సాసనపట్ఠానవారవణ్ణనా
౮౯. ఏవం సబ్బథా నయసముట్ఠానం విభజిత్వా ఇదాని సాసనపట్ఠానం విభజన్తో యస్మా సఙ్గహవారాదీసు మూలపదేహేవ పట్ఠానం సఙ్గహేత్వా సరూపతో న దస్సితం, తస్మా యథా మూలపదేహి పట్ఠానం నిద్ధారేతబ్బం, ఏవం పట్ఠానతోపి మూలపదాని నిద్ధారేతబ్బానీతి దస్సనత్థం ‘‘అట్ఠారస మూలపదా కుహిం దట్ఠబ్బా? సాసనపట్ఠానే’’తి ఆహ. మూలపదసాసనపట్ఠానానఞ్హి అఞ్ఞమఞ్ఞసఙ్గహో పుబ్బే దస్సితో ఏవాతి. అథ సాసనపట్ఠానన్తి కో వచనత్థో? సాసనస్స పట్ఠానన్తి సాసనపట్ఠానం, సాసనం దేసనా, తస్సా వేనేయ్యజ్ఝాసయానురూపం తేసం హితసుఖనిప్ఫాదనత్థం పకారేహి ఠానం పవత్తి సాసనపట్ఠానం. ఇధ పన తస్స తథాభావదీపనం ‘‘సాసనపట్ఠాన’’న్తి వేదితబ్బం. అథ వా సాసనం అధిసీలసిక్ఖాదయో. తేసం పవత్తనుపాయభావతో పతిట్ఠహన్తి ఏతేహీతి పట్ఠానాని, సంకిలేసాదిధమ్మా. తేసం పవేదనతో తదుపచారేన సుత్తాని పట్ఠానాని. తేసం పన సమూహభావతో అయం పకరణప్పదేసో పట్ఠానం నామ.
అపరో నయో – కేనట్ఠేన పట్ఠానం? పట్ఠితట్ఠేన గమనట్ఠేనాతి అత్థో. ‘‘యే తే గోట్ఠా పట్ఠితగావో’’తి (మ. ని. ౧.౧౫౬) ఆగతట్ఠానస్మిఞ్హి యేన పట్ఠానేన తే ‘‘గోట్ఠా పట్ఠితగావో’’తి వుత్తా, తం అత్థతో గమనం హోతి. ఇతి నాతివిత్థారితనయేసు హారనయేసు అనిస్సఙ్గగమనస్స దేసనాఞాణస్స సంకిలేసభాగియాదిలోకియాదిభేదేసు తదుభయవోమిస్సకభేదేసు చ విత్థారితనయలాభతో నిస్సఙ్గవసేన పవత్తగమనత్తా తే సంకిలేసభాగియాదయో లోకియాదయో చ విసుం విసుం వోమిస్సా చ అధికరణవసేన పట్ఠానం నామ. తేసం పకాసనతో అయం పకరణప్పదేసో పట్ఠానన్తి వేదితబ్బం.
‘‘సంకిలేసభాగియ’’న్తిఆదీసు సంకిలిస్సతి ఏతేనాతి సంకిలేసో. సంకిలేసభాగే సంకిలేసకోట్ఠాసే పవత్తం సంకిలేసభాగియం. వాసనా పుఞ్ఞభావనా, వాసనాభాగే పవత్తం వాసనాభాగియం, వాసనం భజాపేతీతి వా వాసనాభాగియం. నిబ్బిజ్ఝనం లోభక్ఖన్ధాదీనం పదాలనం నిబ్బేధో. నిబ్బేధభాగే పవత్తం, నిబ్బేధం భజాపేతీతి వా నిబ్బేధభాగియం. పరినిట్ఠితసిక్ఖాధమ్మా అసేక్ఖా, అసేక్ఖభావే పవత్తం, అసేక్ఖే భజాపేతీతి వా అసేక్ఖభాగియం. తేసు యత్థ తణ్హాదిసంకిలేసో విభత్తో, ఇదం సంకిలేసభాగియం. యత్థ దానాదిపుఞ్ఞకిరియవత్థు విభత్తం, ఇదం వాసనాభాగియం. యత్థ సేక్ఖా సీలక్ఖన్ధాదయో విభత్తా, ఇదం నిబ్బేధభాగియం. యత్థ పన అసేక్ఖా సీలక్ఖన్ధాదయో విభత్తా, ఇదం అసేక్ఖభాగియం. ఇతరాని తేసం వోమిస్సకనయవసేన వుత్తాని.
తాని పన ఛ దుకా చత్తారో తికా ఏకం చతుక్కం అపరమ్పి ఏకం చతుక్కన్తి ద్వాదస హోన్తి. తేసు చత్తారో దుకా ద్వే చ తికా ఉద్ధటా, ఇతరే న ఉద్ధటా, అనుద్ధరణే కారణం నత్థి. ఇమినా నయేన తేపి గహేతుం సక్కాతి పాళియం సంఖిత్తాతి దట్ఠబ్బం. తథా హి వక్ఖతి – ‘‘ఇమాని చత్తారి సుత్తాని, సాధారణాని కతాని అట్ఠ భవన్తీ’’తిఆది. తత్థ యస్మా కత్థచి సుత్తే తణ్హాసంకిలేసోవ నిద్దిసీయతి, కత్థచి దిట్ఠిసంకిలేసోవ, కత్థచి దుచ్చరితసంకిలేసోవ నిద్దిసీయతి, తస్మా సంకిలేసభాగియం సుత్తం తిధా విభజిత్వా ఉద్దిట్ఠం ‘‘తణ్హాసంకిలేసభాగియం సుత్త’’న్తిఆదినా. తథా వోదానం నామ సంకిలేసే సతి హోతీతి వోదానభాగియం సుత్తం సంకిలేసవిభాగేన తిధావ ఉద్దిట్ఠం ‘‘తణ్హావోదానభాగియం సుత్త’’న్తిఆదినా. తం పన అత్థతో వాసనాభాగియాది ఏవ హోతి. అయఞ్చ నయో కేసుచి పోత్థకేసు నత్థి.
‘‘తత్థ సంకిలేసో తివిధో’’తిఆది సంకిలేసపటిపక్ఖతో సమథాదినిద్ధారణవసేన వాసనాభాగియాదిసుత్తానం విసయదస్సనత్థం ఆరద్ధం. తత్థ యది ఆసత్తి ఉప్పజ్జతి భవేసూతి భవేసు ఛన్దరాగం పజహితుం అసక్కోన్తస్స యది భవపత్థనా ఉప్పజ్జతి. ఏవం సాయన్తి ఏవమస్స పుగ్గలస్స అయం సమథవిపస్సనాభావనామయం పుఞ్ఞకిరియవత్థు భవతి పుజ్జభవఫలనిబ్బత్తనతో. తత్రూపపత్తియా సంవత్తతీతి తత్ర తత్ర భవే ఉపపత్తియా సంవత్తతి. ఇమాని చత్తారి సుత్తానీతి ఇమాని సంకిలేసభాగియాదీని చత్తారి సుత్తాని. సాధారణాని కతానీతి సంకిలేసభాగియఞ్చ వాసనాభాగియఞ్చ, సంకిలేసభాగియఞ్చ నిబ్బేధభాగియఞ్చ, సంకిలేసభాగియఞ్చ అసేక్ఖభాగియఞ్చ, వాసనాభాగియఞ్చ నిబ్బేధభాగియఞ్చాతి ఏవం పదన్తరసంయోజనవసేన మిస్సితాని కతాని. అట్ఠ భవన్తీతి పురిమాని చత్తారి ఇమాని చత్తారీతి ఏవం అట్ఠ భవన్తి.
తానియేవ అట్ఠ సుత్తాని సాధారణాని కతాని సోళస భవన్తీతి తానియేవ యథావుత్తాని అట్ఠ సుత్తాని వాసనాభాగియఞ్చ అసేక్ఖభాగియఞ్చ నిబ్బేధభాగియఞ్చ, అసేక్ఖభాగియఞ్చ సంకిలేసభాగియఞ్చ వాసనాభాగియఞ్చ, నిబ్బేధభాగియఞ్చ సంకిలేసభాగియఞ్చ వాసనాభాగియఞ్చ, అసేక్ఖభాగియఞ్చ సంకిలేసభాగియఞ్చ నిబ్బేధభాగియఞ్చ, అసేక్ఖభాగియఞ్చ వాసనాభాగియఞ్చ నిబ్బేధభాగియఞ్చ, అసేక్ఖభాగియఞ్చ సంకిలేసభాగియఞ్చ వాసనాభాగియఞ్చ, నిబ్బేధభాగియఞ్చ అసేక్ఖభాగియఞ్చ నేవసంకిలేసభాగియఞ్చ, నవాసనాభాగియఞ్చ ననిబ్బేధభాగియఞ్చ న అసేక్ఖభాగియఞ్చాతి ఏవం సాధారణాని కతాని పురిమాని అట్ఠ ఇమాని అట్ఠాతి సోళస భవన్తి. తేసు చత్తారో ఏకకా, ఛ దుకా, చత్తారో తికా, ఏకో చతుక్కో, అపరోపి ఏకో చతుక్కోతి అయమ్పి విభాగో వేదితబ్బో. తత్థాపి ద్వే దుకా, ద్వే తికా, ద్వే చతుక్కా చ పాళియం అనాగతాతి వేదితబ్బా.
ఇదాని ఇమస్స పట్ఠానస్స సకలసాసనసఙ్గహితభావం విభావేతుం ‘‘ఇమేహి సోళసహి సుత్తేహి భిన్నేహి నవవిధం సుత్తం భిన్నం భవతీ’’తి వుత్తం. తస్సత్థో – ఇమేహి సంకిలేసభాగియాదీహి సోళసహి సుత్తేహి పట్ఠాననయేన విభత్తేహి సుత్తగేయ్యాదినవవిధం పరియత్తిసాసనసఙ్ఖాతం సుత్తం భిన్నం సోళసధా విభత్తం హోతి. ఇమినా సోళసవిధేన పట్ఠానేన అసఙ్గహితో పరియత్తిసాసనస్స పదేసో నత్థీతి అధిప్పాయో. కథం పన సంకిలేసభాగియాదిభావో గహేతబ్బోతి? ఆహ ‘‘గాథాయ గాథా అనుమినితబ్బా’’తిఆది. తత్థ గాథాయ గాథా అనుమినితబ్బాతి అయం గాథా వియ గాథా సంకిలేసభాగియాతి వా వాసనాభాగియాతి వా నిబ్బేధభాగియాతి వా అసేక్ఖభాగియాతి వా అనుమినితబ్బా, అను అను మినిత్వా తక్కేత్వా జానితబ్బాతి అత్థో. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. ఏత్థ చ గాథావేయ్యాకరణవినిముత్తా సబ్బా పరియత్తి ‘‘సుత్తేనా’’తిపదేన సఙ్గహితాతి దట్ఠబ్బా.
౯౦. ఇదాని సంకిలేసభాగియాదీని సుత్తాని యథానిద్దిట్ఠాని ఉదాహరణవసేన విభావేతుం ‘‘తత్థ కతమం సంకిలేసభాగియం సుత్త’’న్తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ ‘‘కామన్ధా జాలసఞ్ఛన్నా’’తి గాథాయ అత్థో హేట్ఠా వుత్తోయేవ. యథా ఇమస్స, ఏవం ఇతో పరానమ్పి హేట్ఠా వుత్తత్థానం ఉత్తానపదానఞ్చ అత్థం న వణ్ణయిస్సామ.
అగతిగమనానీతి కాయాదీహి అయుత్తగమనాని, అకత్తబ్బకరణానీతి అత్థో. ఛన్దాతి ఛన్దహేతు ఇచ్ఛాపచ్చయా. అగతిం గచ్ఛతీతి అగన్తబ్బం గతిం గచ్ఛతి, అకత్తబ్బం కరోతీతి అత్థో. ధమ్మన్తి సాధూనం అరియానం ధమ్మం. అతివత్తతీతి అతిమద్దిత్వా వీతిక్కమతి. నిహీయతీతి హాయతి. యసోతి కిత్తి చ పరివారో చ.
‘‘మనోపుబ్బఙ్గమా ధమ్మా’’తి గాథాయం మనోతి యదిపి కామావచరకుసలాదిభేదం సబ్బమ్పి చతుభూమకచిత్తం మనో, ఇమస్మిం పన ఠానే చక్ఖుపాలత్థేరస్స (ధ. ప. ౧-౨; థేరగా. ౯౫) పురిమజాతియం వేజ్జభూతస్స ఉప్పన్నవసేన నియమియమానం పటిఘసమ్పయుత్తచిత్తమేవ లబ్భతి. సో మనో పుబ్బఙ్గమో ఏతేసన్తి మనోపుబ్బఙ్గమా, మనసా పఠమగామినా సమన్నాగతాతి అత్థో. ధమ్మాతి నిస్సత్తనిజ్జీవట్ఠేన ధమ్మా, తే పన వేదనాదయో తయో అరూపినో ఖన్ధా. ఏతే హి మనోపుబ్బఙ్గమా. కథం పనేతేహి సద్ధిం ఏకస్మిం వత్థుస్మిం ఏకస్మిఞ్చ ఆరమ్మణే ఏకక్ఖణే ఉప్పజ్జమానో మనో పుబ్బఙ్గమో నామ హోతీతి? ఉప్పాదపచ్చయట్ఠేన. యథా హి బహూసు ఏకతో గామఘాతాదికమ్మాని కరోన్తేసు ‘‘కో ఏతేసం పుబ్బఙ్గమో’’తి వుత్తే యో తేసం పచ్చయో హోతి, యం యం నిస్సాయ తే తం కమ్మం కరోన్తి, సో దత్తో వా మిత్తో వా తేసం పుబ్బఙ్గమోతి వుచ్చతి, ఏవంసమ్పదమిదం దట్ఠబ్బం. ఇతి ఉప్పాదపచ్చయట్ఠేన మనో పుబ్బఙ్గమో ఏతేసన్తి మనోపుబ్బఙ్గమా. న హి తే మనే అనుప్పజ్జన్తే ఉప్పజ్జితుం సక్కుణన్తి, మనో పన ఏకచ్చేసు చేతసికేసు అనుప్పజ్జన్తేసుపి ఉప్పజ్జతి ఏవ.
అధిపతివసేన మనో సేట్ఠో ఏతేసన్తి మనోసేట్ఠా. యథా హి చోరాదీనం చోరజేట్ఠకాదయో అధిపతినో సేట్ఠా, తథా తేసమ్పి మనో సేట్ఠో. యథా పన దారుఆదీహి నిప్ఫన్నాని భణ్డాని దారుమయాదీని నామ హోన్తి, తథా ఏతేపి మనతో నిప్ఫన్నత్తా మనోమయా నామ. పదుట్ఠేనాతి అభిజ్ఝాదీహి దోసేహి పదుట్ఠేన దూసితేన భాసతి వా కరోతి వా. సో హి భాసన్తో చతుబ్బిధం వచీదుచ్చరితమేవ భాసతి, కరోన్తోపి తివిధం కాయదుచ్చరితమేవ కరోతి, అభాసన్తో అకరోన్తో తేహి అభిజ్ఝాదీహి పదుట్ఠమనతాయ తివిధం మనోదుచ్చరితం పూరేతి. ఏవమస్స దస అకుసలకమ్మపథా పారిపూరిం గచ్ఛన్తి. తతో నం దుక్ఖమన్వేతీతి తతో తివిధదుచ్చరితతో తం పుగ్గలం దుక్ఖం అన్వేతి దుచ్చరితానుభావేన చతూసు అపాయేసు దుక్ఖం అనుగచ్ఛతి. యథా కిం? చక్కంవ వహతో పదన్తి, యథా నామ సకటం వహతో బలీబద్దస్స పదం పహరన్తం చక్కం అనుగచ్ఛతి, ఏవం నం పుగ్గలం దుక్ఖమనుగచ్ఛతీతి.
‘‘మిద్ధీ యదా హోతీ’’తి గాథాయం మిద్ధీతి థినమిద్ధాభిభూతో. మహగ్ఘసోతి మహాభోజనో ఆహరహత్థకఅలంసాటకతత్రవట్టకకాకమాసకభుత్తవమితకానం అఞ్ఞతరో వియ. నిద్దాయితాతి సుపనసీలో. సమ్పరివత్తసాయీతి సేయ్యసుఖపస్ససుఖానం అనుయుఞ్జనవసేన సమ్పరివత్తకసయనసీలో. నివాపపుట్ఠోతి కుణ్డకాదినా సూకరభత్తేన పుట్ఠో. ఘరసూకరో హి బాలకాలతో పట్ఠాయ పోసియమానో థూలసరీరకాలే గేహతో బహి నిక్ఖమితుం అలభన్తో హేట్ఠామఞ్చాదీసు సమ్పరివత్తిత్వా సమ్పరివత్తిత్వా అస్ససన్తో పస్ససన్తో సయతేవ. ఇదం వుత్తం హోతి – యదా పురిసో మిద్ధీ చ హోతి మహగ్ఘసో చ, నివాపపుట్ఠో మహావరాహో వియ అఞ్ఞేన ఇరియాపథేన యాపేతుం అసక్కోన్తో నిద్దాసీలో సంపరివత్తసాయీ, తదా సో ‘‘అనిచ్చం దుక్ఖం అనత్తా’’తి తీణి లక్ఖణాని మనసి కాతుం న సక్కోతి. తేసం అమనసికారా మన్దపఞ్ఞో పునప్పునం గబ్భం ఉపేతి, గబ్భవాసతో న పరిముచ్చతీతి.
‘‘అయసావ మల’’న్తి గాథాయం అయసాతి అయతో. సముట్ఠితన్తి జాతం. తతుట్ఠాయాతి తతో ఉట్ఠహిత్వా. అతిధోనచారినన్తి ధోనా వుచ్చతి చత్తారో పచ్చయే ఇదమత్థితాయ అలమేతేనాతి పచ్చవేక్ఖిత్వా పరిభుఞ్జనపఞ్ఞా, తం అతిక్కమిత్వా చరన్తో అతిధోనచారీ నామ. ఇదం వుత్తం హోతి – యథా అయతో మలం సముట్ఠాయ యతో తం సముట్ఠితం, తమేవ ఖాదతి వినాసేతి, ఏవమేవం చత్తారో పచ్చయే అప్పచ్చవేక్ఖిత్వా పరిభుఞ్జన్తం అతిధోనచారినం సాని కమ్మాని అత్తనో సన్తానే ఉట్ఠితత్తా అత్తనో సన్తకానేవ తాని కమ్మాని దుగ్గతిం నయన్తీతి.
‘‘చోరో యథా’’తి గాథాయం చోరో యథా సన్ధిముఖే గహీతోతి యథా చోరో ఘరసన్ధిం ఛిన్దిత్వా గేహం పవిసన్తో ఘరసన్ధిముఖే ఏవ రాజపురిసేహి గహితో. సకమ్మునా హఞ్ఞతి బజ్ఝతే చాతి తేన అత్తనా కతకమ్మేన కసాభితాళనాదినా హఞ్ఞతి చేవ అద్దుబన్ధనాదినా బజ్ఝతి చ. ఏవం అయం పేచ్చ పజా పరత్థాతి ఏవమ్పి అయం పాపకారినీ పజా ఇతో చవిత్వా పరలోకే. సకమ్మునా హఞ్ఞతి బజ్ఝతే చాతి అత్తనావ కతేన పాపకమ్మేన నిరయాదీసు నానప్పకారేహి కమ్మకారణాదీహి హఞ్ఞతి చేవ పరిబజ్ఝతి చాతి.
‘‘సుఖకామానీ’’తి గాథాయం యో దణ్డేన విహింసతీతి యో పుగ్గలో దణ్డేన వా లేడ్డుఆదీహి వా విబాధతి. పేచ్చ సో న లభే సుఖన్తి సో పుగ్గలో పరలోకే మనుస్ససుఖం వా దిబ్బసుఖం వా న లభతి, నిబ్బానసుఖే పన వత్తబ్బమేవ నత్థి.
గున్నం చే తరమానానన్తి గావీసు మహోఘం తరన్తీసు. జిమ్హం గచ్ఛతి పుఙ్గవోతి యది యూథపతి ఉసభో కుటిలం గచ్ఛతి. సబ్బా తా జిమ్హం గచ్ఛన్తీతి సబ్బాపి తా గావియో కుటిలమేవ గచ్ఛన్తి. కస్మా? నేత్తే జిమ్హం గతే సతీతి నేత్తరి కుటిలం గతే సతి, నేత్తస్స కుటిలం గతత్తాతి అత్థో. సో హి తాసం పచ్చయికో ఉపద్దవహరో చ.
‘‘ఏవమేవ’’న్తి గాథాయం యథా చేతం, ఏవమేవం యో మనుస్సేసు పధానసమ్మతో, యది సో అధమ్మచారీ సియా. యే తస్స అనుజీవినో, సబ్బేపి అధమ్మికావ హోన్తి. సామిసమ్పదా హి పకతిసమ్పదం సమ్పాదేతి. యస్మా చ ఏతదేవ, తస్మా సబ్బం రట్ఠం దుక్ఖం సేతి, రాజా చే హోతి అధమ్మికో. సుకిచ్ఛరూపా వతాతి సుట్ఠు కిచ్ఛాపన్నరూపా వత. ఉపధీసూతి కామగుణూపధీసు. రత్తాతి రాగాభిభూతా. కటుకన్తి దుక్ఖం.
కుక్కుచ్చజనకేనేవ పత్తవట్టిప్పభవస్స ఉపచ్ఛిన్నత్తా ఫలుప్పత్తి కదలియా పరాభవాయ హోతీతి ఆహ – ‘‘ఫలం వే కదలిం హన్తీ’’తి. తథా ఫలపరియోసానత్తా ఓసధీనం ‘‘ఫలం వేళుం ఫలం నళ’’న్తి వుత్తం. వళవాయ కుచ్ఛిస్మిం గద్రభస్స జాతా అస్సతరీ నామ, సా గబ్భం గణ్హిత్వా కాలే సమ్పత్తే విజాయితుం న సక్కోతి. పాదేహి భూమిం పహరన్తీ తిట్ఠతి, అథస్స చత్తారో పాదే చతూసు ఖాణుకేసు బన్ధిత్వా కుచ్ఛిం ఫాలేత్వా పోతకం నీహరన్తి, సా తత్థేవ మరతి. తేన వుత్తం – ‘‘గబ్భో అస్సతరిం యథా’’తి. ఇదం వుత్తం హోతి – యథా అత్తనో ఫలం కదలివేళునళేపి వినాసేతి, గబ్భో చ అస్సతరిం, ఏవం అత్తనో కమ్మఫలభూతో సక్కారో అసప్పురిసం వినాసేతీతి.
కోధమక్ఖగరూతి కుజ్ఝనలక్ఖణం కోధం, పరగుణమక్ఖనలక్ఖణం మక్ఖఞ్చ గరుం కత్వా ఉద్ధం కత్వా ఉక్ఖిపిత్వా చరన్తో. సుఖేత్తేతి సుఖేత్తేపి. పూతిబీజంవాతి పూతిభావం గతం బీజం వియ. ఛకణరసాదిపరిభావనసుక్ఖాపనసుఖసయాదీని అకరణేన బీజదోసదుట్ఠన్తి అత్థో.
౯౧. చేతసాతి అత్తనో చిత్తేన. చేతోతి తస్స పుగ్గలస్స చిత్తం. పరిచ్చాతి పరిచ్ఛిన్దిత్వా. ఇరియతీతి పవత్తతి. యథాభతన్తి యథా కిఞ్చి ఆహరిత్వా ఠపితం.
మాకత్థాతి మా అకత్థ. న పముత్యత్థీతి పమోక్ఖో నత్థి. ఉపేచ్చాపీతి సఞ్చిచ్చాపి, బుద్ధిపుబ్బేనాపీతి అత్థో.
‘‘అధమ్మేనా’’తి వత్వాపి ‘‘ముసావాదేనా’’తి వచనం ముసావాదస్స మహాసావజ్జభావదస్సనత్థం. తేనేవాహ – ‘‘ఏకం ధమ్మం అతీతస్సా’’తిఆది (ధ. ప. ౧౭౬), తథా ‘‘ఏవం పరిత్తం ఖో, రాహుల, తేసం సామఞ్ఞం, యేసం నత్థి సమ్పజానముసావాదే లజ్జా’’తిఆది (మ. ని. ౨.౧౦౮). తం కథం ను భవిస్సతీతి తం ధనం కేన ను పకారేన తేసం భవిస్సతి. అధమ్మేన తేసం సమ్భతత్తా తేసు నచిరట్ఠితికం హోతీతి అత్థో. అన్తరాయా సు భవిస్సన్తీతి అధమ్మియవోహారాదితో రాజన్తరాయాదయో భవిస్సన్తి. సూతి నిపాతమత్తం. సమ్భతస్స వినస్సతీతి ఇమస్స సమ్భతం సజ్జితం వినస్సతి. సగ్గన్తి సుగతిం. సా హి రూపాదీహి సోభనేహి అగ్గోతి సగ్గోతి అధిప్పేతా. ఏత్తావతాతి దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికానం అత్థానం హానియా. హతాతి వినట్ఠా.
వివట్టతేతి నివట్టతి. లోభా ఖణతి అత్తానన్తి లోభహేతు అపుఞ్ఞాని కరోన్తో కాయవిసమాదియోగేన అత్తానం ఖణతి నామ. మిత్తేహి జీరతీతి మిత్తభావేహి హాయతి.
చరన్తీతి చతూహి ఇరియాపథేహి అకుసలమేవ కరోన్తా విచరన్తి. బాలాతి ఇధలోకత్థం పరలోకత్థఞ్చ అజానన్తా ఇధ బాలా నామ. దుమ్మేధాతి నిప్పఞ్ఞా. న హి పఞ్ఞాయ దుట్ఠత్తం నామ అత్థి. అమిత్తేనేవాతి అమిత్తభూతేన వియ వేరినా వియ హుత్వా. కటుకప్ఫలన్తి తిఖిణఫలం, దుక్ఖఫలన్తి అత్థో. న తం కమ్మం కతం సాధు, యం కత్వా అనుతప్పతీతి యం కమ్మం నిరయాదీసు నిబ్బత్తనసమత్థం దుక్ఖుదయం కత్వా అనుస్సరితానుస్సరితక్ఖణే అనుతప్పతి అనుసోచతి, తం కతం న సాధు న సున్దరం న భద్దకం. యస్స అస్సుముఖోతి యస్స అస్సూహి తిన్తముఖో రోదన్తో విపాకం పటిసేవతి అనుభోతి.
దుక్కరన్తి వత్తపటివత్తపూరణాదివసేన ఆభిసమాచారికసీలస్స కాతుం అసక్కుణేయ్యతాయ దుక్కరం. సమాదానతో పట్ఠాయ ఖణ్డం అకత్వా విసేసతో ఆదిబ్రహ్మచరియకస్స చరిమకచిత్తం పాపేతబ్బతాయ దుత్తితిక్ఖం, సీలసంవరాదయో వా అపరిక్ఖతే కత్వా సమ్పాదేతుం అసక్కుణేయ్యతాయ దుక్కరం. అధివాసేతబ్బానం పన దుస్సహనతో ఖన్తిసంవరంవసేన దుత్తితిక్ఖం. అబ్యత్తేనాతి మన్దపఞ్ఞేన. సామఞ్ఞన్తి సమణభావో. తత్థాతి తస్స సామఞ్ఞస్స. సమ్బాధాతి దున్నివత్థదుప్పారుతమాతుగామాదిసమ్మద్దా. యత్థాతి సీలసంవరాదీనం పరిబన్ధభూతేసు సమ్బాధసఙ్ఖాతేసు విసభాగారమ్మణాదీసు. అథ వా దుక్కరన్తిపదస్స అత్థం దస్సేతుం దుత్తితిక్ఖన్తి వుత్తం. దుత్తితిక్ఖన్తి దుక్ఖమం దురధివాసియం. అబ్యత్తేనాతి బాలేన. సామఞ్ఞన్తి సమణధమ్మో. ఇదం వుత్తం హోతి – యం పణ్డితా కులపుత్తా దసపి వస్సాని వీసతిపి…పే… సట్ఠిపి వస్సాని దన్తేభి దన్తమాధాయ జివ్హాయ తాలుం ఆహచ్చ చేతసా చిత్తం అభినిగ్గణ్హిత్వా ఏకాసనం ఏకభత్తం పటిసేవమానా ఆపాణకోటికం బ్రహ్మచరియం చరన్తా సామఞ్ఞం కరోన్తి, తం బాలా అబ్యత్తా కాతుం న సక్కోన్తీతి. బహూహి తత్థ సమ్బాధాతి తస్మిం సామఞ్ఞసఙ్ఖాతే అరియమగ్గే బహూ సమ్బాధా, మగ్గాధిగమాయ పటిపన్నస్స బహూ పరిస్సయాతి అత్థో.
అప్పమేయ్యం పమినన్తోతి అప్పమేయ్యం ఖీణాసవపుగ్గలం ‘‘ఏత్తకసీలో అయం ఏత్తకసమాధి ఏత్తకపఞ్ఞో’’తి ఏవం మినన్తో. కోధ విద్వా వికప్పయేతి కో ఇధ విద్వా మేధావీ వికప్పేయ్య, ఖీణాసవోవ ఖీణాసవం మినన్తో వికప్పేయ్యాతి దీపేతి. నివుతం మఞ్ఞేతి యో పన పుథుజ్జనో మినేతుం ఆరభతి, తం నివుతం అవకుజ్జపఞ్ఞం మఞ్ఞామి. అకిస్సవన్తి కిస్సవా వుచ్చతి పఞ్ఞా, నిప్పఞ్ఞన్తి అత్థో.
కుఠారీతి అత్తచ్ఛేదకట్ఠేన కుఠారిసదిసీ ఫరుసవాచా. ఛిన్దతీతి కుసలమూలసఙ్ఖాతే మూలేయేవ నికన్తతి. విసం హలాహలం ఇవాతి హలాహలసఙ్ఖాతం విసం ఇవ. ఏవం విరద్ధం పాతేతీతి విరద్ధం అపరద్ధం ఖలితపుగ్గలం ఏవం అపాయేసు వినిపాతేతి. వాచా దుబ్భాసితా యథాతి యథా వాచా అరియూపవాదనవసేన దుబ్భాసితా.
౯౨. నిన్దియన్తి నిన్దనీయం. తం వా నిన్దతి యో పసంసియోతి యో గుణవిసిట్ఠతాయ పసంసారహో పుగ్గలో, తం వా సో పాపిచ్ఛతాదీని ఆరోపేత్వా గరహతి. విచినాతీతి ఉపచినాతి. కలిన్తి అపరాధం. అయం కలీతి అయం అపరాధో. అక్ఖేసూతి జూతకీళనక్ఖేసు. సబ్బస్సాపి సహాపి అత్తనాతి సబ్బేన అత్తనో ధనేనాపి అత్తనాపి సద్ధిం. సుగతేసూతి సోభనగమనత్తా, సున్దరం ఠానం గతత్తా, సమ్మా గతత్తా, సమ్మా చ గదత్తా సుగతసఙ్ఖాతేసు బుద్ధాదీసు. మనం పదోసయేతి యో మనం పదోసేయ్య, తస్స అయం మనోపదోసో ఏవ మహత్తరో కలీతి వుత్తం హోతి. కస్మా? యస్మా సతం సహస్సానం…పే… పాపకన్తి. తత్థ సతం సహస్సానన్తి నిరబ్బుదగణనాయ సతసహస్సం. ఛత్తింసతీతి అపరాని ఛత్తింసతి నిరబ్బుదాని. పఞ్చ చాతి అబ్బుదగణనాయ పఞ్చ చ అబ్బుదాని. తస్మా వస్సగణనాయ ఏత్తకో సో కాలో, యం కాలం అరియగరహివాచం మనఞ్చ పణిధాయ పాపకం నిరయం ఉపేతి, తత్థ పచ్చతీతి వుత్తం హోతి. ఇదఞ్చ సఙ్ఖేపేన పదుమనిరయే ఆయుప్పమాణం, విత్థారేన పన పరతో ఆగమిస్సతి.
లోభగుణేతి ‘‘గుణో’’తి బాలేహి దిట్ఠత్తా, అనేకక్ఖత్తుం పవత్తితత్తా చ లోభోయేవ లోభగుణో, తస్మిం లోభగుణే, తణ్హాయాతి అత్థో. అనుయుత్తోతి అను అను యుత్తో. అవదఞ్ఞూతి అవచనఞ్ఞూ, బుద్ధానమ్పి ఓవాదస్స అగ్గహణతో. మచ్ఛరీతి పఞ్చవిధమచ్ఛరియేన మచ్ఛరీ. పేసుణియం అనుయుత్తోతి పేసుణియస్మిం అనుయుత్తో అగ్గసావకానం భేదనేన. కోకాలికఞ్హి మీయమానం ఓవదన్తేన ఆయస్మతా మహామోగ్గల్లానేన భాసితా ఇమా గాథాతి. ముఖదుగ్గాతి ముఖవిసమ. విభూతాతి విగతభూత అలికవాది. అనరియాతి అసప్పురిస. భూనహూతి భూతిహనక అత్తనో బుద్ధివినాసక. పురిసన్తాతి పురిసాధమ. కలీతి అలక్ఖిపురిస. అవజాతకపుత్తాతి బుద్ధస్స భగవతో అవజాతపుత్త. మా బహుభాణిధ నేరయికోసీతి ఇదాని బహుభాణీ మా హోహి, నేరయికో అసి జాతో. రజమాకిరసీతి కిలేసరజం అత్తని పక్ఖిపసి. సన్తేతి సమితకిలేసే ఖీణాసవే. కిబ్బిసకారీతి పాపకారి. పపతన్తి నరకం.
ఇదం సంకిలేసభాగియన్తి ఇదం తణ్హాదీనం సభావభేదతో అవత్థాభేదతో చ అనేకభేదకం దస్సేతుం అనేకేహి సుత్తపదేహి ఉదాహరణవసేన దస్సితం సంకిలేసభాగియం సుత్తన్తి వేదితబ్బం.
పసన్నేనాతి కమ్మకమ్మఫలాదీని సద్దహన్తేన.
౯౩. ఇద్ధన్తి హత్థూపగసీసూపగాదిఅలఙ్కారేహి మణికనకాదీహి చ సమిద్ధం. ఫీతన్తి తేలమధుఫాణితాదీహి చ ధనధఞ్ఞాదీహి చ విపులం. ఆకిణ్ణమనుస్సన్తి నిరన్తరమనుస్సం. సమ్బాధబ్యూహన్తి బ్యూహా వుచ్చన్తి అనిబ్బిద్ధరచ్ఛాయో. యేసు పవిట్ఠమగ్గేనేవ నిగ్గచ్ఛన్తి, తే సమ్బాధా బ్యూహకా ఏత్థాతి సమ్బాధబ్యూహం. ఇమినాపి తస్స నగరస్స ఘనవాసమేవ దీపేతి. భన్తేనాతి దమథం అనుపగతేన, ఇతో చితో చ పరిబ్భమన్తేన వా. అపాపకన్తి అలామకం. అవేచ్చప్పసాదేనాతి అచలప్పసాదేన, సచ్చప్పటివేధతో ఆగతేన పసాదేన.
పేచ్చ సో లభతేతి యో భూతే దణ్డేన న హింసతి, సో పుగ్గలో పరలోకే మనుస్సభూతో మనుస్ససుఖం దేవభూతో దిబ్బసుఖం ఉభయం అతిక్కన్తో నిబ్బానసుఖం లభతీతి అత్థో.
౯౪. చారికం పక్కమిస్సతీతి జనపదచారికం గమిస్సతి. కస్మా పన భగవా జనపదచారికం చరతీతి? సత్తహి కారణేహి బుద్ధా భగవన్తో జనపదచారికం చరన్తి – దేసన్తరగతానం వేనేయ్యానం వినయనత్తం, తత్ర ఠితానం ఉస్సుక్కసముప్పాదనం, భావకానం ఏకస్మిం ఠానే నిబద్ధవాసపరిహరణం అత్తనో చ తత్థ అనాసఙ్గదస్సనం, సమ్బుద్ధవసితట్ఠానతాయ దేసానం చేతియభావసమ్పాదనం, బహూనం సత్తానం దస్సనూపసఙ్కమనాదీహి పుఞ్ఞోఘప్పసవనం, అవుట్ఠిఆదిఉపద్దవూపసమనఞ్చాతి ఇమేహి సత్తహి కారణేహి బుద్ధా భగవన్తో జనపదచారికం చరన్తీతి వేదితబ్బం.
ఇసిదత్తపురాణాతి ఇసిదత్తో చ పురాణో చ, తేసు ఇసిదత్తో సకదాగామీ. పురాణో సోతాపన్నో. సాకేతేతి ‘‘సాకేతో’’తి లద్ధనామే అత్తనో భోగగామకే. మగ్గే పురిసం ఠపేసున్తి తేసం కిర గామద్వారేన భగవతో గమనమగ్గో, తస్మా ‘‘సచే భగవా అమ్హాకం సుత్తానం వా పమత్తానం వా గచ్ఛేయ్య, అథ పస్సితుం న లభేయ్యామా’’తి మగ్గమజ్ఝే పురిసం ఠపేసుం. అనుబన్ధింసూతి న దూరతోవ, పిట్ఠితో పిట్ఠితో అనుబన్ధింసు. భగవా హి సకటమగ్గస్స మజ్ఝే జఙ్ఘమగ్గేన అగమాసి, ఇతరే ఉభోసు పస్సేసు అనుగచ్ఛన్తా అగమంసు. మగ్గా ఓక్కమ్మాతి బుద్ధా హి కేనచి సద్ధిం గచ్ఛన్తావ పటిసన్థారం కరోన్తి కేనచి సద్ధిం ఠితా కేనచి సద్ధిం దివసభాగమ్పి నిసిన్నా, తస్మా భగవా చిన్తేసి – ‘‘ఇమే మయ్హం సాసనే వల్లభా ఆగతఫలా, ఇమేహి సద్ధిం నిసీదిత్వా దివసభాగం పటిసన్థారం కరిస్సామీ’’తి. మగ్గతో ఓక్కమిత్వా యేనఞ్ఞతరం రుక్ఖమూలం తేనుపసఙ్కమి. పఞ్ఞత్తే ఆసనే నిసీదీతి తే కిర ఛత్తుపాహనకత్తరదణ్డపాదబ్భఞ్జనతేలాని చేవ అట్ఠవిధఞ్చ పానకం సరభపాదపల్లఙ్కఞ్చ గాహాపేత్వా ఆగమంసు. అథ నం పల్లఙ్కం పఞ్ఞపేత్వా అదంసు. సత్థా తత్థ నిసీది. ఏకమన్తం నిసీదింసూతి ‘‘ఛత్తుపాహనాదీని భిక్ఖుసఙ్ఘస్స దేథా’’తి వత్వా భగవన్తం వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు.
సావత్థియా కోసలేసు చారికం పక్కమిస్సతీతిఆది సబ్బం మజ్ఝిమదేసవసేనేవ వుత్తం. కస్మా? నియతాచిణ్ణత్తా. భగవతో హి చారికచరణం మజ్ఝిమదేసేయేవ. సచేపి పచ్చన్తదేసే గచ్ఛతి, మజ్ఝిమదేసేయేవ అరుణం ఉట్ఠాపేతీతి నియతాచిణ్ణం, తస్మా మజ్ఝిమదేసవసేనేవ వుత్తం. కాసీసూతి కాసిరట్ఠతో. తథా మగధేసూతి మగధరట్ఠతో. ఆసన్నే నో భగవా భవిస్సతీతి ఏత్థ న కేవలం ఆసన్నత్తా ఏవ తేసం సోమనస్సం హోతి, అథ ఖో ‘‘ఇదాని దానం దాతుం గన్ధమాలాదిపూజం కాతుం ధమ్మం సోతుం పఞ్హం పుచ్ఛితుం లభిస్సామా’’తి నేసం సోమనస్సం హోతి.
తస్మాతిహ థపతయో సమ్బాధో ఘరావాసోతి థపతయో యస్మా తుమ్హాకం మయి దూరీభూతే అనప్పకం దోమనస్సం ఆసన్నే అనప్పకం సోమనస్సం హోతి, తస్మాపి వేదితబ్బమేతం ‘‘సమ్బాధో ఘరావాసో’’తి. ఘరావాసస్స హి దోసేన తుమ్హాకం ఏవం హోతి. సచే పన ఘరావాసం పహాయ పబ్బజితా అస్సథ, ఏవం వో మయా సద్ధింయేవ గచ్ఛన్తానఞ్చ ఆగచ్ఛన్తానఞ్చ తం న భవేయ్యాతి ఇమమత్థం దీపేన్తో ఏవమాహ. తత్థ సకిఞ్చనసపలిబోధట్ఠేన సమ్బాధతా వేదితబ్బా. మహాఘరే వసన్తస్సాపి హి సకిఞ్చనసపలిబోధట్ఠేన ఘరావాసో సమ్బాధోవ. రజోపథోతి రాగాదిరజానం ఆగమనపథో, ఆగమనట్ఠానన్తి అత్థో. అబ్భోకాసో పబ్బజ్జాతి పబ్బజ్జా పన అకిఞ్చనఅపలిబోధట్ఠేన అబ్భోకాసో. చతురతనికేపి హి గబ్భే ద్విన్నం భిక్ఖూనం పల్లఙ్కేన పల్లఙ్కం ఘట్టేత్వా నిసిన్నానమ్పి అకిఞ్చనాపలిబోధట్ఠేన పబ్బజ్జా అబ్భోకాసో నామ హోతి. అలఞ్చ పన వో థపతయో అప్పమాదాయాతి ఏవం సమ్బాధఘరావాసే వసన్తానం తుమ్హాకం అప్పమాదమేవ కాతుం యుత్తన్తి అత్థో.
నాగాతి హత్థినో. ఓపవయ్హాతి రఞ్ఞో ఆరోహనయోగ్గా. ఏకం పురతో ఏకం పచ్ఛతో నిసీదాపేమాతి తే కిర ద్వేపి జనా సబ్బాలఙ్కారపటిమణ్డితా ద్వీసు నాగేసు తా ఇత్థియో ఏవం నిసీదాపేత్వా రఞ్ఞో నాగం మజ్ఝే కత్వా ఉభోసు పస్సేసు గచ్ఛన్తి, తస్మా ఏవమాహంసు. నాగోపి రక్ఖితబ్బోతి యథా కిఞ్చి విసేసితం న కరోతి, ఏవం రక్ఖితబ్బో హోతి. తాపి భగినియోతి యథా పమాదం నాపజ్జన్తి, ఏవం రక్ఖితబ్బా హోన్తి. అత్తాపీతి సితకథితవిక్ఖేపితాదీని అకరోన్తేహి అత్తాపి రక్ఖితబ్బో హోతి. ఏవం కరోన్తో హి ‘‘సామిదుబ్భకో ఏసో’’తి నిగ్గహేతబ్బో హోతి.
తస్మాతిహ థపతయోతి యస్మా తుమ్హే రాజా నిచ్చం రాజభణ్డం పటిచ్ఛాపేతి, తస్మాపి సమ్బాధో ఘరావాసో రజోపథో. యస్మా పన పంసుకూలికం భిక్ఖుం ఏవం పటిచ్ఛాపేన్తో నత్థి, తస్మా అబ్భోకాసో పబ్బజ్జా, ఏవం సబ్బత్థాపి. అలఞ్చ ఖో థపతయో అప్పమాదాయ, అప్పమాదమేవ కరోథాతి దస్సేతి.
ముత్తచాగోతి విస్సట్ఠచాగో. పయతపాణీతి ఆగతాగతానం దానత్థాయ ధోతహత్థో. వోసగ్గరతోతి వోసగ్గసఙ్ఖాతే చాగే రతో. యాచయోగోతి యాచితబ్బయుత్తో. ‘‘యాజయోగో’’తిపి పాఠో, దానయుత్తోతి అత్థో. దానసంవిభాగరతోతి ఏతేన అప్పమత్తకమ్పి కిఞ్చి లభిత్వా తతోపి సంవిభాగే రతో. అప్పటివిభత్తన్తి ‘‘ఇదం అమ్హాకం భవిస్సతి, ఇదం అయ్యాన’’న్తి ఏవం అకతవిభాగం, సబ్బం దాతబ్బమేవ హుత్వా ఠితన్తి అత్థో. ఇమేహి ఖో థపతయో చతూహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో అరియసావకో సోతాపన్నో హోతీతి సోతాపన్నో ఇమేహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో హోతీతి అత్థో. ఏతేన సోతాపన్నేన ఇమేసం చతున్నం ధమ్మానం ఏకన్తతో లబ్భమానతం దస్సేతి.
ఏవం తేసం థపతీనం ఇమేహి చతూహి ధమ్మేహి సమన్నాగతం పరియాయేన దస్సేత్వా ఇదాని నిప్పరియాయేన తం దస్సేతుం ‘‘తుమ్హే ఖో థపతయో’’తిఆది వుత్తం.
౯౫. సహస్సం కప్పకోటియోతి సహస్సం అత్తభావా అహేసున్తి అత్థో. ‘‘అసీతి కప్పకోటియో’’తిపి పాఠో, అసీతిఆయుకప్పకోటియో అహేసున్తి అత్థో. కత్థ పన తే అహేసున్తి? ఆహ ‘‘దేవే చేవ మనుస్సే చా’’తి, దేవేసు చేవ మనుస్సేసు చాతి అత్థో. సంవిరుళ్హమ్హీతి సమన్తతో పల్లవగ్గహణేన విరుళ్హే. అలభింహన్తి అలభిం అహం. అజ్జ తింసం తతో కప్పాతి తతో కప్పతో అజ్జ సమ్పతి అయం కప్పో తింసతిమో. తస్సా సఞ్ఞాయ వాసనాతి తస్స బుద్ధగతాయ సఞ్ఞాయ వాసనతో.
తణ్హానిఘాతకోతి తణ్హాయ సముచ్ఛేదకో. వటంసకోతి పుప్ఫమయకణ్ణికో. సబ్బపుప్ఫేహిలఙ్కతోతి నానాపుప్ఫేహి అలఙ్కతో. లపనన్తరాతి ఉత్తరాధరోట్ఠానం అన్తరతో. ఓక్కాతి పభా. ముద్ధనన్తరధాయథాతి ముద్ధని అన్తరధాయథ. కఙ్ఖం వితరాతి విమతిం వినోదేహి. యస్స తం సబ్బధమ్మేసు, సదా ఞాణం పవత్తతీతి తన్తి నిపాతమత్తం. యస్స సబ్బధమ్మేసు ఆకఙ్ఖప్పటిబద్ధత్తా సదా ఞాణం పవత్తతి. సో సబ్బఞ్ఞూ భగవా థేరం ఆనన్దం ఏతదబ్రవీతి సమ్బన్ధో. రాజా రట్ఠే భవిస్సతీతి సబ్బస్మిం రట్ఠే రాజా భవిస్సతి. చరిమన్తి చరిమభవం. సచ్ఛికత్వాతి పచ్చక్ఖం కత్వా. ధమ్మతన్తి చతుసచ్చధమ్మం, పచ్చేకబోధిం వా.
౯౬. సువణ్ణచ్ఛదనం నావన్తి ఉభోసు పస్సేసు సువణ్ణాలఙ్కారేహి పటిమణ్డితవసేన ఛాదితం సువణ్ణనావం. పఞ్హం పుట్ఠా వియాకాసి, సక్కస్స ఇతి మే సుతన్తి యథా సా దేవతా పఞ్హం పుట్ఠా సక్కస్స బ్యాకాసి, ఏవం మయాపి సుతన్తి ఆయస్మా మహామోగ్గల్లానో అత్తనా యథాసుతం తం భగవతో వదతి.
పంసుథూపేసూతి సరీరధాతుం అబ్భన్తరే ఠపేత్వా పంసూహి కతథూపేసు. ఏవఞ్హి తే భగవన్తం ఉద్దిస్సకతా నామ హోన్తి, తేనేవాహ – ‘‘ఉద్దిస్సకతేసు దసబలధరాన’’న్తి.
౯౭. దేవపుత్తసరీరవణ్ణాతి దేవపుత్తసరీరసదిసవణ్ణా. సుభగసణ్ఠితీతి సోభగ్గయుత్తసణ్ఠానా. ఉళారం వత తం ఆసీతి తం మయా కతం పుఞ్ఞం ఉళారం వత అహోసి. యాహన్తి యా అహం. సతసహస్సం కప్పే, ముదితో థూపం అపూజేసీతి థూపం పూజేత్వా సతసహస్సం ఆయుకప్పే అహం ముదితోతి అత్థో. అనాగన్తున వినిపాతన్తి అపాయుపపత్తిం అనుపగన్త్వా. యం చక్ఖున్తి యం పఞ్ఞాచక్ఖుం. పణిహితన్తి ఠపితం. విముత్తచిత్తమ్హీతి విముత్తచిత్తో అమ్హి. విధూతలతోతి విధూతతణ్హాలతో, సముచ్ఛిన్నతణ్హోతి అత్థో.
౯౮. సామాకపత్థోదనమత్తన్తి సామాకతిణానం నాళికోదనమత్తం. అఖిలేతి పఞ్చన్నం చేతోఖిలానం అభావేన అఖిలే. తస్మిఞ్చ ఓకప్పయి ధమ్మముత్తమన్తి తస్మిం పచ్చేకబుద్ధే ఉత్తమధమ్మం పచ్చేకబోధిం ‘‘ఉత్తమధమ్మేన నామ ఇమస్మిం భవితబ్బ’’న్తి సద్దహిం. ‘‘తస్మిఞ్చ ధమ్మే పణిధేసిం మానస’’న్తి ఇమినా పటిలద్ధధమ్మం అహమ్పి సచ్ఛికరేయ్యన్తి చిత్తం పణిదహిం. భవే కుదాసుపి చ మా అపేక్ఖవాతి కత్థచి భవే అపేక్ఖవా మా భవేయ్యన్తి చ పణిధేసిం మానసన్తి సమ్బన్ధో.
కురూసూతి ఉత్తరకురూసు. దీఘాయుకేసూతి తేసం వస్ససహస్సాయుకతాయ వుత్తం. అమమేసూతి అపరిగ్గహేసు. పాణీసూతి సత్తేసు. అహీనగామీసూతి యథాలద్ధసమ్పత్తీహి యావతాయుకం అపరిహీనసభావేసు. తిదసోపపజ్జథాతి తావతింసో హుత్వా ఉపపజ్జిం, తిదసే వా తావతింసభవనే ఉపపజ్జిం. విసిట్ఠకాయూపగతోతి విసిట్ఠకాయేసు నానావణ్ణకాయేసు ఉపగతో. యసస్సిసూతి పరివారవన్తేసు. హితాహితాసిహీతి కుసలాకుసలే వీతివత్తీహి. పచ్చక్ఖం ఖ్విమన్తి పచ్చక్ఖం ఖో ఇమం వచనన్తి అధిప్పాయో.
సకాసీతి సో అకాసి. బలిమాభిహారీతి పూజాబలిం అభిహరి. పతితస్స ఏకన్తి తస్స హత్థతో ఏకపుప్ఫం పతితం.
ఉపరిట్ఠన్తి ఉపరి వేహాసే ఠితం. అరిట్ఠన్తి అరిట్ఠం నామ పచ్చేకసమ్బుద్ధం. అజ్ఝత్తఞ్చ బహిద్ధా చాతి అజ్ఝత్తవిసయా చ బహిద్ధవిసయా చ. యే మే విజ్జింసూతి యే మే పుబ్బే విజ్జమానా అహేసుం. జాతిమరణసంసారో, నత్థి దాని పునబ్భవోతి పునప్పునం జాయనమీయనభూతో సంసారో పునబ్భవోతి చ వుచ్చతి, సో చ దాని నత్థీతి అత్థో.
ఇదం వాసనాభాగియం సుత్తన్తి ఇదం వాసనాభాగపుఞ్ఞవిభావనానం నానాసుత్తపదానం ఉదాహరణవసేన దస్సితం వాసనాభాగియం సుత్తన్తి వేదితబ్బం.
౯౯. ‘‘ఉద్ధం అధో…పే… అపునబ్భవాయా’’తి ఇదం నిబ్బేధభాగియం సుత్తన్తి వుత్తం ఓఘతరణస్స అరియమగ్గకిచ్చత్తా. న చేతనా కరణీయాతి న చిత్తం ఉప్పాదేతబ్బం. ధమ్మతాతి ధమ్మసభావో.
౧౦౦. యదా హవేతి యస్మిం హవే కాలే. పాతుభవన్తీతి ఉప్పజ్జన్తి. ధమ్మాతి అనులోమపచ్చయాకారపటివేధసాధకా బోధిపక్ఖియధమ్మా. పాతుభవన్తీతి వా పకాసేన్తి, అభిసమయవసేన పాకటా హోన్తి. ధమ్మాతి చతుఅరియసచ్చధమ్మా. ఆతాపో వుచ్చతి కిలేససన్తాపనట్ఠేన వీరియం. ఆతాపినోతి సమ్మప్పధానవీరియవతో. ఝాయతోతి ఆరమ్మణూపనిజ్ఝానలక్ఖణేన లక్ఖణూపనిజ్ఝానలక్ఖణేన చ ఝానేన ఝాయన్తస్స. బ్రాహ్మణస్సాతి బాహితపాపస్స ఖీణాసవస్స. అథస్స కఙ్ఖా వపయన్తి సబ్బాతి అథస్స ఏవం పాతుభూతధమ్మస్స యా తా ‘‘కో ను ఖో, భన్తే, ఫుసతీతి? నో కల్లో పఞ్హోతి భగవా అవోచా’’తిఆదినా (సం. ని. ౨.౧౨) నయేన ‘‘కతమం ను ఖో, భన్తే, జరామరణం, కస్స పనిదం జరామరణన్తి? నో కల్లో పఞ్హోతి భగవా అవోచా’’తిఆదినా (సం. ని. ౨.౩౫) చ నయేన పచ్చయాకారకఙ్ఖా వుత్తా. యా చ పచ్చయాకారస్సేవ అప్పటివిద్ధత్తా ‘‘అహోసిం ను ఖో అహమతీతమద్ధాన’’న్తిఆదికా (మ. ని. ౧.౧౮; సం. ని. ౨.౨౦) సోళసకఙ్ఖా ‘‘బుద్ధే కఙ్ఖతి ధమ్మే కఙ్ఖతీ’’తిఆదికా (ధ. స. ౧౦౦౮) అట్ఠ చ కఙ్ఖా ఆగతా, తా సబ్బా వపయన్తి అపగచ్ఛన్తి నిరుజ్ఝన్తి, కస్మా? యతో పజానాతి సహేతుధమ్మం, యస్మా అవిజ్జాదికేన హేతునా సహేతుకం ఇమం సఙ్ఖారాదిం కేవలం దుక్ఖక్ఖన్ధధమ్మం పజానాతి అఞ్ఞాసి పటివిజ్ఝతి.
యతో ఖయం పచ్చయానం అవేదీహి యస్మా పచ్చయానం ఖయసఙ్ఖాతం నిబ్బానం అవేది అఞ్ఞాసి పటివిజ్ఝి, తస్మా యదాస్స ఆతాపినో ఝాయతో బ్రాహ్మణస్స వుత్తప్పకారా ధమ్మా పాతుభవన్తి. అథస్స యా నిబ్బానస్స అవిదితత్తా కఙ్ఖా ఉప్పజ్జేయ్యుం, సబ్బాపి తా కఙ్ఖా వపయన్తీతి.
ఆరఞ్ఞన్తి ఆరఞ్ఞకం. అఞ్ఞాతుఞ్ఛేన యాపేన్తన్తి కులేసు అఞ్ఞాతో నిచ్చనవోయేవ హుత్వా ఉఞ్ఛేన పిణ్డచరియాయ యాపేన్తం. అథ వా అభిలక్ఖితేసు ఇస్సరజనగేహేసు కటుకభణ్డసమ్భారం సుగన్ధభోజనం పరియేసన్తస్స ఉఞ్ఛనం ఞాతుఞ్ఛనం నామ, ఘరపటిపాటియా పన ద్వారే ఠితేన లద్ధమిస్సకభోజనం అఞ్ఞాతుఞ్ఛనం నామ. ఇదం ఇధ అధిప్పేతం. తేన యాపేన్తం. కామేసు అనపేక్ఖినన్తి వత్థుకామకిలేసకామేసు నిరపేక్ఖం.
ఛేత్వాతి వధిత్వా. సుఖం సేతీతి కోధపరిళాహేన అపరిదయ్హమానత్తా సుఖం సయతి. న సోచతీతి కోధవినాసేన వినట్ఠదోమనస్సత్తా న సోచతి. విసమూలస్సాతి దుక్ఖవిపాకస్స. మధురగ్గస్సాతి యం అక్కుట్ఠస్స పచ్చక్కోసిత్వా పహటస్స పటిప్పహరిత్వా సుఖం ఉప్పజ్జతి, తం సన్ధాయ సో ‘‘మధురగ్గో’’తి వుత్తో. ఇమస్మిఞ్హి ఠానే పరియోసానం ‘‘అగ్గ’’న్తి వుత్తం. అరియాతి బుద్ధాదయో.
హనేతి హనేయ్య. ఉప్పతితన్తి అసముగ్ఘాటితం అవిక్ఖమ్భితుప్పన్నవసేన సముదాచారుప్పన్నవసేన సముదాచరన్తం. వినోదయేతి అత్తనో సన్తానతో నీహరేయ్య.
౧౦౧. సత్తియాతి దేసనాసీసమేతం, ఏకతోధారాదినా సత్థేనాతి అత్థో. ఓమట్ఠోతి పహటో. చత్తారో హి పహారా ఓమట్ఠో ఉమ్మట్ఠో మట్ఠో విమట్ఠోతి. తత్థ ఉపరి ఠత్వా అధోముఖం దిన్నప్పహారో ఓమట్ఠో నామ, అధో ఠత్వా ఉద్ధం ముఖం దిన్నప్పహారో ఉమ్మట్ఠో నామ, అగ్గళసూచి వియ వినివిజ్ఝిత్వా కతో మట్ఠో నామ, సేసో సబ్బోపి విమట్ఠో నామ. ఇమస్మిం పన ఠానే ఓమట్ఠో గహితో. సో హి సబ్బదారుణో దురుద్ధరణసల్లో దుత్తికిచ్ఛో అన్తోదోసో అన్తోపుబ్బలోహితో చ హోతి. పుబ్బలోహితం అనిక్ఖమిత్వా వణముఖం పరియోనన్ధిత్వా తిట్ఠతి. పుబ్బలోహితం నీహరితుకామేహి మఞ్చేన సద్ధిం బన్ధిత్వా అధోసిరో కాతబ్బో హోతి, మరణం వా మరణమత్తం వా దుక్ఖం పాపుణాతి. పరిబ్బజేతి విహరేయ్య.
ఇమాయ గాథాయ కిం కథితం? యథా సత్తియా ఓమట్ఠపురిసో సల్లుబ్బాహనవణతికిచ్ఛనానం అత్థాయ వీరియం ఆరభతి పయోగం కరోతి పరక్కమతి. యథా చ దయ్హమానే మత్థకే ఆదిత్తసిరో తస్స నిబ్బాపనత్థాయ వీరియం ఆరభతి పయోగం కరోతి పరక్కమతి, ఏవమేవం భిక్ఖు కామరాగప్పహానాయ సతో అప్పమత్తో హుత్వా విహరేయ్య భగవాతి కథేసి.
ఏవం దేవతాయ కథితే అథ భగవా చిన్తేసి – ‘‘ఇమాయ దేవతాయ ఉపమా దళ్హం కత్వా ఆనీతా, అత్థం పన పరిత్తకం గహేత్వా ఠితా. పునప్పునం కథేన్తీపి హి ఏసా కామరాగస్స విక్ఖమ్భనప్పహానమేవ కథేయ్య, యావ చ కామరాగో మగ్గేన న సముగ్ఘాటియ్యతి, తావ అనుబన్ధోవ హోతీ’’తి తమేవ ఉపమం గహేత్వా పఠమమగ్గవసేన దేవతాయ వినివట్టేత్వా దస్సేన్తో ‘‘సత్తియా వియ ఓమట్ఠో’’తి దుతియగాథమాహ. తస్సత్థో పురిమనయానుసారేన వేదితబ్బో.
లోకామిసన్తి కామగుణో. సన్తిపేక్ఖోతి సబ్బసఙ్ఖారూపసమం నిబ్బానం అపేక్ఖమానో. పఞ్ఞవాతి పఞ్ఞవన్తో. పహితత్తోతి నిబ్బానం పతిపేసితచిత్తో. విరతో కామసఞ్ఞాయాతి యాయ కాయచి సబ్బతో కామసఞ్ఞాయ చతుత్థమగ్గసమ్పయుత్తాయ సముచ్ఛేదవిరతియా విరతో. ‘‘విరత్తో’’తిపి పాఠో. కామసఞ్ఞాయాతి పన భుమ్మవచనం హోతి. సగాథావగ్గే (సం. ని. ౧.౯౬) ‘‘కామసఞ్ఞాసూ’’తి పాఠో. చతూహి మగ్గేహి దసన్నమ్పి సంయోజనానం అతీతత్తా సబ్బసంయోజనాతీతో. చతుత్థమగ్గేనేవ వా ఉద్ధమ్భాగియసంయోజనాతీతో తత్ర తత్రాభినన్దనతో నన్దిసఙ్ఖాతాయ తణ్హాయ తిణ్ణఞ్చ భవానం పరిక్ఖీణత్తా నన్దిభవపరిక్ఖీణో. సో తాదిసో ఖీణాసవో భిక్ఖు గమ్భీరే సంసారణ్ణవే న సీదతి.
సద్దహానోతి యేన పుబ్బభాగే కాయసుచరితాదిభేదేన, అపరభాగే చ సత్తత్తింసబోధిపక్ఖియభేదేన ధమ్మేన అరహన్తో బుద్ధపచ్చేకబుద్ధబుద్ధసావకా నిబ్బానం పత్తా. తం సద్దహానో అరహతం ధమ్మం నిబ్బానప్పత్తియా లోకియలోకుత్తరపఞ్ఞం లభతి, తఞ్చ ఖో న సద్ధామత్తకేనేవ. యస్మా పన సద్ధాజాతో ఉపసఙ్కమతి, ఉపసఙ్కమన్తో పయిరుపాసతి, పయిరుపాసన్తో సోతం ఓదహతి, ఓదహితసోతో ధమ్మం సుణాతి, తస్మా ఉపసఙ్కమనతో పట్ఠాయ యావ ధమ్మస్సవనేన సుస్సూసం లభతే పఞ్ఞం.
కిం వుత్తం హోతి? తం ధమ్మం సద్దహిత్వాపి ఆచరియుపజ్ఝాయే కాలేన కాలం ఉపసఙ్కమిత్వాపి వత్తకరణేన పయిరుపాసిత్వా యదా పయిరుపాసనాయ ఆరాధితచిత్తా కిఞ్చి వత్తుకామా హోన్తి. అథ అధిగతాయ సోతుకామతాయ సోతం ఓదహిత్వా సుణన్తో లభతీతి ఏవం సుస్సూసమ్పి చ సతిఅవిప్పవాసేన అప్పమత్తో సుభాసితదుబ్భాసితఞ్ఞుతాయ విచక్ఖణో ఏవ లభతి, న ఇతరో. తేనాహ – ‘‘అప్పమత్తో విచక్ఖణో’’తి.
పతిరూపకారీతి దేసకాలాదీని అహాపేత్వా లోకియస్స లోకుత్తరస్స ధమ్మస్స పతిరూపం అధిగమూపాయం కరోతీతి పతిరూపకారీ. ధురవాతి చేతసికవీరియవసేన అనిక్ఖిత్తధురో. ఉట్ఠాతాతి కాయికవీరియవసేన ఉట్ఠానసమ్పన్నో అసిథిలపరక్కమో. విన్దతే ధనన్తి లోకియలోకుత్తరధనం అధిగచ్ఛతి. సచ్చేనాతి వచీసచ్చేన పరమత్థసచ్చేన చ. బుద్ధపచ్చేకబుద్ధఅరియసావకా నిబ్బుతిం పాపుణన్తా కిత్తిమ్పి పాపుణన్తియేవ. దదన్తి పరేసం యం కిఞ్చి ఇచ్ఛితం పత్థితం దేన్తో మిత్తాని గన్థతి సమ్పాదేతి కరోతీతి అత్థో. దుద్దదం వా దదన్తో గన్థతి, దానముఖేన చత్తారిపి సఙ్గహవత్థూని గహితానీతి వేదితబ్బాని. తేహి మిత్తాని కరోన్తి. అస్మా లోకా పరం లోకం, స వే పేచ్చ న సోచతీతి యస్స పుగ్గలస్స ఇమే సద్ధాదయో ధమ్మా విజ్జన్తి, సో ఇమస్మా లోకా పరం లోకం గన్త్వా న సోచతి, సోకకారణం తస్స నత్థీతి అత్థో.
‘‘యస్సేతే చతురో ధమ్మా, సద్ధస్స ఘరమేసినో;
సచ్చం ధమ్మో ధితి చాగో, స వే పేచ్చ న సోచతీ’’తి. (సం. ని. ౧.౨౪౬; సు. ని. ౧౯౦) –
గాథం అవసేసం కత్వా ఉదాహటం. ఆళవకసుత్తే హి ఇమా గాథా ఆళవకేన ‘‘కథం సు లభతే పఞ్ఞ’’న్తిఆదినా (సం. ని. ౧.౨౪౬; సు. ని. ౧౮౭) పుట్ఠేన భగవతా భాసితాతి.
యేన కేనచి వణ్ణేనాతి యేన కేనచి కారణేన, పకారేన వా. సంవాసోతి ఏకస్మిం ఠానే సహవాసో సమాగమో. తన్తి తథా సమాగతం అనుకమ్పితబ్బం పురిసం. మనసా చే పసన్నేనాతి కరుణాసముస్సాహితేన పసాదేన పసన్నేన మనసా. న తేన హోతి సంయుత్తోతి తేన యథావుత్తేన అనుసాసనేన కామచ్ఛన్దాదీనం సంయోజనవసేన సంయుత్తో నామ న హోతి. యానుకమ్పా అనుద్దయాతి యా అరియమగ్గసమ్పాపనవసేన కరుణాయనా, మేత్తాయనా చాతి అత్థో.
౧౦౨. రాగో చ దోసో చాతి రాగదోసా హేట్ఠా వుత్తనయావ. కుతోనిదానాతి కింనిదానా కింహేతుకా. పచ్చత్తవచనస్స హి అయం తో-ఆదేసో, సమాసే చస్స లోపాభావో వేదితబ్బో. అరతీ రతీ లోమహంసో కుతోజాతి యాయం పన్తేసు సేనాసనేసు, అధికుసలేసు చ ధమ్మేసు అరతి ఉక్కణ్ఠితా, యా చ పఞ్చసు కామగుణేసు రతి అభిరతి ఆసత్తి కీళనాది, యో చ లోమహంససముట్ఠానతో లోమహంససఙ్ఖాతో చిత్తుత్రాసో, ఇమే తయో ధమ్మా కుతో జాతా కుతో నిబ్బత్తాతి పుచ్ఛా. కుతో సముట్ఠాయాతి కుతో ఉప్పజ్జిత్వా. మనోతి కుసలచిత్తం. వితక్కాతి కామవితక్కాదయో. కుమారకా ధఙ్కమివోసజన్తీతి యథా కుమారకా కీళన్తా కాకం సుత్తేన పాదే బన్ధిత్వా ఓసజన్తి ఖిపన్తి, ఏవం కుసలమనం అకుసలవితక్కా కుతో సముట్ఠాయ ఓసజన్తీతి పుచ్ఛా.
రాగో చాతి దుతియగాథా తస్సా విస్సజ్జనం. తత్థ ఇతోతి అత్తభావం సన్ధాయాహ. అత్తభావనిదానా హి రాగదోసా, అరతి రతి లోమహంసా చ అత్తభావతో జాతా. కామవితక్కాదయో అత్తభావతో ఏవ సముట్ఠాయ కుసలమనం ఓసజన్తి. తేన తదఞ్ఞం పకతిఆదికారణం పటిక్ఖిపన్తో ఆహ – ‘‘ఇతోనిదానా ఇతో సముట్ఠాయా’’తి. పురిమగాథాయ వుత్తనయేనేత్థ సద్దసిద్ధి వేదితబ్బా.
ఇదాని య్వాయం ‘‘ఇతోనిదానా’’తిఆదీసు అత్తభావనిదానా అత్తభావతో జాతా అత్తభావతో సముట్ఠాయాతి అత్థో వుత్తో, తం సాధేన్తో ఆహ – ‘‘స్నేహజా అత్తసమ్భూతా’’తి. ఏతే హి రాగాదయో వితక్కపరియోసానా తణ్హాస్నేహేన జాతా. తథా జాయన్తా చ పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధభేదే అత్తభావసఙ్ఖాతే అత్తని సమ్భూతా. తేనాహ – ‘‘స్నేహజా అత్తసమ్భూతా’’తి. ఇదాని తదత్థజోతికం ఉపమం దస్సేతి ‘‘నిగ్రోధస్సేవ ఖన్ధజా’’తి. తత్థ ఖన్ధజాతి ఖన్ధేసు జాతా పారోహా. ఇదం వుత్తం హోతి – యథా నిగ్రోధస్స ఖన్ధజసఙ్ఖాతా పారోహా ఆపోరససఙ్ఖాతే స్నేహే సతి జాయన్తి, జాయన్తా చ తస్మింయేవ నిగ్రోధే తేసు తేసు సాఖప్పదేసేసు సమ్భవన్తి, ఏవం ఏతే రాగాదయో అజ్ఝత్తం తణ్హాస్నేహే సతి జాయన్తి, జాయన్తా చ తస్మింయేవ అత్తభావే తేసు తేసు చక్ఖాదిప్పదేసేసు ఇట్ఠారమ్మణేసు సమ్భవన్తి. తేన వుత్తం – ‘‘స్నేహజా అత్తసమ్భూతా’’తి. పుథు విసత్తా కామేసూతి యస్మా రాగోపి పఞ్చకామగుణికాదివసేన, దోసోపి ఆఘాతవత్థుఆదివసేన అరతిఆదయోపి తస్స తస్స భేదస్స వసేనాతి సబ్బథా సబ్బేపిమే కిలేసా పుథు అనేకప్పకారా హుత్వా వత్థుద్వారారమ్మణాదివసేన తేసు తేసు కామేసు తథా తథా విసత్తా లగ్గా సంసిబ్బిత్వా ఠితా. కిమివ? మాలువావ వితతా వనే యథా వనే వితతా మాలువా తేసు తేసు రుక్ఖసాఖప్పసాఖాదిభేదేసు విసత్తా హోతి లగ్గా సంసిబ్బిత్వా ఠితా, ఏవం ఏతే కిలేసా ధమ్మా, తస్మా ఏత్థ పుథుపభేదేసు వత్థుకామేసు విసత్తం కిలేసగహనం.
యే నం పజానన్తి యతోనిదానం, తే నం వినోదేన్తి సుణోహి యక్ఖ. తస్సత్థో – యే సత్తా నం కిలేసగహనం ‘‘ఇతోనిదానం ఏస ఉప్పజ్జతీ’’తి జానన్తి, తే నం తణ్హాసినేహసినేహితే అత్తభావే ఉప్పజ్జతీతి ఞత్వా తం తణ్హాసినేహం ఆదీనవానుపస్సనాదిభావనాఞాణగ్గినా విసోసేన్తా వినోదేన్తి పజహన్తి, ఏవం అమ్హాకం భాసితం సుణోహి యక్ఖాతి. తే దుత్తరం ఓఘమిమం తరన్తి, అతిణ్ణపుబ్బం అపునబ్భవాయాతి యే హి సంకిలేసగహనం వినోదేన్తి, తే ఏకన్తేన మగ్గం భావేన్తి. న హి మగ్గభావనం వినా కిలేసవినోదనం అత్థి. ఏవం మగ్గం భావేన్తా తే పకతిఞాణేన దుత్తరం కామోఘాదిం చతుబ్బిధం ఓఘం ఇమినా దీఘేన అద్ధునా సుపినన్తేనపి అతిణ్ణపుబ్బం అనతిక్కన్తపుబ్బం అపునబ్భవాయ నిబ్బానాయ తరన్తి.
దుక్కరం భగవాతి ఏకో కిర దేవపుత్తో పుబ్బయోగావచరో బహలకిలేసతాయ సప్పయోగేన కిలేసే విక్ఖమ్భేన్తో సమణధమ్మం కత్వా పుబ్బహేతుమన్దతాయ అరియభూమిం అప్పత్వావ కాలం కత్వా దేవలోకే నిబ్బత్తో, సో తథాగతం ఉపసఙ్కమిత్వా దుక్కరభావం ఆరోచేన్తో ఏవమాహ. తత్థ దుక్కరన్తి దసపి వస్సాని…పే… సట్ఠిపి వస్సాని ఏకన్తపరిసుద్ధస్స సమణధమ్మస్స కరణం నామేతం దుక్కరం. సేక్ఖాతి సత్త సేక్ఖా. సీలసమాహితాతి సీలేన సమాహితా సముపేతా. ఠితత్తాతి పతిట్ఠితసభావా. ఏవం పుచ్ఛితపఞ్హం విస్సజ్జిత్వా ఉపరిపఞ్హం సముట్ఠాపనత్థం ‘‘అనగారియుపేతస్సా’’తిఆదిమాహ. తత్థ అనగారియుపేతస్సాతి అనగారియం నిగ్గేహభావం ఉపగతస్స, పబ్బజితస్సాతి అత్థో. తుట్ఠీతి చతుపచ్చయసన్తోసో.
భావనాయాతి చిత్తవూపసమభావనాయ. తే ఛేత్వా మచ్చునో జాలన్తి యే రత్తిన్దివం ఇన్ద్రియూపసమే రతా, తే దుస్సమాదహం చిత్తం సమాదహన్తి. యే సమాహితచిత్తా, తే చతుపచ్చయసన్తోసం పూరేన్తా న కిలమన్తి. యే సన్తుట్ఠా, తే సీలం పూరేన్తా న కిలమన్తి. యే సీలే పతిట్ఠితా సత్త సేక్ఖా, తే అరియా మచ్చునో జాలసఙ్ఖాతం కిలేసజాలం ఛిన్దిత్వా గచ్ఛన్తి.
దుగ్గమోతి సచ్చమేతం, భన్తే, యే ఇన్ద్రియూపసమే రతా, తే దుస్సమాదహం చిత్తం సమాదహన్తి. యే సమాహితచిత్తా, తే చతుపచ్చయసన్తోసం పూరేన్తా న కిలమన్తి. యే సన్తుట్ఠా, తే సీలం పూరేన్తా న కిలమన్తి. యే సీలే పరమగ్గాహినో సత్త సేక్ఖా, తే అరియా మచ్చునో జాలసఙ్ఖాతం కిలేసజాలం ఛిన్దిత్వా గచ్ఛన్తి. కిం న గమిస్సన్తి, అయం పన దుగ్గమో ‘‘భగవా విసమో మగ్గో’’తి ఆహ. తత్థ కిఞ్చాపి అరియమగ్గో నేవ దుగ్గమో న విసమో, పుబ్బభాగపటిపదాయ పనస్స బహూ పరిస్సయా హోన్తి, తస్మా ఏవం వుత్తో. అవంసిరాతి ఞాణసిరేన అధోసిరా హుత్వా పపతన్తి. అరియమగ్గం ఆరోహితుం అసమత్థతాయ ఏవ తే మగ్గే పపతన్తీతి వుచ్చన్తి. అరియానం సమో మగ్గోతి స్వేవ మగ్గో అరియానం సమో హోతి. విసమే సమాతి విసమేపి సత్తకాయే సమా ఏవ.
౧౦౩. ఇదఞ్హి తం జేతవనన్తి అనాథపిణ్డికో దేవపుత్తో జేతవనస్స చేవ బుద్ధాదీనఞ్చ వణ్ణభణనత్థం ఆగన్త్వా ఏవమాహ. ఇసిసఙ్ఘనిసేవితన్తి భిక్ఖుసఙ్ఘనివేసితం. ఏవం పఠమగాథాయ జేతవనస్స వణ్ణం కథేత్వా ఇదాని అరియమగ్గస్స వణ్ణం కథేన్తో ‘‘కమ్మం విజ్జా’’తిఆదిమాహ. తత్థ కమ్మన్తి మగ్గచేతనా. విజ్జాతి మగ్గపఞ్ఞా. ధమ్మోతి సమాధి, సమాధిపక్ఖికా వా ధమ్మా. సీలం జీవితముత్తమన్తి సీలే పతిట్ఠితస్స జీవితఞ్చ ఉత్తమన్తి దస్సేతి. అథ వా విజ్జాతి దిట్ఠిసఙ్కప్పా. ధమ్మోతి వాయామసతిసమాధయో. సీలన్తి వాచాకమ్మన్తాజీవా. జీవితముత్తమన్తి ఏతస్మిం సీలే పతిట్ఠితస్స జీవితం నామ ఉత్తమన్తి. ‘‘ఏతేన మచ్చా సుజ్ఝన్తీ’’తి ఏతేన అట్ఠఙ్గికేన మగ్గేన సత్తా విసుజ్ఝన్తి.
తస్మాతి యస్మా మగ్గేన సుజ్ఝన్తి, న గోత్తధనేహి, తస్మా. యోనిసో విచినే ధమ్మన్తి ఉపాయేన బోధిపక్ఖియధమ్మం విచినేయ్య. ఏవం తత్థ విసుజ్ఝతీతి ఏవం తస్మిం అరియమగ్గే విసుజ్ఝతి. అథ వా యోనిసో విచినే ధమ్మన్తి ఉపాయేన అరియసచ్చధమ్మం విచినేయ్య. ఏవం తత్థ విసుజ్ఝతీతి ఏవం తేసు చతూసు అరియసచ్చేసు విసుజ్ఝతి. ఇదాని సారిపుత్తత్థేరస్స వణ్ణం కథేన్తో ‘‘సారిపుత్తోవా’’తిఆదిమాహ. తత్థ సారిపుత్తోవాతి అవధారణవచనం, ఏతేహి పఞ్ఞాదీహి సారిపుత్తోవ సేయ్యోతి వదతి. ఉపసమేనాతి కిలేసవూపసమేన. పారఙ్గతోతి నిబ్బానం గతో, యో కోచి నిబ్బానపత్తో భిక్ఖు, న తాదిసో. ఏతావపరమో సియా, న థేరా ఉత్తరితరో నామ సావకో అత్థీతి వదతి.
అతీతన్తి అతీతే పఞ్చక్ఖన్ధే. నాన్వాగమేయ్యాతి తణ్హాదిట్ఠీహి నానుగచ్ఛేయ్య. నప్పటికఙ్ఖేతి తణ్హాదిట్ఠీహి న పత్థేయ్య. యదతీతన్తి ఇదమేత్థ కారణవచనం. యస్మా యం అతీతం, తం పహీనం నిరుద్ధం అత్థఙ్గతం, తస్మా తం నానుగచ్ఛేయ్య. యస్మా చ యం తత్థ అనాగతం, తం అప్పత్తం అజాతం అనిబ్బత్తం, తస్మా తమ్పి న పత్థేయ్య. తత్థ తత్థాతి పచ్చుప్పన్నమ్పి ధమ్మం యత్థ యత్థేవ సో ఉప్పన్నో, తత్థ తత్థేవ నం అనిచ్చానుపస్సనాదీహి సత్తహి అనుపస్సనాహి విపస్సతి, అరఞ్ఞాదీసు వా తత్థ తత్థ విపస్సతి. అసంహీరం అసంకుప్పన్తి ఇదం విపస్సనాపటివిపస్సనాదస్సనత్థం వుత్తం. విపస్సనా హి రాగాదీహి న సంహిరతి న కుప్పతీతి అసంహీరా అసంకుప్పా, తం అనుబ్రూహయే వడ్ఢేయ్య పటివిపస్సేయ్యాతి వుత్తం హోతి. అథ వా నిబ్బానం రాగాదీహి న సంహిరతి న కుప్పతీతి అసంహీరం అసంకుప్పం, తం విద్వా పణ్డితో భిక్ఖు అనుబ్రూహయే, పునప్పునం తదారమ్మణం ఫలసమాపత్తిం అప్పేన్తో వడ్ఢేయ్యాతి అత్థో.
తస్స పన అనుబ్రూహనస్స అత్థాయ అజ్జేవ కిచ్చమాతప్పన్తి కిలేసానం ఆతాపనపరితాపనేన ‘‘ఆతప్ప’’న్తి లద్ధనామం వీరియం అజ్జేవ కాతబ్బం. కో జఞ్ఞా మరణం సువేతి స్వే జీవితం వా మరణం వా కో జానాతి. అజ్జేవ దానం దస్సామి, సీలం వా రక్ఖిస్సామి, అఞ్ఞతరం వా పన కుసలం కరిస్సామి, ‘‘అజ్జ తావ పపఞ్చో అత్థి, స్వే వా పునదివసే వా జానిస్సామీ’’తి చిత్తం అనుప్పాదేత్వా ‘‘అజ్జేవ కరిస్సామీ’’తి ఏవం వీరియం కాతబ్బన్తి దస్సేతి. మహాసేనేనాతి అహివిచ్ఛికవిససత్థాదీని హి అనేకాని మరణకారణాని తస్స సేనాతి తాయ మహతియా సేనాయ వసేన మహాసేనేన ఏవరూపేన మచ్చునా సద్ధిం ‘‘కతిపాహం తావ ఆగమేహి, యావాహం బుద్ధపూజాదిం అత్తనో అవస్సయం కమ్మం కరోమీ’’తి ఏవం మిత్తసన్థవాకారసఙ్ఖాతో వా ‘‘ఇదం సతం వా సహస్సం వా గహేత్వా కతిపాహం ఆగమేహీ’’తి ఏవం లఞ్జానుప్పదానసఙ్ఖాతో వా ‘‘ఇమినా బలరాసినా పటిబాహిస్సామీ’’తి ఏవం బలరాసిసఙ్ఖాతో వా సఙ్గరో నత్థి. సఙ్గరోతి హి మిత్తకరణలఞ్జదానబలరాసిసఙ్కడ్ఢనానం నామం, తస్మా అయమత్థో వుత్తో. అతన్దితన్తి అనలసం ఉట్ఠాహకం. ఏవం పటిపన్నత్తా భద్దో ఏకరత్తో అస్సాతి భద్దేకరత్తో. ఇతీతి ఏవం పటిపన్నం పుగ్గలం ‘‘భద్దేకరత్తో అయ’’న్తి రాగాదిసన్తతాయ సన్తో బుద్ధముని ఆచిక్ఖతి.
చక్ఖునా పఞ్ఞాయ చాతి చక్ఖునా చ పఞ్ఞాయ చ. చక్ఖుభూతాయ వా పఞ్ఞాయ. సతియా పఞ్ఞాయ చాతి సతియా చ పఞ్ఞాయ చ, సతివిసిట్ఠాయ వా పఞ్ఞాయ. కాయేనాతి నామకాయేన.
దిబ్బచక్ఖు సువిసుద్ధన్తి దిబ్బం చక్ఖు సువిసుద్ధం, యం సచ్ఛికరోతీతి అధిప్పాయో. పుబ్బేనివాసాతి పురిమాసు జాతీసు నివుత్థక్ఖన్ధా. ఇద్ధివిధాతి ఇద్ధికోట్ఠాసా. నిరోధోతి నిబ్బానం. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.
౧౦౪. యస్స సేలూపమం చిత్తన్తి ఏకఘనం సేలం వియ పకతివాతేహి లోకధమ్మవాతేహి అకమ్పనీయతో యస్స చిత్తం సేలూపమం. తేనాహ – ‘‘ఠితం నానుపకమ్పతీ’’తి. రజనీయేసూతి లాభాదీసు. కోపనేయ్యేతి అలాభాదికే. కుతో నం దుక్ఖమేస్సతీతి తం ఏవం భావితచిత్తం వీతిక్కన్తలోకధమ్మం ఉత్తమపురిసం లోకధమ్మహేతుకం దుక్ఖం నానుగమిస్సతి.
యో బ్రాహ్మణోతి బాహితపాపధమ్మతాయ బ్రాహ్మణో, న దిట్ఠమఙ్గలికతాయ హుంహుఙ్కారకసావాదిపాపధమ్మయుత్తో హుత్వా కేవలం జాతిమత్తేన బ్రాహ్మణోతి పటిజానాతి. సో బ్రాహ్మణో బాహితపాపధమ్మత్తా హుంహుఙ్కారప్పహానేన నిహుంహుఙ్కో. రాగాదికసావాభావేన నిక్కభావో. సీలసంవరేన సంయతచిత్తతాయ యతత్తో. చతుమగ్గఞాణసఙ్ఖాతేహి వేదేహి అన్తం నిబ్బానం, వేదానం వా అన్తం గతత్తా వేదన్తగూ. మగ్గబ్రహ్మచరియస్స వుసితత్తా వూసితబ్రహ్మచరియో. ధమ్మేన సో బ్రహ్మవాదం వదేయ్యాతి సో ‘‘బ్రాహ్మణో అహ’’న్తి ఏతం వాదం వదేయ్య. యస్స సకలలోకసన్నివాసే కుహిఞ్చి ఏకారమ్మణేపి రాగుస్సదో దోసుస్సదో మోహుస్సదో మానుస్సదో దిట్ఠుస్సదోతి ఇమే ఉస్సదా నత్థీతి అత్థో.
న గాధతీతి న పతిట్ఠహతి. సుక్కాతి సుక్కసఙ్ఖాతా గహా. యది చన్దిమసూరియాదీనం పభా తత్థ నత్థి, తమో ఏవ చ సియాతి ఆసఙ్కమానే సన్ధాయాహ ‘‘తమో తత్థ న విజ్జతీ’’తి. యదా చ అత్తనావేదీతిఆదీసు ఏవంవిధం నిబ్బానం అత్తపచ్చక్ఖేన ఞాణేన యదా విన్దతి, అథ రూపారూపధమ్మతో సుఖదుక్ఖతో చ విప్పముత్తో హోతీతి.
సకేసు ధమ్మేసూతి సకఅత్తభావసఙ్ఖాతేసు ఉపాదానక్ఖన్ధేసు. యేభుయ్యేన హి అజ్ఝత్తం విపస్సనాభినివేసో హోతీతి. ఏతం పిసాచన్తి అజకలాపక, ఏతం తయా వుత్తం పిసాచం కిలేసపిసాచఞ్చ. పక్కులన్తి తయా కతం అక్కులం పక్కులకరణఞ్చ. అతివత్తతీతి అతిక్కమతి.
నాభినన్దతి ఆయన్తిన్తి పురాణదుతియికం ఆగచ్ఛన్తిం అఞ్ఞం వా న అభినన్దతి చిత్తేన న సమ్పటిచ్ఛతి. తమేవ పక్కమన్తిం న సోచతి. సఙ్గా సఙ్గామజిం ముత్తన్తి పఞ్చవిధాపి సఙ్గతో ముత్తం సఙ్గామజిం భిక్ఖుం.
బహ్వేత్థాతి బహు ఏత్థ న్హాయతి జనో, న తేన సో సుద్ధో నామ హోతీతి అధిప్పాయో.
జాతిబలం నిసేధన్తి జాతిబలస్స నిసేధకం. సహాయా వతాతి సమథవిపస్సనాభావనాయ సహ అయనవసేన సహాయా వత. కాలేన కాలం సప్పాయధమ్మస్స సవనవసేన చిరరత్తం సమేతి సమాగమో ఏతేసన్తి చిరరత్తసమేతికా. సిథిలమారబ్భాతి సిథిలం వీరియం కత్వా.
౧౦౫. తత్ర ఖో, భిక్ఖవే, కో విసేసోతి సత్థు సావకస్స చ పఞ్చస్వేవ ఉపాదానక్ఖన్ధేసు నిబ్బిదాదయోతి పుబ్బభాగపటిపత్తియం అనుపాదావిముత్తియఞ్చ హేట్ఠా ఉపరి చ విసేసాభావం దస్సేతి. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘నత్థి విముత్తియా నానత్త’’న్తి (అ. ని. ౫.౩౧; కథా. ౩౫౫ అత్థతో సమానం). తత్థ విసేసాభావం పచ్చామసతి ‘‘తత్ర కో విసేసో’’తి. అధిప్పయాసోతి అధికపయోగో. నానాకరణన్తి చ విసేసోయేవ వుత్తో.
అయం ఖో, భిక్ఖవే, విసేసోతి భిక్ఖవే, యదిపి సావకస్స సత్థు చ విముత్తియం విసేసో నత్థి, సయమ్భుఞాణేన పన సవాసనసబ్బకిలేసే ఖేపేత్వా సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుజ్ఝిత్వా అనుప్పన్నస్స అరియమగ్గస్స పరసన్తానే ఉప్పాదనాదిసకలసబ్బఞ్ఞుగుణసమాయోగో. అయం సమ్మాసమ్బుద్ధస్స పఞ్ఞావిముత్తతో విసేసోతి. తత్థ అనుప్పన్నస్సాతి అవత్తమానస్స. అరియమగ్గఞ్హి కస్సపసమ్మాసమ్బుద్ధో ఉప్పాదేసి. అన్తరా అఞ్ఞో సత్థా ఉప్పాదేతా నామ నాహోసి, తస్మా అయం భగవా అనుప్పన్నస్స మగ్గస్స ఉప్పాదేతా నామ. అసఞ్జాతస్సాతి తస్సేవ వేవచనం. అనక్ఖాతస్సాతి అకథితస్స. మగ్గం జానాతీతి మగ్గఞ్ఞూ. మగ్గం విదితం పాకటం అకాసీతి మగ్గవిదూ. మగ్గే చ అమగ్గే చ కోవిదోతి మగ్గకోవిదో. మగ్గానుగాతి మగ్గం అనుగచ్ఛన్తా. పచ్ఛాసమన్నాగతాతి అహం పఠమం సమన్నాగతో, సావకా పచ్ఛా సమన్నాగతా.
౧౦౬. ‘‘నీచే కులే పచ్చాజాతో’’తిఆదినా (అ. ని. ౪.౮౫; పు. ప. ౧౬౮) తమేన యుత్తోతి తమో. కాయదుచ్చరితాదీహి పున నిరయతముపగమనతో తమపరాయణో. ఇతి ఉభయేనపి ఖన్ధతమోవ కథితో హోతి. ‘‘అడ్ఢే కులే పచ్చాజాతో’’తిఆదినా (అ. ని. ౪.౮౫; పు. ప. ౧౬౮) జోతినా యుత్తోతి జోతి, ఆలోకభూతోతి వుత్తం హోతి. కాయసుచరితాదీహి పున సగ్గూపపత్తిభవూపగమనతో జోతిపరాయణో. ఇమినా నయేన ఇతరేపి ద్వే వేదితబ్బా.
న తం దళ్హం బన్ధనమాహు ధీరాతి ఏత్థ ధీరాతి బుద్ధాదయో పణ్డితపురిసా. యం సఙ్ఖలికసఙ్ఖాతం అయేన నిబ్బత్తం ఆయసం అద్దుబన్ధనసఙ్ఖాతం దారుమయఞ్చ పబ్బజతిణేహి రజ్జుం కత్వా కతరజ్జుబన్ధనఞ్చ, తం అసిఆదీహి ఛిన్దితుం సక్కుణేయ్యతాయ ‘‘థిర’’న్తి న వదన్తీతి అత్థో. సారత్తరత్తాతి రత్తా హుత్వా రత్తా. బలవరాగరత్తాతి అత్థో. మణికుణ్డలేసూతి మణీసు చ కుణ్డలేసు చ, మణిచిత్తేసు వా కుణ్డలేసు. ఏతం దళ్హన్తి యే మణికుణ్డలేసు సారత్తరత్తా, తేసు యో రాగో, యా చ పుత్తదారేసు అపేక్ఖా తణ్హా, ఏతం కిలేసమయం బన్ధనం పణ్డితపురిసా ‘‘దళ్హ’’న్తి వదన్తి.
ఓహారినన్తి ఆకడ్ఢిత్వా చతూసు అపాయేసు పాతనతో అవహరతి హేట్ఠా హరతీతి ఓహారినం. సిథిలన్తి బన్ధనట్ఠానే ఛవిఆదీని అకోపేత్వా బన్ధనభావమ్పి అజానాపేత్వా జలపథథలపథాదీసు కమ్మం కాతుం దేతీతి సిథిలం. దుప్పముఞ్చన్తి లోభవసేన హి ఏకవారమ్పి ఉప్పన్నం కిలేసబన్ధనం దట్ఠట్ఠానతో కచ్ఛపో వియ దుమ్మోచయం హోతీతి దుప్పముఞ్చం. ఏతమ్పి ఛేత్వానాతి ఏతం దళ్హమ్పి కిలేసబన్ధనం ఞాణఖగ్గేన ఛిన్దిత్వా అనపేక్ఖినో హుత్వా కామసుఖం పహాయ పరిబ్బజన్తి పక్కమన్తి పబ్బజన్తి చాతి అత్థో.
౧౦౭. చేతేతీతి అకుసలచేతనావసేన చేతేతి. పకప్పేతీతి తమేవ అకుసలచేతనం కాయవచీకమ్మభావం పాపనవసేన కప్పేతి. అనుసేతీతి రాగాదిఅనుసయోవ సన్తానే అప్పహీనభావేన అనుసేతి. ఆరమ్మణమేతం హోతి విఞ్ఞాణస్స ఠితియాతి యదేతం చేతనం పకప్పనం అనుసయనఞ్చ, ఏతం అభిసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణస్స ఠితియా పవత్తియా పచ్చయో హోతీతి అత్థో. ఆరమ్మణే సతి పతిట్ఠా విఞ్ఞాణస్స హోతీతి యథావుత్తపచ్చయే సతి అభిసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణస్స కమ్మం జవాపేత్వా పటిసన్ధిఆకడ్ఢనసమత్థతాసమ్పాదనతో పతిట్ఠా హోతి. ఆయతిం పునబ్భవాభినిబ్బత్తి హోతీతి ఆయతిం పునబ్భవసఙ్ఖాతా విఞ్ఞాణాదీనం అభినిబ్బత్తి హోతి.
‘‘నో చే, భిక్ఖవే, చేతేతీ’’తిఆదినా అకుసలకమ్మమేవ పటిక్ఖిపతి. అయఞ్హేత్థ సఙ్ఖేపత్థో, యదిపి కదాచి యోనిసోమనసికారా అకుసలచేతనా నప్పవత్తతి, అనుసయా పన అప్పహీనాతి, తే కుసలస్స అభిసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణస్స పతిట్ఠా హోన్తి యేవాతి. సతి చ అభిసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణే ఆయతిం పునబ్భవాభినిబ్బత్తి హోతీతి వత్తుం వట్టతియేవ. తతియవారో వుత్తపటిపక్ఖనయేన వేదితబ్బో.
౧౦౮. ‘‘నేసో, భిక్ఖవే, అరియస్స వినయే సముద్దో’’తిఆది యది దుప్పూరణట్ఠేన సంసీదనట్ఠేన దురతిక్కమనట్ఠేన సాగరో ‘‘సముద్దో’’తి వుచ్చేయ్య, తతో సతభాగేనపి సహస్సభాగేనపి చక్ఖుఆదీస్వేవ అయం నయో లబ్భతీతి దస్సేతుం వుత్తం. తేనాహ – ‘‘చక్ఖు, భిక్ఖవే, పురిసస్స సముద్దో, తస్స రూపమయో వేగో’’తి, రూపేసు సత్తానం ఆవిఞ్ఛనతో రూపాయతనమేవ వేగో చక్ఖుస్స వేగోతి అత్థో.
యో తం రూపమయం వేగం సహతీతి యో భిక్ఖు సహ విసయేన చక్ఖుం అనిచ్చతో దుక్ఖతో అనత్తతో సమ్మసన్తో తత్థ చ నిబ్బిన్దన్తో విరజ్జన్తో తప్పటిబద్ధతో కిలేసజాలతో విముచ్చన్తో అభిభవతి. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, అతరి చక్ఖుసముద్దన్తి అయం భిక్ఖు చక్ఖుసఙ్ఖాతం సముద్దం తిణ్ణోతి వుచ్చతి.
అపరో నయో – చక్ఖు, భిక్ఖవే, అరియస్స వినయే సముద్దోతి యదిపి దుప్పూరణట్ఠేన యది వా సముదనట్ఠేన సముద్దో, చక్ఖుమేవ సముద్దో. తస్స హి పథవితో యావ అకనిట్ఠబ్రహ్మలోకా నీలాదిఆరమ్మణం సమోసరన్తం పరిపుణ్ణభావం కాతుం న సక్కోతి. ఏవం దుప్పూరణట్ఠేనపి సముద్దో. చక్ఖు చ తేసు తేసు నీలాదిఆరమ్మణేసు సముదేతి అసంవుతం హుత్వా ఓసరమానం కిలేసుప్పత్తియా కారణభావేన సదోసభావేన గచ్ఛతీతి సముదనట్ఠేనపి సముద్దో. తథా చక్ఖుం తణ్హాసోతాదీనం ఉప్పత్తిద్వారతాయ తేహి సన్తానస్స సముదనట్ఠేన తేమనట్ఠేన సముద్దో. తస్స రూపమయో వేగోతి సముద్దస్స అప్పమాణో ఊమిమయో వేగో వియ తస్సాపి చక్ఖుసముద్దస్స సమోసరన్తస్స నీలాదిభేదస్స ఆరమ్మణస్స వసేన అప్పమేయ్యో రూపమయో వేగో వేదితబ్బో. యో తం రూపమయం వేగం సహతీతి యో తం చక్ఖుసముద్దే సమోసరన్తం రూపమయం వేగం మనాపే రూపే రాగం, అమనాపే దోసం, అసమపేక్ఖనే మోహన్తి ఏవం రాగాదికిలేసే అనుప్పాదేన్తో ఉపేక్ఖకభావేన సహతి.
సఊమిన్తిఆదీసు కిలేసఊమీహి సఊమిం. కిలేసవట్టేహి సావట్టం. కిలేసగహేహి సగహం. కిలేసరక్ఖసేహి సరక్ఖసం. కోధుపాయాసస్స వా వసేన సఊమిం. కామగుణవసేన సావట్టం. మాతుగామవసేన సగహం సరక్ఖసం. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘ఊమిభయన్తి ఖో, భిక్ఖవే, కోధుపాయాసస్సేతం అధివచనం (ఇతివు. ౧౦౯; మ. ని. ౨.౧౬౨; అ. ని. ౪.౧౨౨). తథా ఆవట్టన్తి ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చన్నేతం కామగుణానం అధివచనం (ఇతివు. ౧౦౯; మ. ని. ౨.౧౬౪; అ. ని. ౪.౧౨౨). గహరక్ఖసోతి ఖో, భిక్ఖవే, మాతుగామస్సేతం అధివచన’’న్తి (ఇతివు. ౧౦౯). సేసద్వారేసుపి ఏసేవ నయో.
సఊమిభయం దుత్తరం అచ్చతరీతి అనిచ్చతాదిఊమిభయేన సభయం దురతిక్కమం అతిక్కమి. లోకన్తగూతి సంసారలోకస్స అన్తం గతో. పారగతోతి వుచ్చతీతి నిబ్బానం గతోతి కథీయతి.
బళిసాతి సత్తానం అనత్థహేతుతాయ బళిసా వియ బళిసా. అనయాయాతి అనత్థాయ. బ్యాబాధాయాతి దుక్ఖాయ. ఇట్ఠాతి పరియిట్ఠా వా అపరియిట్ఠా వా సుఖారమ్మణతాయ ఇట్ఠా. కామనీయట్ఠేన కన్తా. మనస్స వడ్ఢనట్ఠేన మనాపా. పియసభావతాయ పియరూపా. కిలేసకామసహితత్తా కామూపసంహితా. రాగజననట్ఠేన చిత్తస్స రఞ్జనతో రజనీయా. తఞ్చేతి తం రూపారమ్మణం, నీలాదివసేన అనేకభేదభిన్నమ్పి హి రూపాయతనం రూపారమ్మణభావేన చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యభావేన చ ఏకవిధతం నాతివత్తతీతి తంసభావసామఞ్ఞం గహేత్వా ‘‘తఞ్చే’’తి వుత్తం. అభినన్దతీతి అభినన్దనభూతాయ సప్పీతికతణ్హాయ అభిముఖో నన్దతి. అభివదతీతి ‘‘అహో సుఖం, అహో సుఖ’’న్తి వదాపేన్తియా తణ్హాయనవసేన అభివదతి. అజ్ఝోసాయ తిట్ఠతీతి గిలిత్వా పరినిట్ఠపేత్వా తిట్ఠతి. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, భిక్ఖు గిలితబళిసో మారస్సాతి అయం, భిక్ఖు, కిలేసమారస్స బళిసభూతం రూపతణ్హం గిలిత్వా ఠితోతి వుచ్చతి. సేసవారేసుపి ఇమినా నయేన అత్థో వేదితబ్బో. అభేదీతి భిన్ది. పరిభేదీతి సబ్బభాగేన భిన్ది. సేసం ఉత్తానమేవ.
౧౦౯. అయం లోకో సన్తాపజాతోతి అయం సత్తలోకో జాతసన్తాపో ఞాతిబ్యసనాదివసేన ఉప్పన్నసోకసన్తాపో చ రాగాదివసేన ఉప్పన్నపరిళాహసన్తాపో చాతి అత్థో. ఫస్సపరేతోతి అనేకేహి దుక్ఖఫస్సేహి అభిభూతో. రోదం వదతి అత్తతోతి తం తం అత్తనా ఫుట్ఠం దుక్ఖం అభావితకాయతాయ అధివాసేతుం అసక్కోన్తో ‘‘అహో దుక్ఖం, ఈదిసం దుక్ఖం మయ్హం సత్తునోపి మా హోతూ’’తిఆదినా విలపన్తో వదతి. కస్మా? యేన యేన హి మఞ్ఞన్తి, తతో తం హోతి అఞ్ఞథా, యస్మా ఏతే సత్తా యేన యేన పకారేన అత్తనో దుక్ఖస్స పటికారం మఞ్ఞన్తి ఆసీసన్తి, తం దుక్ఖం తతో అఞ్ఞేన పకారేన తికిచ్ఛితబ్బం హోతి. యేన వా పకారేన అత్తనో వడ్ఢిం మఞ్ఞన్తి, తతో అఞ్ఞథా అవడ్ఢి ఏవ పన హోతి. ఏవం అఞ్ఞథాభావితం ఇచ్ఛావిఘాతం ఏవ పాపుణాతి. అయం భవసత్తో కామాదిభవేసు సత్తో సత్తలోకో, తథాపి భవమేవాభినన్దతి, న తత్థ నిబ్బిన్దతి. యదభినన్దతి తం భయన్తి యం కామాదిభవం అభినన్దతి, తం జరామరణాదిఅనేకబ్యసనానుబన్ధత్తా అతివియ భయానకట్ఠేన భయం. యస్స భాయతీతి యతో జరామరణాదితో భాయతి, తం దుక్ఖస్స అధిట్ఠానభావతో దుక్ఖదుక్ఖతాయ చ దుక్ఖన్తి.
భవవిప్పహానాయాతి భవస్స పజహనత్థాయ. ఖోతి అవధారణత్థే నిపాతో. ఇదం వుత్తం హోతి – ఏకన్తేనేవ కామాదిభవస్స సముదయప్పహానేన పహానత్థం ఇదం మయా అధిగతం మగ్గబ్రహ్మచరియం వుస్సతీతి.
ఏవం అరియస్స మగ్గస్స ఏకంసేనేవ నియ్యానికభావం దస్సేత్వా ఇదాని అఞ్ఞమగ్గస్స నియ్యానికభావం పటిక్ఖిపన్తో ‘‘యే హి కేచీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ భవేనాతి రూపభవేన వా అరూపభవేన వా. భవస్సాతి సంసారస్స. విప్పమోక్ఖన్తి భవతో విముత్తిం, సంసారసుద్ధిన్తి అత్థో. కిఞ్చాపి తే సమణబ్రాహ్మణా తత్థ నిబ్బానసఞ్ఞినో, భవగామికమ్మేన పన రూపారూపజ్ఝానేన, తంనిబ్బత్తేన చ ఉపపత్తిభవేన భవవిసుద్ధిం వదన్తా భవేన భవవిప్పమోక్ఖం వదన్తి నామ. తేనాహ – ‘‘సబ్బే తే అవిప్పముత్తా భవస్మాతి వదామీ’’తి. అథ వా భవేనాతి భవదిట్ఠియా, భవతి తిట్ఠతి సస్సతన్తి హి పవత్తనతో సస్సతదిట్ఠి ‘‘భవదిట్ఠీ’’తి వుచ్చతి. భవదిట్ఠి ఏవ ఉత్తరపదలోపేన ‘‘భవో’’తి వుత్తా భవతణ్హాతిఆదీసు వియ. భవదిట్ఠివసేన హి ఇధేకచ్చే భవవిసేసంయేవ భవవిప్పమోక్ఖం మఞ్ఞన్తి. యథా తం బకో బ్రహ్మా ఆహ – ‘‘ఇదం నిచ్చం, ఇదం ధువం, ఇదం సస్సతం, ఇదం అవిపరిణామధమ్మ’’న్తి (మ. ని. ౧.౫౦౧; సం. ని. ౧.౧౭౫). విభవేనాతి ఉచ్ఛేదదిట్ఠియా. విభవతి వినస్సతి ఉచ్ఛిజ్జతీతి హి పవత్తనతో ఉచ్ఛేదదిట్ఠి వుత్తనయేన ‘‘విభవో’’తి వుచ్చతి. భవస్స నిస్సరణమాహంసూతి సంసారసుద్ధిం వదింసు. ఉచ్ఛేదదిట్ఠివసేన హి ఇధేకచ్చే సంసారసుద్ధిం వదన్తి. తథా హి వుత్తం –
‘‘యతో ఖో, భో, అయం అత్తా రూపీ చాతుమహాభూతికో…పే… నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. ఏత్తావతా ఖో, భో, అయం అత్తా సమ్మా సముచ్ఛిన్నో హోతీ’’తి (దీ. ని. ౧.౯౧).
అనిస్సటాతి అనిక్ఖన్తా. తత్థ కారణమాహ – ‘‘ఉపధిఞ్హి పటిచ్చ దుక్ఖమిదం సమ్భోతీ’’తి. తత్థ ఉపధిన్తి ఖన్ధాదిఉపధిం. కిం వుత్తం హోతి? యత్థ ఇమే దిట్ఠిగతికా నిబ్బానసఞ్ఞినో, తత్థ ఖన్ధూపధికిలేసూపధిఅభిసఙ్ఖారూపధయో అధిగతా ఞాతా. కుతో తస్స దుక్ఖనిస్సరణతాతి. యం పన పరమత్థతో దుక్ఖనిస్సరణం, తం దస్సేతుం ‘‘సబ్బుపాదానక్ఖయా నత్థి దుక్ఖస్స సమ్భవో’’తి వుత్తం.
లోకమిమం పస్సాతి భగవా అత్తనో చిత్తం ఆలపతి. పుథూతి విసుం విసుం. అవిజ్జాయ పరేతన్తి మోహేన అభిభూతం. భూతన్తి ఖన్ధపఞ్చకం. భూతరతన్తి ఇత్థీ పురిసే, పురిసో ఇత్థియాతి ఏవం అఞ్ఞమఞ్ఞం సత్తేసు రతం, తతో ఏవ భవా అపరిముత్తా. యే హి కేచి భవాతి ఇత్తరఖణా వా దీఘాయుకా వా సాతవన్తో వా అసాతవన్తో వా భవా. సబ్బధీతి ఉద్ధం అధో తిరియన్తి సబ్బత్థ. సబ్బత్థతాయాతి సబ్బభావేన. సబ్బే తే భవాతిఆదీసు ‘‘సబ్బేపి భవా అనిచ్చా’’తిఆదినా విపస్సనాసహితాయ మగ్గపఞ్ఞాయ అవిపరీతం పస్సతో భవతణ్హాపి పహీయతి నిరుజ్ఝతి, విభవం ఉచ్ఛేదమ్పి నాభినన్దతి న పత్థేతి, తస్స సబ్బ తణ్హానం అనవసేసతో మగ్గేన నిరుజ్ఝనతో నిబ్బానం నిబ్బుతి హోతి. తస్స ఏవం నిబ్బుతస్స భిక్ఖునో అనుపాదా కిలేసాభిసఙ్ఖారానం అనుపాదానతో అగ్గహణతో పునబ్భవో న హోతి. ఏవంభూతేన చ అభిభూతో పఞ్చవిధోపి మారో విజితో అస్స అనేన మారేన సఙ్గామో, సబ్బేపి భవే సమతిక్కన్తో ఇట్ఠానిట్ఠాదీసు తాదిలక్ఖణప్పత్తోతి.
అనుసోతగామీ అన్ధపుథుజ్జనో పటిసోతగామీ కల్యాణపుథుజ్జనో. ఠితత్తో సేక్ఖో. ఇతరో అసేక్ఖో.
౧౧౦. అభిజాతికోతి జాతియో. కణ్హాభిజాతికోతి కణ్హే నీచే కులే జాతో. కణ్హం ధమ్మం అభిజాయతీతి కాళకం దసవిధం దుస్సీలధమ్మం పసవతి కరోతి, సో తం అభిజాయిత్వా నిరయే నిబ్బత్తతి. సుక్కం ధమ్మన్తి ‘‘అహం పుబ్బేపి పుఞ్ఞానం అకతత్తా నీచే కులే నిబ్బత్తో, ఇదాని పుఞ్ఞం కరిస్సామీ’’తి పుఞ్ఞసఙ్ఖాతం సుక్కం పణ్డరం ధమ్మం అభిజాయతి, సో తేన సగ్గే నిబ్బత్తతి. అకణ్హం అసుక్కం నిబ్బానన్తి నిబ్బానఞ్హి సచే కణ్హం భవేయ్య, కణ్హవిపాకం దదేయ్య. సుక్కం, సుక్కవిపాకం దదేయ్య. ద్విన్నమ్పి అప్పదానతో పన ‘‘అకణ్హం అసుక్క’’న్తి వుత్తం. నిబ్బానన్తి చేత్థ అరహత్తం అధిప్పేతం. తఞ్హి కిలేసనిబ్బానన్తే జాతత్తా నిబ్బానం నామ. తం ఏస అభిజాయతి పసవతి కరోతి. సుక్కాభిజాతికోతి సుక్కే ఉచ్చే కులే జాతో. సేసం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. ‘‘కణ్హం కణ్హవిపాక’’న్తిఆదికస్స కమ్మచతుక్కస్స అత్థో హేట్ఠా హారసమ్పాతవారే విభత్తో ఏవ.
౧౧౧. మానుసత్తన్తి మనుస్సభావం, మనుస్సయోనిన్తి అత్థో. ద్వేతి కిచ్చం అకిచ్చమేవ చాతి ద్వే. కిచ్చాని త్వేవ కత్తబ్బాని, న చాకిచ్చం కిఞ్చి కత్తబ్బన్తి దస్సేతి. సుకిచ్చన్తిఆది ‘‘కిచ్చ’’న్తి వుత్తానం తేసం సరూపదస్సనం.
పధానానీతి ఉత్తమాని విసిట్ఠాని. పురిమస్మిం పబ్బజితేసూతి విసయే భుమ్మం. దుతియే అధికరణే. తత్థ నిబ్బానన్తి అరహత్తం అధిప్పేతం. కస్మా పనేత్థ ఆమిసపరిచ్చాగో అరహత్తేన సమధురో నిద్దిట్ఠోతి? దక్ఖిణేయ్యేసు దక్ఖిణాయ మహప్ఫలభావదస్సనత్థం. యేన యేన వా పన వత్థునాతి ఉచ్ఛేదాదివత్థునా. అజ్ఝోసితాతి భవతణ్హాదివసేన అజ్ఝోసితా. దుతియే యేన యేన వా పన వత్థునాతి అమరావిక్ఖేపవత్థుఆదినా.
ఇమినా అసుభేన కమ్మవిపాకేనాతి అసుభస్స కాయదుచ్చరితాదికమ్మస్స విపాకత్తా అసుభేన అసివేన కమ్మవిపాకేన. ఇదం బాలలక్ఖణం నిబ్బత్తతీతి పురిమస్మిం భవే దుచ్చరితసమఙ్గితాయ బాలో అయం భవతీతి ఉపలక్ఖణం జాయతి. ఇదం సంకిలేసభాగియం సుత్తన్తి ఇదం ఏవం పవత్తం సంకిలేసభాగియం నామ సుత్తం.
ఇమినా సుభేనాతి ఏత్థ వుత్తనయానుసారేన అత్థో వేదితబ్బో. తత్థ మహాపురిసలక్ఖణన్తి పణ్డితలక్ఖణం. కిలేసభూమీహీతి కిలేసట్ఠానేహి కిలేసావత్థాహి వా. సానుసయస్స పరియుట్ఠానం జాయతీతి అప్పహీనానుసయస్స పచ్చయసమాయోగే రాగాదయో పరియుట్ఠానవసేన పవత్తన్తి. పరియుట్ఠితో సంయుజ్జతీతి యో రాగాదీహి పరియుట్ఠితచిత్తో, సో కామరాగాదీహి సంయుజ్జతి నామ. సంయుజ్జన్తో ఉపాదియతీతి యో కామరాగసంయోజనాదీహి సంయుత్తో, సో కాముపాదానాదీని అకుసలకమ్మాని చ ఉపాదియతి. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవ.
౧౧౨. ఏవం సోళసవిధేన సాసనపట్ఠానం నానాసుత్తేహి ఉదాహరణవసేన విభజిత్వా ఇదాని అట్ఠవీసతివిధేన సాసనపట్ఠానం దస్సేన్తేన యస్మా అయమ్పి పట్ఠానవిభాగో మూలపదేహి సఙ్గహితో, న ఇమస్సాపి తేహి అసఙ్గహితో పదేసో అత్థి, తస్మా మూలపదం విభజితబ్బతఞ్చ దస్సేతుం ‘‘తత్థ కతమే అట్ఠారస మూలపదా’’తి పుచ్ఛాయ వసేన మూలపదాని ఉద్ధరిత్వా ‘‘లోకియం లోకుత్తర’’న్తిఆదినా నవతికా, థవో చాతి అట్ఠవీసతివిధం సాసనపట్ఠానం ఉద్దిట్ఠం. తత్థ లోకియన్తి లోకే నియుత్తో, లోకే వా విదితో లోకియో. ఇధ పన లోకియో అత్థో యస్మిం సుత్తే వుత్తో, తం సుత్తం లోకియం. తథా లోకుత్తరం. యస్మిం పన సుత్తే పదేసేన లోకియో, పదేసేన లోకుత్తరో వుత్తో, తం లోకియఞ్చ లోకుత్తరఞ్చ. యఞ్చ సత్తే అధిట్ఠాయ సత్తపఞ్ఞత్తిముఖేన దేసితం, తం సత్తాధిట్ఠానం. ధమ్మవసేనేవ దేసితం ధమ్మాధిట్ఠానం. ఉభయవసేన దేసితం సత్తాధిట్ఠానఞ్చ ధమ్మాధిట్ఠానఞ్చ. ఇమినా నయేన సబ్బపదేసు అత్థో వేదితబ్బో. బుద్ధాదీనం పన గుణాభిత్థవనవసేన పవత్తం సుత్తం థవో నామ.
తత్థ సజ్జుఖీరన్తి తఙ్ఖణంయేవ ధేనుయా థనేహి నిక్ఖన్తం అబ్భుణ్హఖీరం. ముచ్చతీతి పరిణమతి. ఇదం వుత్తం హోతి – యథా ధేనుయా థనతో నిక్ఖన్తం ఖీరం తఙ్ఖణంయేవ న ముచ్చతి న పరిణమతి న దధిభావం గచ్ఛతి, తక్కాదిఅమ్బిలసమాయోగతో పన పరతో కాలన్తరేన పకతిం జహతి దధిభావం పాపుణాతి, ఏవమేవం పాపకమ్మమ్పి కిరియక్ఖణేయేవ న విపచ్చతి. యది విపచ్చేయ్య, నానాగతీనం సభావట్ఠానం సియా, న కోచి పాపకమ్మం కాతుం విసహేయ్య. యావ పన కుసలాభినిబ్బత్తక్ఖన్ధా చరన్తి, తావ తం తే రక్ఖన్తి, తేసం భేదా అపాయేసు నిబ్బత్తాపనవసేన విపచ్చతి. విపచ్చమానఞ్చ డహన్తం బాలమన్వేతి, కిం వియ? భస్మచ్ఛన్నోవ పావకో. యథా హి ఛారికాయ పటిచ్ఛన్నో వీతచ్చితఙ్గారో అక్కన్తోపి ఛారికాయ పటిచ్ఛన్నత్తా న తావ డహతి, ఛారికం పన తాపేత్వా చమ్మాదీని డహనవసేన యావ మత్థలుఙ్గా డహన్తో గచ్ఛతి, ఏవమేవం పాపకమ్మమ్పి యేన కతం, తం బాలం దుతియే వా తతియే వా అత్తభావే నిరయాదీసు నిబ్బత్తం డహన్తం అనుగచ్ఛతీతి.
యస్సిన్ద్రియానీతి తత్థాయం సఙ్ఖేపత్థో – యస్స భిక్ఖునో ఛేకేన సారథినా సుదన్తా అస్సా వియ ఛ ఇన్ద్రియాని సమథం దన్తభావం నిబ్బిసేవనభావం గతాని, తస్స నవవిధం మానం పహాయ ఠితత్తా పహీనమానస్స చతున్నం ఆసవానం అభావేన అనాసవస్స తాదిభావే ఠితస్స తథారూపస్స దేవాపి పిహయన్తి, మనుస్సాపి దస్సనఞ్చ ఆగమనఞ్చ పత్థేన్తియేవాతి. ఆహారే సతీతి ఆహారపటిబద్ధే ఛన్దరాగే అప్పహీనే సతి.
౧౧౩. సబ్బా దిసా అనుపరిగమ్మ చేతసాతి పరితో దసపి దిసా చిత్తేన అనుగన్త్వా. నేవజ్ఝగాతి నేవ అధిగచ్ఛేయ్య. పియతరన్తి అతిసయేన పియం. అత్తనాతి అత్తతో. ఏవం పియో పుథు అత్తా పరేసన్తి ఏవం కస్సచిపి అత్తనా పియతరస్స అనుపలబ్భనవసేన విసుం విసుం పరేసం సత్తానం అత్తా పియో. యస్మా చ ఏతదేవ, తస్మా న హింసే పరం అత్తకామో అత్తనో సుఖకామోతి.
భూతాతి జాతా నిబ్బత్తా. భవిస్సన్తీతి నిబ్బత్తిస్సన్తి. భూతాతి వా ఖీణాసవా. తే హి పహీనభవత్తా భూతా ఏవ. గమిస్సన్తీతి పరలోకం గమిస్సన్తి. ఖీణాసవా పన అనుపాదిసేసం నిబ్బానం.
పియో చ హోతీతి సుపరిసుద్ధాయ సీలసమ్పత్తియా, సుపరిసుద్ధాయ చ దిట్ఠిసమ్పత్తియా సమన్నాగతో పియో పియాయితబ్బో హోతి. వుత్తఞ్హేతం –
‘‘సీలదస్సనసమ్పన్నం, ధమ్మట్ఠం సచ్చవాదినం;
అత్తనో కమ్మకుబ్బానం, తం జనో కురుతే పియ’’న్తి. (ధ. ప. ౨౧౭);
పాసాణచ్ఛత్తం వియ గరుకాతబ్బతాయ గరు. ఉత్తరిమనుస్సధమ్మవసేన సమ్భావేతబ్బతాయ భావనీయో. సీలగుణేన వా పియగరుఆదిభావా వేదితబ్బా. తథా హి వుత్తం – ‘‘ఆకఙ్ఖేయ్య చే, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ‘సబ్రహ్మచారీనం పియో చ అస్సం మనాపో చ గరు చ భావనీయో చా’తి, సీలేస్వేవస్స పరిపూరకారీ’’తి (మ. ని. ౧.౬౫).
వత్తాతి ‘‘కాలేన వక్ఖామీ’’తిఆదిపఞ్చధమ్మే అత్తని ఉపట్ఠాపేత్వా సబ్రహ్మచారీనం ఉల్లుమ్పనభావే ఠత్వా వత్తా. వచనక్ఖమోతి సబ్రహ్మచారీహి యేన కేనచి వుచ్చమానో సుబ్బచో హుత్వా పదక్ఖిణగ్గాహితాయ తేసం వచనం ఖమతీతి వచనక్ఖమో. వత్తాతి వా ధమ్మకథావసేన వచనసీలో. వచనక్ఖమోతి ధమ్మం సంవణ్ణేన్తో పరేహి అసంహీరో హుత్వా తేసం పుచ్ఛావచనక్ఖమతాయ వచనక్ఖమో. గమ్భీరఞ్చ కథం కత్తాతి సచ్చపటిచ్చసముప్పాదాదిం, అఞ్ఞం వా గమ్భీరకథం కత్తా. న చట్ఠానే నియోజకోతి ధమ్మవినయాదిం అధమ్మావినయాదివసేన అవత్వా ధమ్మవినయాదివసేనేవ దీపనతో న చ అట్ఠానే నియోజకో.
మాతరం పితరం హన్త్వాతి ఏత్థ ‘‘తణ్హా జనేతి పురిస’’న్తి (సం. ని. ౧.౫౫-౫౭) వచనతో తీసు భవేసు సత్తానం జననతో తణ్హా మాతా నామ. ‘‘అహం అసుకస్స నామ రఞ్ఞో, రాజమహామత్తస్స వా పుత్తో’’తి పితరం నిస్సాయ అస్మిమానస్స ఉప్పజ్జనతో అస్మిమానో పితా నామ. లోకో వియ రాజానం యస్మా సబ్బదిట్ఠిగతాని ద్వే సస్సతుచ్ఛేదదిట్ఠియో భజన్తి, తస్మా సస్సతుచ్ఛేదదిట్ఠియో ద్వే ఖత్తియా రాజానో నామ. ద్వాదసాయతనాని విత్థతట్ఠేన రట్ఠసదిసత్తా రట్ఠం నామ. ఆయసాధకో ఆయుత్తకపురిసో వియ తంనిస్సితో నన్దిరాగో అనుచరో నామ.
అనీఘోతి నిద్దుక్ఖో. బ్రాహ్మణోతి ఖీణాసవో. ఏతేన హి తణ్హాదయో అరహత్తమగ్గఞాణాసినా హతా బాహితా. యాతీతి సో బ్రాహ్మణో నిద్దుక్ఖో హుత్వా యాతీతి.
కాయేతి కరజకాయే. చిత్తన్తి పాదకజ్ఝానచిత్తం. సమోదహతీతి పక్ఖిపతి. యదా దిస్సమానేన కాయేన గన్తుకామో హోతి, తదా కాయగతికం పాదకజ్ఝానచిత్తం అధిట్ఠహతీతి అత్థో. చిత్తేపి కాయం సమోదహతీతి యదా సీఘం గన్తుకామో హోతి, తదా పాదకజ్ఝానచిత్తే కాయం పక్ఖిపతి, చిత్తగతికం కాయం అధిట్ఠహతీతి అత్థో. కాయే సుఖసఞ్ఞఞ్చ లహుసఞ్ఞఞ్చ ఓక్కమిత్వాతి ‘‘సేయ్యథాపి నామ బలవా పురిసో సమిఞ్జితం వా బాహం పసారేయ్య, పసారితం వా బాహం సమిఞ్జేయ్యా’’తి వుత్తనయేన (మహావ. ౮, ౧౩౭; దీ. ని. ౨.౬౬; మ. ని. ౧.౨౮౨; ౨.౩౩౮; సం. ని. ౧.౧౭౨) ఇద్ధిమా కాయే సుఖసఞ్ఞఞ్చ లహుసఞ్ఞఞ్చ ఓక్కమిత్వా పరేసం దిస్సమానేన కాయేన ఆరామరామణేయ్యకాదీని పేక్ఖమానో చిత్తక్ఖణేనేవ ఇచ్ఛితట్ఠానం గచ్ఛతి.
౧౧౪. యం తం లోకుత్తరం ఞాణన్తి సబ్బం లోకం ఉత్తరిత్వా అభిభవిత్వా ఠితత్తా వుత్తం, న పన లోకుత్తరభూమికత్తా. సబ్బకాలే పవత్తతీతి ఆవజ్జనపటిబద్ధవుత్తిత్తా వుత్తం, న సతతం సమితం పవత్తతీతి. న హి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం భగవతో సబ్బస్మింయేవ కాలే ఉప్పజ్జతీతి సక్కా వత్తున్తి.
కిత్తయిస్సామి తే సన్తిన్తి సబ్బకిలేసవూపసమహేతుతాయ సన్తిం నిబ్బానం దస్సేస్సామి. దిట్ఠే ధమ్మేతి దిట్ఠే దుక్ఖాదిధమ్మే, ఇమస్మిం ఏవ వా అత్తభావే. అనీతిహన్తి ఇతిహాసాతి ఏవం న ఇతికిరాయ పవత్తం, అత్తపచ్చక్ఖన్తి అత్థో. యం విదిత్వా సతో చరన్తి ‘‘సబ్బే సఙ్ఖారా అనిచ్చా’’తిఆదినా (ధ. ప. ౨౭౭; థేరగా. ౬౭౬; నేత్తి. ౫) నయేన సతో హుత్వా చరన్తో అరియమగ్గేన యం సన్తిం విదిత్వా. తరే లోకే విసత్తికన్తి సఙ్ఖారలోకే విసప్పనతో విసత్తికసఙ్ఖాతం తణ్హం తరే తరేయ్య సమతిక్కమేయ్యాతి అత్థో.
తఞ్చాహం అభినన్దామీతి తం వుత్తప్పకారం సన్తిజోతకం తుమ్హాకం వచనం అహం పత్థయామి, తం ఏవ వా సన్తిం ఉత్తమం అభినన్దామీతి ధోతకో వదతి. ఉద్ధం అధో తిరియఞ్చాపి మజ్ఝేతి ఏత్థ ఉద్ధన్తి అనాగతం ఉపరి చ. అధోతి అతీతం హేట్ఠా చ. తిరియఞ్చాపి మజ్ఝేతి పచ్చుప్పన్నం పరితో చ. ఏతం విదిత్వా సఙ్గోతీతి ఏతం అనాగతాదిం సఙ్గజననట్ఠానన్తి ఞత్వా. భవాభవాయాతి ఖుద్దకానఞ్చేవ మహన్తానఞ్చ భవానం అత్థాయ, సస్సతుచ్ఛేదాయ వా.
అరియసచ్చానన్తి అరియభావకరానం సచ్చానం. అననుబోధాతి అబుజ్ఝనేన అజాననేన. అప్పటివేధాతి అప్పటివిజ్ఝనేన. సన్ధావితన్తి భవతో భవస్స గమనేన సన్ధావితం. సంసరితన్తి పునప్పునం గమనవసేన సంసరితం. మమఞ్చేవ తుమ్హాకఞ్చాతి మయా చేవ తుమ్హేహి చ. అథ వా సన్ధావితం సంసరితన్తి సన్ధావనం సంసరణం మమఞ్చేవ తుమ్హాకఞ్చ అహోసీతి అత్థో. భవనేత్తీతి భవాభవం నయనసమత్థా తణ్హారజ్జు. సంసితన్తి సంసరితం. సమూహతాతి సుట్ఠు హతా ఛిన్నా అప్పవత్తికతా.
సబ్బే సఙ్ఖారా అనిచ్చాతి పచ్చయేహి సఙ్ఖరీయన్తీతి ‘‘సఙ్ఖారా’’తి లద్ధనామా పఞ్చక్ఖన్ధా. ఆదిఅన్తవన్తతో అనిచ్చన్తికతో తావకాలికతో ఖణపరిత్తతో చ న నిచ్చాతి అనిచ్చా. యదా పఞ్ఞాయ పస్సతీతి యదా విపస్సనాపఞ్ఞాయ పస్సతి. అథ ఇమస్మిం వట్టదుక్ఖే నిబ్బిన్దతి, నిబ్బిన్దన్తో దుక్ఖపరిజాననాదివసేన సచ్చాని పటివిజ్ఝతి. ఏస మగ్గో విసుద్ధియాతి య్వాయం వుత్తనయేన సచ్చప్పటివేధో, ఏస విసుద్ధత్థాయ మగ్గో. సబ్బే సఙ్ఖారా దుక్ఖాతి సబ్బే సఙ్ఖారా అభిణ్హసమ్పటిపీళనట్ఠేన ఖయట్ఠేన చ దుక్ఖాతి. సేసం వుత్తనయమేవ. సబ్బే ధమ్మా అనత్తాతి సబ్బేపి తేభూమకధమ్మా పరతో తుచ్ఛతో సుఞ్ఞతో అసారతో అవసవత్తనతో చ అనత్తాతి. సేసం పురిమసదిసమేవ.
సేయ్యోతి విసిట్ఠో ఉత్తమో. సదిసోతి సమానో. హీనోతి లామకో. ఓమానోపి హి అత్తనో అవఙ్కరణముఖేనపి సంపగ్గణ్హనవసేనేవ పవత్తతి. తేన వుత్తం ‘‘హీనోహమస్మీ’’తి. కిమఞ్ఞత్ర యథాభూతస్స అదస్సనాతి సరసపభఙ్గుతాయ ఏకన్తేనేవ అనవట్ఠితసభావేహి రూపధమ్మేహి సేయ్యాదివసేన అత్తనో ఉక్ఖిపనస్స తేసం యథాభూతం అదస్సనం అఞ్ఞాణం వినా కిం అఞ్ఞం కారణం సియా, అఞ్ఞం కిఞ్చి కారణం తస్స నత్థీతి అత్థో. వేదనాదీసుపి ఏసేవ నయో. వుత్తవిపరియాయేన సుక్కపక్ఖో వేదితబ్బో.
౧౧౫. యే అరియసచ్చాని విభావయన్తీతి దుక్ఖాదీని అరియసచ్చాని పఞ్ఞాఓభాసేన సచ్చప్పటిచ్ఛాదకకిలేసన్ధకారం విధమేత్వా అత్తనో పకాసాని పాకటాని కరోన్తి. గమ్భీరపఞ్ఞేనాతి అప్పమేయ్యపఞ్ఞతాయ సదేవకస్సపి లోకస్స ఞాణేన అలబ్భనేయ్యపతిట్ఠపఞ్ఞేన సబ్బఞ్ఞునాతి వుత్తం హోతి. సుదేసితానీతి సఙ్ఖేపవిత్థారాదీహి తేహి తేహి నయేహి సుట్ఠు దేసితాని. కిఞ్చాపి తే హోన్తి భుసం పమత్తాతి తే విభావితఅరియసచ్చా పుగ్గలా కామం దేవరజ్జచక్కవత్తిరజ్జాదిపమాదట్ఠానం ఆగమ్మ భుసం పమత్తా హోన్తి, తథాపి సోతాపత్తిమగ్గఞాణేన అభిసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణస్స నిరోధేన ఠపేత్వా సత్త భవే అనమతగ్గే సంసారే యే ఉప్పజ్జేయ్యుం నామఞ్చ రూపఞ్చ, తేసం నిరుద్ధత్తా న అట్ఠమం భవం ఆదియన్తి, సత్తమభవేయేవ పన విపస్సనం ఆరభిత్వా అరహత్తం పాపుణన్తీతి అత్థో.
యథిన్దఖీలోతి ఏత్థ యథాతి ఉపమావచనం. ఇన్దఖీలోతి నగరద్వారథిరకరణత్థం ఉమ్మారబ్భన్తరే అట్ఠ వా దస వా హత్థే పథవిం ఖణిత్వా ఆకోటితస్స సారదారుమయస్స థమ్భస్సేతం అధివచనం. పథవిస్సితో సియాతి గమ్భీరనేమితాయ అన్తో పవిసిత్వా భూమినిస్సితో సియా భవేయ్య. చతుబ్భి వాతేహీతి చతూహి దిసాహి ఆగతవాతేహి. అసమ్పకమ్పియోతి కమ్పేతుం వా చాలేతుం వా అసక్కుణేయ్యో. తథూపమం…పే… పస్సతీతి యో చత్తారి అరియసచ్చాని పఞ్ఞాయ అజ్ఝోగాహేత్వా పస్సతి, తం సప్పురిసం ఉత్తమపురిసం తథా దస్సనతో సబ్బతిత్థియవాదవాతేహి అసమ్పకమ్పియతాయ తథూపమం యథావుత్తఇన్దఖీలూపమం వదామీతి అత్థో.
సోతాపత్తియఙ్గేహీతి అరియసోతాపజ్జనస్స అఙ్గభూతేహి. అరియసావకోతి అరియస్స బుద్ధస్స భగవతో సద్ధమ్మస్సవనన్తే జాతత్తా అరియసావకో. ఖీణనిరయోమ్హీతి ఖీణనిరయో అమ్హి. ఖీణాపాయదుగ్గతివినిపాతోతి ఇదం నిరయాదీనంయేవ వేవచనవసేన వుత్తం. నిరయాదయో హి వడ్ఢిసఙ్ఖాతతో అయతో అపేతత్తా అపాయా. దుక్ఖస్స గతి పటిసరణన్తి దుగ్గతియో. దుక్కటకారినో వివసా ఏత్థ నిపతన్తీతి వినిపాతా. సోతం అరియమగ్గం ఆదితో పత్తో అధిగతోతి సోతాపన్నో. అకుప్పధమ్మతాయ మగ్గఫలానం పుథుజ్జనభావసఙ్ఖాతే విరూపే న నిపతనసభావోతి అవినిపాతధమ్మో. తతో ఏవ ధమ్మనియామేన నియతతాయ నియతో. ఉపరిమగ్గత్తయసఙ్ఖాతా సమ్బోధి అవస్సం పత్తబ్బతాయ అస్స పరం అయనం గతి పటిసరణన్తి సమ్బోధిపరాయణో.
నివిట్ఠాతిఆదీని పదాని అఞ్ఞమఞ్ఞవేవచనానేవ. సహధమ్మియాతి సబ్రహ్మచారినో. అరియకన్తేహీతి అరియానం కన్తేహి పియేహి మనాపేహి. పఞ్చ సీలాని హి అరియసావకానం కన్తాని హోన్తి, భవన్తరేపి అవిజహనతో. తాని సన్ధాయేతం వుత్తం. సబ్బోపి పనేత్థ సంవరో లబ్భతియేవ. సోతాపన్నోహమస్మీతి ఇదం దేసనాసీసమేవ. సకదాగామిఆదయోపి ‘‘సకదాగామీహమస్మీ’’తిఆదినా నయేన బ్యాకరోన్తియేవ. యతో సబ్బేసమ్పి సిక్ఖాపదావిరోధేన యుత్తట్ఠానే బ్యాకరణం అనుఞ్ఞాతమేవాతి.
యస్సిన్ద్రియానీతి యస్స అరియపుగ్గలస్స సద్ధాదీని ఇన్ద్రియాని. సుభావితానీతి అరియమగ్గభావనావసేన సుట్ఠు భావితాని. అజ్ఝత్తం బహిద్ధా చాతి ఓరమ్భాగియానం ఉద్ధమ్భాగియానఞ్చ సంయోజనానం పజహనవసేన. తేనాహ ‘‘సబ్బలోకే’’తి. నిబ్బిజ్ఝాతి నిబ్బిజ్ఝిత్వా పటివిజ్ఝిత్వా.
ధమ్మపదానీతి ధమ్మకోట్ఠాసాని. అనభిజ్ఝా ధమ్మపదం నామ అలోభో వా అలోభసీసేన అధిగతఝానవిపస్సనామగ్గఫలనిబ్బానాని వా దసఅసుభవసేన వా అధిగతఝానాదీని అనభిజ్ఝా ధమ్మపదం. చతుబ్రహ్మవిహారవసేన అధిగతాని అబ్యాపాదో ధమ్మపదం. దసానుస్సతిఆహారేపటిక్కూలసఞ్ఞావసేన అధిగతాని సమ్మాసతి ధమ్మపదం. దసకసిణఆనాపానవసేన అధిగతాని సమ్మాసమాధి ధమ్మపదం.
పఞ్చ ఛిన్దేతి హేట్ఠా అపాయుపపత్తిసంవత్తనికాని పఞ్చ ఓరమ్భాగియసంయోజనాని పాదే బద్ధరజ్జుం వియ పురిసో సత్థేన హేట్ఠా మగ్గత్తయేన ఛిన్దేయ్య. పఞ్చ జహేతి ఉపరిదేవలోకసమ్పాపకాని పఞ్చ ఉద్ధమ్భాగియసంయోజనాని పురిసో గీవాయ బద్ధరజ్జుం వియ అరహత్తమగ్గేన జహేయ్య ఛిన్దేయ్యేవాతి అత్థో. పఞ్చ చుత్తరి భావయేతి ఉద్ధమ్భాగియసంయోజనానం పహానత్థాయ సద్ధాదీని పఞ్చిన్ద్రియాని ఉత్తరి భావేయ్య. పఞ్చ సఙ్గాతిగోతి ఏవం సన్తే పఞ్చన్నం రాగదోసమోహమానదిట్ఠిసఙ్గానం అతిక్కమనేన పఞ్చసఙ్గాతిగో హుత్వా భిక్ఖు ‘‘ఓఘతిణ్ణో’’తి వుచ్చతి, నిత్తిణ్ణచతురోఘోతి వుచ్చతీతి అత్థో.
అనఞ్ఞాతం అప్పటివిద్ధం చతుసచ్చధమ్మం, అమతపదంయేవ వా ఞస్సామి జానిస్సామీతి పటిపన్నస్స పఠమమగ్గట్ఠస్స ఇన్ద్రియన్తి అనఞ్ఞాతఞ్ఞస్సామీతిన్ద్రియం. పఠమమగ్గఞాణఞ్హి తంపుబ్బభాగవసేన ఏవం వుత్తం. ఆజానాతి పఠమమగ్గేన ఞాతమరియాదం అనతిక్కమిత్వా జానాతీతి అఞ్ఞో, తస్స ఇన్ద్రియన్తి అఞ్ఞిన్ద్రియం, హేట్ఠా తీసు ఫలేసు, ఉపరి తీసు మగ్గేసు చ ఞాణస్సేతం అధివచనం. అఞ్ఞాతావినో చతూసు సచ్చేసు నిట్ఠితకిచ్చస్స అరహతో ఇన్ద్రియన్తి అఞ్ఞాతావిన్ద్రియం, అగ్గఫలఞాణస్సేతం అధివచనం. అనభిసమేతస్సాతి అప్పటివిద్ధస్స. అభిసమయాయాతి పటివేధాయ.
౧౧౬. బాలలక్ఖణానీతి బాలస్స ఉపలక్ఖణకారణాని. బాలనిమిత్తానీతి ‘‘బాలో అయ’’న్తి గహేతుం నిమిత్తాని కారణాని. బాలాపదానానీతి బాలస్స పోరాణాని విరుళ్హాని కమ్మాని. ‘‘దుచ్చిన్తితచిన్తీ’’తిఆదీసు దుచ్చిన్తితం అభిజ్ఝం బ్యాపాదం మిచ్ఛాదస్సనఞ్చ చిన్తేతీతి దుచ్చిన్తితచిన్తీ. దుబ్భాసితం ముసావాదాదిం భాసతీతి దుబ్భాసితభాసీ. దుక్కటం పాణాతిపాతాదికమ్మం కరోతీతి దుక్కటకమ్మకారీ. వుత్తవిపరియాయేన సుక్కపక్ఖో వేదితబ్బో.
భియ్యోతి ఉపరూపరి. పకుజ్ఝేయ్యున్తి విరుజ్ఝేయ్యుం. ‘‘పకుప్పేయ్యు’’న్తిపి పాఠో. భుసేనాతి దళ్హేన. దణ్డేనాతి దణ్డదానేన. ధీరోతి పణ్డితో సప్పఞ్ఞజాతికో. నిసేధయేతి పటిబాహేయ్య. పున కిఞ్చి కాతుం వత్తుం వా అసమత్థం కరేయ్యాతి అత్థో.
పరన్తి పచ్చత్థికం. యో సతో ఉపసమ్మతీతి యో సతిమా హుత్వా ఉపసమ్మతి, తస్స ఉపసమంయేవాహం బాలస్స పటిసేధనం మఞ్ఞామీతి అత్థో.
వజ్జన్తి దోసం. యదా నం మఞ్ఞతీతి యస్మా నం మఞ్ఞతి. అజ్ఝారుహతీతి అజ్ఝోత్థరతి. గోవ భియ్యో పలాయినన్తి యథా గోయూథే తావదేవ ద్వే గావో యుజ్ఝన్తే గోగణో ఓలోకేన్తో తిట్ఠతి యావ న ఏకో పలాయతి, యదా పన పలాయతి, అథ తం పలాయీనం సబ్బో గోగణో భియ్యో అజ్ఝోత్థరతి, ఏవం దుమ్మేధో ఖమన్తం భియ్యో అజ్ఝోత్థరతీతి అత్థో.
సదత్థపరమాతి సకత్థపరమా. ఖన్త్యా భియ్యో న విజ్జతీతి తేసు సకత్థపరమేసు అత్థేసు ఖన్తితో ఉత్తరితరో అఞ్ఞో అత్థో న విజ్జతి. తమాహు పరమం ఖన్తిన్తి యో బలవా తితిక్ఖతి, తస్స తం ఖన్తిం పరమం ఆహు. బాలబలం నామ అఞ్ఞాణబలం. తం యస్స బలం, అబలమేవ తం, న తం బలన్తి ఆహు కథేన్తి దీపేన్తి. ధమ్మగుత్తస్సాతి ధమ్మేన రక్ఖితస్స ధమ్మం వా రక్ఖన్తస్స. పటివత్తాతి పటిప్ఫరిత్వా వత్తా, పటిప్పరిత్వా వా యం వా తం వా వదేయ్యాసి. ధమ్మట్ఠం పన చాలేతుం సమత్థో నామ నత్థి. తస్సేవ తేన పాపియోతి తేన కోధేన తస్సేవ పుగ్గలస్స పాపం హోతి. కతరస్సాతి? యో కుద్ధం పటికుజ్ఝతి, తస్స. తత్థ కుద్ధన్తి సమ్పదానే ఉపయోగవచనం, కుద్ధస్సాతి అత్థో. తికిచ్ఛన్తానన్తి ఏకవచనే బహువచనం, తికిచ్ఛన్తన్తి అత్థో. జనా మఞ్ఞన్తీతి ఏవరూపం అత్తనో చ పరస్స చాతి ఉభిన్నం అత్థం తికిచ్ఛన్తం నిప్ఫాదేన్తం పుగ్గలం ‘‘బాలో అయ’’న్తి అన్ధబాలపుథుజ్జనా ఏవం మఞ్ఞన్తి. యే ధమ్మస్స అకోవిదాతి యే చతుసచ్చధమ్మే అకోవిదా అచ్ఛేకా, తే ఏవం మఞ్ఞన్తీతి అత్థో.
౧౧౭. పత్తన్తి అధిగతం ఏతరహి అనుభుయ్యమానం కామూపకరణం పత్తబ్బన్తి తదేవ అనాగతే అధిగన్తబ్బం అనుభవితబ్బం, ఉభయమేతం రజానుకిణ్ణన్తి తదుభయమ్పి రాగరజాదీహి అవకిణ్ణం. ఆతురస్సాతి రాగాదికిలేసాతురస్స. అనుసిక్ఖతోతి కిలేసబహులపుగ్గలే అనుసిక్ఖతో. యే చ సిక్ఖాసారాతి యే యథాసమాదిన్నం సీలవతాదిసఙ్ఖాతం సిక్ఖం సారతో గహేత్వా ఠితా. తేనాహ – ‘‘సీలం వతం జీవితం బ్రహ్మచరియ’’న్తి. తత్థ యం ‘‘న కరోమీ’’తి ఓరమతి, తం సీలం. యం వేసభోజనకిచ్చచరణాది, తం వతం. జీవితన్తి ఆజీవో. బ్రహ్మచరియన్తి మేథునవిరతి. ఉపట్ఠానసారాతి ఏతేసం సీలాదీనం అనుట్ఠానసారా. ఏతేహి ఏవ సంసారసుద్ధీతి తాని సారతో గహేత్వా ఠితాతి అత్థో.
ఇచ్చేతే ఉభో అన్తాతి ఇతి సీలబ్బతపరామాసముఖేన అత్తకిలమథానుయోగో, కామేసు అనవజ్జసఞ్ఞితాముఖేన కామసుఖల్లికానుయోగో చాతి ఏతే ఉభో అన్తా. తే చ ఖో యథాక్కమం ఆయతిం పత్తబ్బే, ఏతరహి పత్తే చ రాగరజాదిఓకిణ్ణే కామగుణే అల్లీనేహి కిలేసాతురానం అనుసిక్ఖన్తేహి, సయఞ్చ కిలేసాతురేహేవ పటిపజ్జితబ్బా, తతో ఏవ చ తే కటసివడ్ఢనా అపరాపరం జరామరణేహి సివథికాయ వడ్ఢనసీలా ఏకన్తేనేవ కటసిం వడ్ఢేన్తి, సయం వడ్ఢన్తా పరే చ అన్తద్వయే సమాదపేన్తా వడ్ఢాపేన్తి చాతి అత్థో.
ఉభో అన్తే అనభిఞ్ఞాయాతి యథావుత్తే ఉభో అన్తే అజానిత్వా. ఓలీయన్తి ఏకేతి ‘‘సస్సతో అత్తా చ లోకో చా’’తి ఓలీయనతణ్హాభినివేసవసేన అవలీయన్తి ఏకచ్చే. అతిధావన్తి ఏకేతి ఏకచ్చే – ‘‘ఉచ్ఛిజ్జతి వినస్సతి అత్తా చ లోకో చా’’తి అతిధావనాభినివేసవసేన అతిక్కమన్తి.
న అమఞ్ఞింసు తేసఞ్చ తణ్హాదిమఞ్ఞనానం పహీనత్తా. తతో ఏవ అనుపాదాపరినిబ్బానతో తివిధమ్పి వట్టం తేసం పఞ్ఞాపనాయ నత్థీతి.