నయసముట్ఠానవారవణ్ణనా

౭౯. ఏవం నానాసుత్తవసేన ఏకసుత్తవసేన చ హారవిచారం దస్సేత్వా ఇదాని నయవిచారం దస్సేతుం ‘‘తత్థ కతమం నయసముట్ఠాన’’న్తిఆది ఆరద్ధం. కస్మా పనేత్థ యథా ‘‘తత్థ కతమో దేసనాహారో, అస్సాదాదీనవతాతి గాథా. అయం దేసనాహారో కిం దేసయతీ’’తిఆదినా హారనిద్దేసో ఆరద్ధో, ఏవం ‘‘తత్థ కతమో నన్దియావట్టో, తణ్హఞ్చ అవిజ్జమ్పి చాతి గాథా, అయం నన్దియావట్టో కిం నయతీ’’తిఆదినా అనారభిత్వా సముట్ఠానముఖేన ఆరద్ధన్తి? వుచ్చతే – హారనయానం విసయభేదతో. యథా హి హారా బ్యఞ్జనముఖేన సుత్తస్స అత్థసంవణ్ణనా, న ఏవం నయా. నయా పన నానాసుత్తతో నిద్ధారితేహి తణ్హావిజ్జాదీహి మూలపదేహి చతుసచ్చయోజనాయ నయతో అనుబుజ్ఝియమానో దుక్ఖాదిఅత్థో. సో హి మగ్గఞాణం నయతి సమ్పాపేతీతి నయో. పటివిజ్ఝన్తానం పన ఉగ్ఘటితఞ్ఞుఆదీనం తిణ్ణం వేనేయ్యానం వసేన మూలపదవిభాగతో తిధా విభత్తా. ఏకమేకో చేత్థ యతో నేతి, యఞ్చ నేతి, తేసం సంకిలేసవోదానానం విభాగతో ద్విసఙ్గహో చతుఛఅట్ఠదిసో చాతి భిన్నో హారనయానం విసయో. తథా హి వుత్తం – ‘‘హారా బ్యఞ్జనవిచయో, సుత్తస్స నయా తయో చ సుత్తత్థో’’తి (నేత్తి. సఙ్గహవార). ఏవం విసిట్ఠవిసయత్తా హారనయానం హారేహి అఞ్ఞథా నయే నిద్దిసన్తో ‘‘తత్థ కతమం నయసముట్ఠాన’’న్తిఆదిమాహ.

తత్థాయం వచనత్థో – సముట్ఠహన్తి ఏతేనాతి సముట్ఠానం. కే సముట్ఠహన్తి? నయా. నయానం సముట్ఠానం నయసముట్ఠానం. కిం పన తం? తంతంమూలపదేహి చతుసచ్చయోజనా. సా హి నన్దియావట్టాదీనం నయానం ఉప్పత్తిట్ఠానతాయ సముట్ఠానం భూమీతి చ వుచ్చతి. తథా చ వక్ఖతి – ‘‘అయం వుచ్చతి నన్దియావట్టస్స నయస్స భూమీ’’తి (నేత్తి. ౮౧). పుబ్బా కోటి న పఞ్ఞాయతి అవిజ్జాయ చ భవతణ్హాయ చాతిఆది నన్దియావట్టస్స నయస్స భూమిదస్సనం. తత్థ పుబ్బా కోటి న పఞ్ఞాయతీతి అసుకస్స నామ బుద్ధస్స భగవతో, అసుకస్స వా చక్కవత్తినో కాలే అవిజ్జా భవతణ్హా చ ఉప్పన్నా. తతో పుబ్బే నాహోసీతి ఏవం అవిజ్జాభవతణ్హానం న కాచి పురిమా మరియాదా ఉపలబ్భతి. కస్మా? అనమతగ్గత్తా సంసారస్స. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘అనమతగ్గోయం, భిక్ఖవే, సంసారో, పుబ్బా కోటి న పఞ్ఞాయతీ’’తి (సం. ని. ౨.౧౨౪; కథా. ౭౫) విత్థారో. తత్థాతి అవిజ్జాభవతణ్హాసు. యదిపి అవిజ్జాయ సంయోజనభావో, తణ్హాయ చ నీవరణభావో పాళియం వుత్తో, తథాపి అవిజ్జాయ పటిచ్ఛాదితాదీనవేహి భవేహి తణ్హా సంయోజేతీతి ఇమస్స అత్థస్స దస్సనత్థం ‘‘అవిజ్జానీవరణం తణ్హాసంయోజన’’న్తి వుత్తం.

అవిజ్జాసంయుత్తాతి అవిజ్జాయ మిస్సితా, అవిజ్జాయ వా అభినివేసవత్థూసు బద్ధా. అవిజ్జాపక్ఖేన విచరన్తీతి అవిజ్జాపక్ఖేన అవిజ్జాసహాయేన ద్వాదసవిధేన విపల్లాసేన అభినివేసవత్థుభూతే ఆరమ్మణే పవత్తన్తి. తే వుచ్చన్తి దిట్ఠిచరితాతి తే అవిజ్జాభిభూతా రూపాదీని నిచ్చాదితో అభినివిసన్తా దిట్ఠిచరితాతి వుచ్చన్తి, దిట్ఠిచరితా నామాతి అత్థో. తణ్హాపక్ఖేనాతి అట్ఠసతతణ్హావిచరితేన. దిట్ఠివిచరితే తణ్హావిచరితే చ పటిపత్తియా విభజిత్వా దస్సేతుం ‘‘దిట్ఠిచరితా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ అత్తకిలమథానుయోగన్తి అత్తనో కాయస్స కిలిస్సనపయోగం అత్తపరితాపనపటిపత్తిం. కామసుఖల్లికానుయోగన్తి కామసుఖస్స అల్లీయనపయోగం కామేసు పాతబ్యతం.

యదిపి బాహిరకా ‘‘దుక్ఖం తణ్హా’’తి చ జానన్తి ‘‘ఇదం దుక్ఖం, ఏత్తకం దుక్ఖ’’న్తి, ‘‘అయం తణ్హా, అయం తస్సా విరాగో’’తి పరిఞ్ఞేయ్యపహాతబ్బభావేన పన న జానన్తి, ఇతి పవత్తిపవత్తిహేతుమత్తమ్పి న జానన్తి. కా పన కథా నివత్తినివత్తిహేతూసూతి ఆహ – ‘‘ఇతో బహిద్ధా నత్థి సచ్చవవత్థాన’’న్తిఆది. తత్థ సచ్చప్పకాసనాతి సచ్చదేసనా. సమథవిపస్సనాకోసల్లన్తి సమథవిపస్సనాసు భావనాకోసల్లం, తాసు ఉగ్గహపరిపుచ్ఛాసవనమనసికారకోసల్లం వా. విపస్సనాధిట్ఠానఞ్చేత్థ సమథం అధిప్పేతం. ఉపసమసుఖప్పత్తీతి కిలేసానం వూపసమసుఖాధిగమో. విపరీతచేతాతి మిచ్ఛాభినివిట్ఠచేతా. నత్థి సుఖేన సుఖన్తి యం అనవజ్జపచ్చయపరిభోగసుఖేన కాయం చిత్తఞ్చ పటిప్పస్సద్ధదరథం కత్వా అరియేహి పత్తబ్బం ఉపసమసుఖం, తం పటిక్ఖిపతి. దుక్ఖేనాతి కాయఖేదనదుక్ఖేన.

సో లోకం వడ్ఢయతీతి సో కామే పటిసేవేన్తో అత్తభావసఙ్ఖాతం లోకం వడ్ఢేతి పీనేతి. పుత్తనత్తుపరమ్పరాయ వా సంసారస్స అనుపచ్ఛేదనతో సత్తలోకం వడ్ఢేతి. బహుం పుఞ్ఞం పసవతీతి అత్తనో పఞ్చహి కామగుణేహి సన్తప్పనేన పుత్తముఖదస్సనేన చ బహుం పుఞ్ఞం ఉప్పాదేతి. అభినివేసస్స నాతిదళ్హతాయ ఏవంసఞ్ఞీ. దళ్హతాయ ఏవందిట్ఠీ దుక్ఖేన సుఖం పత్థయమానా అత్తకిలమథానుయోగమనుయుత్తా కామేసు పుఞ్ఞసఞ్ఞీ కామసుఖల్లికానుయోగమనుయుత్తా చ విహరన్తీతి యోజేతబ్బం.

తదభిఞ్ఞా సన్తాతి తథాసఞ్ఞినో సమానా. రోగమేవ వడ్ఢయన్తీతి అత్తభావరోగమేవ కిలేసరోగమేవ వా అపరాపరం వడ్ఢేన్తి. గణ్డసల్లేసుపి ఏసేవ నయో. రోగాభితున్నాతి యథావుత్తరోగబ్యాధితా. గణ్డపటిపీళితాతి యథావుత్తగణ్డబాధితా. సల్లానువిద్ధాతి యథావుత్తసల్లేన అనుపవిట్ఠా. ఉమ్ముజ్జనిముజ్జానీతి ఉపపజ్జనచవనాని. ఉగ్ఘాతనిగ్ఘాతన్తి ఉచ్చావచభావం. రోగగణ్డసల్లభేసజ్జన్తి యథావుత్తరోగాదితికిచ్ఛనం, సమథవిపస్సనం సన్ధాయ వదతి. తేనేవాహ – ‘‘సమథవిపస్సనా రోగనిగ్ఘాతకభేసజ్జ’’న్తి. తత్థ రోగనిగ్ఘాతకన్తి రోగవూపసమనం. ‘‘సంకిలేసో దుక్ఖ’’న్తిఆదినా సచ్చాని తేసం పరిఞ్ఞేయ్యాదిభావేన కథేతి.

తత్థ సంకిలేసో దుక్ఖన్తి అత్తకిలమథానుయోగకామసుఖల్లికానుయోగసంకిలేసవన్తో, తేహి వా సంకిలిస్సమానో రూపారూపకాయో దుక్ఖం అరియసచ్చం. తదభిసఙ్గో తణ్హాతి తత్థ అభిసఙ్గో ఆసఙ్గోతి లద్ధనామా తణ్హా.

౮౦. ఇదాని దిట్ఠిచరితతణ్హాచరితానం సక్కాయదిట్ఠిదస్సనే పవత్తిభేదం దస్సేతుం ‘‘దిట్ఠిచరితా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ దిట్ఠిచరితా రూపం అత్తతో ఉపగచ్ఛన్తీతి దిట్ఠిచరితా దిట్ఠాభినివేసస్స బలవభావతో రూపం ‘‘అత్తా’’తి గణ్హన్తి. తేసఞ్హి అత్తాభినివేసో బలవా, న తథా అత్తనియాభినివేసో. ఏస నయో వేదనన్తిఆదీసుపి. తణ్హాచరితా రూపవన్తం అత్తానన్తి తణ్హాచరితా తణ్హాభినివేసస్స బలవభావతో రూపం అత్తనో కిఞ్చనపలిబోధభావే ఠపేత్వా అవసేసం వేదనాదిం ‘‘అత్తా’’తి గణ్హన్తి. అత్తని వా రూపన్తి అత్తాధారం వా రూపం. రూపస్మిం వా అత్తానన్తి రూపాధారం వా అత్తానం. వేదనావన్తన్తిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. ఏతేసఞ్హి అత్తనియాభినివేసో బలవా, న తథా అత్తాభినివేసో. తస్మా యథాలద్ధం అత్తనియన్తి కప్పేత్వా తదఞ్ఞం ‘‘అత్తా’’తి గణ్హన్తి. అయం వుచ్చతి వీసతివత్థుకా సక్కాయదిట్ఠీతి అయం పఞ్చసు ఉపాదానక్ఖన్ధేసు ఏకేకస్మిం చతున్నం చతున్నం గాహానం వసేన వీసతివత్థుకా సతి విజ్జమానే ఖన్ధపఞ్చకసఙ్ఖాతే కాయే, సతీ వా విజ్జమానా తత్థ దిట్ఠీతి సక్కాయదిట్ఠి.

లోకుత్తరా సమ్మాదిట్ఠీతి పఠమమగ్గసమ్మాదిట్ఠి. అన్వాయికాతి సమ్మాదిట్ఠియా అనుగామినో. యదా సమ్మాదిట్ఠి సక్కాయదిట్ఠియా పజహనవసేన పవత్తా, తదా తస్సా అనుగుణభావేన పవత్తమానకాతి అత్థో. కే పన తేతి? ఆహ ‘‘సమ్మాసఙ్కప్పో’’తిఆది. ‘‘తే తయో ఖన్ధా’’తిఆదినా అరియమగ్గతో ఖన్ధముఖేన సమథవిపస్సనా నిద్ధారేతి. ‘‘తత్థ సక్కాయో’’తిఆది చతుసచ్చనిద్ధారణం. తం సబ్బం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

పున ‘‘తత్థ యే రూపం అత్తతో ఉపగచ్ఛన్తీ’’తిఆదినా సక్కాయదస్సనముఖేన ఉచ్ఛేదాదిఅన్తద్వయం, మజ్ఝిమఞ్చ పటిపదం నిద్ధారేతి. తత్థ ఇమే వుచ్చన్తి ఉచ్ఛేదవాదినోతి ఇమే రూపాదికే పఞ్చక్ఖన్ధే అత్తతో ఉపగచ్ఛన్తా రూపాదీనం అనిచ్చభావతో ఉచ్ఛిజ్జతి అత్తా వినస్సతి న హోతి పరం మరణాతి ఏవం అభినివిసనతో ‘‘ఉచ్ఛేదవాదినో’’తి వుచ్చన్తి. ఇమే వుచ్చన్తి సస్సతవాదినోతి ఇమే ‘‘రూపవన్తం వా అత్తాన’’న్తిఆదినా రూపాదివినిముత్తో అఞ్ఞో కోచి అత్తాతి ఉపగచ్ఛన్తా ‘‘సో నిచ్చో ధువో సస్సతో’’తి అభినివిసనతో ‘‘సస్సతవాదినో’’తి వుచ్చన్తి. ‘‘ఉచ్ఛేదసస్సతవాదా ఉభో అన్తా, అయం సంసారపవత్తీ’’తిఆది సచ్చనిద్ధారణం, తం సువిఞ్ఞేయ్యం.

ఉచ్ఛేదసస్సతం సమాసతో వీసతివత్థుకా సక్కాయదిట్ఠీతి అత్తా ఉచ్ఛిజ్జతి అత్తా నిచ్చోతి చ ఆదిప్పవత్తనతో ఉచ్ఛేదసస్సతదస్సనం సఙ్ఖేపతో వీసతివత్థుకా సక్కాయదిట్ఠి ఏవ హోతి. సబ్బోపి హి అత్తవాదో సక్కాయదిట్ఠిఅన్తోగధో ఏవాతి. విత్థారతో ద్వాసట్ఠి దిట్ఠిగతానీతి ఉచ్ఛేదసస్సతదస్సనం విత్థారేన బ్రహ్మజాలే (దీ. ని. ౧.౨౮ ఆదయో) ఆగతాని ద్వాసట్ఠి దిట్ఠిగతాని. తేసన్తి ఏవం సఙ్ఖేపవిత్థారవన్తానం ఉచ్ఛేదసస్సతదస్సనానం. పటిపక్ఖోతి పహాయకపటిపక్ఖో. తేచత్తాలీసం బోధిపక్ఖియా ధమ్మాతి అనిచ్చసఞ్ఞా దుక్ఖసఞ్ఞా అనత్తసఞ్ఞా పహానసఞ్ఞా విరాగసఞ్ఞా నిరోధసఞ్ఞా చత్తారో సతిపట్ఠానా…పే… అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గోతి ఏతే తేచత్తాలీసం బోధిపక్ఖియా ధమ్మా.

ఏవం విపస్సనావసేన పటిపక్ఖం దస్సేత్వా పున సమథవసేన దస్సేతుం ‘‘అట్ఠ విమోక్ఖా దస చ కసిణాయతనానీ’’తి వుత్తం. ద్వాసట్ఠి దిట్ఠిగతాని మోహజాలన్తి ద్వాసట్ఠి దిట్ఠిగతాని మోహజాలహేతుకత్తా మోహజాలఞ్చ. అనాదిఅనిధనప్పవత్తన్తి పురిమాయ కోటియా అభావతో అనాది. అసతి పటిపక్ఖాధిగమే సన్తానవసేన అనుపచ్ఛేదేన పవత్తనతో అనిధనప్పవత్తం. యస్మా పన మోహజాలహేతుకాని దిట్ఠిగతాని మోహజాలే పదాలితే పదాలితాని హోన్తి, తస్మా వుత్తం – ‘‘తేచత్తాలీసం బోధిపక్ఖియా ధమ్మా ఞాణవజిరం మోహజాలప్పదాలన’’న్తి.

తత్థ ఞాణవజిరన్తి వజిరూపమఞాణం. అట్ఠ సమాపత్తియో సమాపజ్జిత్వా తేజేత్వా తిక్ఖసభావం ఆపాదితం విపస్సనాఞాణం మగ్గఞాణఞ్చ ఞాణవజిరం. ఇదమేవ హి ఞాణం భగవతో పవత్తం ‘‘మహావజిరఞాణ’’న్తి వుచ్చతి. తం పన ససమ్భారం కత్వా దస్సేన్తో ‘‘తేచత్తాలీసం బోధిపక్ఖియా ధమ్మా’’తి ఆహ. మోహజాలప్పదాలనన్తి పుబ్బభాగే విక్ఖమ్భనవసేన మగ్గక్ఖణే సముచ్ఛేదవసేన అవిజ్జాభవతణ్హానం పదాలనం. అతీతాదిభేదభిన్నేసు రూపాదీసు సకఅత్తభావాదీసు చ సంసిబ్బనవసేన పవత్తనతో జాలం భవతణ్హా. తస్సా హి తణ్హా జాలినీ సిబ్బినీ జాలన్తి చ అధివచనన్తి. ఏవం అత్తకిలమథానుయోగకామసుఖల్లికానుయోగదిట్ఠితణ్హాభినివేససస్సతుచ్ఛేదానం నిద్ధారణవసేన మోహజాలపరియాయవిసేసతో అవిజ్జాతణ్హా విభజిత్వా యథానుసన్ధినా సంకిలేసపక్ఖం నిగమేన్తో ‘‘తేన వుచ్చతి పుబ్బా కోటి న పఞ్ఞాయతి అవిజ్జాయ చ భవతణ్హాయ చా’’తి ఆహ.

౮౧. ‘‘తత్థ దిట్ఠిచరితో’’తిఆదినా వోదానపక్ఖం దస్సేతి. తత్థ సల్లేఖానుసన్తతవుత్తీతి అనుపద్దుతసల్లేఖవుత్తి. కస్మా? యస్మా సల్లేఖే తిబ్బగారవో. దిట్ఠిచరితో హి తపోజిగుచ్ఛాదినా అనుపాయేనపి యేభుయ్యేన కిలేసానం సల్లేఖనాధిప్పాయేన చరతి, తస్మా సో సాసనే పబ్బజితో ధుతధమ్మవసేన సల్లేఖపటిపదం పూరేతి. సిక్ఖానుసన్తతవుత్తీతి అచ్ఛిద్దచతుపారిసుద్ధిసీలవుత్తి. దిట్ఠియా సవిసయే పఞ్ఞాసదిసీ పవత్తీతి సో విసుజ్ఝమానో పఞ్ఞాధికో హోతీతి ఆహ – ‘‘దిట్ఠిచరితో సమ్మత్తనియామం ఓక్కమన్తో ధమ్మానుసారీ భవతీ’’తి. తణ్హావసేన మిచ్ఛావిమోక్ఖో హోతీతి తణ్హాచరితో విసుజ్ఝమానో సద్ధాధికోవ హోతి, తస్మా వుత్తం – ‘‘తణ్హాచరితో సమ్మత్తనియామం ఓక్కమన్తో సద్ధానుసారీ భవతీ’’తి. దిట్ఠిచరితో సుఖాయ పటిపదాయాతిఆది పటిపదానిద్దేసో హేట్ఠా దేసనాహారవిభఙ్గే (నేత్తి. ౫ ఆదయో) ఆగతో ఏవ, అత్థోపి తత్థ సబ్బప్పకారతో వుత్తో ఏవ.

అపుబ్బపదేసు పన వివేచియమానోతి విమోచియమానో. పటినిస్సరతీతి నియ్యాతి విముచ్చతీతి అత్థో. దన్ధఞ్చ ధమ్మం ఆజానాతీతి తణ్హాచరితస్స మన్దపఞ్ఞస్స వసేన వుత్తం. తిక్ఖపఞ్ఞో పన ఖిప్పం ధమ్మం ఆజానాతీతి. ‘‘సత్తాపి దువిధా’’తిఆదినా ఇన్ద్రియవిభాగేన పున పటిపదావిభాగం దస్సేతి, తం సువిఞ్ఞేయ్యం.

‘‘యే హి కేచీ’’తిఆదినా తాసం పటిపదానం నియ్యానే తీసుపి కాలేసు ఏకన్తికభావం దస్సేతి. తత్థ ఇమాహి ఏవ చతూహి పటిపదాహీతి ఇమాహి ఏవ చతూహి పటిపదాహి, తబ్బినిముత్తాయ అఞ్ఞాయ పటిపదాయ అభావతో. చతుక్కమగ్గన్తి పటిపదాచతుక్కం, పటిపదా హి మగ్గోతి. అథ వా చతుక్కమగ్గన్తి నన్దియావట్టస్స చతుద్దిసాసఙ్ఖాతం మగ్గం. తా పన చతస్సో దిసా దిసాలోచననయే ఆగమిస్సన్తి. కిమత్థం పన చతుక్కమగ్గం పఞ్ఞపేన్తీతి ఆహ ‘‘అబుధజనసేవితాయా’’తిఆది. తత్థ అబుధజనసేవితాయాతి అపణ్డితజనసేవితాయ. బాలకన్తాయాతి బాలజనకామితాయ. రత్తవాసినియాతి రత్తేసు రాగాభిభూతేసు వసతీతి రత్తవాసినీ, తస్సా. నన్దియాతి తత్ర తత్రాభినన్దనట్ఠేన నన్దీసఙ్ఖాతాయ. అవట్టనత్థన్తి సముచ్ఛిన్దనత్థం. అయం వుచ్చతి నన్దియావట్టస్స నయస్స భూమీతి అయం తణ్హావిజ్జానం వసేన సంకిలేసపక్ఖే ద్వే దిసా సమథవిపస్సనానం వసేన వోదానపక్ఖేపి ద్వే దిసా చతుసచ్చయోజనా నన్దియావట్టస్స నయస్స సముట్ఠానతాయ భూమీతి.

౮౨. ఏవం నన్దియావట్టస్స నయస్స భూమిం నిద్దిసిత్వా ఇదాని తస్స దిసాభూతధమ్మే నిద్దిసన్తేన యస్మా చస్స దిసాభూతధమ్మేసు వుత్తేసు దిసాలోచననయో వుత్తోయేవ హోతి, తస్మా ‘‘వేయ్యాకరణేసు హి యే కుసలాకుసలా’’తి దిసాలోచనలక్ఖణం ఏకదేసేన పచ్చామసిత్వా ‘‘తే దువిధా ఉపపరిక్ఖితబ్బా’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ తేతి దిసాభూతధమ్మా. దువిధాతి ‘‘ఇమే సంకిలేసధమ్మా, ఇమే వోదానధమ్మా’’తి ఏవం దువిధేన. ఉపపరిక్ఖితబ్బాతి ఉపపత్తితో పరితో ఇక్ఖితబ్బా, ధమ్మయుత్తితో తంతందిసాభావేన పేక్ఖితబ్బా ఆలోచితబ్బాతి అత్థో.

యం పకారం సన్ధాయ ‘‘దువిధా ఉపపరిక్ఖితబ్బా’’తి వుత్తం, తం దస్సేతి ‘‘లోకవట్టానుసారీ చ లోకవివట్టానుసారీ చా’’తి. తస్సత్థో – లోకో ఏవ వట్టం లోకవట్టం. లోకవట్టభావేన అనుసరతి పవత్తతీతి లోకవట్టానుసారీ, సంకిలేసధమ్మోతి అత్థో. లోకస్స, లోకతో వా వివట్టం లోకవివట్టం, నిబ్బానం. తం అనుసరతి అనులోమనవసేన గచ్ఛతీతి లోకవివట్టానుసారీ, వోదానధమ్మోతి అత్థో. తేనేవాహ – ‘‘వట్టం నామ సంసారో, వివట్టం నిబ్బాన’’న్తి.

తం కథం దట్ఠబ్బన్తి తం కథం కేన పకారేన దట్ఠబ్బన్తి చే? ఉపచయేన. యథా కతం కమ్మం ఫలదానసమత్థం హోతి, తథా కతం ఉపచితన్తి వుచ్చతి. ఏవం ఉపచితభావే కమ్మం నామ హోతి, విపాకవట్టస్స కారణం హోతీతి అత్థో. సబ్బేపి కిలేసా చతూహి విపల్లాసేహి నిద్దిసితబ్బా, దసన్నమ్పి కిలేసానం విపల్లాసహేతుభావతో. తే కత్థ దట్ఠబ్బాతి తే పన విపల్లాసా కత్థ పస్సితబ్బాతి ఆహ – ‘‘దస వత్థుకే కిలేసపుఞ్జే’’తి. దసవిధకారణే కిలేససమూహేతి అత్థో. తత్థ కిలేసాపి కిలేసవత్థు, కిలేసానం పచ్చయధమ్మాపి కిలేసవత్థు. తేసు కారణభావేన పురిమసిద్ధా కిలేసా పరతో పరేసం కిలేసానం పచ్చయభావతో కిలేసాపి కిలేసవత్థు. అయోనిసోమనసికారో, అయోనిసోమనసికారపరిక్ఖతా చ ధమ్మా కిలేసుప్పత్తిహేతుభావతో కిలేసప్పచ్చయాపి కిలేసవత్థూతి దట్ఠబ్బం.

చత్తారో ఆహారాతి ఏత్థ ఆహారసీసేన తబ్బిసయా కిలేసాపి అధిప్పేతా. చతస్సో విఞ్ఞాణట్ఠితియోతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. ‘‘పఠమే ఆహారే’’తిఆదినా దసవత్థుకే కిలేసపుఞ్జే పురిమం పురిమం పచ్ఛిమస్స పచ్ఛిమస్స కారణన్తి దస్సేతి. తత్థ పఠమే ఆహారేతి విసయభూతే పఠమే ఆహారే పఠమో విపల్లాసో పవత్తతీతి అత్థో. సేసాహారేసుపి ఏసేవ నయో. పఠమే విపల్లాసేతి పఠమే విపల్లాసే అప్పహీనే సతి పఠమం ఉపాదానం పవత్తతీతి అత్థో. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. యం పనేత్థ వత్తబ్బం, తం నిద్దేసేయేవ కథయిస్సామ.

౮౩. ఇదాని దసవత్థుకం కిలేసపుఞ్జం తణ్హావిజ్జావసేన ద్వే కోట్ఠాసే కరోన్తో ‘‘యో చ కబళీకారో ఆహారో’’తిఆదిమాహ. తత్థ కబళీకారాహారం ఫస్సాహారఞ్చ అపరిజానన్తస్స తణ్హాచరితస్స యథాక్కమం కాయవేదనాసు తిబ్బో ఛన్దరాగో హోతి, ఇతి ఉపక్కిలేసస్స ఛన్దరాగస్స హేతుభావతో యో చ కబళీకారో ఆహారో, యో చ ఫస్సో ఆహారో, ఇమే తణ్హాచరితస్స పుగ్గలస్స ఉపక్కిలేసాతి వుత్తా. తథా మనోసఞ్చేతనాహారం విఞ్ఞాణాహారఞ్చ అపరిజానన్తో దిట్ఠిచరితో తేసు అత్తసఞ్ఞీ నిచ్చసఞ్ఞీ చ హోతీతి వుత్తనయేనేవ తే దిట్ఠిచరితస్స పుగ్గలస్స ఉపక్కిలేసాతి వుత్తా. తథా పురిమకా ద్వే విపల్లాసా పురిమకాని ఏవ చ ద్వే ద్వేఉపాదానయోగగన్థాసవఓఘసల్లవిఞ్ఞాణట్ఠితిఅగతిగమనాని తణ్హాపధానత్తా తణ్హాసభావత్తా తణ్హావిసయత్తా చ తణ్హాచరితస్స ఉపక్కిలేసాతి వుత్తా. పచ్ఛిమకాని పన తాని దిట్ఠిపధానత్తా దిట్ఠిసభావత్తా దిట్ఠివిసయత్తా చ దిట్ఠిచరితస్స ఉపక్కిలేసాతి వుత్తాతి దట్ఠబ్బా.

౮౪. కబళీకారే ఆహారే ‘‘అసుభే సుభ’’న్తి విపల్లాసోతి చతూసు ఆహారేసు కబళీకారే ఆహారే చతూసు చ విపల్లాసేసు ‘‘అసుభే సుభ’’న్తి విపల్లాసో దట్ఠబ్బో కబళీకారాహారస్స అసుభసభావత్తా అసుభసముట్ఠానత్తా చ. తథా ఫస్సాహారస్స దుక్ఖసభావత్తా దుక్ఖపచ్చయత్తా చ విసేసతో తత్థ ‘‘దుక్ఖే సుఖ’’న్తి విపల్లాసో. తథా యేభుయ్యేన సత్తా విఞ్ఞాణే నిచ్చసఞ్ఞినో, సఙ్ఖారేసు చ అత్తసఞ్ఞినో, చేతనాపధానా చ సఙ్ఖారాతి వుత్తం – ‘‘విఞ్ఞాణే ఆహారే…పే… అత్తాతి విపల్లాసో’’తి. పఠమే విపల్లాసే ఠితో కామే ఉపాదియతీతి ‘‘అసుభే సుభ’’న్తి విపరియేసగ్గాహీ కిలేసకామేన వత్థుకామే దళ్హం గణ్హాతి. ఇదం వుచ్చతి కాముపాదానన్తి యం తథా కామానం గహణం, ఇదం వుచ్చతి కాముపాదానం. ‘‘దుక్ఖే సుఖ’’న్తి విపరియేసగ్గాహీ ‘‘సీలబ్బతేహి అనాగతే భవవిసుద్ధీతి తం నిబ్బుతిసుఖ’’న్తి దళ్హం గణ్హాతి. ‘‘అనిచ్చే నిచ్చ’’న్తి విపరియేసగ్గాహీ ‘‘సబ్బే భవా నిచ్చా ధువా సస్సతా అవిపరిణామధమ్మా’’తి సంసారాభినన్దినిం భవదిట్ఠిం దళ్హం గణ్హాతి. ‘‘అనత్తని అత్తా’’తి విపరియేసగ్గాహీ ‘‘అసతి అత్తని కస్సిదం కమ్మఫలం, తస్మా సో కరోతి, సో పటిసంవేదేతీ’’తి అత్తదిట్ఠిం దళ్హం గణ్హాతీతి ఇమమత్థం దస్సేతి ‘‘దుతియే విపల్లాసే ఠితో’’తిఆదినా.

అయం వుచ్చతి కామయోగోతి యేన కామరాగసఙ్ఖాతేన కాముపాదానేన వత్థుకామేహి సహ సత్తో సంయోజీయతి, అయం కామరాగో ‘‘కామయోగో’’తి వుచ్చతి. అయం వుచ్చతి భవయోగోతి యతో సీలబ్బతుపాదానసఙ్ఖాతేన భవుపాదానేన భవేన సహ సత్తో సంయోజీయతి, అయం భవరాగో ‘‘భవయోగో’’తి వుచ్చతి. అయం వుచ్చతి దిట్ఠియోగోతి యాయ అహేతుకదిట్ఠిఆదిసఙ్ఖాతాయ పాపికాయ దిట్ఠియా, సక్కాయదిట్ఠిఆదిఅవసిట్ఠదిట్ఠియా చ సత్తో దుక్ఖేన సహ సంయోజీయతి, అయం పాపికా దిట్ఠి ‘‘దిట్ఠియోగో’’తి వుచ్చతి. అయం వుచ్చతి అవిజ్జాయోగోతి యాయ అత్తవాదుపాదానేన సకలవట్టదుక్ఖేన చ సహ సత్తో సంయోజీయతి, అయం అవిజ్జా ‘‘అవిజ్జాయోగో’’తి వుచ్చతి.

యస్మా పన కామయోగాదయో అభిజ్ఝాకాయగన్థాదీనం పచ్చయా హోన్తి, తస్మా ‘‘పఠమే యోగే ఠితో అభిజ్ఝాయ కాయం గన్థతీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ అభిజ్ఝాయ కాయం గన్థతీతి పరాభిజ్ఝాయనలక్ఖణాయ అభిజ్ఝాయ నామకాయం గన్థతి ఘట్టేతీతి అత్థో. తథా భవపత్థనాయ అప్పహీనత్తా భవదిట్ఠిభవరాగవసేన ఆఘాతవత్థూసు సత్తా చిత్తాని పదూసేన్తీతి ఆహ – ‘‘దుతియే యోగే ఠితో బ్యాపాదేన కాయం గన్థతీ’’తి. తథా దిట్ఠివసేన అవిజ్జావసేన చ సీలబ్బతేహి సుజ్ఝతి, ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞన్తి చ అభినివిసతీతి ఆహ – ‘‘తతియే…పే… ఇదంసచ్చాభినివేసేన కాయం గన్థతీ’’తి.

తస్సాతి తస్స అభిజ్ఝాదీహి సమన్నాగతస్స పుగ్గలస్స. ఏవం గన్థితాతి ఏవం అభిజ్ఝాయనాదివసేన నామకాయం గన్థిత్వా ఠితా. ఆసవన్తీతి ఆసవభావేన పవత్తన్తి. కుతో చ వుచ్చతి ఆసవన్తీతి కుతో పన హేతుతో తే కిలేసా ఆసవన్తీతి ఆసవహేతుం పుచ్ఛతి. యస్మా పన కిలేసా కుసలప్పవత్తిం నివారేత్వా చిత్తం పరియాదాయ తిట్ఠన్తా, మగ్గేన అసముచ్ఛిన్నా ఏవ వా ఆసవానం ఉప్పత్తిహేతు హోన్తి, తస్మా ‘‘అనుసయతో వా పరియుట్ఠానతో వా’’తి వుత్తం. అభిజ్ఝాకాయగన్థేన కామాసవోతి అభిజ్ఝాకాయగన్థేన సిద్ధేన కామరాగసభావత్తా కామాసవో సిద్ధో హోతి. కత్థచిదేవ విసయే దోమనస్సితో తప్పటిపక్ఖే విసయే తబ్బిసయబహులే చ భవే పత్థేతీతి ఆహ – ‘‘బ్యాపాదకాయగన్థేన భవాసవో’’తి. పరామాసకాయగన్థేన దిట్ఠాసవోతి సీలబ్బతపరామాసకాయగన్థేన సిద్ధేన తంసభావత్తా అపరాపరం వా దిట్ఠియో గన్థేన్తస్స దిట్ఠాసవో సిద్ధో హోతి. ఇదంసచ్చాభినివేసకాయగన్థేన అవిజ్జాసవోతి ‘‘ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞ’’న్తి అభినివిసన్తస్స అయోనిసోమనసికారతో అనేకేహి అకుసలేహి ధమ్మేహి సద్ధిం అవిజ్జాసవో ఉప్పజ్జతి, సబ్బేసం వా అకుసలధమ్మానం అవిజ్జాపుబ్బఙ్గమత్తా ఇదంసచ్చాభినివేసకాయగన్థేన సిద్ధేన తస్స హేతుభూతో అవిజ్జాసవో సిద్ధో హోతి.

యస్మా పన ఆసవా ఏవ పరిబుద్ధా వట్టస్మిం ఓహనన్తి ఓసాదేన్తీతి ‘‘ఓఘా’’తి వుచ్చన్తి, తస్మా వుత్తం – ‘‘తస్స ఇమే చత్తారో ఆసవా’’తిఆది.

అనుసయసహగతాతి అనుసయభావం అప్పటిక్ఖిపిత్వా గతా పవత్తా, అనుసయభూతా వా. అజ్ఝాసయన్తి చిత్తం. అనుపవిట్ఠాతి ఓగాళ్హా. హదయం ఆహచ్చ తిట్ఠన్తీతి చిత్తస్స అబ్భన్తరసఙ్ఖాతం హదయం ఆహన్త్వా తిట్ఠన్తి. తథా హి వుత్తం అట్ఠసాలినియం (ధ. స. అట్ఠ. ౫) ‘‘అబ్భన్తరట్ఠేన హదయ’’న్తి. తేన వుచ్చన్తి సల్లాతి యస్మా అజ్ఝాసయం అనుపవిట్ఠా హదయం ఆహచ్చ తిట్ఠన్తి, తేన వుచ్చన్తి ‘‘సల్లా’’తి. పీళాజననం దురుద్ధరణతా చ సల్లట్ఠో. ‘‘ఏసో మే అత్తా’’తి గహణముఖేన ‘‘ఏసోహమస్మీ’’తి గహణం హోతీతి దిట్ఠిం నిస్సాయపి మానం జప్పేన్తీతి ఆహ ‘‘దిట్ఠోఘేన మానసల్లో’’తి.

పరియాదిన్నన్తి అఞ్ఞస్స ఓకాసం అదత్వా సమన్తతో గహితం. చతూసు ధమ్మేసు సణ్ఠహతీతి ఆరమ్మణపచ్చయతాయ ఆరమ్మణభూతేసు చతూసు ధమ్మేసు పతిట్ఠహతి. తాని సరూపతో దస్సేతి ‘‘రూపే వేదనాయ సఞ్ఞాయ సఙ్ఖారేసూ’’తి. నన్దూపసేచనేనాతి లోభసహగతస్స సమ్పయుత్తా నన్దీ సహజాతకోటియా, ఇతరస్స ఉపనిస్సయకోటియా ఉపసేచనన్తి నన్దూపసేచనం, తేన నన్దూపసేచనేన. కేన పన తం నన్దూపసేచనన్తి ఆహ – ‘‘రాగసల్లేన నన్దూపసేచనేన విఞ్ఞాణేనా’’తి.

తత్థ రాగసల్లేనాతి రాగసల్లేన హేతుభూతేన నన్దూపసేచనేన విఞ్ఞాణేనాతి ఇత్థమ్భూతలక్ఖణే కరణవచనం. రూపూపగా విఞ్ఞాణట్ఠితీతి రూపమేవ ఆరమ్మణకరణవసేన ఉపగన్తబ్బతో, విఞ్ఞాణస్స పతిట్ఠాభావతో చ రూపూపగా విఞ్ఞాణట్ఠితి. తిట్ఠతి ఏత్థాతి ఠితి. పఞ్చవోకారభవస్మిఞ్హి అభిసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణం రూపక్ఖన్ధం నిస్సాయ తిట్ఠతి. దోససల్లేనాతి సహజాతేన దోససల్లేన. యదా వేదనూపగా విఞ్ఞాణట్ఠితి వుచ్చతి, తదా ఉపనిస్సయకోటియావ నన్దియా ఉపసిత్తం విఞ్ఞాణం దట్ఠబ్బం. వేదనాపి దోమనస్సవేదనావ. యదా చ ఉపనిస్సయపచ్చయభూతేన దోససల్లేన వేదనూపగా విఞ్ఞాణట్ఠితి వుచ్చతి, తదా సహజాతకోటియా, ఉపనిస్సయకోటియా వా నన్దియా ఉపసిత్తం విఞ్ఞాణం దట్ఠబ్బం. వేదనా పన తిస్సోపి తిస్సన్నం వేదనానం ఆరమ్మణూపనిస్సయభావతో. తత్థ పఠమనయో దోమనస్సారమ్మణస్స అభిసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణస్స వసేన వుత్తో. దుతియో సబ్బవేదనారమ్మణస్స వసేనాపి దట్ఠబ్బం.

మానసల్లేనాతి మానసల్లేన సహజాతేన, ఉపనిస్సయభూతేన వా. మోహసల్లేనాతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. ఏత్థ చ అనాదిమతిసంసారే ఇత్థిపురిసా రూపాభిరామాతి రాగసల్లవసేన పఠమా విఞ్ఞాణట్ఠితి యోజితా. సబ్బాయపి వేదనాయ దుక్ఖపరియాయసబ్భావతో దుక్ఖాయ చ దోసో అనుసేతీతి దోససల్లవసేన దుతియా, సఞ్ఞావసేన ‘‘సేయ్యోహమస్మీ’’తి మఞ్ఞనా హోతీతి మానసల్లవసేన తతియా, సఙ్ఖారేసు సమూహఘనం దుబ్బినిబ్భోగన్తి మోహసల్లవసేన చతుత్థీ విఞ్ఞాణట్ఠితి యోజితాతి దట్ఠబ్బా.

ఉపత్థద్ధన్తి ఓలుబ్భారమ్మణభూతాహి విఞ్ఞాణట్ఠితీహి ఉపత్థమ్భితం. తఞ్చ కమ్మన్తి యం ‘‘చేతనా చేతసిక’’న్తి పుబ్బే (నేత్తి. ౮౨) వుత్తం. ఇమే చ కిలేసాతి ఇమే చ దసవత్థుకా కిలేసా. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

౮౫. ఇదాని ఆహారాదయో నయానం సంకిలేసపక్ఖే దిసాభావేన వవత్థపేతుం ‘‘ఇమా చతస్సో దిసా’’తిఆది ఆరద్ధం, తం ఉత్తానమేవ. పున కబళీకారో ఆహారోతిఆది ఆహారాదీసుయేవ యస్స పుగ్గలస్స ఉపక్కిలేసా, తం విభజిత్వా దస్సేతుం ఆరద్ధం. తత్థ దసన్నం సుత్తానన్తి ఏకదేసేసు సముదాయవోహారేన వుత్తం. సముదాయేసు హి పవత్తా సమఞ్ఞా అవయవేసుపి దిస్సతి, ‘‘యథా పటో దడ్ఢో, సముద్దో దిట్ఠో’’తి చ. ఏకో అత్థోతి ఏకస్స అత్థస్స నిప్ఫాదనతో వుత్తం. బ్యఞ్జనమేవ నానన్తి ఏత్థ బ్యఞ్జనగ్గహణేన బ్యఞ్జనత్థోపి గహితోతి దట్ఠబ్బం. దసహిపి సుత్తపదేహి సవత్థుకా తణ్హా వుత్తా. తణ్హా చ రాగచరితం పుగ్గలం ఖిప్పం దూసేతీతి ఆహ – ‘‘ఇమే రాగచరితస్స పుగ్గలస్స ఉపక్కిలేసా’’తి. యథా చ పఠమదిసాభావేన వుత్తధమ్మా రాగచరితస్స ఉపక్కిలేసా, ఏవం దుతియదిసాభావేన వుత్తధమ్మా దోసచరితస్స. తతియచతుత్థదిసాభావేన వుత్తధమ్మా యథాక్కమం దిట్ఠిచరితస్స మన్దస్స తిక్ఖస్స చ ఉపక్కిలేసా వుత్తా. తేసం ఉపక్కిలేసభావో వుత్తనయానుసారేన వేదితబ్బో.

ఆహారవిపల్లాసాదయో యదిపి సబ్బేహి తీహి విమోక్ఖముఖేహి పుబ్బభాగే యథారహం పరిఞ్ఞేయ్యా పహాతబ్బా చ. యస్స పన దుక్ఖానుపస్సనా పురిమే ఆహారద్వయే దుక్ఖాకారేన బహులం పవత్తతి, తస్స వసేన యో చ కబళీకారో ఆహారో, యో చ ఫస్సో ఆహారో, ఇమే అప్పణిహితేన విమోక్ఖముఖేన పరిఞ్ఞం గచ్ఛన్తీతి వుత్తం. ఏస నయో సేసేసు. ఏవఞ్చేతం, న అఞ్ఞథా. న హి అరియమగ్గానం వియ పహాతబ్బేసు విమోక్ఖముఖానం పరిఞ్ఞేయ్యపహాతబ్బేసు కోచి నియమో సమ్భవతి. ఇతి సబ్బే లోకవట్టానుసారినో ధమ్మా నియ్యన్తి, తే లోకా తీహి విమోక్ఖముఖేహీతి నిగమనం. తస్సత్థో – ఇతి ఏవం వుత్తప్పకారా సబ్బే ఆహారాదయో లోకసఙ్ఖాతవట్టానుసారినో ధమ్మా తే లోకభూతా వట్టతో నియ్యన్తి అనిచ్చానుపస్సనాదీహి తీహి విమోక్ఖముఖేహీతి.

౮౬. ఏవం సంకిలేసపక్ఖే దిసాభూతధమ్మే నిద్దిసిత్వా ఇదాని వోదానపక్ఖే దిసాభూతధమ్మే దస్సేతుం ‘‘చతస్సో పటిపదా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ దిబ్బబ్రహ్మఅరియఆనేఞ్జవిహారోతి చత్తారో విహారా. మానప్పహానఆలయసముగ్ఘాతఅవిజ్జాపహానభవూపసమా చత్తారో అచ్ఛరియా అబ్భుతా ధమ్మా. సచ్చాధిట్ఠానాదీని చత్తారి అధిట్ఠానాని. ఛన్దసమాధిభావనాదయో చతస్సో సమాధిభావనా. ఇన్ద్రియసంవరో తపసఙ్ఖాతో పుఞ్ఞధమ్మో బోజ్ఝఙ్గభావనా సబ్బూపధిపటినిస్సగ్గసఙ్ఖాతం నిబ్బానఞ్చాతి చత్తారో సుఖభాగియా ధమ్మా వేదితబ్బాతి.

పఠమా పటిపదాతిఆది పటిపదాసతిపట్ఠానాదీనం అభేదసన్దస్సనం. యది ఏవం కస్మా విసుం గహణం కతన్తి? దసవత్థుకస్స కిలేసపుఞ్జస్స పటిపక్ఖభావదస్సనత్థం పటిపదాదిదసకనిద్దేసో. తథా హి వక్ఖతి – ‘‘చత్తారో ఆహారా తేసం పటిపక్ఖో చతస్సో పటిపదా’’తిఆది (నేత్తి. ౮౭). కిఞ్చాపి చతూసు సతిపట్ఠానేసు ‘‘ఇదం నామ సతిపట్ఠానం ఇమాయ ఏవ పటిపదాయ ఇజ్ఝతీ’’తి నియమో నత్థి, తథాపి పఠమాయ పటిపదాయ పఠమం సతిపట్ఠానం సమ్భవతీతి సమ్భవవసేన ఏవం వుత్తం – ‘‘పఠమా పటిపదా, పఠమం సతిపట్ఠాన’’న్తి. యస్మా పన ఆహారవిపల్లాసాదీనం వియ పటిపదాసతిపట్ఠానాదీనం అత్థతో నానత్తం నత్థి. సతిపట్ఠానానియేవ హి తథా తథా పటిపజ్జమానాని దుక్ఖాపటిపదాదన్ధాభిఞ్ఞాదినామకాని హోన్తి, తస్మా యథా సంకిలేసపక్ఖే ‘‘పఠమే ఆహారే పఠమో విపల్లాసో’’తిఆదినా అధికరణభేదేన వుత్తం, ఏవం అధికరణభేదం అకత్వా ‘‘పఠమా పటిపదా, పఠమం సతిపట్ఠాన’’న్తిఆది వుత్తం. సేసేసుపి ఏసేవ నయో.

అన్ధస్స పబ్బతారోహనం వియ కదాచిదేవ ఉప్పజ్జనకం అచ్ఛరియం, అచ్ఛరాయోగ్గం అచ్ఛరియన్తి పోరాణా. అభూతపుబ్బం భూతన్తి అబ్భుతం. ఉభయమ్పేతం విమ్హయావహస్స అధివచనం. న హి మానప్పహానాదితో అఞ్ఞం దురభిసమ్భవతరం విమ్హనీయఞ్చ ఉపలబ్భతీతి అధితిట్ఠతి ఏతేన, ఏత్థ వా అధిట్ఠానమత్తమేవ వా తన్తి అధిట్ఠానం. సచ్చఞ్చ తం అధిట్ఠానఞ్చ, సచ్చస్స వా అధిట్ఠానం, సచ్చం అధిట్ఠానం ఏతస్సాతి వా సచ్చాధిట్ఠానం. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. సమాధి ఏవ భావేతబ్బతాయ సమాధిభావనా. సుఖం భజతీతి సుఖభాగియో, సుఖభాగస్స వా సుఖకోట్ఠాసస్స హితోతి సుఖభాగియో. ఏకస్సపి సత్తస్స అసుభభావనాదయో వియ ఏకదేసే అవత్తిత్వా అనవసేసపరియాదానతో నత్థి ఏతిస్సా పమాణన్తి అప్పమఞ్ఞా.

పఠమా పటిపదా భావితా బహులీకతా పఠమం సతిపట్ఠానం పరిపూరేతీతి పఠమాయ పటిపదాయ భావనాబహులీకారో పఠమస్స సతిపట్ఠానస్స భావనాపారిపూరీతి అత్థో. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. యథా హి అరియమగ్గే భావితే సతిపట్ఠానాదయో బోధిపక్ఖియధమ్మా సబ్బేపి భావితా ఏవ హోన్తి, ఏవంసమ్పదమిదం దట్ఠబ్బం.

కాయానుపస్సనాయ కామరాగస్స ఉజువిపచ్చనీకభావతో ‘‘పఠమో సతిపట్ఠానో భావితో బహులీకతో కామపటిపక్ఖం పఠమం ఝానం పరిపూరేతీ’’తి వుత్తం. తథా పీతిపటిసంవేదనాదివసేన పవత్తమానం దుతియం సతిపట్ఠానం, సప్పీతికస్స దుతియజ్ఝానస్స చిత్తస్స అభిప్పమోదనవసేన పవత్తమానం తతియం సతిపట్ఠానం ఉక్కంసగతసుఖస్స తతియజ్ఝానస్స అనిచ్చవిరాగాదివసేన పవత్తియా సఙ్ఖారేసు ఉపేక్ఖకం చతుత్థం సతిపట్ఠానం ఉపేక్ఖాసతిపారిసుద్ధిభావతో చతుత్థజ్ఝానస్స పారిపూరియా సంవత్తతి.

యస్మా పన రూపావచరపఠమజ్ఝానం రూపావచరసమాపత్తీనం, దుతియజ్ఝానం బ్యాపాదవితక్కాదిదూరీభావేన బ్రహ్మవిహారానం, తతియజ్ఝానం పీతివిరాగేన సుఖేన విపస్సనాయ అధిట్ఠానభూతం అరియవిహారానం, చతుత్థజ్ఝానం ఉపేక్ఖాసతిపారిసుద్ధిఆనేఞ్జప్పత్తం ఆనేఞ్జవిహారానం విసేసతో పచ్చయో హోతి, తస్మా ‘‘పఠమం ఝానం భావితం బహులీకతం పఠమం విహారం పరిపూరేతీ’’తిఆది వుత్తం. ఇతి యో యస్స విసేసపచ్చయో, సో తం పరిపూరేతీతి వుత్తోతి దట్ఠబ్బం.

౮౭. ఇదాని పటిపదాదయో వోదానపక్ఖే దిసాభావేన వవత్థపేతుం ‘‘తత్థ ఇమా చతస్సో దిసా’’తిఆది వుత్తం. తం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ. పున ‘‘పఠమా పటిపదా’’తిఆది పటిపదాచతుక్కాదీసు యేన యస్స పుగ్గలస్స వోదానం, తం విభజిత్వా దస్సేతుం ఆరద్ధం. తం హేట్ఠా వుత్తనయమేవ. యదిపి తీసు విమోక్ఖముఖేసు ‘‘ఇదం నామ విమోక్ఖముఖం ఇమాయ ఏవ పటిపదాయ ఇజ్ఝతీ’’తి నియమో నత్థి. యేసం పన పుగ్గలానం పురిమాహి ద్వీహి పటిపదాహి అప్పణిహితేన విమోక్ఖముఖేన అరియమగ్గాధిగమో. తథా యస్స తతియాయ పటిపదాయ సుఞ్ఞతవిమోక్ఖముఖేన, యస్స చ చతుత్థాయ పటిపదాయ అనిమిత్తవిమోక్ఖముఖేన అరియమగ్గాధిగమో, తేసం పుగ్గలానం వసేన అయం పటిపదావిమోక్ఖముఖసంసన్దనా. సతిపట్ఠానాదీహి విమోక్ఖముఖసంసన్దనాయపి ఏసేవ నయో.

తేసం విక్కీళితన్తి తేసం అసన్తాసనజవపరక్కమాదివిసేసయోగేన సీహానం బుద్ధానం పచ్చేకబుద్ధానం బుద్ధసావకానఞ్చ విక్కీళితం విహరణం. యదిదం ఆహారాదికిలేసవత్థుసమతిక్కమనముఖేన సపరసన్తానే పటిపదాదిసమ్పాదనా. ఇదాని ఆహారాదీనం పటిపదాదీహి యేన సమతిక్కమనం, తం నేసం పటిపక్ఖభావం దస్సేన్తో ‘‘చత్తారో ఆహారా తేసం పటిపక్ఖో చతస్సో పటిపదా’’తిఆదిమాహ. తత్థ తేసం పటిపక్ఖభావో పహాతబ్బభావో పహాయకభావో చ ఆహారవిఞ్ఞాణట్ఠితీనఞ్చేత్థ పహాతబ్బభావో తప్పటిబన్ధఛన్దరాగవసేన దట్ఠబ్బో. తత్థ ‘‘విక్కీళితం భావనా సచ్ఛికిరియా చా’’తిఆది తస్సాయం సఙ్ఖేపత్థో – తేసం విక్కీళితన్తి ఏత్థ యదేతం విక్కీళితం నామ భావేతబ్బానం బోధిపక్ఖియధమ్మానం భావనా, సచ్ఛికాతబ్బానం ఫలనిబ్బానానం సచ్ఛికిరియా చ. తథా పహాతబ్బస్స దసవత్థుకస్స కిలేసపుఞ్జస్స తదఙ్గాదివసేన పహానం బ్యన్తీకిరియా అనవసేసనన్తి. ఇదాని తం సఙ్ఖేపేన దస్సేన్తో ‘‘ఇన్ద్రియాధిట్ఠానం విక్కీళితం విపరియాసానధిట్ఠాన’’న్తి ఆహ.

ఇన్ద్రియాధిట్ఠానన్తి ఇన్ద్రియానం పవత్తనం భావనా సచ్ఛికిరియా చ. విపరియాసానధిట్ఠానన్తి విపల్లాసానం అపవత్తనం పహానం అనుప్పాదనం. ఇన్ద్రియాని సద్ధమ్మగోచరోతి ఇన్ద్రియాని చేత్థ సద్ధమ్మస్స గోచరభూతాని పవత్తిహేతూతి అధిప్పేతాని సద్ధిన్ద్రియాదీనీతి అత్థో. విపరియాసా కిలేసగోచరోతి విపల్లాసా సంకిలేసపక్ఖస్స పవత్తిట్ఠానం పవత్తిహేతూతి. అయం వుచ్చతి సీహవిక్కీళితస్స నయస్స భూమీతి యాయం ‘‘చత్తారో ఆహారా’’తిఆదినా సంకిలేసపక్ఖే దసన్నం చతుక్కానం, ‘‘చతస్సో పటిపదా’’తిఆదినా వోదానపక్ఖేపి దసన్నం చతుక్కానం తణ్హాచరితాదీనం ఉపక్కిలేసవోదానవిభావనాముఖేన నిద్ధారణా, అయం సీహవిక్కీళితస్స నయస్స భూమి నామ.

౮౮. ఇదాని ఉగ్ఘటితఞ్ఞుఆదిపుగ్గలత్తయవసేన తిపుక్ఖలనయస్స భూమిం విభావేతుకామో యస్మా పన నయానం అఞ్ఞమఞ్ఞానుప్పవేసస్స ఇచ్ఛితత్తా సీహవిక్కీళితనయతో తిపుక్ఖలనయో నిగ్గచ్ఛతి, తస్మా పటిపదావిభాగతో చత్తారో పుగ్గలే సీహవిక్కీళితనయస్స భూమిం నిద్దిసిత్వా తతో ఏవ ఉగ్ఘటితఞ్ఞుఆదిపుగ్గలత్తయే నిద్ధారేతుం ‘‘తత్థ యే దుక్ఖాయ పటిపదాయా’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ ఇమే ద్వే పుగ్గలాతి ఇమే పురిమానం ద్విన్నం పటిపదానం వసేన ద్వే పుగ్గలా. ఏస నయో ఇతరత్థాపి. పున ‘‘తత్థ యే దుక్ఖాయ పటిపదాయా’’తిఆది యథావుత్తపుగ్గలచతుక్కతో ఉగ్ఘటితఞ్ఞుఆదిపుగ్గలత్తయం నిద్ధారేతుం వుత్తం. తత్థ యో సాధారణాయాతి దుక్ఖాపటిపదాయ ఖిప్పాభిఞ్ఞాయ, సుఖాపటిపదాయ దన్ధాభిఞ్ఞాయ చ నియ్యాతీతి సమ్బన్ధో. కథం పన పటిపదాద్వయం ఏకస్స సమ్భవతీతి? నయిదమేవం దట్ఠబ్బం. ఏకస్స పుగ్గలస్స ఏకస్మిం ద్వే పటిపదా సమ్భవన్తీతి. యథావుత్తాసు పన ద్వీసు పటిపదాసు యో యాయ కాయచి నియ్యాతి, అయం విపఞ్చితఞ్ఞూతి అయమేత్థ అధిప్పాయో. యస్మా పన అట్ఠసాలినియం (ధ. స. అట్ఠ. ౩౫౦) పటిపదా చలతి న చలతీతి విచారణాయం ‘‘చలతీ’’తి వుత్తం, తస్మా ఏకస్సపి పుగ్గలస్స ఝానన్తరమగ్గన్తరేసు పటిపదాభేదో ఇచ్ఛితోవాతి.

‘‘తత్థ భగవా’’తిఆదినా దేసనావిభాగేహిపి తమేవ పుగ్గలవిభాగం విభావేతి. తం హేట్ఠా వుత్తనయమేవ. తత్థ అధిచిత్తన్తి అధిచిత్తసిక్ఖఞ్చాతి చ-సద్దో లుత్తనిద్దిట్ఠో. తేన అధిచిత్తసిక్ఖఞ్చ అధిపఞ్ఞాసిక్ఖఞ్చ విపఞ్చితఞ్ఞుస్స పఞ్ఞపేతీతి అత్థో. అధిసీలన్తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. అధిసీలసిక్ఖం అధిచిత్తసిక్ఖం అధిపఞ్ఞాసిక్ఖఞ్చాతి యోజేతబ్బం.

చత్తారి హుత్వా తీణి భవన్తీతి లిఙ్గవిపల్లాసేన వుత్తం, చత్తారో పుగ్గలా హుత్వా తయో పుగ్గలా హోన్తీతి అత్థో.

అయం సంకిలేసోతి అయం అకుసలమూలాదిద్వాదసత్తికసఙ్గహో సంకిలిస్సతి ఏతేనాతి సంకిలేసోతి కత్వా. ఇదం వోదానన్తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో.

తీణి హుత్వా ద్వే భవన్తీతి నన్దియావట్టనయస్స దిసాభూతధమ్మదస్సనత్థం వుత్తం. తేనేవాహ – ‘‘తణ్హా చ అవిజ్జా చా’’తిఆది, తం సబ్బం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

కస్మా పనేత్థ నయానం ఉద్దేసానుక్కమేన నిద్దేసో న కతోతి? నయానం నయేహి సమ్భవదస్సనత్థం. పఠమనయతో హి పుగ్గలాధిట్ఠానవసేన తతియనయస్స, తతియనయతో చ దుతియనయస్స సమ్భవోతి ఇమస్స విసేసస్స దస్సనత్థం పఠమనయానన్తరం తతియనయో, తతియనయానన్తరఞ్చ దుతియనయో నిద్దిట్ఠో. ధమ్మాధిట్ఠానవసేన పన తతియనయతో దుతియనయో, దుతియనయతో పఠమనయోపి సమ్భవతీతి ఇమస్స విసేసస్స దస్సనత్థం అన్తే ‘‘తణ్హా చ అవిజ్జా చా’’తిఆదినా పఠమనయస్స భూమి దస్సితా. తేనేవ హి ‘‘చత్తారి హుత్వా తీణి భవన్తి, తీణి హుత్వా ద్వే భవన్తీ’’తి వుత్తం. యది ఏవం ‘‘ద్వే హుత్వా చత్తారి భవన్తి, ద్వే హుత్వా తీణి భవన్తి, తీణి హుత్వా చత్తారి భవన్తీ’’తి అయమ్పి నయో వత్తబ్బో సియాతి? సచ్చమేతం, అయం పన నయో అత్థతో దస్సితో ఏవాతి కత్వా న వుత్తో. యస్మా తిణ్ణం అత్థనయానం అఞ్ఞమఞ్ఞం అనుప్పవేసో ఇచ్ఛితో, సతి చ అనుప్పవేసే తతో వినిగ్గమోపి సమ్భవతి ఏవాతి. అయఞ్చ అత్థో పేటకోపదేసేన విభావేతబ్బో.

తత్థాయం ఆదితో పట్ఠాయ విభావనా – చత్తారో పుగ్గలా తణ్హాచరితో దువిధో ముదిన్ద్రియో తిక్ఖిన్ద్రియో చ. తథా దిట్ఠిచరితోతి. తత్థ తణ్హాచరితో ముదిన్ద్రియో దుక్ఖాయ పటిపదాయ దన్ధాభిఞ్ఞాయ నియ్యాతి, తిక్ఖిన్ద్రియో దుక్ఖాయ పటిపదాయ ఖిప్పాభిఞ్ఞాయ నియ్యాతి, దిట్ఠిచరితో పన ముదిన్ద్రియో సుఖాయ పటిపదాయ దన్ధాభిఞ్ఞాయ నియ్యాతి, తిక్ఖిన్ద్రియో సుఖాయ పటిపదాయ ఖిప్పాభిఞ్ఞాయ నియ్యాతి. ఇతి ఇమాసు పటిపదాసు యథారహం ఠితేహి తణ్హాచరితదిట్ఠిచరితేహి చత్తారో ఆహారా తప్పటిబన్ధఛన్దరాగప్పహానేన పహాతబ్బా. చత్తారో సతిపట్ఠానే భావేత్వా చత్తారో విపల్లాసా దట్ఠబ్బాతి సబ్బో యథావుత్తనయో అనుగన్తబ్బో.

తత్థాయం పాళి – తత్థ యే దిట్ఠిచరితా సత్తా, తే కామేసు దోసదిట్ఠీ, న చ యే కామేసు అనుసయా సమూహతా, తే అత్తకిలమథానుయోగమనుయుత్తా విహరన్తి. తేసం సత్థా వా ధమ్మం దేసేతి అఞ్ఞతరో వా గరుట్ఠానియో సబ్రహ్మచారీ ‘‘కామేహి నత్థి అత్థో’’తి, తే చ పుబ్బేయేవ కామేహి అనత్థికా, ఇతి కామే అప్పకసిరేన పటినిస్సజ్జన్తి, తే చేతసికేన దుక్ఖేన అనజ్ఝోసితా. తేన వుచ్చతి ‘‘సుఖా పటిపదా’’తి. యే పన తణ్హాచరితా సత్తా, తే కామేసు అజ్ఝోసితా, తేసం సత్థా వా ధమ్మం దేసేతి అఞ్ఞతరో వా భిక్ఖు ‘‘కామేహి నత్థి అత్థో’’తి, తే పియరూపం దుక్ఖేన పటినిస్సజ్జన్తి. తేన వుచ్చతి ‘‘దుక్ఖా పటిపదా’’తి. ఇతి ఇమే సబ్బే సత్తా ద్వీసు పటిపదాసు సమోసరణం గచ్ఛన్తి దుక్ఖాయఞ్చ సుఖాయఞ్చ.

తత్థ యే దిట్ఠిచరితా సత్తా, తే ద్విధా తిక్ఖిన్ద్రియా చ ముదిన్ద్రియా చ. తత్థ యే దిట్ఠిచరితా సత్తా తిక్ఖిన్ద్రియా, తే సుఖేన పటినిస్సజ్జన్తి, ఖిప్పఞ్చ అభిసమేన్తి. తేన వుచ్చతి – ‘‘సుఖా పటిపదా ఖిప్పాభిఞ్ఞా’’తి. తత్థ యే దిట్ఠిచరితా సత్తా ముదిన్ద్రియా పఠమం తిక్ఖిన్ద్రియం ఉపాదాయ దన్ధతరం అభిసమేన్తి, తే సుఖేన పటినిస్సజ్జన్తి, దన్ధఞ్చ అభిసమేన్తి. తేన వుచ్చతి – ‘‘సుఖా పటిపదా దన్ధాభిఞ్ఞా’’తి. తత్థ తణ్హాచరితా సత్తా దువిధా తిక్ఖిన్ద్రియా చ ముదిన్ద్రియా చ. తత్థ యే తణ్హాచరితా సత్తా తిక్ఖిన్ద్రియా, తే దుక్ఖేన పటినిస్సజ్జన్తి, ఖిప్పఞ్చ అభిసమేన్తి. తేన వుచ్చతి – ‘‘దుక్ఖా పటిపదా ఖిప్పాభిఞ్ఞా’’తి. తత్థ యే తణ్హాచరితా సత్తా ముదిన్ద్రియా పఠమం తిక్ఖిన్ద్రియం ఉపాదాయ దన్ధతరం అభిసమేన్తి, తే దుక్ఖేన పటినిస్సజ్జన్తి, దన్ధఞ్చ అభిసమేన్తి. తేన వుచ్చతి – ‘‘దుక్ఖా పటిపదా దన్ధాభిఞ్ఞా’’తి. ఇమా చతస్సో పటిపదాయో అపఞ్చమా అఛట్ఠా. యే హి కేచి నిబ్బుతా నిబ్బాయన్తి నిబ్బాయిస్సన్తి వా ఇమాహి చతూహి పటిపదాహి అనఞ్ఞాహి, అయం పటిపదా చతుక్కమగ్గేన కిలేసే నిద్దిసతి. యా చతుక్కమగ్గేన అరియధమ్మేసు నిద్దిసితబ్బా, అయం వుచ్చతి సీహవిక్కీళితో నామ నయో.

తత్రిమే చత్తారో ఆహారా, చత్తారో విపల్లాసా ఉపాదానా యోగా గన్థా ఆసవా ఓఘా సల్లా విఞ్ఞాణట్ఠితియో అగతిగమనానీతి ఏవం ఇమాని సబ్బాని దస పదాని. అయం సుత్తస్స సంసన్దనా.

చత్తారో ఆహారా, తత్థ యో చ కబళీకారో ఆహారో, యో చ ఫస్సో ఆహారో, ఇమే తణ్హాచరితేన పహాతబ్బా. తత్థ యో చ మనోసఞ్చేతనాహారో, యో చ విఞ్ఞాణాహారో, ఇమే దిట్ఠిచరితేన పహాతబ్బా.

తత్థ పఠమో ఆహారో పఠమో విపల్లాసో, దుతియో ఆహారో దుతియో విపల్లాసో, తతియో ఆహారో తతియో విపల్లాసో, చతుత్థో ఆహారో చతుత్థో విపల్లాసో, ఇమే చత్తారో విపల్లాసా అపఞ్చమా అఛట్ఠా. ఇదఞ్చ పమాణా చత్తారో ఆహారా.

తత్థ పఠమే విపల్లాసే ఠితో కామే ఉపాదియతి, ఇదం కాముపాదానం. దుతియే విపల్లాసే ఠితో అనాగతం భవం ఉపాదియతి, ఇదం సీలబ్బతుపాదానం. తతియే విపల్లాసే ఠితో విపరీతదిట్ఠిం ఉపాదియతి, ఇదం దిట్ఠుపాదానం. చతుత్థే విపల్లాసే ఠితో ఖన్ధే అత్తతో ఉపాదియతి, ఇదం అత్తవాదుపాదానం.

తత్థ కాముపాదానే ఠితో కామే అభిజ్ఝాయ గన్థతి, అయం అభిజ్ఝాకాయగన్థో. సీలబ్బతుపాదానే ఠితో బ్యాపాదం గన్థతి, అయం బ్యాపాదకాయగన్థో. దిట్ఠుపాదానే ఠితో పరామాసం గన్థతి, అయం పరామాసకాయగన్థో. అత్తవాదుపాదానే ఠితో పపఞ్చేన్తో గన్థతి, అయం ఇదంసచ్చాభినివేసకాయగన్థో.

తస్స గన్థగన్థితా కిలేసా ఆసవన్తి. కిం పన వుచ్చతి ఆసవన్తీతి? విప్పటిసారా. యే విప్పటిసారా, తే అనుసయా. తత్థ అభిజ్ఝాకాయగన్థేన కామాసవో, బ్యాపాదకాయగన్థేన భవాసవో, పరామాసకాయగన్థేన దిట్ఠాసవో, ఇదంసచ్చాభినివేసకాయగన్థేన అవిజ్జాసవో.

తే చత్తారో ఆసవా వేపుల్లం గతా ఓఘా హోన్తి, తేన వుచ్చన్తి ‘‘ఓఘా’’తి. తత్థ కామాసవో కామోఘో, భవాసవో భవోఘో, అవిజ్జాసవో అవిజ్జోఘో, దిట్ఠాసవో దిట్ఠోఘో.

తే చత్తారో ఓఘా ఆసయమనుపవిట్ఠా అనుసయసహగతా వుచ్చన్తి సల్లాతి హదయమాహచ్చ తిట్ఠన్తి. తత్థ కామోఘో రాగసల్లం, భవోఘో దోససల్లం, అవిజ్జోఘో మోహసల్లం, దిట్ఠోఘో దిట్ఠిసల్లం.

ఇమేహి చతూహి సల్లేహి పరియాదిన్నం విఞ్ఞాణం చతూసు ధమ్మేసు తిట్ఠతి రూపే వేదనాయ సఞ్ఞాయ సఙ్ఖారేసు. ఇమా చతస్సో విఞ్ఞాణట్ఠితియో. తత్థ రాగసల్లేన నన్దూపసేచనం రూపూపగం విఞ్ఞాణం తిట్ఠతి. దోససల్లేన వేదనూపగం. మోహసల్లేన సఞ్ఞూపగం. దిట్ఠిసల్లేన నన్దూపసేచనం సఙ్ఖారూపగం విఞ్ఞాణం తిట్ఠతి.

చతూహి విఞ్ఞాణట్ఠితీహి చతుబ్బిధం అగతిం గచ్ఛన్తి ఛన్దా దోసా భయా మోహా. రాగేన ఛన్దా అగతిం గచ్ఛతి, దోసేన దోసా అగతిం గచ్ఛతి, మోహేన మోహా అగతిం గచ్ఛతి, దిట్ఠియా భయా అగతిం గచ్ఛతి, ఇతి ఇమాని చ కమ్మాని ఇమే చ కిలేసా అయం సంసారహేతు.

తత్థిమా చతస్సో దిసా కబళీకారో ఆహారో ‘‘అసుభే సుభ’’న్తి విపల్లాసో కాముపాదానం కామయోగో అభిజ్ఝాకాయగన్థో కామాసవో కామోఘో రాగసల్లం రూపూపగా విఞ్ఞాణట్ఠితి ఛన్దా అగతిగమనం, అయం పఠమా దిసా.

ఫస్సో ఆహారో ‘‘దుక్ఖే సుఖ’’న్తి విపల్లాసో సీలబ్బతుపాదానం భవయోగో బ్యాపాదకాయగన్థో భవాసవో భవోఘో దోససల్లం వేదనూపగా విఞ్ఞాణట్ఠితి దోసా అగతిగమనం, అయం దుతియా దిసా.

మనోసఞ్చేతనాహారో ‘‘అనత్తని అత్తా’’తి విపల్లాసో దిట్ఠుపాదానం దిట్ఠియోగో పరామాసకాయగన్థో దిట్ఠాసవో దిట్ఠోఘో దిట్ఠిసల్లం సఞ్ఞూపగా విఞ్ఞాణట్ఠితి భయా అగతిగమనం, అయం తతియా దిసా.

విఞ్ఞాణాహారో ‘‘అనిచ్చే నిచ్చ’’న్తి విపల్లాసో అత్తవాదుపాదానం అవిజ్జాయోగో ఇదంసచ్చాభినివేసోకాయగన్థో అవిజ్జాసవో అవిజ్జోఘో మోహసల్లం సఙ్ఖారూపగా విఞ్ఞాణట్ఠితి మోహా అగతిగమనం, అయం చతుత్థీ దిసా. ఇతి ఇమేసం దసన్నం సుత్తానం పఠమేన పదేన పఠమాయ దిసాయ ఆలోకనం, దుతియేన పదేన దుతియాయ దిసాయ, తతియేన పదేన తతియాయ దిసాయ, చతుత్థేన పదేన చతుత్థియా దిసాయ ఆలోకనం, అయం వుచ్చతి దిసా ఆలోకనా. ఇమినా నయేన సబ్బే కిలేసా చతూసు పదేసు పక్ఖిపితబ్బా. అయం అకుసలపక్ఖో.

చతస్సో పటిపదా, చత్తారి ఝానాని, చత్తారో సతిపట్ఠానా, చత్తారో విహారా దిబ్బో బ్రహ్మా అరియో ఆనేఞ్జో, చత్తారో సమ్మప్పధానా, చత్తారో అచ్ఛరియా అబ్భుతా ధమ్మా, చత్తారో అధిట్ఠానా, చత్తారో సమాధయో ఛన్దసమాధి వీరియసమాధి చిత్తసమాధి వీమంసాసమాధి, చత్తారో ధమ్మా సుఖభాగియా నాఞ్ఞత్ర బోజ్ఝఙ్గా నాఞ్ఞత్ర తపసా నాఞ్ఞత్ర ఇన్ద్రియసంవరా నాఞ్ఞత్ర సబ్బనిస్సగ్గా, చత్తారి అప్పమాణాని.

తత్థ దుక్ఖా పటిపదా దన్ధాభిఞ్ఞా భావియమానా బహులీకరియమానా పఠమం ఝానం పరిపూరేతి, పఠమం ఝానం పరిపుణ్ణం పఠమం సతిపట్ఠానం పరిపూరేతి, పఠమం సతిపట్ఠానం పరిపుణ్ణం పఠమం విహారం పరిపూరేతి, పఠమో విహారో పరిపుణ్ణో పఠమం సమ్మప్పధానం పరిపూరేతి, పఠమం సమ్మప్పధానం పరిపుణ్ణం పఠమం అచ్ఛరియం అబ్భుతం ధమ్మం పరిపూరేతి, పఠమో అచ్ఛరియో అబ్భుతో ధమ్మో పరిపుణ్ణో పఠమం అధిట్ఠానం పరిపూరేతి, పఠమం అధిట్ఠానం పరిపుణ్ణం ఛన్దసమాధిం పరిపూరేతి, ఛన్దసమాధి పరిపుణ్ణో ఇన్ద్రియసంవరం పరిపూరేతి, ఇన్ద్రియసంవరో పరిపుణ్ణో పఠమం అప్పమాణం పరిపూరేతి. ఏవం యావ సబ్బనిస్సగ్గా చతుత్థం అప్పమాణం పరిపూరేతి.

తత్థ పఠమా చ పటిపదా పఠమఞ్చ ఝానం పఠమఞ్చ సతిపట్ఠానం దిబ్బో చ విహారో పఠమఞ్చ సమ్మప్పధానం పఠమో చ అచ్ఛరియో అబ్భుతో ధమ్మో సచ్చాధిట్ఠానఞ్చ ఛన్దసమాధి చ ఇన్ద్రియసంవరో చ మేత్తా చ అప్పమాణం. అయం పఠమా దిసా.

దుతియా చ పటిపదా ఖిప్పాభిఞ్ఞా దుతియఞ్చ ఝానం దుతియఞ్చ సతిపట్ఠానం బ్రహ్మా చ విహారో దుతియఞ్చ సమ్మప్పధానం దుతియో చ అచ్ఛరియో అబ్భుతో ధమ్మో చాగాధిట్ఠానఞ్చ చిత్తసమాధి చ తపో చ కరుణా చ అప్పమాణం. అయం దుతియా దిసా.

తతియా చ పటిపదా దన్ధాభిఞ్ఞా తతియఞ్చ ఝానం తతియఞ్చ సతిపట్ఠానం అరియో చ విహారో తతియఞ్చ సమ్మప్పధానం తతియో చ అచ్ఛరియో అబ్భుతో ధమ్మో సచ్చాధిట్ఠానఞ్చ వీరియసమాధి చ బోజ్ఝఙ్గా చ ముదితా చ అప్పమాణం. అయం తతియా దిసా.

చతుత్థీ చ పటిపదా ఖిప్పాభిఞ్ఞా చతుత్థఞ్చ ఝానం చతుత్థఞ్చ సతిపట్ఠానం ఆనేఞ్జో చ విహారో చతుత్థఞ్చ సమ్మప్పధానం చతుత్థో చ అచ్ఛరియో అబ్భుతో ధమ్మో ఉపసమాధిట్ఠానఞ్చ వీమంసాసమాధి చ సబ్బనిస్సగ్గో చ ఉపేక్ఖా చ అప్పమాణం. అయం చతుత్థీ దిసా. ఇమాసం చతున్నం దిసానం యా ఆలోకనా, అయం వుచ్చతి దిసాలోచనో నామ నయో.

తత్థాయం యోజనా – చత్తారో చ ఆహారా, చతస్సో చ పటిపదా, చత్తారో చ విపల్లాసా, చత్తారో చ సతిపట్ఠానా, చత్తారి చ ఉపాదానాని, చత్తారి చ ఝానాని, చత్తారో చ యోగా, చత్తారో చ విహారా, చత్తారో చ గన్థా, చత్తారో చ సమ్మప్పధానా, చత్తారో చ ఆసవా, చత్తారో చ అచ్ఛరియా అబ్భుతా ధమ్మా, చత్తారో చ ఓఘా, చత్తారి చ అధిట్ఠానాని, చత్తారి చ సల్లాని, చత్తారో చ సమాధయో, చతస్సో చ విఞ్ఞాణట్ఠితియో, చత్తారో చ సుఖభాగియా ధమ్మా, చత్తారి చ అగతిగమనాని చత్తారి చ అప్పమాణాని. ఇతి కుసలాకుసలానం పక్ఖపటిపక్ఖవసేన యోజనా. అయం సీహవిక్కీళితే దిసాలోచనో నయో.

తస్స చత్తారి సామఞ్ఞఫలాని పరియోసానం, తత్థ పఠమాయ దిసాయ సోతాపత్తిఫలం పరియోసానం, దుతియాయ సకదాగామిఫలం, తతియాయ అనాగామిఫలం, చతుత్థియా అరహత్తఫలం పరియోసానన్తి.

తత్థ కతమో తిపుక్ఖలనయో? పటిపదావిభాగేన చతూసు పుగ్గలేసు యో సుఖాయ పటిపదాయ ఖిప్పాభిఞ్ఞాయ నియ్యాతి, అయం ఉగ్ఘటితఞ్ఞూ. యో సుఖాయ వా పటిపదాయ, దన్ధాభిఞ్ఞాయ, దుక్ఖాయ వా పటిపదాయ ఖిప్పాభిఞ్ఞాయ నియ్యాతి, అయం విపఞ్చితఞ్ఞూ. యో దుక్ఖాయ పటిపదాయ దన్ధాభిఞ్ఞాయ నియ్యాతి, అయం నేయ్యో. ఇతి చత్తారో హుత్వా తయో హోన్తి. తత్థ ఉగ్ఘటితఞ్ఞుస్స సమథపుబ్బఙ్గమా విపస్సనా సప్పాయా. నేయ్యస్స విపస్సనాపుబ్బఙ్గమో సమథో, విపఞ్చితఞ్ఞుస్స సమథవిపస్సనా యుగనద్ధా. ఉగ్ఘటితఞ్ఞుస్స ముదుకా దేసనా, నేయ్యస్స తిక్ఖా దేసనా, విపఞ్చితఞ్ఞుస్స తిక్ఖముదుకా దేసనా.

ఉగ్ఘటితఞ్ఞుస్స అధిపఞ్ఞాసిక్ఖా, విపఞ్చితఞ్ఞుస్స అధిచిత్తసిక్ఖా చ అధిపఞ్ఞాసిక్ఖా చ, నేయ్యస్స అధిసీలసిక్ఖా చ అధిచిత్తసిక్ఖా చ అధిపఞ్ఞాసిక్ఖా చ. ఇతి ఇమేసం పుగ్గలానం చతూహి పటిపదాహి నియ్యానం.

తత్థాయం సంకిలేసపక్ఖో, తీణి అకుసలమూలాని, తయో ఫస్సా, తిస్సో వేదనా, తయో ఉపవిచారా, తయో కిలేసా, తయో వితక్కా, తయో పరిళాహా, తీణి సఙ్ఖతలక్ఖణాని, తిస్సో దుక్ఖతా.

తీణి అకుసలమూలానీతి లోభో అకుసలమూలం, దోసో అకుసలమూలం, మోహో అకుసలమూలం. తయో ఫస్సాతి సుఖవేదనీయో ఫస్సో, దుక్ఖవేదనీయో ఫస్సో, అదుక్ఖమసుఖవేదనీయో ఫస్సో. తిస్సో వేదనాతి సుఖా వేదనా, దుక్ఖా వేదనా, అదుక్ఖమసుఖా వేదనా. తయో ఉపవిచారాతి సోమనస్సూపవిచారో, దోమనస్సూపవిచారో, ఉపేక్ఖూపవిచారో. తయో కిలేసాతి లోభో, దోసో, మోహో. తయో వితక్కాతి కామవితక్కో, బ్యాపాదవితక్కో, విహింసావితక్కో. తయో పరిళాహాతి రాగజో, దోసజో, మోహజో. తీణి సఙ్ఖతలక్ఖణానీతి ఉప్పాదో, ఠితి, వయో. తిస్సో దుక్ఖతాతి దుక్ఖదుక్ఖతా, విపరిణామదుక్ఖతా, సఙ్ఖారదుక్ఖతా.

తత్థ లోభో అకుసలమూలం మనాపికేన ఆరమ్మణేన సముట్ఠహతి. తదేవ మనాపికారమ్మణం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి సుఖవేదనీయో ఫస్సో, సుఖవేదనీయం ఫస్సం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి సుఖా వేదనా, సుఖం వేదనం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి సోమనస్సూపవిచారో, సోమనస్సూపవిచారం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి రాగో, రాగం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి కామవితక్కో, కామవితక్కం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి రాగజో పరిళాహో, రాగజం పరిళాహం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి ఉప్పాదో సఙ్ఖతలక్ఖణం, ఉప్పాదం సఙ్ఖతలక్ఖణం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి విపరిణామదుక్ఖతా.

దోసో అకుసలమూలం అమనాపికేన ఆరమ్మణేన సముట్ఠహతి. తదేవ అమనాపికారమ్మణం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి దుక్ఖవేదనీయో ఫస్సో, దుక్ఖవేదనీయం ఫస్సం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి దుక్ఖా వేదనా, దుక్ఖం వేదనం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి దోమనస్సూపవిచారో, దోమనస్సూపవిచారం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి దోసో, దోసం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి బ్యాపాదవితక్కో, బ్యాపాదవితక్కం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి దోసజో పరిళాహో, దోసజం పరిళాహం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి ఠితస్స అఞ్ఞథత్తం సఙ్ఖతలక్ఖణం, ఠితస్స అఞ్ఞథత్తం సఙ్ఖతలక్ఖణం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి దుక్ఖదుక్ఖతా.

మోహో అకుసలమూలం ఉపేక్ఖాఠానియం ఆరమ్మణేన సముట్ఠహతి. తదేవ ఉపేక్ఖాఠానియం ఆరమ్మణం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి అదుక్ఖమసుఖవేదనీయో ఫస్సో, అదుక్ఖమసుఖవేదనీయం ఫస్సం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి అదుక్ఖమసుఖా వేదనా, అదుక్ఖమసుఖం వేదనం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి ఉపేక్ఖూపవిచారో, ఉపేక్ఖూపవిచారం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి మోహో, మోహం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి విహింసావితక్కో, విహింసావితక్కం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి మోహజో పరిళాహో, మోహజం పరిళాహం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి వయో సఙ్ఖతలక్ఖణం, వయం సఙ్ఖతలక్ఖణం పటిచ్చ ఉప్పజ్జతి సఙ్ఖారదుక్ఖతా. ఇతి అయం తీహి ఆకారేహి కిలేసానం నిద్దేసో. యో కోచి అకుసలపక్ఖో, సబ్బో సో తీసు అకుసలమూలేసు సమోసరతీతి.

తత్థ కతమో కుసలపక్ఖో? తీణి కుసలమూలాని అలోభో, అదోసో, అమోహో. తిస్సో పఞ్ఞా సుతమయీ, చిన్తామయీ, భావనామయీ. తయో సమాధీ సవితక్కసవిచారో, అవితక్కవిచారమత్తో, అవితక్కఅవిచారో. తిస్సో సిక్ఖా అధిసీలసిక్ఖా, అధిచిత్తసిక్ఖా, అధిపఞ్ఞాసిక్ఖా. తీణి నిమిత్తాని సమథనిమిత్తం, పగ్గహనిమిత్తం, ఉపేక్ఖానిమిత్తం. తయో వితక్కా నేక్ఖమ్మవితక్కో, అబ్యాపాదవితక్కో, అవిహింసావితక్కో. తీణి ఇన్ద్రియాని అనఞ్ఞాతఞ్ఞస్సామీతిన్ద్రియం, అఞ్ఞిన్ద్రియం, అఞ్ఞాతావిన్ద్రియం. తయో ఉపవిచారా నేక్ఖమ్మూపవిచారో, అబ్యాపాదూపవిచారో, అవిహింసూపవిచారో తిస్సో ఏసనా కామేసనా, భవేసనా, బ్రహ్మచరియేసనా. తయో ఖన్ధా సీలక్ఖన్ధో, సమాధిక్ఖన్ధో, పఞ్ఞాక్ఖన్ధో.

తత్థ అలోభో కుసలమూలం సుతమయిపఞ్ఞం పరిపూరేతి. సుతమయి పఞ్ఞా పరిపుణ్ణా సవితక్కసవిచారం సమాధిం పరిపూరేతి, సవితక్కసవిచారో సమాధి పరిపుణ్ణో అధిసీలసిక్ఖం పరిపూరేతి, అధిసీలసిక్ఖా పరిపుణ్ణా సమథనిమిత్తం పరిపూరేతి, సమథనిమిత్తం పరిపుణ్ణం నేక్ఖమ్మవితక్కం పరిపూరేతి, నేక్ఖమ్మవితక్కో పరిపుణ్ణో అనఞ్ఞాతఞ్ఞస్సామీతిన్ద్రియం పరిపూరేతి, అనఞ్ఞాతఞ్ఞస్సామీతిన్ద్రియం పరిపుణ్ణం నేక్ఖమ్మసితూపవిచారం పరిపూరేతి, నేక్ఖమ్మూపవిచారం పరిపుణ్ణో కామేసనం పజహతి. కామేసనప్పహానం సీలక్ఖన్ధం పరిపూరేతి.

అదోసో కుసలమూలం చిన్తామయిపఞ్ఞం పరిపూరేతి, చిన్తామయిపఞ్ఞా పరిపుణ్ణా అవితక్కవిచారమత్తం సమాధిం పరిపూరేతి, అవితక్కవిచారమత్తో సమాధి పరిపుణ్ణో అధిచిత్తసిక్ఖం పరిపూరేతి, అధిచిత్తసిక్ఖా పరిపుణ్ణా ఉపేక్ఖానిమిత్తం పరిపూరేతి, ఉపేక్ఖానిమిత్తం పరిపుణ్ణం అబ్యాపాదవితక్కం పరిపూరేతి, అబ్యాపాదవితక్కో పరిపుణ్ణో అఞ్ఞిన్ద్రియం పరిపూరేతి, అఞ్ఞిన్ద్రియం పరిపుణ్ణం అబ్యాపాదూపవిచారం పరిపూరేతి, అబ్యాపాదూపవిచారో పరిపుణ్ణో భవేసనం పజహతి, భవేసనప్పహానం సమాధిక్ఖన్ధం పరిపూరేతి.

అమోహో కుసలమూలం భావనామయిపఞ్ఞం పరిపూరేతి, భావనామయిపఞ్ఞా పరిపుణ్ణా అవితక్కఅవిచారం సమాధిం పరిపూరేతి, అవితక్కఅవిచారో సమాధి పరిపుణ్ణో అధిపఞ్ఞాసిక్ఖం పరిపూరేతి, అధిపఞ్ఞాసిక్ఖా పరిపుణ్ణా పగ్గహనిమిత్తం పరిపూరేతి, పగ్గహనిమిత్తం పరిపుణ్ణం అవిహింసావితక్కం పరిపూరేతి, అవిహింసావితక్కో పరిపుణ్ణో అఞ్ఞాతావిన్ద్రియం పరిపూరేతి, అఞ్ఞాతావిన్ద్రియం పరిపుణ్ణం అవిహింసూపవిచారం పరిపూరేతి, అవిహింసూపవిచారో పరిపుణ్ణో బ్రహ్మచరియేసనం పరిపూరేతి, బ్రహ్మచరియేసనా పరిపుణ్ణా పఞ్ఞాక్ఖన్ధం పరిపూరేతి.

ఇతి ఇమే తయో ధమ్మా అకుసలపక్ఖికా కుసలపక్ఖికా చ తికనిద్దేసేహి నిద్దిట్ఠా తిపుక్ఖలనయస్స దిసా నామ. తస్స పరియోసానం తయో విమోక్ఖా అప్పణిహితో సుఞ్ఞతో అనిమిత్తో, అయం తిపుక్ఖలో నామ దుతియో నయో.

తత్థ యే ఇమే తయో పుగ్గలా ఉగ్ఘటితఞ్ఞూ విపఞ్చితఞ్ఞూ నేయ్యోతి ఇమేసం తిణ్ణం పుగ్గలానం ద్వే పుగ్గలా సుఖాయ పటిపదాయ ఖిప్పాభిఞ్ఞాయ, సుఖాయ పటిపదాయ దన్ధాభిఞ్ఞాయ చ నియ్యన్తి, ద్వేయేవ పుగ్గలా దుక్ఖాయ పటిపదాయ ఖిప్పాభిఞ్ఞాయ, దుక్ఖాయ పటిపదాయ దన్ధాభిఞ్ఞాయ చ నియ్యన్తి, ఇమే చత్తారో. తే విసేసేన ద్వే హోన్తి దిట్ఠిచరితో చ తణ్హాచరితో చ. ఇమే చత్తారో హుత్వా తయో హోన్తి, తయో హుత్వా ద్వే హోన్తి. ఇమేసం ద్విన్నం పుగ్గలానం అయం సంకిలేసో – అవిజ్జా చ తణ్హా చ అహిరీకఞ్చ అనోత్తప్పఞ్చ అసతి చ అసమ్పజఞ్ఞఞ్చ నీవరణాని చ సంయోజనాని చ అజ్ఝోసానఞ్చ అభినివేసో చ అహంకారో చ మమంకారో చ అస్సద్ధియఞ్చ దోవచస్సతా చ కోసజ్జఞ్చ అయోనిసోమనసికారో చ విచికిచ్ఛా చ అవిజ్జా చ అసద్ధమ్మస్సవనఞ్చ అసమాపత్తి చ.

తత్థ అవిజ్జా చ అహిరీకఞ్చ అసతి చ నీవరణాని చ అజ్ఝోసానఞ్చ అహంకారో చ అస్సద్ధియఞ్చ కోసజ్జఞ్చ విచికిచ్ఛా చ అసద్ధమ్మస్సవనఞ్చ, అయం ఏకా దిసా.

తణ్హా చ అనోత్తప్పఞ్చ అసమ్పజఞ్ఞఞ్చ సంయోజనాని చ అభినివేసో చ మమంకారో చ దోవచస్సతా చ అయోనిసోమనసికారో చ అవిజ్జా చ అసమాపత్తి చ, అయం దుతియా దిసా. దసన్నం దుకానం దస పదాని పఠమా దిసాతి కాతబ్బాని. సంఖిత్తేన అత్థం ఞాపేన్తి పటిపక్ఖే కణ్హపక్ఖస్స దసన్నం దుకానం దస పదాని దుతియకాని, అయం దుతియా దిసా.

తత్థ కతమో కుసలపక్ఖో? సమథో చ విపస్సనా చ విజ్జా చ చరణఞ్చ సతి చ సమ్పజఞ్ఞఞ్చ హిరీ చ ఓత్తప్పఞ్చ అహంకారప్పహానఞ్చ మమంకారప్పహానఞ్చ సమ్మావాయామో చ యోనిసోమనసికారో చ సమ్మాసతి చ సమ్మాసమాధి చ పఞ్ఞా చ నిబ్బిదా చ సమాపత్తి చ సద్ధమ్మస్సవనఞ్చ సోమనస్సఞ్చ ధమ్మానుధమ్మపటిపత్తి చ.

దసన్నం దుకానం సమథాదీని సోమనస్సపరియోసానాని పఠమాని దస పదాని పఠమా దిసా, విపస్సనాదీని ధమ్మానుధమ్మపటిపత్తిపరియోసానాని దుతియాని దస పదాని దుతియా దిసా. ఇతి అకుసలపక్ఖే కుసలపక్ఖే చ నన్దియావట్టస్స నయస్స చతస్సో దిసా.

తాసు కుసలపక్ఖే సమథాదీహి అకుసలపక్ఖే తణ్హాదయో పహానం గచ్ఛన్తి, తేసం పహానా రాగవిరాగా చేతోవిముత్తి, కుసలపక్ఖే విపస్సనాదీహి అకుసలపక్ఖే అవిజ్జాదయో పహానం గచ్ఛన్తి, తేసం పహానా అవిజ్జావిరాగా పఞ్ఞావిముత్తి. ఇతి ఇమా ద్వే విముత్తియో నన్దియావట్టనయే పరియోసానం.

తత్థ తణ్హా అవిజ్జా సమథో విపస్సనాతి చత్తారి పదాని, తేసు అట్ఠారస మూలపదాని సమోసరన్తి. కథం? సమథో చ అలోభో చ అదోసో చ అసుభసఞ్ఞా చ దుక్ఖసఞ్ఞా చాతి ఇమాని పఞ్చ పదాని సమథం భజన్తి, విపస్సనా చ అమోహో చ అనిచ్చసఞ్ఞా చ అనత్తసఞ్ఞా చాతి ఇమాని చత్తారి పదాని విపస్సనం భజన్తి. ఏవం నవ పదాని కుసలాని ద్వీసు పదేసు సమోసరన్తి. తణ్హా చ లోభో చ దోసో చ సుభసఞ్ఞా చ సుఖసఞ్ఞా చాతి ఇమాని పఞ్చ పదాని తణ్హం భజన్తి, అవిజ్జా చ మోహో చ నిచ్చసఞ్ఞా చ అత్తసఞ్ఞా చాతి ఇమాని చత్తారి పదాని అవిజ్జం భజన్తి. ఏవం నవ పదాని అకుసలాని ద్వీసు పదేసు సమోసరన్తి. ఇతి తిపుక్ఖలో చ సీహవిక్కీళితో చ నన్దియావట్టనయం అనుప్పవిసన్తి.

కథం తిపుక్ఖలే నయే ఇతరే ద్వే నయా అనుప్పవిసన్తి? విపస్సనా చ అమోహో చ అనిచ్చసఞ్ఞా చ అనత్తసఞ్ఞా చాతి ఇమాని చత్తారి పదాని అమోహో, సమథో చ అలోభో చ అసుభసఞ్ఞా చ దుక్ఖసఞ్ఞా చాతి ఇమాని చత్తారి పదాని అలోభో, అదోసో అదోసో ఏవ. ఏవం నవ పదాని కుసలాని తీసు పదేసు సమోసరన్తి. తణ్హా చ లోభో చ సుభసఞ్ఞా చ సుఖసఞ్ఞా చాతి ఇమాని చత్తారి పదాని లోభో, అవిజ్జా చ మోహో చ నిచ్చసఞ్ఞా చ అత్తసఞ్ఞా చాతి ఇమాని చత్తారి పదాని మోహో, దోసో దోసో ఏవ. ఏవం నవ పదాని అకుసలాని తీసు పదేసు సమోసరన్తి. ఇతి తిపుక్ఖలే నయే ఇతరే ద్వే నయా అనుప్పవిసన్తి.

కథం చతూసు పదేసు అట్ఠారస మూలపదాని సమోసరన్తి? తణ్హా చ సుభసఞ్ఞా చ, అయం పఠమో విపల్లాసో. లోభో చ సుఖసఞ్ఞా చ, అయం దుతియో విపల్లాసో. అవిజ్జా చ నిచ్చసఞ్ఞా చ, అయం తతియో విపల్లాసో. మోహో చ అత్తసఞ్ఞా చ, అయం చతుత్థో విపల్లాసో. ఇతి నవ పదాని అకుసలాని చతూసు పదేసు సమోసరన్తి. సమథో చ అసుభసఞ్ఞా చ పఠమం సతిపట్ఠానం, అలోభో చ దుక్ఖసఞ్ఞా చ దుతియం సతిపట్ఠానం, విపస్సనా చ అనిచ్చసఞ్ఞా చ తతియం సతిపట్ఠానం, అమోహో చ అనత్తసఞ్ఞా చ చతుత్థం సతిపట్ఠానం. ఇతి నవ పదాని కుసలాని చతూసు పదేసు సమోసరన్తి. ఏవం సీహవిక్కీళితనయే ఇతరే ద్వే నయా అనుప్పవిసన్తి. తిణ్ణఞ్హి నయానం యా భూమియో గోచరో, సో ఏకేకం నయం అనుప్పవిసతి. తస్మా ఏకేకస్స నయస్స అకుసలే వా ధమ్మే విఞ్ఞాతే కుసలే వా పటిపక్ఖో అన్వేసితబ్బో. పటిపక్ఖం అన్వేసిత్వా సో నయో నిద్దిసితబ్బో. తమ్హి నయే నిద్దిట్ఠే యథా ఏకమ్హి నయే ఇతరేసం నయానం మూలపదాని అనుప్పవిట్ఠాని, తతో తతో నీహరిత్వా నిద్దిసితబ్బాని. ఏకేకస్మిఞ్హి నయే అట్ఠారస మూలపదాని అనుప్పవిట్ఠాని.

తత్థ ఏకేకస్మిం ధమ్మే విఞ్ఞాతే సబ్బే ధమ్మా విఞ్ఞాతా హోన్తి. ఇమేసం తిణ్ణం నయానం సీహవిక్కీళితస్స నయస్స చత్తారి ఫలాని పరియోసానం పఠమాయ దిసాయ పఠమం ఫలం, దుతియాయ దిసాయ దుతియం ఫలం, తతియాయ దిసాయ తతియం ఫలం, చతుత్థాయ దిసాయ చతుత్థం ఫలం పరియోసానం.

తిపుక్ఖలస్స నయస్స తయో విమోక్ఖా పరియోసానం పఠమాయ దిసాయ అప్పణిహితో, దుతియాయ సుఞ్ఞతో, తతియాయ అనిమిత్తో విమోక్ఖో పరియోసానం.

నన్దియావట్టస్స నయస్స ద్వే విముత్తియో పరియోసానం పఠమాయ దిసాయ తణ్హావిరాగా చేతోవిముత్తి, దుతియాయ దిసాయ అవిజ్జావిరాగా పఞ్ఞావిముత్తి పరియోసానం. ఇమేసు తీసు నయేసు యా అట్ఠారసన్నం పదానం ఆలోచనా, అయం దిసాలోచనో నయో. యా ఆలోకేత్వా కుసలపక్ఖే అకుసలపక్ఖే చ ‘‘అయం ధమ్మో ఇమం ధమ్మం భజతీ’’తి జానన్తేన సమ్మా యోజనా, అయం అఙ్కుసో నయోతి ఇమే పఞ్చ నయా.

నయసముట్ఠానవారవణ్ణనా నిట్ఠితా.