౪. పదట్ఠానహారవిభఙ్గవణ్ణనా
౨౨. తత్థ కతమో పదట్ఠానో హారోతిఆది పదట్ఠానహారవిభఙ్గో. తత్థ యస్మా ‘‘ఇదం ఇమస్స పదట్ఠానం, ఇదం ఇమస్స పదట్ఠాన’’న్తి తేసం తేసం ధమ్మానం పదట్ఠానభూతధమ్మవిభావనలక్ఖణో పదట్ఠానో హారో, తస్మా పవత్తియా మూలభూతం అవిజ్జం ఆదిం కత్వా సభావధమ్మానం పదట్ఠానం ఆసన్నకారణం నిద్ధారేన్తో అవిజ్జాయ సభావం నిద్దిసతి ‘‘సబ్బధమ్మయాథావఅసమ్పటివేధలక్ఖణా అవిజ్జా’’తి. తస్సత్థో – సబ్బేసం ధమ్మానం అవిపరీతసభావో న సమ్పటివిజ్ఝీయతి ఏతేనాతి సబ్బధమ్మయాథావఅసమ్పటివేధో. సో లక్ఖణం ఏతిస్సాతి సా తథా వుత్తా. ఏతేన ధమ్మసభావప్పటిచ్ఛాదనలక్ఖణా అవిజ్జాతి వుత్తం హోతి. అథ వా సమ్మా పటివేధో సమ్పటివేధో. తస్స పటిపక్ఖో అసమ్పటివేధో. కత్థ పన సో సమ్పటివేధస్స పటిపక్ఖోతి ఆహ – ‘‘సబ్బ…పే… లక్ఖణా’’తి. యస్మా పన అసుభే సుభన్తిఆదివిపల్లాసే సతి తత్థ సమ్మోహో ఉపరూపరి జాయతియేవ న హాయతి, తస్మా ‘‘తస్సా విపల్లాసా పదట్ఠాన’’న్తి వుత్తం.
పియరూపం సాతరూపన్తి పియాయితబ్బజాతియం ఇట్ఠజాతియఞ్చ పదట్ఠానం. ‘‘యం లోకే పియరూపం సాతరూపం ఏత్థేసా తణ్హా ఉప్పజ్జమానా ఉప్పజ్జతీ’’తి (దీ. ని. ౨.౪౦౦; మ. ని. ౧.౧౩౩; విభ. ౨౦౩) హి వుత్తం. అదిన్నాదానన్తి అదిన్నాదానచేతనా. సా హి ఏకవారం ఉప్పన్నాపి అనాదీనవదస్సితాయ లోభస్స ఉప్పత్తికారణం హోతీతి తస్స పదట్ఠానం వుత్తం. దోసస్స పాణాతిపాతో పదట్ఠానం, మోహస్స మిచ్ఛాపటిపదా పదట్ఠానన్తి ఏత్థాపి ఇమినావ నయేన అత్థో వేదితబ్బో. వణ్ణసణ్ఠానబ్యఞ్జనగ్గహణలక్ఖణాతి నిమిత్తానుబ్యఞ్జనగ్గహణలక్ఖణా. సుఖసఞ్ఞాయ ఫస్సస్స ఉపగమనలక్ఖణతా ఫస్సపచ్చయతావ వుత్తా. ‘‘ఫుట్ఠో సఞ్జానాతీ’’తి (సం. ని. ౪.౯౩) హి వుత్తం. అస్సాదోతి తణ్హా. సఙ్ఖతలక్ఖణాని ఉప్పాదవయఞ్ఞథత్తాని. యేభుయ్యేన నిచ్చగ్గహణం విఞ్ఞాణాధీనన్తి నిచ్చసఞ్ఞాయ విఞ్ఞాణపదట్ఠానతా వుత్తా. తథా హి సో భిక్ఖు తంయేవ విఞ్ఞాణం సన్ధావతి సంసరతీతి విఞ్ఞాణవిసయమేవ అత్తనో నిచ్చగ్గాహం పవేదేసి. పఞ్చన్నం ఖన్ధానం యది అనిచ్చతా దుక్ఖతా చ సుదిట్ఠా, అత్తసఞ్ఞా సుఖసఞ్ఞా అనవకాసాతి ఆహ – ‘‘అనిచ్చసఞ్ఞాదుక్ఖసఞ్ఞాఅసమనుపస్సనలక్ఖణా అత్తసఞ్ఞా’’తి. ‘‘యదనిచ్చం తం దుక్ఖం, యం దుక్ఖం తదనత్తా’’తి (సం. ని. ౩.౧౫) హి వుత్తం.
యేభుయ్యేన అత్తాభినివేసో అరూపధమ్మేసూతి ఆహ – ‘‘తస్సా నామకాయో పదట్ఠాన’’న్తి. సబ్బం నేయ్యన్తి చత్తారి సచ్చాని చతుసచ్చవినిముత్తస్స ఞేయ్యస్స అభావతో. చిత్తవిక్ఖేపపటిసంహరణం ఉద్ధచ్చవిక్ఖమ్భనం. అసుభాతి అసుభానుపస్సనా, పటిభాగనిమిత్తభూతా అసుభా ఏవ వా, తణ్హాపటిపక్ఖత్తా సమథస్స అసుభా పదట్ఠానన్తి వుత్తం. అభిజ్ఝాయ తనుకరణతో అదిన్నాదానావేరమణీ అలోభస్స పదట్ఠానన్తి వుత్తా. తథా బ్యాపాదస్స తనుకరణతో పాణాతిపాతావేరమణీ అదోసస్స పదట్ఠానన్తి వుత్తా. వత్థుఅవిప్పటిపత్తి విసయసభావపటివేధో, సమ్మాపటిపత్తి సీలసమాధిసమ్పదానం నిబ్బిదాఞాణేన అనభిరతిఞాణమేవ వా తథా పవత్తం. సబ్బాపి వేదనా దుక్ఖదుక్ఖతాదిభావతో దుక్ఖన్తి కత్వా వుత్తం – ‘‘దుక్ఖసఞ్ఞాయ వేదనా పదట్ఠాన’’న్తి. ధమ్మసఞ్ఞాతి ధమ్మమత్తన్తి సఞ్ఞా.
సత్తానం కాయే అవీతరాగతా పఞ్చన్నం అజ్ఝత్తికాయతనానం వసేన హోతీతి ఆహ – ‘‘పఞ్చిన్ద్రియాని రూపీని రూపరాగస్స పదట్ఠాన’’న్తి. కాయో హి ఇధ రూపన్తి అధిప్పేతో. విసేసతో ఝాననిస్సయభూతే మనాయతనే చ నికన్తి హోతీతి ఆహ – ‘‘ఛట్ఠాయతనం భవరాగస్స పదట్ఠాన’’న్తి. ఏదిసం మా రూపం నిబ్బత్తతు, మా ఏదిసీ వేదనాతి ఏవం పవత్తా రూపాదిఅభినన్దనా నిబ్బత్తభవానుపస్సితా. ఞాణదస్సనస్సాతి కమ్మస్సకతఞ్ఞాణదస్సనస్స. యోనిసోమనసికారవతో హి పుబ్బేనివాసానుస్సతి కమ్మస్సకతఞ్ఞాణస్స కారణం హోతి, న అయోనిసో ఉమ్ముజ్జన్తస్స. ఇమస్స చ అత్థస్స విభావనత్థం మహానారదకస్సపజాతకం (జా. ౨.౨౨.౧౧౫౩ ఆదయో), బ్రహ్మజాలే (దీ. ని. ౧.౩౮ ఆదయో) ఏకచ్చసస్సతవాదో చ ఉదాహరితబ్బో. ‘‘ఓకప్పనలక్ఖణా’’తిఆదినా సద్ధాపసాదానం విసేసం దస్సేతి. సో పన సద్ధాయయేవ అవత్థావిసేసో దట్ఠబ్బో. తత్థ ఓకప్పనం సద్దహనవసేన ఆరమ్మణస్స ఓగాహణం నిచ్ఛయో. అనావిలతా అస్సద్ధియాపగమేన చిత్తస్స అకాలుస్సియతా. అభిపత్థియనా సద్దహనమేవ. అవేచ్చపసాదో పఞ్ఞాసహితో ఆయతనగతో అభిప్పసాదో. అపిలాపనం అసమ్మోసో నిముజ్జిత్వా వియ ఆరమ్మణస్స ఓగాహణం వా, ఏత్థ చ సద్ధాదీనం పసాదసద్ధాసమ్మప్పధానసతిపట్ఠానఝానఙ్గాని యథాక్కమం పదట్ఠానన్తి వదన్తేన అవత్థావిసేసవసేన పదట్ఠానభావో వుత్తోతి దట్ఠబ్బం. సతిసమాధీనం వా కాయాదయో సతిపట్ఠానాతి. వితక్కాదయో చ ఝానానీతి పదట్ఠానభావేన వుత్తా.
అస్సాదమనసికారో సంయోజనీయేసు ధమ్మేసు అస్సాదానుపస్సితా. పునబ్భవవిరోహణాతి పునబ్భవాయ విరోహణా, పునబ్భవనిబ్బత్తనారహతా విపాకధమ్మతాతి అత్థో. ఓపపచ్చయికనిబ్బత్తిలక్ఖణన్తి ఉపపత్తిభవభావేన నిబ్బత్తనసభావం. నామకాయరూపకాయసఙ్ఘాతలక్ఖణన్తి అరూపరూపకాయానం సమూహియభావం. ఇన్ద్రియవవత్థానన్తి చక్ఖాదీనం ఛన్నం ఇన్ద్రియానం వవత్థితభావో. ఓపపచ్చయికన్తి ఉపపత్తిక్ఖన్ధనిబ్బత్తకం. ఉపధీతి అత్తభావో. అత్తనో పియస్స మరణం చిన్తేన్తస్స బాలస్స యేభుయ్యేన సోకో ఉప్పజ్జతీతి మరణం సోకస్స పదట్ఠానన్తి వుత్తం. ఉస్సుక్కం చేతసో సన్తాపో. ఓదహనన్తి అవదహనం. అత్తనో నిస్సయస్స సన్తపనమేవ భవస్సాతి వుత్తం భవం దస్సేతుం ‘‘ఇమానీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ భవస్స అఙ్గాని భవసఙ్ఖాతాని చ అఙ్గాని భవఙ్గాని. తేసు కిలేసా భవస్స అఙ్గాని. కమ్మవిపాకవట్టం భవసఙ్ఖాతాని అఙ్గాని. సమగ్గానీతి సబ్బాని. ఖన్ధాయతనాదీనం అపరాపరుప్పత్తిసంసరణం సంసారో. తస్స పురిమపురిమజాతినిప్ఫన్నం కిలేసాదివట్టం కారణన్తి ఆహ – ‘‘భవో సంసారస్స పదట్ఠాన’’న్తి. సమ్పాపకహేతుభావం సన్ధాయ ‘‘మగ్గో నిరోధస్స పదట్ఠాన’’న్తి వుత్తం.
కమ్మట్ఠానోగాహకస్స ఓతరణట్ఠానతాయ బహుస్సుతో తిత్థం నామ, తస్స సమ్మాపయిరుపాసనా తిత్థఞ్ఞుతా. ధమ్మూపసఞ్హితం పామోజ్జం పీతం నామ, సప్పాయధమ్మస్సవనేన తం ఉప్పాదేత్వా కమ్మట్ఠానస్స బ్రూహనా పీతఞ్ఞుతా, భావనాయ థోకమ్పి లయాపత్తియా ఉద్ధంపత్తియా చ జాననా పత్తఞ్ఞుతా. అత్తనో పఞ్చహి పధానియఙ్గేహి సమన్నాగతస్స జాననా అత్తఞ్ఞుతా, తేసు పురిమానం పురిమానం పచ్ఛిమస్స పచ్ఛిమస్స పదట్ఠానభావో సువిఞ్ఞేయ్యో ఏవ. కతపుఞ్ఞస్సేవ పతిరూపదేసవాసో సమ్భవతి, న ఇతరస్సాతి ‘‘పుబ్బేకతపుఞ్ఞతా పతిరూపదేసవాసస్స పదట్ఠాన’’న్తి వుత్తం. యథాభూతఞాణదస్సనం సహ అధిట్ఠానేన తరుణవిపస్సనా. నిబ్బిదాతి బలవవిపస్సనా. విరాగోతి మగ్గో. విముత్తీతి ఫలం. ఏవన్తి యదిదం ‘‘తస్సా విపల్లాసా పదట్ఠాన’’న్తిఆదినా అవిజ్జాదీనం పదట్ఠానం దస్సితం, ఇమినా నయేన అథాపి యో కోచి ఉపనిస్సయో బలవపచ్చయోతి యో కోచి అవసేసపచ్చయో, సబ్బో సో పదట్ఠానం కారణన్తి వేదితబ్బం. ‘‘ఏవం యా కాచి ఉపనిసా యోగతో చ పచ్చయతో చా’’తిపి పఠన్తి. తత్థ ఉపనిసాతి కారణం, యోగతోతి యుత్తితో, పచ్చయతోతి పచ్చయభావమత్తతోతి అత్థో వేదితబ్బో. యం పనేత్థ అత్థతో న విభత్తం, తం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.
పదట్ఠానహారవిభఙ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫. లక్ఖణహారవిభఙ్గవణ్ణనా
౨౩. తత్థ కతమో లక్ఖణో హారోతిఆది లక్ఖణహారవిభఙ్గో. తత్థ కిం లక్ఖయతీతి లక్ఖణహారస్స విసయం పుచ్ఛతి. ‘‘యే ధమ్మా’’తిఆదినా లక్ఖణహారం సఙ్ఖేపతో దస్సేత్వా తం ఉదాహరణేహి విభజితుం ‘‘చక్ఖు’’న్తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ ‘‘వధకట్ఠేన ఏకలక్ఖణానీ’’తి ఇమినా అనవట్ఠితభావాదినాపి ఏకలక్ఖణతా వుత్తా ఏవాతి దట్ఠబ్బం.
ఏవం ఆయతనవసేన ఏకలక్ఖణతం దస్సేత్వా ఇదాని ఖన్ధాదివసేన దస్సేతుం ‘‘అతీతే, రాధ, రూపే అనపేక్ఖో హోతీ’’తిఆది సుత్తం ఆభతం. యమకోవాదసుత్తే (సం. ని. ౩.౮౫) వధకట్ఠేన ఏకలక్ఖణా వుత్తాతి తస్మిం సుత్తే ‘‘వధకం రూపం వధకం రూపన్తి యథాభూతం నప్పజానాతీ’’తిఆదినా ఆగతత్తా వుత్తం. ఇతీతి ఏవం, ఇమిస్సం గాథాయం కాయగతాయ సతియా వుత్తాయ సతి వేదనాగతా సతి చిత్తగతా సతి ధమ్మగతా చ సతి వుత్తా భవతి సతిపట్ఠానభావేన ఏకలక్ఖణత్తాతి అధిప్పాయో. దిట్ఠన్తిఆదీనం అత్థం పరతో వణ్ణయిస్సామ.
కాయే కాయానుపస్సీ విహరాహీతి ఏత్థ కాయేతి రూపకాయే. రూపకాయో హి ఇధ అఙ్గపచ్చఙ్గానం కేసాదీనఞ్చ సమూహట్ఠేన కాయోతి అధిప్పేతో. యథా చ సమూహట్ఠేన, ఏవం కుచ్ఛితానం ఆయట్ఠేన. కుచ్ఛితానఞ్హి పరమజేగుచ్ఛానం సో ఆయోతిపి కాయో, ఆయోతి ఉప్పత్తిదేసో. తత్రాయం వచనత్థో – ఆయన్తి తతోతి ఆయో. కే ఆయన్తి? కుచ్ఛితా కేసాదయో, ఇతి కుచ్ఛితానం ఆయోతి కాయో.
కాయానుపస్సీతి కాయం అనుపస్సనసీలో, కాయం వా అనుపస్సమానో. ‘‘కాయే’’తి చ వత్వా పున ‘‘కాయానుపస్సీ’’తి దుతియం కాయగ్గహణం అసమ్మిస్సతో వవత్థానఘనవినిబ్భోగాదిదస్సనత్థం. తేన న కాయే వేదనానుపస్సీ చిత్తధమ్మానుపస్సీ వా, అథ ఖో కాయానుపస్సీ ఏవాతి కాయసఙ్ఖాతే వత్థుస్మిం కాయానుపస్సనాకారస్సేవ దస్సనేన అసమ్మిస్సతో వవత్థానం దస్సితం హోతి. తథా న కాయే అఙ్గపచ్చఙ్గవినిముత్తఏకధమ్మానుపస్సీ, నాపి కేసలోమాదివినిముత్తఇత్థిపురిసానుపస్సీ.
యోపి చేత్థ కేసలోమాదికో భూతుపాదాయసమూహసఙ్ఖాతో కాయో, తత్థపి న భూతుపాదాయవినిముత్తఏకధమ్మానుపస్సీ, అథ ఖో రథసమ్భారానుపస్సకో వియ అఙ్గపచ్చఙ్గసమూహానుపస్సీ, నగరావయవానుపస్సకో వియ కేసలోమాదిసమూహానుపస్సీ, కదలిక్ఖన్ధపత్తవట్టివినిబ్భుజ్జకో వియ రిత్తముట్ఠివినివేఠకో వియ చ భూతుపాదాయసమూహానుపస్సీ ఏవాతి నానప్పకారతో సమూహవసేనేవ కాయసఙ్ఖాతస్స వత్థునో దస్సనేన ఘనవినిబ్భోగో దస్సితో హోతి. న హేత్థ యథావుత్తసమూహవినిముత్తో కాయో వా అఞ్ఞో వా కోచి ధమ్మో దిస్సతి, యథావుత్తధమ్మసమూహమత్తే ఏవ పన తథా తథా సత్తా మిచ్ఛాభినివేసం కరోన్తి. తేనాహు పోరాణా –
‘‘యం పస్సతి న తం దిట్ఠం, యం దిట్ఠం తం న పస్సతి;
అపస్సం బజ్ఝతే మూళ్హో, బజ్ఝమానో న ముచ్చతీ’’తి. (దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౩౭౩; మ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౦౬; పటి. మ. అట్ఠ. ౧.౧.౩౬; మహాని. అట్ఠ. ౩);
ఘనవినిబ్భోగాదిదస్సనత్థన్తి ఆదిసద్దేన అయమత్థో వేదితబ్బో. అయఞ్హి ఏతస్మిం కాయే కాయానుపస్సీయేవ, న అఞ్ఞధమ్మానుపస్సీ.
ఇదం వుత్తం హోతి – యథా అనుదకభూతాయపి మరీచియా ఉదకానుపస్సినో హోన్తి, న ఏవం అనిచ్చదుక్ఖానత్తఅసుభభూతే ఏవ ఇమస్మిం కాయే నిచ్చసుఖఅత్తసుభభావానుపస్సీ, అథ ఖో కాయానుపస్సీ అనిచ్చదుక్ఖఅనత్తఅసుభాకారసమూహానుపస్సీతి అత్థో. అథ వా య్వాయం మహాసతిపట్ఠానే (దీ. ని. ౨.౩౭౪ ఆదయో) అస్సాసపస్సాసాదిచుణ్ణికజాతఅట్ఠికపరియోసానో కాయో వుత్తో, యో చ ‘‘ఇధేకచ్చో పథవీకాయం అనిచ్చతో అనుపస్సతి, ఆపోకాయం తేజోకాయం వాయోకాయం కేసకాయం…పే… అట్ఠిమిఞ్జకాయ’’న్తి పటిసమ్భిదాయం (పటి. మ. ౩.౩౪ ఆదయో) కాయో వుత్తో, తస్స సబ్బస్స ఇమస్మింయేవ కాయే అనుపస్సనతో కాయే కాయానుపస్సీతి ఏవమ్పేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో.
అథ వా కాయే అహన్తి వా మమన్తి వా గహేతబ్బస్స కస్సచి అననుపస్సనతో, తస్స పన కేసలోమాదికస్స నానాధమ్మసమూహస్స అనుపస్సనతో కాయే కేసాదిధమ్మసమూహసఙ్ఖాతే కాయానుపస్సీతి అత్థో దట్ఠబ్బో. అపి చ ‘‘ఇమస్మిం కాయే అనిచ్చతో అనుపస్సతి నో నిచ్చతో’’తిఆదినా అనుక్కమేన పటిసమ్భిదాయం (పటి. మ. ౩.౩౪ ఆదయో) ఆగతనయస్స సబ్బస్సేవ అనిచ్చలక్ఖణాదికస్స ఆకారసమూహసఙ్ఖాతస్స కాయస్స అనుపస్సనతో కాయే కాయానుపస్సీతి అత్థో.
విహరాహీతి వత్తాహి. ఆతాపీతి తీసు భవేసు కిలేసే ఆతాపేతీతి ఆతాపో, సో అస్స అత్థీతి ఆతాపీ. సమ్పజానోతి సమ్పజఞ్ఞసఙ్ఖాతేన ఞాణేన సమన్నాగతో. సతిమాతి కాయపరిగ్గాహికాయ సతియా సమన్నాగతో. అయం పన యస్మా సతియా ఆరమ్మణం పరిగ్గహేత్వా పఞ్ఞాయ అనుపస్సతి, న హి సతివిరహితా అనుపస్సనా అత్థి, తేనేవాహ – ‘‘సతిఞ్చ ఖ్వాహం, భిక్ఖవే, సబ్బత్థికం వదామీ’’తి (సం. ని. ౫.౨౩౪). అనాతాపినో చ అన్తో సఙ్కోచో అన్తరాయకరో హోతి, కమ్మట్ఠానం న సమ్పజ్జతి. తస్మా యేసం ధమ్మానం ఆనుభావేన తం సమ్పజ్జతి, తం దస్సనత్థం ‘‘ఆతాపీ’’తిఆది వుత్తం.
తత్థ వినేయ్యాతి తదఙ్గవినయేన వా విక్ఖమ్భనవినయేన వా వినయిత్వా. లోకేతి తస్మింయేవ కాయే. కాయో హి ఇధ లుజ్జనపలుజ్జనట్ఠేన లోకోతి అధిప్పేతో. అభిజ్ఝాగ్గహణేన చేత్థ కామచ్ఛన్దో, దోమనస్సగ్గహణేన బ్యాపాదో గహితోతి నీవరణేసు బలవధమ్మద్వయప్పహానదస్సనేన నీవరణప్పహానం వుత్తన్తి కాయానుపస్సనాసతిపట్ఠానస్స పహానఙ్గం దస్సితం. ‘‘ఆతాపీ’’తిఆదినా పన సమ్పయోగఙ్గం దస్సితన్తి ఇమమత్థం దస్సేతుం ‘‘ఆతాపీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ అభిజ్ఝాదోమనస్సానం సమథో ఉజుపటిపక్ఖోతి అభిజ్ఝాదోమనస్సవినయో వుచ్చమానో సమాధిన్ద్రియం దీపేతీతి ఆహ – ‘‘వినేయ్య లోకే అభిజ్ఝాదోమనస్సన్తి సమాధిన్ద్రియ’’న్తి (సం. ని. అట్ఠ. ౩.౫.౩౬౭). ఏకలక్ఖణత్తా చతున్నం ఇన్ద్రియానన్తి యథా వీరియపఞ్ఞాసమాధిన్ద్రియేహి కాయానుపస్సనాసతిపట్ఠానం ఇజ్ఝతి, ఏవం వేదనాచిత్తధమ్మానుపస్సనాసతిపట్ఠానానిపి తేహి ఇజ్ఝన్తీతి చతుసతిపట్ఠానసాధనే ఇమేసం ఇన్ద్రియానం సభావభేదాభావతో సమానలక్ఖణత్తా ఇతరాని సతిపట్ఠానానిపి వుత్తాని ఏవ హోన్తీతి అత్థో.
౨౪. ఇదాని సతిపట్ఠానేసు గహితేసు సబ్బేసం బోధిపక్ఖియధమ్మానం గహితభావం దస్సేతుం ‘‘చతూసు సతిపట్ఠానేసూ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ బోధఙ్గమాతి బోధం అరియమగ్గఞాణం గచ్ఛన్తీతి బోధఙ్గమా. యథావుత్తస్స బోధస్స పక్ఖే భవాతి బోధిపక్ఖియా. నేయ్యానికలక్ఖణేనాతి ఏత్థ నిమిత్తతో పవత్తతో చ వుట్ఠానం నియ్యానం, నియ్యానే నియుత్తాతి నేయ్యానికా, యథా దోవారికోతి. నియ్యానసఙ్ఖాతం వా ఫలం అరహన్తీతి నేయ్యానికా. నియ్యానం పయోజనం ఏతేసన్తి వా నేయ్యానికా. ‘‘నియ్యానికా’’తిపి పాఠో, తత్థ నియ్యానం ఏతేసం అత్థీతి నియ్యానికాతి అత్థో. ‘‘నియ్యానియా’’తిపి పాఠో, తస్స నియ్యన్తీతి నియ్యానియాతి అత్థో దట్ఠబ్బో. నియ్యానికలక్ఖణేనాతి నియ్యానికసభావేన.
ఏవం అకుసలాపి ధమ్మాతి యథా కుసలా ధమ్మా ఏకలక్ఖణభావేన నిద్ధారితా, ఏవం అకుసలాపి ధమ్మా ఏకలక్ఖణట్ఠేన నిద్ధారేతబ్బా. కథం? పహానేకట్ఠతావసేనాతి దస్సేన్తో ‘‘పహానం అబ్భత్థం గచ్ఛన్తీ’’తి ఆహ. ఇదాని తం పహానం దస్సేతుం ‘‘చతూసు సతిపట్ఠానేసూ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ కాయానుపస్సనాదీసు చతూసు సతిపట్ఠానేసు భావియమానేసు అసుభే సుభన్తిఆదయో చత్తారో విపల్లాసా పహీయన్తి, కబళీకారాహారాదయో చత్తారో ఆహారా చస్స పరిఞ్ఞం గచ్ఛన్తి, తేసం పరిజాననస్స పరిబన్ధినో కామరాగాదయో బ్యన్తీకతా హోన్తీతి అత్థో, కస్మా? తేహి పహాతబ్బభావేన ఏకలక్ఖణత్తాతి. ఏవం సబ్బత్థ అత్థో యోజేతబ్బో. తేనేవాహ – ‘‘ఏవం అకుసలాపి ధమ్మా ఏకలక్ఖణత్తా పహానం అబ్భత్థం గచ్ఛన్తీ’’తి.
ఇదాని అఞ్ఞేనపి పరియాయేన లక్ఖణహారస్స ఉదాహరణాని దస్సేతుం ‘‘యత్థ వా పనా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ యత్థాతి యస్సం దేసనాయం. వా-సద్దో వికప్పత్థో. పనాతి పదపూరణో. రూపిన్ద్రియన్తి రుప్పనసభావం అట్ఠవిధం ఇన్ద్రియం. తత్థాతి తస్సం దేసనాయం. రూపధాతూతి రుప్పనసభావా దస ధాతుయో. రూపాయతనన్తి రుప్పనసభావం దసాయతనం, రూపీని దసాయతనానీతి అత్థో. రుప్పనలక్ఖణేన ఏకలక్ఖణత్తా ఇమాని దేసితానీతి అధిప్పాయో. దేసితం తత్థ సుఖిన్ద్రియం సోమనస్సిన్ద్రియం సుఖవేదనాభావేన ఏకలక్ఖణత్తాతి అధిప్పాయో.
దుక్ఖసముదయో చ అరియసచ్చన్తి ఇదం అకుసలస్స సోమనస్సస్స వసేన వుత్తం, సాసవకుసలస్సాపి వసేన యుజ్జతి ఏవ. సబ్బో చ పటిచ్చసముప్పాదో దేసితోతి సమ్బన్ధో. అవిజ్జానుసయితత్తా అదుక్ఖమసుఖాయ వేదనాయ. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘అదుక్ఖమసుఖాయ వేదనాయ అవిజ్జానుసయో అనుసేతీ’’తి (మ. ని. ౧.౪౬౫). తథా చ వుత్తం ‘‘అదుక్ఖమసుఖాయ హి వేదనాయ అవిజ్జా అనుసేతీ’’తి. ఏతేన అదుక్ఖమసుఖావేదనాగ్గహణేన అవిజ్జా గహితాతి దస్సేతి. సతి చ అవిజ్జాగ్గహణే సబ్బో పటిచ్చసముప్పాదో దేసితోతి దస్సేతుం ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా’’తిఆది వుత్తం. సో చాతి ఏత్థ చ-సద్దో బ్యతిరేకత్థో, తేన సో పటిచ్చసముప్పాదో అనులోమపటిలోమవసేన దువిధోతి ఇమం వక్ఖమానవిసేసం జోతేతి. తేసు అనులోమతో పటిచ్చసముప్పాదో యథాదస్సితో సరాగసదోససమోహసంకిలేసపక్ఖేన హాతబ్బోతి వుత్తో, పటిలోమతో పన పటిచ్చసముప్పాదో యో ‘‘అవిజ్జాయత్వేవ అసేసవిరాగనిరోధా’’తిఆదినా పాళియం (మ. ని. ౩.౧౨౬; మహావ. ౧) వుత్తో, తం సన్ధాయ ‘‘వీతరాగవీతదోసవీతమోహఅరియధమ్మేహి హాతబ్బో’’తి వుత్తం.
ఇదాని ఏకలక్ఖణతావిభావనేన లక్ఖణహారయోజనాయ నయం దస్సేతుం ‘‘ఏవం యే ధమ్మా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ కిచ్చతోతి పథవీఆదీనం ఫస్సాదీనఞ్చ రూపారూపధమ్మానం సన్ధారణసఙ్ఘట్టనాదికిచ్చతో, తేసం తేసం వా పచ్చయధమ్మానం తంతంపచ్చయుప్పన్నధమ్మస్స పచ్చయభావసఙ్ఖాతకిచ్చతో. లక్ఖణతోతి కక్ఖళఫుసనాదిసభావతో. సామఞ్ఞతోతి రుప్పననమనాదితో అనిచ్చతాదితో ఖన్ధాయతనాదితో చ. చుతూపపాతతోతి సఙ్ఖతధమ్మానం భఙ్గతో ఉప్పాదతో చ, సమాననిరోధతో సమానుప్పాదతో చాతి అత్థో. ఏత్థ చ సహచరణం సమానహేతుతా సమానఫలతా సమానభూమితా సమానవిసయతా సమానారమ్మణతాతి ఏవమాదయోపి చ-సద్దేన సఙ్గహితాతి దట్ఠబ్బం. సేసం ఉత్తానత్థమేవ.
లక్ఖణహారవిభఙ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.