౧౪. అధిట్ఠానహారసమ్పాతవణ్ణనా

౭౬. అధిట్ఠానహారసమ్పాతే సమ్మాదిట్ఠి నామ యం దుక్ఖే ఞాణన్తిఆదినా చతుసచ్చహేతుహేతుసముప్పన్నపచ్చయపచ్చయుప్పన్నసఙ్ఖాతస్స విసయస్స వసేన వేమత్తతం దస్సేత్వా పున యం తత్థ తత్థ యథాభూతం ఞాణదస్సనన్తి పాళిపాళిఅత్థానం అవసిట్ఠవిసయవసేనేవ వేమత్తతం దీపేతి. తత్థ యం సచ్చాగమనన్తి యం సచ్చతో అవిపరీతతో విసయస్స ఆగమనం, అధిగమోతి అత్థో. ‘‘యం పచ్చాగమన’’న్తిపి పాఠో, తస్స యం పటిపాటివిసయస్స ఆగమనం, తంతంవిసయాధిగమోతి అత్థో. సేసమేత్థ పరిక్ఖారసమారోపనహారసమ్పాతేసు యం వత్తబ్బం, తం పుబ్బే వుత్తనయత్తా ఉత్తానమేవ.

అధిట్ఠానహారసమ్పాతవణ్ణనా నిట్ఠితా.

మిస్సకహారసమ్పాతవణ్ణనా

అపి చేత్థ హారసమ్పాతనిద్దేసో ఇమినాపి నయేన వేదితబ్బో –

‘‘మనోపుబ్బఙ్గమా ధమ్మా, మనోసేట్ఠా మనోమయా;

మనసా చే పసన్నేన, భాసతి వా కరోతి వా;

తతో నం సుఖమన్వేతి, ఛాయావ అనపాయినీ’’తి. (ధ. ప. ౨);

తత్థ కతమో దేసనాహారసమ్పాతో? మనోపుబ్బఙ్గమా ధమ్మాతి మనోతి ఖన్ధవవత్థానేన విఞ్ఞాణక్ఖన్ధం దేసేతి. ఆయతనవవత్థానేన మనాయతనం, ధాతువవత్థానేన విఞ్ఞాణధాతుం, ఇన్ద్రియవవత్థానేన మనిన్ద్రియం. కతమే ధమ్మా పుబ్బఙ్గమా? ఛ ధమ్మా పుబ్బఙ్గమా, కుసలానం కుసలమూలాని, అకుసలానం అకుసలమూలాని, సాధిపతికానం అధిపతి, సబ్బచిత్తుప్పాదానం ఇన్ద్రియాని. అపి చ ఇమస్మిం సుత్తే మనో అధిప్పేతో. యథా బలగ్గస్స రాజా పుబ్బఙ్గమో, ఏవమేవం ధమ్మానం మనో పుబ్బఙ్గమో. తత్థ తివిధేన మనో పుబ్బఙ్గమో నేక్ఖమ్మఛన్దేన అబ్యాపాదఛన్దేన అవిహింసాఛన్దేన. తత్థ అలోభస్స నేక్ఖమ్మఛన్దేన మనోపుబ్బఙ్గమం, అదోసస్స అబ్యాపాదఛన్దేన మనోపుబ్బఙ్గమం, అమోహస్స అవిహింసాఛన్దేన మనోపుబ్బఙ్గమం.

మనోసేట్ఠాతి మనో తేసం ధమ్మానం సేట్ఠం విసిట్ఠం ఉత్తమం పవరం మూలం పముఖం పామోక్ఖం, తేన వుచ్చతి ‘‘మనోసేట్ఠా’’తి. మనోమయాతి మనేన కతా, మనేన నిమ్మితా, మనేన నిబ్బత్తా, మనో తేసం పచ్చయో, తేన వుచ్చతి ‘‘మనోమయా’’తి. తే పన ధమ్మా ఛన్దసముదానితా అనావిలసఙ్కప్పసముట్ఠానా ఫస్ససమోధానా వేదనాక్ఖన్ధో సఞ్ఞాక్ఖన్ధో సఙ్ఖారక్ఖన్ధో. మనసా చే పసన్నేనాతి యా సద్ధా సద్దహనా ఓకప్పనా అభిప్పసాదో. ఇతి ఇమినా పసాదేన ఉపేతో సముపేతో ఉపగతో సముపగతో సమ్పన్నో సమన్నాగతో, తేన వుచ్చతి ‘‘పసన్నేనా’’తి ఇదం మనోకమ్మం. భాసతి వాతి వచీకమ్మం. కరోతి వాతి కాయకమ్మం. ఇతి దసకుసలకమ్మపథా దస్సితా.

తతోతి దసవిధస్స కుసలకమ్మస్స కతత్తా ఉపచితత్తా. నన్తి యో సో కతపుఞ్ఞో కతకుసలో కతభీరుత్తాణో, తం పుగ్గలం. సుఖన్తి దువిధం సుఖం కాయికం చేతసికఞ్చ. అన్వేతీతి అనుగచ్ఛతి.

ఇధస్సు పురిసో అప్పహీనానుసయో సంయోజనియేసు ధమ్మేసు అస్సాదం అనుపస్సతి, సో సంయోజనియేసు ధమ్మేసు అస్సాదం అనుపస్సన్తో యథాదిట్ఠం యథాసుతం సమ్పత్తిభవం పత్థేతి. ఇచ్చస్స అవిజ్జా చ భవతణ్హా చ అనుబద్ధా హోన్తి, సో యథాదిట్ఠం యథాసుతం సమ్పత్తిభవం పత్థేన్తో పసాదనీయవత్థుస్మిం చిత్తం పసాదేతి సద్దహతి ఓకప్పేతి. సో పసన్నచిత్తో తివిధం పుఞ్ఞకిరియవత్థుం అనుతిట్ఠతి దానమయం సీలమయం భావనామయం కాయేన వాచాయ మనసా. సో తస్స విపాకం పచ్చనుభోతి దిట్ఠేవ ధమ్మే ఉపపజ్జే వా అపరాపరే వా పరియాయే. ఇతి ఖో పనస్స అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా, సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణం, విఞ్ఞాణపచ్చయా నామరూపం, నామరూపపచ్చయా సళాయతనం, సళాయతనపచ్చయా సుఖవేదనీయో ఫస్సో, ఫస్సపచ్చయా వేదనాతి ఏవం సన్తం తం సుఖమన్వేతి. తస్సేవం వేదనాయ అపరాపరం పరివత్తమానాయ ఉప్పజ్జతి తణ్హా. తణ్హాపచ్చయా ఉపాదానం…పే… సముదయో హోతీతి.

తత్థ యం మనో, యే చ మనోపుబ్బఙ్గమా ధమ్మా, యఞ్చ సుఖం, ఇమే వుచ్చన్తి పఞ్చక్ఖన్ధా, తే దుక్ఖసచ్చం. తేసం పురిమకారణభూతా అవిజ్జా భవతణ్హా చ సముదయసచ్చం. తేసం పరిఞ్ఞాయ పహానాయ భగవా ధమ్మం దేసేతి, దుక్ఖస్స పరిఞ్ఞాయ సముదయస్స పహానాయ. యేన పరిజానాతి, యేన పజహతి, అయం మగ్గో. యత్థ చ మగ్గో పవత్తతి, అయం నిరోధో. ఇమాని చత్తారి సచ్చాని ఏవం ఆయతనధాతుఇన్ద్రియముఖేనాపి నిద్ధారేతబ్బాని. తత్థ సముదయేన అస్సాదో, దుక్ఖేన ఆదీనవో, మగ్గనిరోధేహి నిస్సరణం, సుఖస్స అన్వయో ఫలం, మనసా పసన్నేన కాయవచీసమీహా ఉపాయో, మనోపుబ్బఙ్గమత్తా ధమ్మానం అత్తనో సుఖకామేన పసన్నేన మనసా వచీకమ్మం కాయకమ్మఞ్చ పవత్తేతబ్బన్తి అయం భగవతో ఆణత్తి. అయం దేసనాహారసమ్పాతో.

తత్థ కతమో విచయహారసమ్పాతో? మననతో ఆరమ్మణవిజాననతో మనో. మననలక్ఖణే సమ్పయుత్తేసు ఆధిపచ్చకరణతో పుబ్బఙ్గమో ఈహాభావతో నిస్సత్తనిజ్జీవట్ఠేన ధమ్మా. గామేసు గామణి వియ పధానట్ఠేన మనో సేట్ఠో ఏతేసన్తి మనోసేట్ఠా. సహజాతాదిపచ్చయభూతేన మనసా నిబ్బత్తాతి మనోమయా. అకాలుస్సియతో, ఆరమ్మణస్స ఓకప్పనతో చ పసన్నేన వచీవిఞ్ఞత్తివిప్ఫారతో తథా సాదియనతో చ భాసతి. చోపనకాయవిప్ఫారతో తథా సాదియనతో చ కరోతి. తథా పసుతత్తా అనఞ్ఞత్తా చ ‘‘తతో’’తి వుత్తం. సుఖనతో సాతభావతో ఇట్ఠభావతో చ ‘‘సుఖ’’న్తి వుత్తం. కతూపచితత్తా అవిపక్కవిపాకత్తా చ ‘‘అన్వేతీ’’తి వుత్తం. కారణాయత్తవుత్తితో అసఙ్కన్తితో చ ‘‘ఛాయావ అనపాయినీ’’తి వుత్తం. అయం అనుపదవిచయతో విచయహారసమ్పాతో.

తత్థ కతమో యుత్తిహారసమ్పాతో? మనస్స ధమ్మానం ఆధిపచ్చయోగతో పుబ్బఙ్గమతా యుజ్జతి. తతో ఏవ తేసం మనస్స అనువత్తనతో ధమ్మానం మనోసేట్ఠతా యుజ్జతి. సహజాతాదిపచ్చయవసేన మనసా నిబ్బత్తత్తా ధమ్మానం మనోమయతా యుజ్జతి. మనసా పసన్నేన సముట్ఠానానం కాయవచీకమ్మానం కుసలభావో యుజ్జతి. యేన కుసలకమ్మం ఉపచితం, తం ఛాయా వియ సుఖం అన్వేతీతి యుజ్జతి. అయం యుత్తిహారసమ్పాతో.

తత్థ కతమో పదట్ఠానో హారసమ్పాతో? మనో మనోపవిచారానం పదట్ఠానం. మనోపుబ్బఙ్గమా ధమ్మా సబ్బస్స కుసలపక్ఖస్స పదట్ఠానం. ‘‘భాసతీ’’తి సమ్మావాచా, ‘‘కరోతీ’’తి సమ్మాకమ్మన్తో, తే సమ్మాఆజీవస్స పదట్ఠానం. సమ్మాఆజీవో సమ్మావాయామస్స పదట్ఠానం. సమ్మావాయామో సమ్మాసతియా పదట్ఠానం. సమ్మాసతి సమ్మాసమాధిస్స పదట్ఠానం. ‘‘మనసా పసన్నేనా’’తి ఏత్థ పసాదో సద్ధిన్ద్రియం, తం సీలస్స పదట్ఠానం. సీలం సమాధిస్స పదట్ఠానం. సమాధి పఞ్ఞాయాతి యావ విముత్తిఞాణదస్సనా యోజేతబ్బం. అయం పదట్ఠానహారసమ్పాతో.

తత్థ కతమో లక్ఖణో హారసమ్పాతో? ‘‘మనోపుబ్బఙ్గమా ధమ్మా’’తి మనోపుబ్బఙ్గమతావచనేన ధమ్మానం ఛన్దపుబ్బఙ్గమతాపి వీరియపుబ్బఙ్గమతాపి వీమంసాపుబ్బఙ్గమతాపి వుత్తా హోతి ఆధిపతేయ్యలక్ఖణేన ఛన్దాదీనం మనసా ఏకలక్ఖణత్తా. తథా నేసం సద్ధాదిపుబ్బఙ్గమతాపి వుత్తా హోతి ఇన్ద్రియలక్ఖణేన సద్ధాదీనం మనసా ఏకలక్ఖణత్తా. ‘‘మనసా చే పసన్నేనా’’తి యథా మనస్స పసాదసమన్నాగమో తంసముట్ఠానానం కాయవచీకమ్మానం అనవజ్జభావలక్ఖణం. ఏవం చిత్తస్స సతిఆదిసమన్నాగమోపి నేసం అనవజ్జభావలక్ఖణం యోనిసోమనసికారసముట్ఠానభావేన ఏకలక్ఖణత్తా. ‘‘సుఖమన్వేతీ’’తి సుఖానుగమనవచనేన సుఖస్స పచ్చయభూతానం మనాపియరూపాదీనం అనుగమో వుత్తో హోతి తేసమ్పి కమ్మపచ్చయతాయ ఏకలక్ఖణత్తాతి. అయం లక్ఖణహారసమ్పాతో.

తత్థ కతమో చతుబ్యూహో హారసమ్పాతో? ‘‘మనోపుబ్బఙ్గమా’’తిఆదీసు ‘‘మనో’’తిఆదీనం పదానం నిబ్బచనం నిరుత్తం, తం పదత్థనిద్దేసవసేన వేదితబ్బం. పదత్థో చ వుత్తనయేన సువిఞ్ఞేయ్యోవ. యే సుఖేన అత్థికా, తేహి పసన్నేన మనసా కాయవచీమనోకమ్మాని పవత్తేతబ్బానీతి అయమేత్థ భగవతో అధిప్పాయో. పుఞ్ఞకిరియాయ అఞ్ఞేసమ్పి పుబ్బఙ్గమా హుత్వా తత్థ తేసం సమ్మా ఉపనేతారో ఇమిస్సా దేసనాయ నిదానం. ‘‘ఛద్వారాధిపతీ రాజా (ధ. ప. అట్ఠ. ౨.౧౮౧ ఏరకపత్తనాగరాజవత్థు), చిత్తానుపరివత్తినో ధమ్మా (ధ. స. దుకమాతికా ౬౨; ౧౨౦౫-౧౨౦౬), చిత్తస్స ఏకధమ్మస్స, సబ్బేవ వసమన్వగూ’’తి (సం. ని. ౧.౬౨) ఏవమాదిసమానయనేన ఇమిస్సా దేసనాయ సంసన్దనా దేసనానుసన్ధి. పదానుసన్ధియో పన సువిఞ్ఞేయ్యావాతి. అయం చతుబ్యూహో హారసమ్పాతో.

తత్థ కతమో ఆవట్టో హారసమ్పాతో? ‘‘మనోపుబ్బఙ్గమా ధమ్మా’’తి తత్థ యాని తీణి కుసలమూలాని, తాని అట్ఠన్నం సమ్మత్తానం హేతు. యే సమ్మత్తా, అయం అట్ఠఙ్గికో మగ్గో. యం మనోసహజనామరూపం, ఇదం దుక్ఖం. అసముచ్ఛిన్నా పురిమనిప్ఫన్నా అవిజ్జా భవతణ్హా, అయం సముదయో. యత్థ తేసం పహానం, అయం నిరోధోతి ఇమాని చత్తారి సచ్చాని. అయం ఆవట్టో హారసమ్పాతో.

తత్థ కతమో విభత్తిహారసమ్పాతో? ‘‘మనోపుబ్బఙ్గమా ధమ్మా, మనసా చే పసన్నేన, తతో నం సుఖమన్వేతీ’’తి నయిదం యథారుతవసేన గహేతబ్బం. యో హి సమణో వా బ్రాహ్మణో వా పాణాతిపాతిమ్హి మిచ్ఛాదిట్ఠికే మిచ్ఛాపటిపన్నే సకం చిత్తం పసాదేతి, పసన్నేన చ చిత్తేన అభూతగుణాభిత్థవనవసేన భాసతి వా నిపచ్చకారం వాస్స యం కరోతి, న తతో నం సుఖమన్వేతి. దుక్ఖమేవ పన తం తతో చక్కంవ వహతో పదమన్వేతి. ఇతి హి ఇదం విభజ్జబ్యాకరణీయం. యం మనసా చే పసన్నేన భాసతి వా కరోతి వా, తఞ్చే వచీకమ్మం కాయకమ్మఞ్చ సుఖవేదనీయన్తి. తం కిస్స హేతు? సమ్మత్తగతేహి సుఖవేదనీయం మిచ్ఛాగతేహి దుక్ఖవేదనీయన్తి. కథం పనాయం పసాదో దట్ఠబ్బో? నాయం పసాదో, పసాదపతిరూపకో పన మిచ్ఛాధిమోక్ఖోతి వదామి. అయం విభత్తిహారసమ్పాతో.

తత్థ కతమో పరివత్తనో హారసమ్పాతో? మనోపుబ్బఙ్గమాతిఆది. యం మనసా పదుట్ఠేన భాసతి వా కరోతి వా దుక్ఖస్సానుగామీ. ఇదఞ్హి సుత్తం ఏతస్స ఉజుపటిపక్ఖో. అయం పరివత్తనో హారసమ్పాతో.

తత్థ కతమో వేవచనో హారసమ్పాతో? ‘‘మనోపుబ్బఙ్గమా’’తి మనో చిత్తం మనాయతనం మనిన్ద్రియం మనోవిఞ్ఞాణం మనోవిఞ్ఞాణధాతూతి పరియాయవచనం. పుబ్బఙ్గమా పురేచారినో పురేగామినోతి పరియాయవచనం. ధమ్మా అత్తా సభావాతి పరియాయవచనం. సేట్ఠం పధానం పవరన్తి పరియాయవచనం. మనోమయా మనోనిబ్బత్తా మనోసమ్భూతాతి పరియాయవచనం. పసన్నేన సద్దహన్తేన ఓకప్పేన్తేనాతి పరియాయవచనం. సుఖం సాతం వేదయితన్తి పరియాయవచనం. అన్వేతి అనుగచ్ఛతి అనుబన్ధతీతి పరియాయవచనం. అయం వేవచనో హారసమ్పాతో.

తత్థ కతమో పఞ్ఞత్తిహారసమ్పాతో? మనోపుబ్బఙ్గమాతి అయం మనసో కిచ్చపఞ్ఞత్తి. ధమ్మాతి సభావపఞ్ఞత్తి, కుసలకమ్మపథపఞ్ఞత్తి. మనోసేట్ఠాతి పధానపఞ్ఞత్తి. మనోమయాతి సహజాతపఞ్ఞత్తి. పసన్నేనాతి సద్ధిన్ద్రియేన సమన్నాగతపఞ్ఞత్తి, అస్సద్ధియస్స పటిక్ఖేపపఞ్ఞత్తి. భాసతి వా కరోతి వాతి సమ్మావాచాసమ్మాకమ్మన్తానం నిక్ఖేపపఞ్ఞత్తి. తతో నం సుఖమన్వేతీతి కమ్మస్స ఫలానుబన్ధపఞ్ఞత్తి, కమ్మస్స అవినాసపఞ్ఞత్తీతి. అయం పఞ్ఞత్తిహారసమ్పాతో.

తత్థ కతమో ఓతరణో హారసమ్పాతో? మనోతి విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో. ధమ్మాతి వేదనాసఞ్ఞాసఙ్ఖారక్ఖన్ధా. భాసతి వా కరోతి వాతి కాయవచీవిఞ్ఞత్తియో. తాసం నిస్సయా చత్తారో మహాభూతాతి రూపక్ఖన్ధోతి అయం ఖన్ధేహి ఓతరణో. మనోతి అభిసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణన్తి మనోగ్గహణేన అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా గహితాతి. సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణం…పే… సముదయో హోతీతి అయం పటిచ్చసముప్పాదేన ఓతరణోతి. అయం ఓతరణో హారసమ్పాతో.

తత్థ కతమో సోధనో హారసమ్పాతో? మనోతి ఆరమ్భో నేవ పదసుద్ధి, న ఆరమ్భసుద్ధి. మనోపుబ్బఙ్గమాతి పదసుద్ధి, న ఆరమ్భసుద్ధి. తథా ధమ్మాతి యావ సుఖన్తి పదసుద్ధి, న ఆరమ్భసుద్ధి. సుఖమన్వేతీతి పన పదసుద్ధి చేవ ఆరమ్భసుద్ధి చాతి. అయం సోధనో హారసమ్పాతో.

తత్థ కతమో అధిట్ఠానో హారసమ్పాతో? మనోపుబ్బఙ్గమా ధమ్మా, మనోసేట్ఠా మనోమయాతి ఏకత్తతా. మనసా చే పసన్నేనాతి వేమత్తతా, తథా మనసా చే పసన్నేనాతి ఏకత్తతా. భాసతి వా కరోతి వాతి వేమత్తతా, తథా మనసా చే పసన్నేనాతి ఏకత్తతా. సో పసాదో దువిధో అజ్ఝత్తఞ్చ బ్యాపాదవిక్ఖమ్భనతో, బహిద్ధా చ ఓకప్పనతో. తథా సమ్పత్తిభవహేతుభూతోపి వడ్ఢిహేతుభూతోవాతి అయం వేమత్తతా. తయిదం సుత్తం ద్వీహి ఆకారేహి అధిట్ఠాతబ్బం హేతునా చ యో పసన్నమానసో, విపాకేన చ యో సుఖవేదనీయోతి. అయం అధిట్ఠానో హారసమ్పాతో.

తత్థ కతమో పరిక్ఖారో హారసమ్పాతో? మనోపుబ్బఙ్గమాతి ఏత్థ మనోతి కుసలవిఞ్ఞాణం. తస్స చ ఞాణసమ్పయుత్తస్స అలోభో అదోసో అమోహోతి తయో సమ్పయుత్తా హేతూ, ఞాణవిప్పయుత్తస్స అలోభో అదోసోతి ద్వే సమ్పయుత్తా హేతూ. సబ్బేసం అవిసేసేన యోనిసోమనసికారో హేతు, చత్తారి సమ్పత్తిచక్కాని పచ్చయో. తథా సద్ధమ్మస్సవనం, తస్స చ దానాదివసేన పవత్తమానస్స దేయ్యధమ్మాదయో పచ్చయో. ధమ్మాతి చేత్థ వేదనాదీనం ఇట్ఠారమ్మణాదయో. తథా తయో విఞ్ఞాణస్స, వేదనాదయో పసాదస్స, సద్ధేయ్యవత్థుకుసలాభిసఙ్ఖారో విపాకసుఖస్స పచ్చయోతి. అయం పరిక్ఖారో హారసమ్పాతో.

తత్థ కతమో సమారోపనో హారసమ్పాతో? మనోపుబ్బఙ్గమా ధమ్మాతి మనోతి పుఞ్ఞచిత్తం, తం తివిధం – దానమయం, సీలమయం, భావనామయన్తి. తత్థ దానమయస్స అలోభో పదట్ఠానం, సీలమయస్స అదోసో పదట్ఠానం, భావనామయస్స అమోహో పదట్ఠానం. సబ్బేసం అభిప్పసాదో పదట్ఠానం, ‘‘సద్ధాజాతో ఉపసఙ్కమతి, ఉపసఙ్కమన్తో పయిరుపాసతీ’’తి (మ. ని. ౨.౧౮౩) సుత్తం విత్థారేతబ్బం. కుసలచిత్తం సుఖస్స ఇట్ఠవిపాకస్స పదట్ఠానం. యోనిసోమనసికారో కుసలచిత్తస్స పదట్ఠానం. యోనిసో హి మనసి కరోన్తో కుసలచిత్తం అధిట్ఠాతి కుసలచిత్తం భావేతి, సో అనుప్పన్నానం పాపకానం అకుసలానం ధమ్మానం అనుప్పాదాయ ఛన్దం జనేతి, ఉప్పన్నానం కుసలానం ధమ్మానం…పే… పదహతి. తస్సేవం చతూసు సమ్మప్పధానేసు భావియమానేసు చత్తారో సతిపట్ఠానా యావ అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో భావనాపారిపూరిం గచ్ఛతీతి అయం భావనాయ సమారోపనా. సతి చ భావనాయ పహానఞ్చ సిద్ధమేవాతి. అయం సమారోపనో హారసమ్పాతో.

తథా –

‘‘దదతో పుఞ్ఞం పవడ్ఢతి, సంయమతో వేరం న చీయతి;

కుసలో చ జహాతి పాపకం, రాగదోసమోహక్ఖయా స నిబ్బుతో’’తి. (దీ. ని. ౨.౧౯౭; ఉదా. ౭౫; పేటకో. ౧౬);

తత్థ దదతో పుఞ్ఞం పవడ్ఢతీతి దానమయం పుఞ్ఞకిరియవత్థు వుత్తం. సంయమతో వేరం న చీయతీతి సీలమయం పుఞ్ఞకిరియవత్థు వుత్తం. కుసలో చ జహాతి పాపకన్తి లోభస్స చ దోసస్స చ మోహస్స చ పహానమాహ. తేన భావనామయం పుఞ్ఞకిరియవత్థు వుత్తం. రాగదోసమోహక్ఖయా స నిబ్బుతోతి అనుపాదాపరినిబ్బానమాహ.

దదతో పుఞ్ఞం పవడ్ఢతీతి అలోభో కుసలమూలం. సంయమతో వేరం న చీయతీతి అదోసో కుసలమూలం. కుసలో చ జహాతి పాపకన్తి అమోహో కుసలమూలం. రాగదోసమోహక్ఖయా స నిబ్బుతోతి తేసం నిస్సరణం వుత్తం.

దదతో పుఞ్ఞం పవడ్ఢతీతి సీలక్ఖన్ధస్స పదట్ఠానం. సంయమతో వేరం న చీయతీతి సమాధిక్ఖన్ధస్స పదట్ఠానం. కుసలో చ జహాతి పాపకన్తి పఞ్ఞాక్ఖన్ధస్స విముత్తిక్ఖన్ధస్స పదట్ఠానం. దానేన ఓళారికానం కిలేసానం పహానం, సీలేన మజ్ఝిమానం, పఞ్ఞాయ సుఖుమానం. రాగదోసమోహక్ఖయా స నిబ్బుతోతి కతావీభూమిం దస్సేతి.

దదతో పుఞ్ఞం…పే… జహాతి పాపకన్తి సేక్ఖభూమి దస్సితా. రాగదోసమోహక్ఖయా స నిబ్బుతోతి అగ్గఫలం వుత్తం.

తథా దదతో పుఞ్ఞం…పే… న చీయతీతి లోకియకుసలమూలం వుత్తం. కుసలో చ జహాతి పాపకన్తి లోకుత్తరకుసలమూలం వుత్తం. రాగదోసమోహక్ఖయా స నిబ్బుతోతి లోకుత్తరస్స కుసలమూలస్స ఫలం వుత్తం.

దదతో…పే… న చీయతీతి పుథుజ్జనభూమి దస్సితా. కుసలో చ జహాతి పాపకన్తి సేక్ఖభూమి దస్సితా. రాగదోసమోహక్ఖయా స నిబ్బుతోతి అసేక్ఖభూమి దస్సితా.

దదతో …పే… న చీయతీతి సగ్గగామినీ పటిపదా వుత్తా. కుసలో చ జహాతి పాపకన్తి సేక్ఖవిముత్తి. రాగదోసమోహక్ఖయా స నిబ్బుతోతి అసేక్ఖవిముత్తి వుత్తా.

దదతో…పే… న చీయతీతి దానకథం సీలకథం సగ్గకథం లోకియానం ధమ్మానం దేసనమాహ. కుసలో చ జహాతి పాపకన్తి లోకే ఆదీనవానుపస్సనాయ సద్ధిం సాముక్కంసికం ధమ్మదేసనమాహ. రాగదోసమోహక్ఖయా స నిబ్బుతోతి తస్సా దేసనాయ ఫలమాహ.

దదతో పుఞ్ఞం పవడ్ఢతీతి ధమ్మదానం ఆమిసదానఞ్చ వదతి. సంయమతో వేరం న చీయతీతి పాణాతిపాతా వేరమణియా సత్తానం అభయదానం వదతి. ఏవం సబ్బానిపి సిక్ఖాపదాని విత్థారేతబ్బాని. తేన చ సీలసంయమేన సీలే పతిట్ఠితో చిత్తం సంయమేతి, తస్స సమథో పారిపూరిం గచ్ఛతి. ఏవం సో సమథే ఠితో విపస్సనాకోసల్లయోగతో కుసలో చ జహాతి పాపకం రాగం జహాతి, దోసం జహాతి, మోహం జహాతి, అరియమగ్గేన సబ్బేపి పాపకే అకుసలే ధమ్మే జహాతి. ఏవం పటిపన్నో చ రాగదోసమోహక్ఖయా స నిబ్బుతోతి రాగాదీనం పరిక్ఖయా ద్వేపి విముత్తియో అధిగచ్ఛతీతి అయం సుత్తనిద్దేసో.

తత్థ కతమో దేసనాహారసమ్పాతో? ఇమస్మిం సుత్తే కిం దేసితం? ద్వే సుగతియో దేవా చ మనుస్సా చ, దిబ్బా చ పఞ్చ కామగుణా, మానుసకా చ పఞ్చ కామగుణా, దిబ్బా చ పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా, మానుసకా చ పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా. ఇదం వుచ్చతి దుక్ఖం అరియసచ్చం. తస్స కారణభావేన పురిమపురిమనిప్ఫన్నా తణ్హా సముదయో అరియసచ్చం. తయిదం వుచ్చతి అస్సాదో చ ఆదీనవో చ. సబ్బస్స పురిమేహి ద్వీహి పదేహి నిద్దేసో ‘‘దదతో…పే… న చీయతీ’’తి. కుసలో చ జహాతి పాపకన్తి మగ్గో వుత్తో. రాగదోసమోహక్ఖయా స నిబ్బుతోతి ద్వే నిబ్బానధాతుయో సఉపాదిసేసా చ అనుపాదిసేసా చ. ఇదం నిస్సరణం. ఫలాదీని పన యథారహం వేదితబ్బానీతి. అయం దేసనాహారసమ్పాతో.

విచయోతి ‘‘దదతో పుఞ్ఞం పవడ్ఢతీ’’తి ఇమినా పఠమేన పదేన తివిధమ్పి దానమయం సీలమయం భావనామయం పుఞ్ఞకిరియవత్థు వుత్తం. దసవిధస్సపి దేయ్యధమ్మస్స పరిచ్చాగో వుత్తో. తథా ఛబ్బిధస్సపి రూపాదిఆరమ్మణస్స. ‘‘సంయమతో వేరం న చీయతీ’’తి దుతియేన పదేన అవేరా అసపత్తా అబ్యాపాదా చ పటిపదా వుత్తా. ‘‘కుసలో చ జహాతి పాపక’’న్తి తతియేన పదేన ఞాణుప్పాదో అఞ్ఞాణనిరోధో సబ్బోపి అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో సబ్బేపి బోధిపక్ఖియా ధమ్మా వుత్తా. ‘‘రాగదోసమోహక్ఖయా స నిబ్బుతో’’తి రాగక్ఖయేన రాగవిరాగా చేతోవిముత్తి, మోహక్ఖయేన అవిజ్జావిరాగా పఞ్ఞావిముత్తి వుత్తాతి. అయం విచయో హారసమ్పాతో.

యుత్తీతి దానే ఠితో ఉభయం పరిపూరేతి మచ్ఛరియప్పహానఞ్చ పుఞ్ఞాభిసన్దఞ్చాతి అత్థేసా యుత్తి. సీలసంయమే ఠితో ఉభయం పరిపూరేతి ఉపచారసమాధిం అప్పనాసమాధిఞ్చాతి అత్థేసా యుత్తి. పాపకే ధమ్మే పజహన్తో దుక్ఖం పరిజానాతి, నిరోధం సచ్ఛికరోతి, మగ్గం భావేతీతి అత్థేసా యుత్తి. రాగదోసమోహేసు సబ్బసో పరిక్ఖీణేసు అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా పరినిబ్బాయతీతి అత్థేసా యుత్తీతి. అయం యుత్తిహారసమ్పాతో.

పదట్ఠానన్తి దదతో పుఞ్ఞం పవడ్ఢతీతి చాగాధిట్ఠానస్స పదట్ఠానం. సంయమతో వేరం న చీయతీతి సచ్చాధిట్ఠానస్స పదట్ఠానం. కుసలో చ జహాతి పాపకన్తి పఞ్ఞాధిట్ఠానస్స పదట్ఠానం. రాగదోసమోహక్ఖయా స నిబ్బుతోతి ఉపసమాధిట్ఠానస్స పదట్ఠానన్తి. అయం పదట్ఠానో హారసమ్పాతో.

లక్ఖణోతి ‘‘దదతో’’తి ఏతేన పేయ్యవజ్జం అత్థచరియం సమానత్తతా చ దస్సితాతి వేదితబ్బా సఙ్గహవత్థుభావేన ఏకలక్ఖణత్తా. ‘‘సంయమతో’’తి ఏతేన ఖన్తిమేత్తాఅవిహింసాఅనుద్దయాదయో దస్సితాతి వేదితబ్బా వేరానుప్పాదనలక్ఖణేన ఏకలక్ఖణత్తా. ‘‘వేరం న చీయతీ’’తి ఏతేన హిరీఓత్తప్పఅప్పిచ్ఛతాసన్తుట్ఠితాదయో దస్సితా వేరావడ్ఢనేన ఏకలక్ఖణత్తా. తథా అహిరీకానోత్తప్పాదయో అచేతబ్బభావేన ఏకలక్ఖణత్తా. ‘‘కుసలో’’తి ఏతేన కోసల్లదీపనేన సమ్మాసఙ్కప్పాదయో దస్సితా మగ్గఙ్గాదిభావేన ఏకలక్ఖణత్తా. ‘‘జహాతి పాపక’’న్తి ఏతేన పరిఞ్ఞాభిసమయాదయోపి దస్సితా అభిసమయలక్ఖణేన ఏకలక్ఖణత్తా. ‘‘రాగదోసమోహక్ఖయా’’తి ఏతేన అవసిట్ఠకిలేసాదీనమ్పి ఖయా దస్సితా ఖేపేతబ్బభావేన ఏకలక్ఖణత్తాతి అయం లక్ఖణో.

చతుబ్యూహోతి దదతోతి గాథాయం భగవతో కో అధిప్పాయో? యే మహాభోగతం పత్థయిస్సన్తి, తే దానం దస్సన్తి దాలిద్దియప్పహానాయ. యే అవేరతం ఇచ్ఛన్తి, తే పఞ్చ వేరాని పజహిస్సన్తి. యే కుసలధమ్మేహి ఛన్దకామా, తే అట్ఠఙ్గికం మగ్గం భావేస్సన్తి. యే నిబ్బాయితుకామా, తే రాగదోసమోహం పజహిస్సన్తీతి అయమేత్థ భగవతో అధిప్పాయో. ఏవం నిబ్బచననిదానసన్ధయో వత్తబ్బాతి. అయం చతుబ్యూహో.

ఆవట్టోతి యఞ్చ అదదతో మచ్ఛరియం, యఞ్చ అసంయమతో వేరం, యఞ్చ అకుసలస్స పాపస్స అప్పహానం, అయం పటిపక్ఖనిద్దేసేన సముదయో. తస్స అలోభేన చ అదోసేన చ అమోహేన చ దానాదీహి పహానం, ఇమాని తీణి కుసలమూలాని. తేసం పచ్చయో అట్ఠ సమ్మత్తాని, అయం మగ్గో. యో రాగదోసమోహానం ఖయో, అయం నిరోధోతి. అయం ఆవట్టో.

విభత్తీతి దదతో పుఞ్ఞం పవడ్ఢతీతి ఏకంసేన యో భయహేతు దేతి, రాగహేతు దేతి, ఆమిసకిఞ్చిక్ఖహేతు దేతి, న తస్స పుఞ్ఞం వడ్ఢతి. యఞ్చ దణ్డదానం సత్థదానం పరవిహేఠనత్థం అపుఞ్ఞం అస్స పవడ్ఢతి. యం పన కుసలేన చిత్తేన అనుకమ్పన్తో వా అపచాయమానో వా అన్నం దేతి, పానం వత్థం యానం మాలాగన్ధవిలేపనం సేయ్యావసథం పదీపేయ్యం దేతి, సబ్బసత్తానం వా అభయదానం దేతి, మేత్తచిత్తో హితజ్ఝాసయో నిస్సరణసఞ్ఞీ ధమ్మం దేసేతి. సంయమతో వేరం న చీయతీతి ఏకంసేన అభయూపరతస్స చీయతి, కింకారణం? యం అసమత్థో, భయూపరతో దిట్ఠధమ్మికస్స భాయతి ‘‘మా మం రాజానో గహేత్వా హత్థం వా ఛిన్దేయ్యుం…పే… జీవన్తమ్పి సూలే ఉత్తాసేయ్యు’’న్తి, తేన సంయమేన అవేరం చీయతి. యో పన ఏవం సమానో వేరం న చీయతి. యో పన ఏవం సమాదియతి, పాణాతిపాతస్స పాపకో విపాకో దిట్ఠే చేవ ధమ్మే అభిసమ్పరాయే చ, ఏవం సబ్బస్స అకుసలస్స, సో తతో ఆరమతి, ఇమినా సంయమేన వేరం న చీయతి. సంయమో నామ సీలం. తం చతుబ్బిధం చేతనా సీలం, చేతసికం సీలం, సంవరో సీలం, అవీతిక్కమో సీలన్తి. కుసలో చ జహాతి పాపకన్తి పాపపహాయకా సత్తత్తింస బోధిపక్ఖియా ధమ్మా వత్తబ్బాతి. అయం విభత్తి.

పరివత్తనోతి దదతో పుఞ్ఞం పవడ్ఢతి, అదదతోపి పుఞ్ఞం పవడ్ఢతి, న దానమయికం. సంయమతో వేరం న చీయతి అసంయమతోపి వేరం న చీయతి, యం దానేన పటిసఙ్ఖానబలేన భావనాబలేన. కుసలో చ జహాతి పాపకం, అకుసలో పన న జహాతి. రాగదోసమోహక్ఖయా స నిబ్బుతో, తేసం అపరిక్ఖయా నత్థి నిబ్బుతీతి. అయం పరివత్తనో.

వేవచనోతి దదతో పుఞ్ఞం పవడ్ఢతి. పరిచ్చాగతో కుసలం ఉపచీయతి. అనుమోదతోపి పుఞ్ఞం పవడ్ఢతి చిత్తప్పసాదతోపి వేయ్యావచ్చకిరియాయపి. సంయమతోతి సీలసంవరతో సోరచ్చతో. వేరం న చీయతీతి పాపం న వడ్ఢతి, అకుసలం న వడ్ఢతి. కుసలోతి పణ్డితో నిపుణో మేధావీ పరిక్ఖకో. జహాతీతి సముచ్ఛిన్దతి సముగ్ఘాటేతి. అయం వేవచనో.

పఞ్ఞత్తీతి దదతో పుఞ్ఞం పవడ్ఢతీతి లోభస్స పటినిస్సగ్గపఞ్ఞత్తి, అలోభస్స నిక్ఖేపపఞ్ఞత్తి. సంయమతో వేరం న చీయతీతి దోసస్స విక్ఖమ్భనపఞ్ఞత్తి, అదోసస్స నిక్ఖేపపఞ్ఞత్తి. కుసలో చ జహాతి పాపకన్తి మోహస్స సముగ్ఘాతపఞ్ఞత్తి, అమోహస్స భావనాపఞ్ఞత్తి. రాగదోసమోహస్స పహానపఞ్ఞత్తి, అలోభాదోసామోహస్స భావనాపఞ్ఞత్తి. రాగదోసమోహక్ఖయా స నిబ్బుతోతి కిలేసానం పటిప్పస్సద్ధిపఞ్ఞత్తి, నిబ్బానస్స సచ్ఛికిరియపఞ్ఞత్తీతి. అయం పఞ్ఞత్తి.

ఓతరణోతి దదతో పుఞ్ఞం పవడ్ఢతీతి దానం నామ సద్ధాదీహి ఇన్ద్రియేహి హోతీతి అయం ఇన్ద్రియేహి ఓతరణో. సంయమతో వేరం న చీయతీతి సంయమో నామ సీలక్ఖన్ధోతి అయం ఖన్ధేహి ఓతరణో. కుసలో చ జహాతి పాపకన్తి పాపప్పహానం నామ తీహి విమోక్ఖేహి హోతి. తేసం ఉపాయభూతాని తీణి విమోక్ఖముఖానీతి అయం విమోక్ఖముఖేహి ఓతరణో. రాగదోసమోహక్ఖయా స నిబ్బుతోతి విముత్తిక్ఖన్ధో. సో చ ధమ్మధాతు ధమ్మాయతనఞ్చాతి అయం ధాతూహి చ ఆయతనేహి చ ఓతరణోతి. అయం ఓతరణో.

సోధనోతి దదతోతిఆదికా పదసుద్ధి, నో ఆరమ్భసుద్ధి. రాగదోసమోహక్ఖయా స నిబ్బుతోతి అయం పదసుద్ధి చ ఆరమ్భసుద్ధి చాతి. అయం సోధనో.

అధిట్ఠానోతి దదతోతి అయం ఏకత్తతా, చాగో పరిచ్చాగో ధమ్మదానం ఆమిసదానం అభయదానం, అట్ఠ దానాని విత్థారేతబ్బాని. అయం వేమత్తతా. సంయమోతి అయం ఏకత్తతా. పాతిమోక్ఖసంవరో సతిసంవరోతి అయం వేమత్తతా. కుసలో చ జహాతి పాపకన్తి అయం ఏకత్తతా. సక్కాయదిట్ఠిం పజహతి విచికిచ్ఛం పజహతీతిఆదికా అయం వేమత్తతా. రాగదోసమోహక్ఖయా స నిబ్బుతోతి అయం ఏకత్తతా. సఉపాదిసేసా నిబ్బానధాతు అనుపాదిసేసా నిబ్బానధాతూతి అయం వేమత్తతాతి. అయం అధిట్ఠానో.

పరిక్ఖారోతి దానస్స పామోజ్జం పచ్చయో. అలోభో హేతు, సంయమస్స హిరోత్తప్పాదయో పచ్చయో. యోనిసోమనసికారో అదోసో చ హేతు, పాపప్పహానస్స సమాధి యథాభూతఞాణదస్సనఞ్చ పచ్చయో. తిస్సో అనుపస్సనా హేతు, నిబ్బుతియా మగ్గసమ్మాదిట్ఠి హేతు, సమ్మాసఙ్కప్పాదయో పచ్చయోతి. అయం పరిక్ఖారో.

సమారోపనో హారసమ్పాతోతి దదతో పుఞ్ఞం పవడ్ఢతీతి దానమయం పుఞ్ఞకిరియవత్థు, తం సీలస్స పదట్ఠానం. సంయమతో వేరం న చీయతీతి సీలమయం పుఞ్ఞకిరియవత్థు, తం సమాధిస్స పదట్ఠానం. సీలేన హి ఝానేనపి రాగాదికిలేసా న చీయన్తి. యేపిస్స తప్పచ్చయా ఉప్పజ్జేయ్యుం ఆసవా విఘాతపరిళాహా, తేపిస్స న హోన్తి. కుసలో చ జహాతి పాపకన్తి పహానపరిఞ్ఞా, తం భావనామయం పుఞ్ఞకిరియవత్థు. రాగదోసమోహక్ఖయా స నిబ్బుతోతి రాగస్సపి ఖయా దోసస్సపి ఖయా మోహస్సపి ఖయా. తత్థ రాగోతి యో రాగో సారాగో చేతసో సారజ్జనా లోభో లుబ్భనా లుబ్భితత్తం అభిజ్ఝా లోభో అకుసలమూలం. దోసోతి యో దోసో దుస్సనా దుస్సితత్తం బ్యాపాదో చేతసో బ్యాపజ్జనా దోసో అకుసలమూలం. మోహోతి యం అఞ్ఞాణం అదస్సనం అనభిసమయో అసమ్బోధో అప్పటివేధో దుమ్మేజ్ఝం బాల్యం అసమ్పజఞ్ఞం మోహో అకుసలమూలం. ఇతి ఇమేసం రాగాదీనం ఖయో నిరోధో పటినిస్సగ్గో నిబ్బుతి నిబ్బాయనా పరినిబ్బానం సఉపాదిసేసా నిబ్బానధాతు అనుపాదిసేసా నిబ్బానధాతూతి. అయం సమారోపనో హారసమ్పాతో.

మిస్సకహారసమ్పాతవణ్ణనా నిట్ఠితా.