౩. యుత్తిహారవిభఙ్గవణ్ణనా

౧౮. తత్థ కతమో యుత్తిహారోతిఆది యుత్తిహారవిభఙ్గో. తత్థ కిం యోజయతీతి యుత్తిహారస్స విసయం పుచ్ఛతి. కో పనేతస్స విసయో? అతథాకారేన గయ్హమానా సుత్తత్థా విసయో, తే హి తేన సాతిసయం యాథావతో యుత్తినిద్ధారణేన యోజేతబ్బా. ఇతరేసుపి అయం హారో ఇచ్ఛితో ఏవ. తం పన భూతకథనమత్తం హోతి. యస్మా పనాయం యుత్తిగవేసనా నామ న మహాపదేసేన వినా, తస్మా యుత్తిహారం విభజన్తో తస్స లక్ఖణం తావ ఉపదిసితుం ‘‘చత్తారో మహాపదేసా’’తిఆదిమాహ.

తత్థ మహాపదేసాతి మహాఅపదేసా, బుద్ధాదయో మహన్తే అపదిసిత్వా వుత్తాని మహాకారణానీతి అత్థో. అథ వా మహాపదేసాతి మహాఓకాసా, మహన్తాని ధమ్మస్స పతిట్ఠానానీతి వుత్తం హోతి. తత్రాయం వచనత్థో – అపదిస్సతీతి అపదేసో, బుద్ధో అపదేసో ఏతస్సాతి బుద్ధాపదేసో. ఏస నయో సేసేసుపి. ‘‘సమ్ముఖా మేతం భగవతో సుత’’న్తిఆదినా కేనచి ఆభతస్స గన్థస్స ధమ్మోతి వా అధమ్మోతి వా వినిచ్ఛయనే కారణం. కిం పన తన్తి? తస్స తథా ఆభతస్స సుత్తోతరణాది ఏవ. యది ఏవం కథం చత్తారోతి? అపదిసితప్పభేదతో. ధమ్మస్స హి ద్వే సమ్పదాయో భగవా సావకా చ. తేసు సావకా సఙ్ఘగణపుగ్గలవసేన తివిధా. ‘‘ఏవమముమ్హా మయాయం ధమ్మో పటిగ్గహితో’’తి అపదిసితబ్బానం భేదేన చత్తారో. తేనాహ – ‘‘బుద్ధాపదేసో…పే… ఏకత్థేరాపదేసో’’తి. తాని పదబ్యఞ్జనానీతి కేనచి ఆభతసుత్తస్స పదాని బ్యఞ్జనాని చ, అత్థపదాని చేవ బ్యఞ్జనపదాని చాతి అత్థో. సంవణ్ణకేన వా సంవణ్ణనావసేన ఆహరియమానాని పదబ్యఞ్జనాని. సుత్తే ఓతారయితబ్బానీతి సుత్తే అనుప్పవేసితబ్బాని. సన్దస్సయితబ్బానీతి సంసన్దేతబ్బాని. ఉపనిక్ఖిపితబ్బానీతి పక్ఖిపితబ్బాని.

సుత్తాదీని దస్సేతుం ‘‘కతమస్మి’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థ యస్మా భగవతో వచనం ఏకగాథామత్తమ్పి సచ్చవినిముత్తం నత్థి, తస్మా సుత్తేతి పదస్స అత్థం దస్సేతుం ‘‘చతూసు అరియసచ్చేసూ’’తి వుత్తం. అట్ఠకథాయం పన తీణి పిటకాని సుత్తన్తి వుత్తం, తం ఇమినా నేత్తివచనేన అఞ్ఞదత్థు సంసన్దతి చేవ సమేతి చాతి దట్ఠబ్బం. యావదేవ అనుపాదాపరినిబ్బానత్థా భగవతో దేసనా, సా ఏకన్తేన రాగాదికిలేసవూపసమం వదతీతి వినయేతిపదస్స అత్థం దస్సేన్తో ‘‘రాగవినయే’’తిఆదిమాహ. వినయోతి హి కారణం రాగాదివూపసమనిమిత్తం ఇధాధిప్పేతం. యథాహ –

‘‘యే ఖో త్వం, గోతమి, ధమ్మే జానేయ్యాసి, ఇమే ధమ్మా సరాగాయ సంవత్తన్తి నో విరాగాయ, సఞ్ఞోగాయ సంవత్తన్తి నో విసఞ్ఞోగాయ, ఆచయాయ సంవత్తన్తి నో అపచయాయ, మహిచ్ఛతాయ సంవత్తన్తి నో అప్పిచ్ఛతాయ, అసన్తుట్ఠియా సంవత్తన్తి నో సన్తుట్ఠియా, సఙ్గణికాయ సంవత్తన్తి నో పవివేకాయ, కోసజ్జాయ సంవత్తన్తి నో వీరియారమ్భాయ, దుబ్భరతాయ సంవత్తన్తి నో సుభరతాయ, ఏకంసేన గోతమి ధారేయ్యాసి ‘నేసో ధమ్మో, నేసో వినయో, నేతం సత్థుసాసన’న్తి. యే చ ఖో త్వం, గోతమి, ధమ్మే జానేయ్యాసి ఇమే ధమ్మా విరాగాయ సంవత్తన్తి నో సరాగాయ, విసఞ్ఞోగాయ సంవత్తన్తి నో సఞ్ఞోగాయ, అపచయాయ సంవత్తన్తి నో ఆచయాయ, అప్పిచ్ఛతాయ సంవత్తన్తి నో మహిచ్ఛతాయ, సన్తుట్ఠియా సంవత్తన్తి నో అసన్తుట్ఠియా పవివేకాయ సంవత్తన్తి నో సఙ్గణికాయ, వీరియారమ్భాయ సంవత్తన్తి నో కోసజ్జాయ, సుభరతాయ సంవత్తన్తి నో దుబ్భరతాయ, ఏకంసేన గోతమి ధారేయ్యాసి ‘ఏసో ధమ్మో, ఏసో వినయో, ఏతం సత్థుసాసన’’’న్తి (చూళవ. ౪౦౬).

ధమ్మతాయన్తిపదస్స అత్థం దస్సేతుం ‘‘పటిచ్చసముప్పాదే’’తి వుత్తం. పటిచ్చసముప్పాదో హి ఠితావ సా ధాతు ధమ్మట్ఠితతా ధమ్మనియామతాతి (అ. ని. ౩.౧౩౭) వుత్తో. ‘‘ధమ్మతాయం ఉపనిక్ఖిపితబ్బానీ’’తి ఇదం పాళియం నత్థి, అత్థదస్సనవసేన పన ఇధ వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. ఏత్థ చ పవత్తిం నివత్తిం తదుపాయఞ్చ బాధకాదిభావే నియతం పరిదీపేన్తో సుత్తే ఓతరతి నామ. ఏకన్తేన రాగాదికిలేసవినయం వదన్తో వినయే సన్దిస్సతి నామ. తథా సస్సతం ఉచ్ఛేదఞ్చ వజ్జేత్వా ఏకత్తనయాదిపరిదీపనేన సభావధమ్మానం పచ్చయపచ్చయుప్పన్నభావం విభావేన్తో ధమ్మతం న విలోమేతి నామ.

ఏవంవిధో చ కామాసవాదికం ఆసవం న ఉప్పాదేతీతి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ‘‘యది చతూసు అరియసచ్చేసూ’’తిఆదిమాహ. నను చ అనులోమతో పటిచ్చసముప్పాదో పవత్తి, పటిలోమతో నివత్తీతి సో చత్తారి అరియసచ్చాని అనుపవిట్ఠో కస్మా ఇధ విసుం గహితోతి? సచ్చమేతం. ఇధ పన విసుం గహణం ధమ్మానం పచ్చయాయత్తవుత్తిదస్సనేన అనిచ్చపచ్చయలక్ఖణం అసమత్థపచ్చయలక్ఖణం నిరీహపచ్చయలక్ఖణఞ్చ విభావేత్వా తేసం ఉదయవన్తతా తతో ఏవ వయవన్తతా తదుభయేన అనిచ్చతా ఉదయబ్బయపటిపీళనేన దుక్ఖతా అనత్తతాతి తిలక్ఖణసమాయోగపరిదీపనీ సబ్బదిట్ఠిగతకుమతివిద్ధంసనీ అనఞ్ఞసాధారణా సాసనసమ్పత్తి పకాసితా హోతీతి దస్సనత్థం.

ఏత్థ చ సుత్తం సుత్తానులోమం ఆచరియవాదో అత్తనోమతీతి ఇదం చతుక్కం వేదితబ్బం – తత్థ సుత్తం నామ తిస్సో సఙ్గీతియో ఆరుళ్హాని తీణి పిటకాని. సుత్తానులోమం నామ మహాపదేసా, యం ‘‘అనులోమకప్పియ’’న్తి వుచ్చతి. ఆచరియవాదో నామ అట్ఠకథా. అత్తనోమతి నామ నయగ్గాహేన అనుబుద్ధియా అత్తనో పటిభానం. తత్థ సుత్తం అప్పటిబాహియం, తం పటిబాహన్తేన సత్థావ పటిబాహితో హోతి. అనులోమకప్పియం పన సుత్తేన సమేన్తమేవ గహేతబ్బం, న ఇతరం. ఆచరియవాదోపి సుత్తేన సమేన్తో ఏవ గహేతబ్బో, న ఇతరో. తథా అత్తనోమతి, సా పన సబ్బదుబ్బలాతి.

ఇదాని యదత్థం ఇధ చత్తారో మహాపదేసా ఆభతా, తం దస్సేతుం ‘‘చతూహి మహాపదేసేహీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ యం యన్తి యం యం అత్థజాతఞ్చ ధమ్మజాతఞ్చ. యుజ్జతీతి యథావుత్తేహి చతూహి మహాపదేసేహి యుజ్జతి. యేన యేనాతి యేన యేన కారణేన. యథా యథాతి యేన యేన పకారేన. తం తం గహేతబ్బన్తి సంవణ్ణియమానే సుత్తే ఆభతేన కారణేన పసఙ్గేన పకారేన చ సుత్తతో ఉద్ధరిత్వా సంవణ్ణనావసేన గహేతబ్బన్తి అత్థో. తేన చతుమహాపదేసావిరుద్ధాయ యుత్తియా సుత్తతో అత్థే నిద్ధారేత్వా యుత్తిహారయోజనా కాతబ్బాతి దస్సేతి.

౧౯. ఇదాని తం యుత్తినిద్ధారణం దస్సేతుం ‘‘పఞ్హం పుచ్ఛితేనా’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ కతి పదానీతి కిత్తకాని పదాని. పరియోగాహితబ్బన్తి పదస్స అత్థం దస్సేతుం ‘‘విచేతబ్బ’’న్తి వుత్తం. యత్తకాని పదాని యథాధిప్పేతం అత్థం అభివదన్తి, తత్తకాని పదాని తదత్థస్సేకస్స ఞాతుం ఇచ్ఛితత్తా ‘‘ఏకో పఞ్హో’’తి వుచ్చతి, తాని పన ఏకగాథాయం యది వా సబ్బాని పదాని యావ యది వా ఏకం పదం ఏకం అత్థం అభివదతి, ఏకోయేవ సో పఞ్హోతి ఇమమత్థం దస్సేతి ‘‘యది సబ్బానీ’’తిఆదినా. తన్తి తం పఞ్హం. అఞ్ఞాతబ్బన్తి ఆజానితబ్బం. కిం ఇమే ధమ్మాతిఆది ఆజాననాకారదస్సనం. తత్థ ధమ్మాతి పరియత్తిధమ్మా. నానత్థాతి నానా అత్థా.

పుచ్ఛాగాథాయం అయం పదత్థో – కేనస్సుబ్భాహతో లోకోతి అయం సత్తలోకో చోరో వియ చోరఘాతకేన కేన అభిహతో వధీయతీతి అత్థో. కేనస్సు పరివారితోతి మాలువలతాయ వియ నిస్సితరుక్ఖో కేన లోకో అజ్ఝోత్థటో. కేన సల్లేన ఓతిణ్ణోతి కేన విసపీతఖురప్పేన వియ సరీరబ్భన్తరనిముగ్గేన సల్లేన అనుపవిట్ఠో. కిస్స ధూపాయితోతి కిస్స కేన కారణేన ధూపాయితో సన్తాపితో లోకో. సదాతి పదం సబ్బత్థ యోజేతబ్బం. తేతి చత్తారి పదాని. పఞ్హసద్దాపేక్ఖాయ పుల్లిఙ్గనిద్దేసో. ‘‘విస్సజ్జేతీ’’తి ఏతేన విస్సజ్జనతో తయో పఞ్హాతి ఞాయతీతి దస్సేతి.

౨౦. తత్థాతి విస్సజ్జనగాథాయం దుతియపాదే వుత్తా జరా చ పఠమపాదే వుత్తం మరణఞ్చాతి ఇమాని ద్వే సఙ్ఖతస్స పఞ్చక్ఖన్ధస్స ‘‘సఙ్ఖతో’’తి లక్ఖీయతి ఏతేహీతి సఙ్ఖతలక్ఖణాని. వుత్తఞ్హేతం భగవతా – ‘‘తీణిమాని, భిక్ఖవే, సఙ్ఖతస్స సఙ్ఖతలక్ఖణాని. కతమాని తీణి? ఉప్పాదో పఞ్ఞాయతి, వయో పఞ్ఞాయతి, ఠితస్స అఞ్ఞథత్తం పఞ్ఞాయతీ’’తి (అ. ని. ౩.౪౭; కథా. ౨౧౪). తేన వుత్తం – ‘‘జరాయం ఠితస్స అఞ్ఞథత్తం, మరణం వయో’’తి. ఏత్థ చ ‘‘ఠితస్స అఞ్ఞథత్త’’న్తి ఏతేన ఖన్ధప్పబన్ధస్స పుబ్బాపరవిసేసో ఇధ జరా, న ఖణట్ఠితీతి దస్సేతి. ‘‘మరణం వయో’’తి ఇమినా చ ‘‘తిస్సో మతో, ఫుస్సో మతో’’తి ఏవం లోకే వుత్తం సమ్ముతిమరణం దస్సేతి, న ఖణికమరణం, సముచ్ఛేదమరణం వా.

ఇదాని ‘‘తే తయో పఞ్హా’’తి వుత్తమత్థం యుత్తివసేన దస్సేతుం ‘‘జరాయ చా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ యేభుయ్యేన జిణ్ణస్స మరణదస్సనతో జరామరణానం నానత్తం అసమ్పటిచ్ఛమానం పతి తేసం నానత్తదస్సనత్థం ‘‘గబ్భగతాపి హి మీయన్తీ’’తి వుత్తం. ఇదం వుత్తం హోతి – యథాధిప్పేతజరావిరహితస్స మరణస్స దస్సనతో అఞ్ఞా జరా అఞ్ఞం మరణన్తి. తేనేవాహ – ‘‘న చ తే జిణ్ణా భవన్తీ’’తి. కిఞ్చ భియ్యో? కేవలస్స మరణస్స దిట్ఠత్తా అఞ్ఞావ జరా అఞ్ఞం మరణం, యథా తం దేవానన్తి ఇమమత్థం దస్సేతి ‘‘అత్థి చ దేవాన’’న్తిఆదినా. అనుత్తరిమనుస్సధమ్మేన చ తికిచ్ఛనేన సక్కా జరాయ పటికారం కాతుం, న తథా మరణస్సాతి ఏవమ్పి జరామరణానం అత్థతో నానత్తం సమ్పటిచ్ఛితబ్బన్తి దస్సేతుం ‘‘సక్కతేవా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ సక్కతేతి సక్యతే, సక్కాతి అత్థో. పటికమ్మన్తి పటికరణం. నను చ మరణస్సాపి పటికారం కాతుం సక్కా ఇద్ధిపాదభావనాయ వసిభావే సతీతి చోదనం మనసి కత్వా ఆహ – ‘‘అఞ్ఞత్రేవ ఇద్ధిమన్తానం ఇద్ధివిసయా’’తి. వుత్తఞ్హేతం భగవతా –

‘‘యస్స కస్సచి, ఆనన్ద, చత్తారో ఇద్ధిపాదా భావితా బహులీకతా యానీకతా వత్థుకతా అనుట్ఠితా పరిచితా సుసమారద్ధా, సో ఆకఙ్ఖమానో కప్పం వా తిట్ఠేయ్య కప్పావసేసం వా’’తి (దీ. ని. ౨.౧౬౬, ౧౮౨; సం. ని. ౫.౮౨౨; కథా. ౬౨౩; ఉదా. ౫౧).

కో పనేత్థ కప్పో, కో వా కప్పావసేసోతి? కప్పోతి ఆయుకప్పో, యస్మిం తస్మిఞ్హి కాలే యం మనుస్సానం ఆయుప్పమాణం, తం పరిపుణ్ణం కరోన్తో కప్పం తిట్ఠతి నామ. ‘‘అప్పం వా భియ్యో’’తి (దీ. ని. ౨.౭; అ. ని. ౭.౭౪) వుత్తం పన వస్ససతాదితో అతిరేకం తిట్ఠన్తో కప్పావసేసం తిట్ఠతి నామ. యది ఏవం కస్మా ఇద్ధిమన్తో చేతోవసిప్పత్తా ఖీణాసవా లోకహితత్థం తథా న తిట్ఠన్తీతి? ఖన్ధసఙ్ఖాతస్స దుక్ఖభారస్స పరిఞ్ఞాతత్తా అనుస్సుక్కతాయ చ. పటిప్పస్సద్ధసబ్బుస్సుక్కా హి తే ఉత్తమపురిసాతి. వుత్తఞ్హేతం ధమ్మసేనాపతినా –

‘‘నాభినన్దామి మరణం, నాభికఙ్ఖామి జీవితం;

కాలఞ్చ పటికఙ్ఖామి, వేతనం భతకో యథా’’తి. (థేరగా. ౬౫౪; మి. ప. ౨.౨.౪);

యథా జరామరణానం అఞ్ఞమఞ్ఞం అత్థతో నానత్తం, ఏవం తేహి తణ్హాయ చ నానత్తే దస్సితే ‘‘తయో పఞ్హా’’తి ఇదం సిజ్ఝతీతి తం దస్సేతుం ‘‘యం పనా’’తిఆదిమాహ.

తత్థ యస్మా తణ్హాయ అభావేపి సతి జరామరణం లబ్భతి ఖీణాసవసన్తానే, తస్మా అఞ్ఞం జరామరణం అఞ్ఞా తణ్హాతి ఇమమత్థమాహ ‘‘దిస్సన్తి వీతరాగా జీరన్తాపి మీయన్తాపీ’’తి. నను చ తణ్హాపి జీరణభిజ్జనసభావాతి? సచ్చం, న ఇదం జరామరణం ఇధాధిప్పేతన్తి వుత్తోవాయమత్థో. ‘‘యది చా’’తిఆదినా జరామరణతో తణ్హాయ అనఞ్ఞత్తే దోసం దస్సేతి. యోబ్బనట్ఠాపి విగతతణ్హా సియుం, న ఇదం యుత్తన్తి అధిప్పాయో. జరామరణమ్పి సియా దుక్ఖస్స సముదయో తణ్హాయ అనఞ్ఞత్తే సతీతి అధిప్పాయో. న చ సియా తణ్హా దుక్ఖస్స సముదయో జరామరణతో అనఞ్ఞత్తే సతీతి భావో. న హి జరామరణం దుక్ఖస్స సముదయో, తణ్హా దుక్ఖస్స సముదయో, తస్మా వేదితబ్బం ఏతేసమత్థతో నానత్తన్తి అధిప్పాయో. యథా చ తణ్హా మగ్గవజ్ఝా, ఏవం జరామరణమ్పి సియా మగ్గవజ్ఝం తణ్హాయ అనఞ్ఞత్తే సతి. యథా చ జరామరణం న మగ్గవజ్ఝం, తథా తణ్హాపి సియాతి అయమ్పి నయో వుత్తో ఏవాతి దట్ఠబ్బం. ఇమాయ యుత్తియాతి ఇమాయ యథావుత్తాయ ఉపపత్తియా. అఞ్ఞమఞ్ఞేహీతి అఞ్ఞాహి అఞ్ఞాహి కారణూపపత్తీహి అత్థతో చే అఞ్ఞత్తం, తదఞ్ఞమ్పి బ్యఞ్జనతో గవేసితబ్బన్తి అత్థో.

ఇమేసం ధమ్మానం అత్థతో ఏకత్తన్తి ఇమమేవత్థం ‘‘న హి యుజ్జతీ’’తిఆదినా వివరతి. తణ్హాయ అధిప్పాయే అపరిపూరమానేతి ఇచ్ఛితాలాభమాహ. తేన ఇచ్ఛాతణ్హానం అత్థతో ఏకత్తం వుత్తం హోతీతి. ఏతేన న హి యుజ్జతి ఇచ్ఛాయ చ తణ్హాయ చ అత్థతో అఞ్ఞత్తన్తి. యథా ఇదం వచనం సమత్థనం హోతి, ఏవం ఇచ్ఛావిపరియాయే ఆఘాతవత్థూసు కోధో చ ఉపనాహో చ ఉప్పజ్జతీతి ఇదమ్పి సమత్థనం హోతి, న తథా జరామరణవిపరియాయేతి జరామరణతణ్హానం అత్థతో అఞ్ఞత్తమ్పి సమత్థితం హోతీతి ఏతమత్థం దస్సేతి ‘‘ఇమాయ యుత్తియా’’తిఆదినా.

యది ఇచ్ఛాతణ్హానం అత్థతో అనఞ్ఞత్తం, అథ కస్మా భగవతా ఇమిస్సా గాథాయ ద్విధా వుత్తాతి? తత్థ పరిహారమాహ ‘‘యం పనిద’’న్తిఆదినా. తత్థ యన్తి కిరియాపరామసనం. అభిలపితన్తి వుత్తం యం ఇదం అభిలపనం, ఇదం బాహిరానం రూపాదీనం వత్థూనం ఆరమ్మణవసేన, ఆరమ్మణకరణవసేన వా యోజేతబ్బం. ద్వీహి ధమ్మేహీతి ద్వీహి పకతీహి. కా పన తా పకతియోతి? అప్పత్తస్స విసయస్స ఏసనవసేన ఇచ్ఛా, పత్తస్స అప్పత్తస్స వా పాతుకామతావసేన తణ్హా, అయమేతాసం విసేసో. యదిపి ఏవం, తథాపి సబ్బా తణ్హా రూపాదివిసయం గిలిత్వా పరినిట్ఠపేత్వా గహణేన ఏకసభావా ఏవాతి దస్సేన్తో ‘‘సబ్బా హి తణ్హా అజ్ఝోసానలక్ఖణేన ఏకలక్ఖణా’’తి ఆహ. ఇదాని తమత్థం ఉపమాయ పకాసేన్తో ‘‘సబ్బో అగ్గీ’’తిఆదిమాహ, తం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

అయం పన న కేవలం తణ్హా ఆరమ్మణే పవత్తివిసేసేన ద్వీహి ఏవ నామేహి వుత్తా, అథ ఖో అనేకేహిపి పరియాయేహీతి దస్సనత్థం ‘‘ఇచ్ఛాఇతిపీ’’తిఆది వుత్తం.

తత్థ ఇచ్ఛన్తి తాయ ఆరమ్మణానీతి ఇచ్ఛా. తణ్హాయనట్ఠేన తణ్హా. పీళాజననతో దురుద్ధారణతో చ విసపీతం సల్లం వియాతి సల్లం. సన్తాపనట్ఠేన ధూపాయనా. ఆకడ్ఢనట్ఠేన సీఘసోతా సరితా వియాతి సరితా, అల్లట్ఠేన వా సరితా, ‘‘సరితాని సినేహితాని చ, సోమనస్సాని భవన్తి జన్తునో’’తి (ధ. ప. ౩౪౧) హి వుత్తం. అల్లాని చేవ సినిద్ధాని చాతి అయమేత్థ అత్థో. విసత్తికాతి విసతాతి విసత్తికా. విసటాతి విసత్తికా. విసమాతి విసత్తికా. విసాలాతి విసత్తికా. విసక్కతీతి విసత్తికా. విసంవాదికాతి విసత్తికా. విసంహరతీతి విసత్తికా. విసమూలాతి విసత్తికా. విసఫలాతి విసత్తికా. విసపరిభోగాతి విసత్తికా. విసతా వా పన సా తణ్హా రూపే సద్దే గన్ధే రసే ఫోట్ఠబ్బే ధమ్మే కులే గణే విసతా విత్థతాతి విసత్తికా.

సినేహనవసేన సినేహో. నానాగతీసు కిలమథుప్పాదనేన కిలమథో. పలివేఠనట్ఠేన లతా వియాతి లతా. ‘‘లతా ఉప్పజ్జ తిట్ఠతీ’’తి (ధ. ప. ౩౪౦) హి వుత్తం. మమన్తి మఞ్ఞనవసేన మఞ్ఞనా. దూరగతమ్పి ఆకడ్ఢిత్వా బన్ధనట్ఠేన బన్ధో. ఆసీసనట్ఠేన ఆసా. ఆరమ్మణరసం పాతుకామతావసేన పిపాసా. అభినన్దనట్ఠేన అభినన్దనా. ఇతీతి ఏవం ఆరమ్మణే పవత్తివిసేసేన అనేకేహి నామేహి గయ్హమానాపి సబ్బా తణ్హా అజ్ఝోసానలక్ఖణేన ఏకలక్ఖణాతి యథావుత్తమత్థం నిగమేతి.

పున తణ్హాయ అనేకేహి నామేహి గహితభావమేవ ‘‘యథా చా’’తిఆదినా ఉపచయేన దస్సేతి. తత్థ వేవచనేతి వేవచనహారవిభఙ్గే. ‘‘ఆసా చ పిహా’’తి గాథాయ (నేత్తి. ౩౭; పేటకో. ౧౧) అత్థం తత్థేవ వణ్ణయిస్సామ. అవిగతరాగస్సాతిఆదీసు రఞ్జనట్ఠేన రాగో, ఛన్దనట్ఠేన ఛన్దో, పియాయనట్ఠేన పేమం, పరిదహనట్ఠేన పరిదాహోతి తణ్హావ వుత్తా. తేనేవాహ – ‘‘తణ్హాయేతం వేవచన’’న్తి. ఏవం యుజ్జతీతి ఏవం ఇచ్ఛాతణ్హానం అత్థతో అనఞ్ఞత్తా ‘‘తయో పఞ్హా’’తి యం వుత్తం, తం యుజ్జతి యుత్తియా సఙ్గచ్ఛతీతి అత్థో.

౨౧. ఏవం ‘‘కేనస్సుబ్భాహతో లోకో’’తి (సం. ని. ౧.౬౬) గాథాయ ‘‘తయో పఞ్హా’’తి పఞ్హత్తయభావే యుత్తిం దస్సేత్వా ఇదాని అఞ్ఞేహి పకారేహి యుత్తిగవేసనం దస్సేన్తో ‘‘సబ్బో దుక్ఖూపచారో’’తిఆదిమాహ. తత్థ దుక్ఖూపచారోతి దుక్ఖప్పవత్తి. కామతణ్హాసఙ్ఖారమూలకోతి కామతణ్హాపచ్చయసఙ్ఖారహేతుకోతి యుజ్జతీతి అధిప్పాయో. నిబ్బిదూపచారోతి నిబ్బిదాపవత్తి కామానం విపరిణామఞ్ఞథాభావా ఉప్పజ్జమానా అనభిరతి ఞాణనిబ్బిదా చ. కామతణ్హాపరిక్ఖారమూలకోతి కామతణ్హాయ పరిక్ఖారభూతవత్థుకామహేతుకో. తత్థ అనభిరతిసఙ్ఖాతా నిబ్బిదా కామతణ్హాపరిక్ఖారమూలికా, న ఞాణనిబ్బిదాతి సబ్బో నిబ్బిదూపచారో కామతణ్హాపరిక్ఖారమూలకోతి న పన యుజ్జతీతి వుత్తం. ఇమాయ యుత్తియాతి నయం దస్సేతి. ఇదం వుత్తం హోతి – యథా పఞ్హత్తయభావే యుత్తి వుత్తా, యథా చ దుక్ఖూపచారనిబ్బిదూపచారేసు, ఏవం ఇమాయ యుత్తియా ఇమినా యోగేన నయేన అఞ్ఞమఞ్ఞేహి కారణేహి తంతంపాళిప్పదేసే అనురూపేహి అఞ్ఞథా అఞ్ఞేహి హేతూహి యుత్తి గవేసితబ్బాతి.

ఇదాని తం నయదస్సనం సంఖిత్తన్తి విత్థారతో విభజిత్వా దస్సేతుం ‘‘యథా హి భగవా’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థాయం సఙ్ఖేపత్థో – రాగదోసమోహచరితానం యథాక్కమం అసుభమేత్తాపచ్చయాకారకథా రాగాదివినయనతో సప్పాయాతి అయం సాసనయుత్తి. ఏవమవట్ఠితే యది రాగచరితస్స మేత్తాచేతోవిముత్తిం దేసేయ్య, సా దేసనా న యుజ్జతి అసప్పాయభావతో. తథా సుఖాపటిపదాదయోతి. నను చ సుఖాపటిపదాదయో పటిపత్తియా సమ్భవన్తి, న దేసనాయాతి? సచ్చమేతం, ఇధ పన రాగచరితోతి తిబ్బకిలేసో రాగచరితోతి అధిప్పేతో. తస్స దుక్ఖాయ పటిపదాయ భావనా సమిజ్ఝతి. యస్స చ దుక్ఖాయ పటిపదాయ భావనా సమిజ్ఝతి, తస్స గరుతరా అసుభదేసనా సప్పాయా, యస్స గరుతరా అసుభదేసనా సప్పాయా, న తస్స మన్దకిలేసస్స వియ లహుకతరాతి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ఆహ – ‘‘సుఖం వా పటిపదం…పే… దేసేయ్య న యుజ్జతి దేసనా’’తి. ఇమినా నయేన సేసపదేసుపి యథాసమ్భవం అత్థో వత్తబ్బో. ఏత్థ చ అయుత్తపరిహారేన యుత్తిసమధిగమోతి యుత్తివిచారణాయ అయుత్తిపి గవేసితబ్బాతి వుత్తం – ‘‘యది హి…పే… న యుజ్జతి దేసనా’’తి. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. ఏవం యం కిఞ్చీతిఆది యుత్తిహారయోజనాయ నయదస్సనమేవ.

తత్థ ఏవన్తి ఇమినా నయేన. యం కిఞ్చీతి అఞ్ఞమ్పి యం కిఞ్చి. అనులోమప్పహానన్తి పహానస్స అనురూపం, పహానసమత్థన్తి అత్థో. సుత్తే అనవసేసానం పదత్థానం అనుపదవిచారణా విచయో హారో, విచయహారసంవణ్ణనాయ నిద్ధారితేసు అత్థేసు యుత్తిగవేసనం సుకరన్తి ఆహ – ‘‘సబ్బం తం విచయేన హారేన విచినిత్వా యుత్తిహారేన యోజేతబ్బ’’న్తి. యావతికా ఞాణస్స భూమీతి సంవణ్ణేన్తస్స ఆచరియస్స యం ఞాణం యం పటిభానం, తస్స యత్తకో విసయో, తత్తకో యుత్తిహారవిచారోతి అత్థో. తం కిస్స హేతు? అనన్తనయో సమన్తభద్దకో విమద్దక్ఖమో విచిత్తదేసనో చ సద్ధమ్మోతి.

ఏవం నయదస్సనవసేనేవ యుత్తిహారయోజనా దస్సితాతి తం బ్రహ్మవిహారఫలసమాపత్తినవానుపుబ్బసమాపత్తివసిభావేహి విభజిత్వా దస్సేతుం ‘‘మేత్తావిహారిస్స సతో’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ మేత్తావిహారిస్సాతి మేత్తావిహారలాభినో. సతోతి సమానస్స, తథాభూతస్సాతి అత్థో. బ్యాపాదోతి పదోసో. చిత్తం పరియాదాయ ఠస్సతీతి చిత్తం అభిభవిస్సతి. యస్మా పన కుసలాకుసలానం ధమ్మానం అపుబ్బం అచరిమం పవత్తి నామ నత్థి, తస్మా సమాపత్తితో వుట్ఠానస్స అపరభాగేతి దస్సనత్థం ‘‘ఠస్సతీ’’తి వుత్తం. న యుజ్జతి దేసనాతి బ్యాపాదపటిపక్ఖత్తా మేత్తాయ తాదిసీ కథా న యుత్తాతి అత్థో. బ్యాపాదో పహానం అబ్భత్థం గచ్ఛతీతి యుజ్జతి దేసనాతి యథావుత్తకారణతో ఏవ అయం కథా యుత్తాతి. సేసవారేసుపి ఇమినావ నయేన అత్థో వేదితబ్బో. అనుత్తానం ఏవ వణ్ణయిస్సామ.

అనిమిత్తవిహారిస్సాతి అనిచ్చానుపస్సనాముఖేన పటిలద్ధఫలసమాపత్తివిహారస్స. నిమిత్తానుసారీతి సఙ్ఖారనిమిత్తానుసారీ. తేన తేనేవాతి నిచ్చాదీసు యం యం పహీనం, తేన తేనేవ నిమిత్తేన. అస్మీతి విగతన్తి పఞ్చసు ఉపాదానక్ఖన్ధేసు దిట్ఠిమానవసేన యం అస్మీతి మఞ్ఞితం, తం విగతం. తమేవత్థం వివరతి ‘‘అయమహమస్మీతి న సమనుపస్సామీ’’తి. విచికిచ్ఛాకథంకథాసల్లన్తి వినయకుక్కుచ్చస్సాపి కథం కథన్తి పవత్తిసబ్భావతో విచికిచ్ఛాపదేన విసేసితం. న యుజ్జతి దేసనాతి విచికిచ్ఛాయ పహానేకట్ఠభావతో న యుత్తాయం కథా.

పఠమం ఝానం సమాపన్నస్సాతి పఠమజ్ఝానసమఙ్గినో. కామరాగబ్యాపాదా విసేసాయ సంవత్తన్తీతి న యుజ్జతీతి యస్మా నీవరణేసు అప్పహీనేసు పఠమజ్ఝానస్స ఉపచారమ్పి న సమ్పజ్జతి, పగేవ ఝానం, తస్మా కామరాగబ్యాపాదా విసేసాయ దుతియజ్ఝానాయ సంవత్తన్తీతి న యుత్తాయం కథా. యథాలద్ధస్స పన పఠమజ్ఝానస్స కామరాగబ్యాపాదా పరియుట్ఠానప్పత్తా హానాయ సంవత్తన్తీతి యుజ్జతి దేసనా యుత్తా కథాతి, ఏవం సబ్బత్థ యోజేతబ్బం. అవితక్కసహగతా సఞ్ఞామనసికారా నామ సహ ఉపచారేన దుతియజ్ఝానధమ్మా, ఆరమ్మణకరణత్థో హేత్థ సహగత-సద్దో. హానాయాతి పఠమజ్ఝానతో పరిహానాయ. విసేసాయాతి దుతియజ్ఝానాయ. ఇమినా నయేన తత్థ తత్థ హానన్తి, విసేసోతి చ వుత్తధమ్మా వేదితబ్బా. వితక్కవిచారసహగతాతి పఠమజ్ఝానధమ్మా, కామావచరధమ్మా ఏవ వా. ఉపేక్ఖాసుఖసహగతాతి ఉపచారేన సద్ధిం దుతియజ్ఝానధమ్మా, తత్రమజ్ఝత్తుపేక్ఖా హి ఇధ ఉపేక్ఖాతి అధిప్పేతా. పీతిసుఖసహగతాతి సహ ఉపచారేన తతియజ్ఝానధమ్మా. ఉపేక్ఖాసతిపారిసుద్ధిసహగతాతి చతుత్థజ్ఝానధమ్మా.

సఞ్ఞూపచారాతి పటుసఞ్ఞాకిచ్చం కరోన్తా ఏవ యే కేచి చిత్తుప్పాదా, ‘‘ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనధమ్మా’’తిపి వదన్తి. సఞ్ఞావేదయితనిరోధసహగతాతి ‘‘సఞ్ఞావేదయితనిరోధం ఉపసమ్పజ్జ విహరిస్సామీ’’తి తస్స పరికమ్మవసేన పవత్తధమ్మా. తే పన యస్మా నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసమాపత్తియం ఠితేనేవ సక్కా సఞ్ఞావేదయితనిరోధం ఉపసమ్పజ్జ విహరితుం, న తతో పరిహీనేన, తస్మా నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసమాపత్తియా హానాయ సంవత్తన్తీతి న యుత్తా కథా. విసేసాయ సంవత్తన్తీతి పన యుత్తా కథాతి ఆహ – ‘‘హానాయ…పే… దేసనా’’తి. కల్లతాపరిచితన్తి సమత్థభావేన పరిచితం, యథావుత్తసమాపత్తీసు వసిభావేన పరిచితన్తి అత్థో. తేనేవాహ – ‘‘అభినీహారం ఖమతీ’’తి. సేసం సబ్బం ఉత్తానమేవ.

అపి చేత్థ అప్పటిక్కూలసఞ్ఞాముఖేన కామచ్ఛన్దో వఞ్చేతీతి యుజ్జతి. పటిక్కూలసఞ్ఞాపతిరూపతాయ బ్యాపాదో వఞ్చేతీతి యుజ్జతి. సమాధిముఖేన థినమిద్ధం వఞ్చేతీతి యుజ్జతి. వీరియారమ్భముఖేన ఉద్ధచ్చం వఞ్చేతీతి యుజ్జతి. సిక్ఖాకామతాముఖేన కుక్కుచ్చం వఞ్చేతీతి యుజ్జతి. ఉభయపక్ఖసన్తీరణముఖేన విచికిచ్ఛా వఞ్చేతీతి యుజ్జతి. ఇట్ఠానిట్ఠసముపేక్ఖనముఖేన సమ్మోహో వఞ్చేతీతి యుజ్జతి. అత్తఞ్ఞుతాముఖేన అత్తని అపరిభవనే మానో వఞ్చేతీతి యుజ్జతి. వీమంసాముఖేన హేతుపతిరూపకపరిగ్గహేన మిచ్ఛాదిట్ఠి వఞ్చేతీతి యుజ్జతి. విరత్తతాపతిరూపకేన సత్తేసు అదయాపన్నతా వఞ్చేతీతి యుజ్జతి. అనుఞ్ఞాతపటిసేవనపతిరూపతాయ కామసుఖల్లికానుయోగో వఞ్చేతీతి యుజ్జతి. ఆజీవపారిసుద్ధిపతిరూపతాయ అసంవిభాగసీలతా వఞ్చేతీతి యుజ్జతి. సంవిభాగసీలతాపతిరూపతాయ మిచ్ఛాజీవో వఞ్చేతీతి యుజ్జతి. అసంసగ్గవిహారితాపతిరూపతాయ అసఙ్గహసీలతా వఞ్చేతీతి యుజ్జతి. సఙ్గహసీలతాపతిరూపతాయ అననులోమికసంసగ్గో వఞ్చేతీతి యుజ్జతి. సచ్చవాదితాపతిరూపతాయ పిసుణవాచా వఞ్చేతీతి యుజ్జతి. అపిసుణవాదితాపతిరూపతాయ అనత్థకామతా వఞ్చేతీతి యుజ్జతి. పియవాదితాపతిరూపతాయ చాటుకమ్యతా వఞ్చేతీతి యుజ్జతి. మితభాణితాపతిరూపతాయ అసమ్మోదనసీలతా వఞ్చేతీతి యుజ్జతి. సమ్మోదనసీలతాపతిరూపతాయ మాయా సాఠేయ్యఞ్చ వఞ్చేతీతి యుజ్జతి. నిగ్గయ్హవాదితాపతిరూపతాయ ఫరుసవాచతా వఞ్చేతీతి యుజ్జతి. పాపగరహితాపతిరూపతాయ పరవజ్జానుపస్సితా వఞ్చేతీతి యుజ్జతి. కులానుద్ధయతాపతిరూపతాయ కులమచ్ఛరియం వఞ్చేతీతి యుజ్జతి. ఆవాసచిరట్ఠితికామతాముఖేన ఆవాసమచ్ఛరియం వఞ్చేతీతి యుజ్జతి. ధమ్మపరిబన్ధపరిహరణముఖేన ధమ్మమచ్ఛరియం వఞ్చేతీతి యుజ్జతి. ధమ్మదేసనాభిరతిముఖేన భస్సారామతా వఞ్చేతీతి యుజ్జతి. అఫరుసవాచతాగణానుగ్గహకరణముఖేన సఙ్గణికారామతా వఞ్చేతీతి యుజ్జతి. పుఞ్ఞకామతాపతిరూపతాయ కమ్మారామతా వఞ్చేతీతి యుజ్జతి. సంవేగపతిరూపేన చిత్తసన్తాపో వఞ్చేతీతి యుజ్జతి. సద్ధాలుతాపతిరూపతాయ అపరిక్ఖతా వఞ్చేతీతి యుజ్జతి. వీమంసనాపతిరూపేన అస్సద్ధియం వఞ్చేతీతి యుజ్జతి. అత్తాధిపతేయ్యపతిరూపేన గరూనం అనుసాసనియా అప్పదక్ఖిణగ్గాహితా వఞ్చేతీతి యుజ్జతి. ధమ్మాధిపతేయ్యపతిరూపేన సబ్రహ్మచారీసు అగారవం వఞ్చేతీతి యుజ్జతి. లోకాధిపతేయ్యపతిరూపేన అత్తని ధమ్మే చ పరిభవో వఞ్చేతీతి యుజ్జతి. మేత్తాయనాముఖేన రాగో వఞ్చేతీతి యుజ్జతి. కరుణాయనాపతిరూపేన సోకో వఞ్చేతీతి యుజ్జతి. ముదితావిహారపతిరూపేన పహాసో వఞ్చేతీతి యుజ్జతి. ఉపేక్ఖావిహారపతిరూపేన కుసలేసు ధమ్మేసు నిక్ఖిత్తఛన్దతా వఞ్చేతీతి యుజ్జతి. ఏవం ఆగమపతిరూపకఅధిగమపతిరూపకాదీనమ్పి తథా తథా వఞ్చనసభావో యుత్తితో వేదితబ్బో. ఏవం ఆగమానుసారేన యుత్తిగవేసనా కాతబ్బాతి.

యుత్తిహారవిభఙ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.