో పన వాదో తేభూమకధమ్మానన్తి దస్సేతి, ఏకా పఞ్ఞా అఞ్ఞాతావిన్ద్రియత్తా. యది ఏకా, కథం ద్విధా వుత్తాతి ఆహ ‘‘అపి చా’’తిఆది. ఆరమ్మణసఙ్కేతేనాతి ఖయే అనుప్పాదేతి ఇమాయ ఆరమ్మణసమఞ్ఞాయ. సా పజాననట్ఠేన పఞ్ఞాతి యా పుబ్బే సోతానం పిధానకిచ్చా వుత్తా పఞ్ఞా, సా పజాననసభావేన పఞ్ఞా. ఇతరా పన యథాదిట్ఠం యథాగహితం ఆరమ్మణం అపిలాపనట్ఠేన ఓగాహనట్ఠేన సతీతి.

౧౩. ఏవం ‘‘పఞ్ఞా చేవ సతి చా’’తి పదస్స అత్థం వివరిత్వా ఇదాని ‘‘నామరూప’’న్తి పదస్స అత్థం వివరన్తో ‘‘తత్థ యే పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా, ఇదం నామరూప’’న్తి ఆహ. నామరూపఞ్చ విభాగేన దస్సేన్తో సుఖగ్గహణత్థం పాకటనామరూపమేవ విభావేతుం ‘‘తత్థ యే’’తిఆదిమాహ. తగ్గహణేనేవ హి సహచరణాదినా తదఞ్ఞే చిత్తచేతసికా రూపధమ్మా చ గహితా హోన్తీతి. నామగ్గహణేన చేత్థ ఖన్ధత్తయమేవ గహితన్తి ‘‘నామరూపం విఞ్ఞాణసమ్పయుత్త’’న్తి వుత్తం. తం పన రూపం సమ్పయుత్తన్తి? నయిదం సమ్పయుత్తపచ్చయవసేన వుత్తం. పచురజనస్స పన అవిభాగేన గహణీయసభావం సన్ధాయ వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం.

గాథాయ అనుపాదిసేసా నిబ్బానధాతు పుచ్ఛితాతి తం చతురిద్ధిపాదముఖేన అరియమగ్గాధిగమేన పత్తబ్బన్తి దస్సేన్తో ఇద్ధిపాదభావనామూలభూతాని ఇన్ద్రియాని సతిపఞ్ఞాహి నిద్ధారేతుం ‘‘తత్థ సతి చ పఞ్ఞా చ చత్తారి ఇన్ద్రియానీ’’తి ఆహ. కుసలాకుసలానం ధమ్మానం గతియో సమన్వేసమానా సతి సిజ్ఝన్తీ ఏకన్తేన సమాధిం నిప్ఫాదేతి. సతిగ్గహణేన చేత్థ పరియుట్ఠానప్పహానం ఇధాధిప్పేతన్తి ఆహ – ‘‘సతి ద్వే ఇన్ద్రియాని, సతిన్ద్రియఞ్చ సమాధిన్ద్రియఞ్చా’’తి. తథా అనుసయసముగ్ఘాతవిధాయినీ పఞ్ఞా సిజ్ఝమానా న వినా చతుబ్బిధసమ్మప్పధానవీరియం సిజ్ఝతీతి వుత్తం – ‘‘పఞ్ఞా ద్వే ఇన్ద్రియాని పఞ్ఞిన్ద్రియఞ్చ వీరియిన్ద్రియఞ్చా’’తి.

యా ఇమేసు చతూసు ఇన్ద్రియేసూతి ఇమేసు సతిఆదీసు చతూసు ఇన్ద్రియేసు నిస్సయపచ్చయతాయ అధిట్ఠానభూతేసు తంసహజాతా ఏవ యా సద్దహనా. ‘‘ఇమేహి చతూహి ఇన్ద్రియేహీ’’తిపి పాళి, తస్సా ఇమేహి చతూహి ఇన్ద్రియేహి సమ్పయుత్తాతి వచనసేసో, ఆరమ్మణే అభిప్పసాదలక్ఖణా సద్ధా కత్తుకామతాసభావస్స ఛన్దస్స విసేసపచ్చయో హోతీతి ఆహ – ‘‘యా సద్ధాధిపతేయ్యా చిత్తేకగ్గతా, అయం ఛన్దసమాధీ’’తి. సమాహితే చిత్తేతి విపస్సనాసమాధినా సమాహితే చిత్తే. ఇదం పహానన్తి విక్ఖమ్భనప్పహానసాధకో సమాధి పహానన్తి వుత్తో పజహతి ఏతేనాతి కత్వా. ‘‘పధాన’’న్తిపి పాఠో, అగ్గోతి అత్థో. తథా హి ‘‘సమాధి ఏకోదీ’’తి వుచ్చతి.

‘‘అస్సాసపస్సాసా’’తిఆదినా కాయవచీచిత్తసఙ్ఖారసీసేన తంసముట్ఠాపకా వీరియసఙ్ఖారావ గహితా. తే హి యావ భావనానిప్ఫత్తి తావ ఏకరసేన సరణతో సఙ్కప్పేతబ్బతో చ సరసఙ్కప్పా’’తి వుత్తా ‘‘ఏవం మే భావనా హోతూ’’తి యథా ఇచ్ఛితా, తథా పవత్తియా హేతుభావతో. తదుభయన్తి ఛన్దసమాధిసఙ్ఖాతఞ్చ పధానసఙ్ఖారసఙ్ఖాతఞ్చ వీరియన్తి తం ఉభయం. ఉభయమేవ హి ఉపచారవసేన అఞ్ఞం వియ కత్వా ‘‘ఛన్దసమాధిప్పధానసఙ్ఖారసమన్నాగతం ఇద్ధిపాద’’న్తి వుత్తం. అభిన్నమ్పి హి ఉపచారవసేన భిన్నం వియ కత్వా వోహరన్తి, యథా ‘‘సిలాపుత్తకస్స సరీర’’న్తి.

తత్థ ఇజ్ఝతీతి ఇద్ధి, సమిజ్ఝతి నిప్ఫజ్జతీతి అత్థో. ఇజ్ఝన్తి వా తాయ సత్తా ఇద్ధా వుద్ధా ఉక్కంసగతా హోన్తీతి ఇద్ధి, పజ్జతి ఏతేనాతి పాదో, పఠమేన అత్థేన ఇద్ధి ఏవ పాదో ఇద్ధిపాదో, ఇద్ధికోట్ఠాసోతి అత్థో. దుతియేన అత్థేన ఇద్ధియా పాదో పతిట్ఠా అధిగమూపాయోతి ఇద్ధిపాదో. తేన హి ఉపరూపరివిసేససఙ్ఖాతం ఇద్ధిం పజ్జన్తి పాపుణన్తి. వివేకనిస్సితన్తి తదఙ్గవివేకనిస్సితం సముచ్ఛేదవివేకనిస్సితం నిస్సరణవివేకనిస్సితఞ్చ ఇద్ధిపాదం భావేతీతి అత్థో. తథా హి అయం ఇద్ధిపాదభావనానుయుత్తో యోగీ విపస్సనాక్ఖణే కిచ్చతో తదఙ్గవివేకనిస్సితం అజ్ఝాసయతో నిస్సరణవివేకనిస్సితం. మగ్గక్ఖణే పన కిచ్చతో సముచ్ఛేదవివేకనిస్సితం ఆరమ్మణతో నిస్సరణవివేకనిస్సితం ఇద్ధిపాదం భావేతీతి. ఏస నయో విరాగనిస్సితన్తిఆదీసు.

వివేకత్తా ఏవ హి విరాగాదయో, కేవలఞ్చేత్థ వోస్సగ్గో దువిధో పరిచ్చాగవోస్సగ్గో చ పక్ఖన్దనవోస్సగ్గో చాతి. తత్థ పరిచ్చాగవోస్సగ్గో విపస్సనాక్ఖణే తదఙ్గవసేన, మగ్గక్ఖణే సముచ్ఛేదవసేన కిలేసప్పహానం. పక్ఖన్దనవోస్సగ్గో విపస్సనాక్ఖణే తన్నిన్నభావేన, మగ్గక్ఖణే ఆరమ్మణకరణవసేన నిబ్బానపక్ఖన్దనం. తదుభయమ్పి ఇమస్మిం లోకియలోకుత్తరమిస్సకే అత్థసంవణ్ణనానయే యుజ్జతి. తథా హి అయం పఠమిద్ధిపాదో యథావుత్తేన పకారేన కిలేసే పరిచ్చజతి నిబ్బానఞ్చ పక్ఖన్దతి. వోస్సగ్గపరిణామిన్తి ఇమినా పన వచనేన వోస్సగ్గత్థం పరిణమన్తం పరిణతఞ్చ పరిపచ్చన్తం పరిపక్కఞ్చాతి అత్థో. అయఞ్హి ఇద్ధిపాదభావనానుయుత్తో యోగీ యథా పఠమో ఇద్ధిపాదో కిలేసపరిచ్చాగవోస్సగ్గత్థం నిబ్బానపక్ఖన్దనవోస్సగ్గత్థఞ్చ పరిపచ్చతి, యథా చ పరిపక్కో హోతి, తథా నం భావేతీతి. సేసిద్ధిపాదేసుపి ఏసేవ నయో. అయం పన విసేసో – యథా ఛన్దం జేట్ఠకం కత్వా పవత్తితో సమాధి ఛన్దసమాధి. ఏవం వీరియం చిత్తం వీమంసం జేట్ఠకం కత్వా పవత్తితో సమాధి వీమంసాసమాధీతి.

౧౪. న కేవలం చతుత్థఇద్ధిపాదో ఏవ సమాధిఞాణమూలకో, అథ ఖో సబ్బోపీతి దస్సేతుం ‘‘సబ్బో సమాధి ఞాణమూలకో ఞాణపుబ్బఙ్గమో ఞాణానుపరివత్తీ’’తి వుత్తం. యది ఏవం కస్మా సో ఏవ వీమంసాసమాధీతి వుత్తోతి? వీమంసం జేట్ఠకం కత్వా పవత్తితత్తాతి వుత్తోవాయమత్థో. తత్థ పుబ్బభాగపఞ్ఞాయ ఞాణమూలకో. అధిగమపఞ్ఞాయ ఞాణపుబ్బఙ్గమో. పచ్చవేక్ఖణపఞ్ఞాయ ఞాణానుపరివత్తి. అథ వా పుబ్బభాగపఞ్ఞాయ ఞాణమూలకో. ఉపచారపఞ్ఞాయ ఞాణపుబ్బఙ్గమో. అప్పనాపఞ్ఞాయ ఞాణానుపరివత్తి. ఉపచారపఞ్ఞాయ వా ఞాణమూలకో. అప్పనాపఞ్ఞాయ ఞాణపుబ్బఙ్గమో. అభిఞ్ఞాపఞ్ఞాయ ఞాణానుపరివత్తీతి వేదితబ్బం.

యథా పురేతి యథా సమాధిస్స పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణానుపరివత్తిభావేన పురే పుబ్బే అతీతాసు జాతీసు అసఙ్ఖ్యేయ్యేసుపి సంవట్టవివట్టేసు అత్తనో పరేసఞ్చ ఖన్ధం ఖన్ధూపనిబద్ధఞ్చ దుప్పటివిజ్ఝం నామ నత్థి, తథా పచ్ఛా సమాధిస్స అనాగతంసఞాణానుపరివత్తిభావేన అనాగతాసు జాతీసు అసఙ్ఖ్యేయ్యేసుపి సంవట్టవివట్టేసు అత్తనో పరేసఞ్చ ఖన్ధం ఖన్ధూపనిబద్ధఞ్చ దుప్పటివిజ్ఝం నామ నత్థీతి అత్థో.

యథా పచ్ఛాతి యథా సమాధిస్స చేతోపరియఞాణానుపరివత్తిభావేన అనాగతేసు సత్తసు దివసేసు పరసత్తానం చిత్తం దుప్పటివిజ్ఝం నామ నత్థి, తథా పురే అతీతేసు సత్తసు దివసేసు పరసత్తానం చిత్తం దుప్పటివిజ్ఝం నామ నత్థీతి అత్థో. యథా దివాతి యథా దివసభాగే సూరియాలోకేన అన్ధకారస్స విధమితత్తా చక్ఖుమన్తానం సత్తానం ఆపాథగతం చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యం రూపం సువిఞ్ఞేయ్యం. తథా రత్తిన్తి తథా రత్తిభాగే చతురఙ్గసమన్నాగతేపి అన్ధకారే వత్తమానే సమాధిస్స దిబ్బచక్ఖుఞాణానుపరివత్తితాయ దుప్పటివిజ్ఝం రూపాయతనం నత్థి.

యథా రత్తిం తథా దివాతి యథా చ రత్తియం తథా దివాపి అతిసుఖుమం కేనచి తిరోహితం యఞ్చ అతిదూరే, తం సబ్బరూపం దుప్పటివిజ్ఝం నామ నత్థి. యథా చ రూపాయతనే వుత్తం, తథా సమాధిస్స దిబ్బసోతఞాణానుపరివత్తితాయ సద్దాయతనే చ నేతబ్బం. తేనేవాహ ‘‘ఇతి వివటేన చేతసా’’తిఆది. తత్థ అపరియోనద్ధేనాతి అభిఞ్ఞాఞాణస్స పారిబన్ధకకిలేసేహి అనజ్ఝోత్థటేన, అపరియోనద్ధత్తా ఏవ సప్పభాసం చిత్తం. ఏతేనేవ సమాధిస్స ఇద్ధివిధఞాణానుపరివత్తితాపి వుత్తా ఏవాతి దట్ఠబ్బం. పఞ్చిన్ద్రియానీతి ఇద్ధిపాదసమ్పయుత్తాని సేక్ఖస్స పఞ్చిన్ద్రియాని అధిప్పేతానీతి ఆహ ‘‘కుసలానీ’’తి. చిత్తసహభూనీతిఆది తేసం విఞ్ఞాణనిరోధేన నిరోధదస్సనత్థం ఆరద్ధం. తథా ‘‘నామరూపఞ్చా’’తిఆది. తేనేతం దస్సేతి ‘‘న కేవలం పఞ్చిన్ద్రియాని ఏవ, అథ ఖో నామరూపఞ్చ విఞ్ఞాణహేతుకం విఞ్ఞాణస్స నిరోధా నిరుజ్ఝతీ’’తి.

తస్సాతి విఞ్ఞాణస్స. హేతూతి తణ్హాఅవిజ్జాదికో. అనాహారన్తి పదస్స అత్థవివరణం. అనభినన్దితన్తి అభినన్దనభూతాయ తణ్హాయ పహీనత్తా ఏవ అపత్థితం. తతో ఏవ అప్పటిసన్ధికం విఞ్ఞాణం తం నిరుజ్ఝతి. యథా చ విఞ్ఞాణం, ఏవం నామరూపమ్పి విఞ్ఞాణసఙ్ఖాతస్స హేతునో పచ్చయస్స చ అభావా తప్పచ్చయానం సఙ్ఖారాదీనం అభావా అహేతు అప్పచ్చయం. సేసం పాకటమేవ. పుచ్ఛావిస్సజ్జనవిచయోపి వుత్తనయానుసారేన వేదితబ్బో.

ఏవం అనుసన్ధిపుచ్ఛమ్పి దస్సేత్వా హేట్ఠా సత్తాధిట్ఠానా ధమ్మాధిట్ఠానా చ పుచ్ఛా విసుం విసుం దస్సితాతి ఇదాని తా సహ దస్సేతుం ‘‘యే చ సఙ్ఖాతధమ్మాసే’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థాయం పదత్థో – సఙ్ఖాతధమ్మాతి అనిచ్చాదివసేన పరివీమంసితధమ్మా, అరహతం ఏతం అధివచనం. సేక్ఖాతి సీలాదీని సిక్ఖమానా అవసేసా అరియపుగ్గలా. పుథూతి బహూ సత్తజనా. తేసం మే నిపకో ఇరియం, పుట్ఠో పబ్రూహీతి తేసం సేఖాసేఖానం నిపకో పణ్డితో త్వం భగవా పటిపత్తిం పుట్ఠో మే బ్రూహీతి. సేసం పాళివసేనేవ విఞ్ఞాయతి.

౧౫. కిస్సాతి కిస్స హేతు, కేన కారణేనాతి అత్థో. సేఖాసేఖవిపస్సనా పుబ్బఙ్గమప్పహానయోగేనాతి సేఖే అసేఖే విపస్సనాపుబ్బఙ్గమప్పహానే చ పుచ్ఛనయోగేన, పుచ్ఛావిధినాతి అత్థో.

విస్సజ్జనగాథాయం కామేసు నాభిగిజ్ఝేయ్యాతి వత్థుకామేసు కిలేసకామేన న అభిగిజ్ఝేయ్య. మనసానావిలో సియాతి బ్యాపాదవితక్కాదయో కాయదుచ్చరితాదయో చ మనసో ఆవిలభావకరే ధమ్మే పజహన్తో చిత్తేన అనావిలో భవేయ్య. యస్మా పన అసేక్ఖో అనిచ్చతాదివసేన సబ్బధమ్మానం పరితులితత్తా కుసలో సబ్బధమ్మేసు కాయానుపస్సనాసతిఆదీహి చ సతో సబ్బకిలేసానం భిన్నత్తా ఉత్తమభిక్ఖుభావం పత్తో చ హుత్వా సబ్బఇరియాపథేసు పవత్తతి, తస్మా ‘‘కుసలో…పే… పరిబ్బజే’’తి ఆహాతి అయం సఙ్ఖేపత్థో.

తత్థ యం పుచ్ఛాగాథాయం ‘‘నిపకో’’తి పదం వుత్తం, తం భగవన్తం సన్ధాయ వుత్తం, భగవతో చ నేపక్కం ఉక్కంసపారమిప్పత్తం అనావరణఞాణదస్సనేన దీపేతబ్బన్తి అనావరణఞాణం తావ కమ్మద్వారభేదేహి విభజిత్వా సేఖాసేఖపటిపదం దస్సేతుం ‘‘భగవతో సబ్బం కాయకమ్మ’’న్తిఆది వుత్తం. తేన సబ్బత్థ అప్పటిహతఞాణదస్సనేన తథాగతస్స సేఖాసేఖపటిపత్తిదేసనాకోసల్లమేవ విభావేతి. తత్థ కో చాతి క్వ చ, కస్మిం విసయేతి అత్థో. తం విసయం దస్సేతి ‘‘యం అనిచ్చే దుక్ఖే అనత్తని చా’’తి. ఇదం వుత్తం హోతి – ఞాణదస్సనం నామ ఉప్పజ్జమానం ‘‘సబ్బం సఙ్ఖతం అనిచ్చం దుక్ఖం సబ్బే ధమ్మా అనత్తా’’తి ఉప్పజ్జతి, తస్స పన తస్మిం విసయే యేన అప్పవత్తి, సో పటిఘాతోతి, ఏతేన లక్ఖణత్తయప్పటివేధస్స దురభిసమ్భవతం అనఞ్ఞసాధారణతఞ్చ దస్సేతి. లక్ఖణత్తయవిభావనేన హి భగవతో చతుసచ్చప్పటివేధం సమ్మాసమ్బోధిఞ్చ పణ్డితా పటిజానన్తి.

అఞ్ఞాణం అదస్సనన్తి తం పటిఘాతం సరూపతో దస్సేతి. ఛళారమ్మణసభావప్పటిచ్ఛాదకో హి సమ్మోహో ఞాణదస్సనస్స పటిఘాతోతి. యస్మిం విసయే ఞాణదస్సనం ఉప్పత్తిరహం, తత్థేవ తస్స పటిఘాతేన భవితబ్బన్తి ఆహ – ‘‘యం అనిచ్చే దుక్ఖే అనత్తని చా’’తి. యథా ఇధ పురిసోతిఆది ఉపమాదస్సనం. తత్రిదం ఓపమ్మసంసన్దనం – పురిసో వియ సబ్బో లోకో, తారకరూపాని వియ ఛ ఆరమ్మణాని, తస్స పురిసస్స తారకరూపానం దస్సనం వియ లోకస్స చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీహి యథారహం ఛళారమ్మణజాననం, తస్స పురిసస్స తారకరూపాని పస్సన్తస్సాపి ‘‘ఏత్తకాని సతాని, ఏత్తకాని సహస్సానీ’’తిఆదినా గణనసఙ్కేతేన అజాననం వియ లోకస్స రూపాదిఆరమ్మణం కథఞ్చి జానన్తస్సాపి అనిచ్చాదిలక్ఖణత్తయానవబోధోతి. సేసం పాకటమేవ.

ఇదాని యేహి పదేహి భగవతా ఆయస్మతో అజితస్స సేఖాసేఖపటిపదా వుత్తా, తేసం పదానం అత్థం విభజితుం ‘‘తత్థ సేఖేనా’’తిఆదిమాహ. తత్థ తత్థాతి నిపాతమత్తం, తస్మిం వా విస్సజ్జనే. సేఖేనాతి సిక్ఖా ఏతస్స సీలన్తి సేఖో, తేన సేఖేన. ద్వీసు ధమ్మేసూతి దువిధేసు ధమ్మేసూతి అధిప్పాయో. పరియుట్ఠానీయేసూతి దోసేన పరియుట్ఠితేన యత్థ పరివత్తితబ్బం, తేసు ఆఘాతవత్థూసూతి అత్థో. ‘‘పటిఘట్ఠానీయేసూ’’తిపి పాఠో, సోయేవత్థో.

ఏత్థ చ గేధపటిసేధచోదనాయం గేధనిమిత్తో దోసో గేధే సతి హోతీతి తతోపి చిత్తస్స రక్ఖితబ్బతా నిద్ధారేత్వా వుత్తా. యస్మా పన భగవతా ‘‘కామేసు నాభిగిజ్ఝేయ్యా’’తి (సు. ని. ౧౦౪౫; చూళని. అజితమాణవపుచ్ఛా ౬౪, అజితమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౮; నేత్తి. ౧౫-౧౭) వుత్తం, తస్మా ‘‘తత్థ యా ఇచ్ఛా’’తిఆదినా గేధవసేన నిద్దేసో కతో. అథ వా దోసతో చిత్తస్స రక్ఖితబ్బతా గాథాయ దుతియపాదేన వుత్తాయేవాతి దట్ఠబ్బా. దుతియపాదేన హి సేసకిలేసవోదానధమ్మా దస్సితా. తథా హి ఉప్పన్నానుప్పన్నభేదతో సమ్మావాయామస్స విసయభావేన సబ్బే సంకిలేసవోదానధమ్మే చతుధా విభజిత్వా సమ్మప్పధానముఖేన సేఖపటిపదం మత్థకం పాపేత్వా దస్సేతుం ‘‘సేఖో అభిగిజ్ఝన్తో’’తిఆది వుత్తం. తత్థ అనావిలసఙ్కప్పోతి ఆవిలానం కామసఙ్కప్పాదీనం అభావేన అనావిలసఙ్కప్పో. తతో ఏవ చ అనభిగిజ్ఝన్తో వాయమతి, వీరియం పవత్తేతి. కథం వాయమతీతి ఆహ – ‘‘సో అనుప్పన్నాన’’న్తిఆది.

తత్థ సోతి ఉత్తరివిసేసత్థాయ పటిపజ్జమానో సేక్ఖో. అనుప్పన్నానన్తి అనిబ్బత్తానం. పాపకానన్తి లామకానం. అకుసలానం ధమ్మానన్తి అకోసల్లసమ్భూతానం ధమ్మానం. అనుప్పాదాయాతి న ఉప్పాదనత్థాయ. ఛన్దం జనేతీతి కత్తుకమ్యతాసఙ్ఖాతం కుసలచ్ఛన్దం ఉప్పాదేతి. వాయమతీతి పయోగపరక్కమం కరోతి. వీరియం ఆరభతీతి కాయికచేతసికవీరియం కరోతి. చిత్తం పగ్గణ్హాతీతి తేనేవ సహజాతవీరియేన చిత్తం ఉక్ఖిపతి. పదహతీతి పధానవీరియం కరోతి. వాయమతీతిఆదీని పన చత్తారి పదాని ఆసేవనాభావనాబహులీకమ్మసాతచ్చకిరియాహి యోజేతబ్బాని. ఉప్పన్నానం పాపకానన్తి అనుప్పన్నాతి అవత్తబ్బతం ఆపన్నానం పాపధమ్మానం. పహానాయాతి పజహనత్థాయ. అనుప్పన్నానం కుసలానన్తి అనిబ్బత్తానం కోసల్లసమ్భూతానం ధమ్మానం. ఉప్పాదాయాతి ఉప్పాదనత్థాయ. ఉప్పన్నానన్తి నిబ్బత్తానం. ఠితియాతి ఠితత్థం. అసమ్మోసాయాతి అనస్సనత్థం. భియ్యోభావాయాతి పునప్పునం భావాయ. వేపుల్లాయాతి విపులభావాయ. భావనాయాతి వడ్ఢియా. పారిపూరియాతి పరిపూరణత్థాయాతి అయం తావ పదత్థో.

౧౬. ‘‘కతమే అనుప్పన్నా’’తిఆది అకుసలధమ్మా కుసలధమ్మా చ యాదిసా అనుప్పన్నా యాదిసా చ ఉప్పన్నా, తే దస్సేతుం ఆరద్ధం. తత్థ ఇమే అనుప్పన్నాతి ఇమే కామవితక్కాదయో అసముదాచారవసేన వా అననుభూతారమ్మణవసేన వా అనుప్పన్నా నామ. అఞ్ఞథా హి అనమతగ్గే సంసారే అనుప్పన్నా నామ అకుసలా ధమ్మా నత్థి. వితక్కత్తయగ్గహణఞ్చేత్థ నిదస్సనమత్తం దట్ఠబ్బం. అకుసలమూలానీతి అనుసయా ఏవ సబ్బేసం అకుసలానం మూలభావతో ఏవం వుత్తా, న లోభాదయో ఏవ. ఇమే ఉప్పన్నా అనుసయా భూమిలద్ధుప్పన్నా అసముగ్ఘాటితుప్పన్నాతిఆదిఉప్పన్నపరియాయసబ్భావతో నామవసేన ఉప్పన్నా నామ, న వత్తమానభావేనాతి అత్థో. ఇమే అనుప్పన్నా కుసలా ధమ్మాతి ఇమే సోతాపన్నస్స సద్ధాదయో సోతాపత్తిఫలసచ్ఛికిరియాయ పటిపన్నస్స అనుప్పన్నా కుసలా ధమ్మా నామ, కో పన వాదో పుథుజ్జనానన్తి దస్సేతి. కుసలసద్దో చేత్థ బాహితికసుత్తే (మ. ని. ౨.౩౫౮ ఆదయో) వియ అనవజ్జపరియాయో దట్ఠబ్బో. ఇమే ఉప్పన్నా కుసలా ధమ్మాతి ఇమే పఠమమగ్గే సద్ధాదయో సోతాపత్తిఫలసచ్ఛికిరియాయ పటిపన్నస్స ఉప్పన్నా కుసలా ధమ్మా నామ.

సతిపట్ఠానభావనాయ సునిగ్గహితో కామవితక్కోతి ఆహ – ‘‘యేన కామవితక్కం వారేతి, ఇదం సతిన్ద్రియ’’న్తి. అనవజ్జసుఖపదట్ఠానేన అవిక్ఖేపేన చేతోదుక్ఖసన్నిస్సయో విక్ఖేపపచ్చయో బ్యాపాదవితక్కో సునిగ్గహితోతి వుత్తం – ‘‘యేన బ్యాపాదవితక్కం వారేతి, ఇదం సమాధిన్ద్రియ’’న్తి. కుసలేసు ధమ్మేసు ఆరద్ధవీరియో పరాపరాధం సుఖేన సహతీతి వీరియేన విహింసావితక్కో సునిగ్గహితోతి ఆహ – ‘‘యేన విహింసావితక్కం వారేతి, ఇదం వీరియిన్ద్రియ’’న్తి. సమాధిఆదీనమ్పి యథాసకంపటిపక్ఖప్పహానం పఞ్ఞవన్తస్సేవ ఇజ్ఝతీతి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ఆహ – ‘‘యేన ఉప్పన్నుప్పన్నే’’తిఆది.

ఏతేసం యథానిద్ధారితానం పఞ్చన్నం ఇన్ద్రియానం సవిసయే జేట్ఠకభావం దస్సేతుం ‘‘సద్ధిన్ద్రియం కత్థ దట్ఠబ్బ’’న్తిఆది వుత్తం. తం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ. ఇమేసఞ్చ సద్ధాదీనం సేఖానం ఇన్ద్రియానం నిబ్బత్తియా సబ్బేపి సేఖా ధమ్మా మత్థకప్పత్తా హోన్తీతి దస్సేన్తో ‘‘ఏవం సేఖో’’తిఆదినా సేఖపటిపదం నిగమేతి.

౧౭. ఏవం సేఖపటిపదం విభజిత్వా ఇదాని అసేఖపటిపదం విభజితుం ‘‘కుసలో సబ్బధమ్మాన’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ సబ్బధమ్మానన్తి ఇమినా పదేన వుత్తధమ్మే తావ విభజిత్వా తత్థ అసేక్ఖస్స కోసల్లం దస్సేతుం ‘‘లోకో నామా’’తిఆది వుత్తం. తం వుత్తత్థమేవ. కిలేసలోకేన భవలోకో సముదాగచ్ఛతీతి కామావచరధమ్మం నిస్సాయ రూపారూపావచరధమ్మే సముదాగమేతీతి అత్థో. సోతి సో మహగ్గతధమ్మేసు, పరిత్తమహగ్గతధమ్మేసు వా ఠితో. ఇన్ద్రియాని నిబ్బత్తేతీతి సీలసమాధయో నిబ్బేధభాగియే కత్వా విముత్తిపరిపాచనీయాని సద్ధాదీని ఇన్ద్రియాని ఉప్పాదేతి. ఇన్ద్రియేసు భావియమానేసూతి యథావుత్తఇన్ద్రియేసు వడ్ఢియమానేసు రూపారూపపరిగ్గహాదివసేన నేయ్యస్స పరిఞ్ఞా భవతి.

దస్సనపరిఞ్ఞాతి ఞాతపరిఞ్ఞా. భావనాపరిఞ్ఞాతి తీరణపరిఞ్ఞా పహానపరిఞ్ఞా చ. ‘‘సా దువిధేనా’’తిఆదినా సఙ్ఖేపతో వుత్తమత్థం ‘‘యదా హి సేఖో’’తిఆదినా వివరతి. తత్థ ‘‘నిబ్బిదాసహగతేహి సఞ్ఞామనసికారేహీ’’తి ఇమినా బలవవిపస్సనం దస్సేతి. యదా హి సేఖోతి చేత్థ సిక్ఖనసీలతాయ కల్యాణపుథుజ్జనోపి సేఖపదేన సఙ్గహితోతి కత్వా ‘‘ద్వే ధమ్మా కోసల్లం గచ్ఛన్తి దస్సనకోసల్లఞ్చా’’తిఆది వుత్తం. అయమేత్థ అధిప్పాయో – యదా కల్యాణపుథుజ్జనో పుబ్బభాగసిక్ఖం సిక్ఖన్తో నిబ్బిదాసహగతేహి సఞ్ఞామనసికారేహి ఞేయ్యం పరిజానాతి, తదా తస్స తే విపస్సనాధమ్మా దస్సనకోసల్లం పఠమమగ్గఞాణం గచ్ఛన్తి సమ్పాపుణన్తి తేన సద్ధిం ఘటేన్తి. యదా పన సోతాపన్నాదిసేఖో వుత్తనయేన నేయ్యం పరిజానాతి, తదా తస్స తే విపస్సనాధమ్మా భావనాకోసల్లం గచ్ఛన్తీతి.

తం ఞాణన్తి యా పుబ్బే నేయ్యస్స పరిఞ్ఞా వుత్తా, తం నేయ్యపరిజాననఞాణం. పఞ్చవిధేన వేదితబ్బన్తి విసయభేదేన తస్స భేదం దస్సేతి. ధమ్మానం సలక్ఖణే ఞాణన్తి రూపారూపధమ్మానం కక్ఖళఫుసనాదిసలక్ఖణే ఞాణం. తం పన యస్మా సబ్బం నేయ్యం హేతుహేతుఫలభేదతో దువిధమేవ హోతి, తస్మా ‘‘ధమ్మపటిసమ్భిదా చ అత్థపటిసమ్భిదా చా’’తి నిద్దిట్ఠం.

పరిఞ్ఞాతి తీరణపరిఞ్ఞా అధిప్పేతా. యస్మా పనస్స రూపారూపధమ్మే సలక్ఖణతో పచ్చయతో చ అభిజానిత్వా కుసలాదివిభాగేహి తే పరిగ్గహేత్వా అనిచ్చాదివసేన జాననా హోతి, తస్మా ‘‘ఏవం అభిజానిత్వా యా పరిజాననా, ఇదం కుసల’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థ ఏవంగహితాతి ఏవం అనిచ్చాదితో కలాపసమ్మసనాదివసేన గహితా సమ్మసితా. ఇదం ఫలం నిబ్బత్తేన్తీతి ఇదం ఉదయబ్బయఞాణాదికం ఫలం పటిపాటియా ఉప్పాదేన్తి, నిమిత్తస్స కత్తుభావేన ఉపచరణతో యథా అరియభావకరాని సచ్చాని అరియసచ్చానీతి. తేసన్తి ఉదయబ్బయఞాణాదీనం. ఏవంగహితానన్తి ఏవంపవత్తితానం. అయం అత్థోతి అయం సచ్చానం అనుబోధపటివేధో అత్థో. యథా హి పరిఞ్ఞాపఞ్ఞా సమ్మసితబ్బధమ్మే సమ్మసనధమ్మే తత్థ సమ్మసనాకారం పరిజానాతి, ఏవం సమ్మసనఫలమ్పి పరిజానాతీతి కత్వా అయం నయో దస్సితో.

యే అకుసలాతి సముదయసచ్చమాహ. సబ్బే హి అకుసలా సముదయపక్ఖియాతి. యే కుసలాతి మగ్గధమ్మా సమ్మాదిట్ఠిఆదయో. యదిపి ఫలధమ్మాపి సచ్ఛికాతబ్బా, చతుసచ్చప్పటివేధస్స పన అధిప్పేతత్తా ‘‘కతమే ధమ్మా సచ్ఛికాతబ్బా, యం అసఙ్ఖత’’న్తి వుత్తం. అత్థకుసలోతి పచ్చయుప్పన్నేసు అత్థేసు కుసలో. ధమ్మకుసలోతి పచ్చయధమ్మేసు కుసలో. పాళిఅత్థపాళిధమ్మా వా అత్థధమ్మా. కల్యాణతాకుసలోతి యుత్తతాకుసలో, చతునయకోవిదోతి అత్థో, దేసనాయుత్తికుసలో వా. ఫలతాకుసలోతి ఖీణాసవఫలకుసలో. ‘‘ఆయకుసలో’’తిఆదీసు ఆయోతి వడ్ఢి. సా అనత్థహానితో అట్ఠుప్పత్తితో చ దువిధా. అపాయాతి అవడ్ఢి. సాపి అత్థహానితో అనట్ఠుప్పత్తితో చ దువిధా. ఉపాయోతి సత్తానం అచ్చాయికే కిచ్చే వా భయే వా ఉప్పన్నే తస్స తికిచ్ఛనసమత్థం ఠానుప్పత్తికారణం, తత్థ కుసలోతి అత్థో. ఖీణాసవో హి సబ్బసో అవిజ్జాయ పహీనత్తా పఞ్ఞావేపుల్లప్పత్తో ఏతేసు ఆయాదీసు కుసలోతి. ఏవం అసేఖస్స కోసల్లం ఏకదేసేన విభావేత్వా పున అనవసేసతో దస్సేన్తో ‘‘మహతా కోసల్లేన సమన్నాగతో’’తి ఆహ.

పరినిట్ఠితసిక్ఖస్స అసేఖస్స సతోకారితాయ అఞ్ఞం పయోజనం నత్థీతి వుత్తం ‘‘దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారత్థ’’న్తి. ఇదాని యథానిద్దిట్ఠం సేఖాసేఖపటిపదం నిగమేన్తో ‘‘ఇమా ద్వే చరియా’’తిఆదిమాహ. తత్థ బోజ్ఝన్తి బుజ్ఝితబ్బం. తం చతుబ్బిధన్తి తం బోజ్ఝం చతుబ్బిధం, చతుసచ్చభావతో. ఏవం జానాతీతి ఏవం పరిఞ్ఞాభిసమయాదివసేన యో జానాతి. అయం వుచ్చతీతి అయం అసేఖో సతివేపుల్లప్పత్తో నిప్పరియాయేన ‘‘సతో అభిక్కమతీ’’తిఆదినా వుచ్చతీతి. సేసం ఉత్తానత్థమేవ. ఇధాపి పుచ్ఛావిస్సజ్జనవిచయా పుబ్బే వుత్తనయానుసారేన వేదితబ్బా.

ఏత్తావతా చ మహాథేరో విచయహారం విభజన్తో అజితసుత్తవసేన (సు. ని. ౧౦౩ ఆదయో; చూళని. అజితమాణవపుచ్ఛా ౫౭ ఆదయో, అజితమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౧ ఆదయో) పుచ్ఛావిచయం విస్సజ్జనవిచయఞ్చ దస్సేత్వా ఇదాని సుత్తన్తరేసుపి పుచ్ఛావిస్సజ్జనవిచయానం నయం దస్సేన్తో ‘‘ఏవం పుచ్ఛితబ్బం, ఏవం విస్సజ్జితబ్బ’’న్తి ఆహ. తత్థ ఏవన్తి ఇమినా నయేన. పుచ్ఛితబ్బన్తి పుచ్ఛా కాతబ్బా, ఆచిక్ఖితబ్బా వా, వివేచేతబ్బాతి అత్థో. ఏవం విస్సజ్జితన్తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. సుత్తస్స చాతిఆది అనుగీతివిచయనిదస్సనం. అనుగీతి అత్థతో చ బ్యఞ్జనతో చ సమానేతబ్బాతి సుత్తన్తరదేసనాసఙ్ఖాతా అనుగీతి అత్థతో బ్యఞ్జనతో చ సంవణ్ణియమానేన సుత్తేన సమానా సదిసీ కాతబ్బా, తస్మిం వా సుత్తే సమ్మా ఆనేతబ్బా. అత్థాపగతన్తి అత్థతో అపేతం, అసమ్బన్ధత్థం వా దసదాళిమాదివచనం వియ. తేనేవాహ ‘‘సమ్ఫప్పలాపం భవతీ’’తి. ఏతేన అత్థస్స సమానేతబ్బతాయ కారణమాహ. దున్నిక్ఖిత్తస్సాతి అసమ్మావుత్తస్స. దున్నయోతి దుక్ఖేన నేతబ్బో, నేతుం వా అసక్కుణేయ్యో. బ్యఞ్జనుపేతన్తి సభావనిరుత్తిసముపేతం.

ఏవం అనుగీతివిచయం దస్సేత్వా నిద్దేసవారే ‘‘సుత్తస్స యో పవిచయో’’తి సంఖిత్తేన వుత్తమత్థం విభజితుం ‘‘సుత్తఞ్చ పవిచినితబ్బ’’న్తి వత్వా తస్స విచిననాకారం దస్సేన్తో ‘‘కిం ఇదం సుత్తం ఆహచ్చవచన’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ ఆహచ్చవచనన్తి భగవతో ఠానకరణాని ఆహచ్చ అభిహన్త్వా పవత్తవచనం, సమ్మాసమ్బుద్ధేన సామం దేసితసుత్తన్తి అత్థో. అనుసన్ధివచనన్తి సావకభాసితం. తఞ్హి భగవతో వచనం అనుసన్ధేత్వా పవత్తనతో ‘‘అనుసన్ధివచన’’న్తి వుత్తన్తి. నీతత్థన్తి యథారుతవసేన ఞాతబ్బత్థం. నేయ్యత్థన్తి నిద్ధారేత్వా గహేతబ్బత్థం. సంకిలేసభాగియన్తిఆదీనం పదానం అత్థో పట్ఠానవారవణ్ణనాయం ఆవి భవిస్సతి. యస్మా పన భగవతో దేసనా సోళసవిధే సాసనపట్ఠానే ఏకం భాగం అభజన్తీ నామ నత్థి, తస్మా సోపి నయో విచేతబ్బభావేన ఇధ నిక్ఖిత్తో.

కుహిం ఇమస్స సుత్తస్సాతి ఇమస్స సుత్తస్స కస్మిం పదేసే ఆదిమజ్ఝపరియోసానేసు. సబ్బాని సచ్చాని పస్సితబ్బానీతి దుక్ఖసచ్చం సుత్తస్స ‘‘కుహిం కస్మిం పదేసే కస్మిం వా పదే పస్సితబ్బం నిద్ధారేత్వా విచేతుం, సముదయసచ్చం నిరోధసచ్చం మగ్గసచ్చం కుహిం పస్సితబ్బం దట్ఠబ్బం నిద్ధారేత్వా విచేతు’’న్తి ఏవం సబ్బాని సచ్చాని ఉద్ధరిత్వా విచేతబ్బానీతి అధిప్పాయో. ఆదిమజ్ఝపరియోసానేతి ఏవం సుత్తం పవిచేతబ్బన్తి ఆదితో మజ్ఝతో పరియోసానతో చ ఏవం ఇమినా పుచ్ఛావిచయాదినయేన సుత్తం పవిచితబ్బన్తి అత్థో. ఏత్థ చ పుచ్ఛావిస్సజ్జనపుబ్బాపరానుగీతివిచయా పాళియం సరూపేనేవ దస్సితా. అస్సాదాదివిచయో పన సచ్చనిద్ధారణముఖేన నయతో దస్సితో, సో నిద్దేసవారే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. తబ్బిచయేనేవ చ పదవిచయో సిద్ధోతి.

విచయహారవిభఙ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. యుత్తిహారవిభఙ్గవణ్ణనా

౧౮. తత్థ కతమో యుత్తిహారోతిఆది యుత్తిహారవిభఙ్గో. తత్థ కిం యోజయతీతి యుత్తిహారస్స విసయం పుచ్ఛతి. కో పనేతస్స విసయో? అతథాకారేన గయ్హమానా సుత్తత్థా విసయో, తే హి తేన సాతిసయం యాథావతో యుత్తినిద్ధారణేన యోజేతబ్బా. ఇతరేసుపి అయం హారో ఇచ్ఛితో ఏవ. తం పన భూతకథనమత్తం హోతి. యస్మా పనాయం యుత్తిగవేసనా నామ న మహాపదేసేన వినా, తస్మా యుత్తిహారం విభజన్తో తస్స లక్ఖణం తావ ఉపదిసితుం ‘‘చత్తారో మహాపదేసా’’తిఆదిమాహ.