౨. విచయహారవిభఙ్గవణ్ణనా

౧౧. తత్థ కతమో విచయో హారోతిఆది విచయహారవిభఙ్గో. తత్థాయం అపుబ్బపదవణ్ణనా – కిం విచినతీతి ఏత్థ ‘‘విచినతీ’’తి ఏతేన విచయసద్దస్స కత్తునిద్దేసతం దస్సేతి. కిన్తి పనత్థస్స హారస్స విసయో పుచ్ఛితోతి తం తస్స విసయం దస్సేతుం ‘‘పదం విచినతీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ పదం విచినతీతి ఆదితో పట్ఠాయ యావ నిగమనా సుత్తస్స సబ్బం పదం విచినతి. అయఞ్చ విచయో దువిధో సద్దతో అత్థతో చ. తేసు ‘‘ఇదం నామపదం, ఇదం ఆఖ్యాతపదం, ఇదం ఉపసగ్గపదం, ఇదం నిపాతపదం, ఇదం ఇత్థిలిఙ్గం, ఇదం పురిసలిఙ్గం, ఇదం నపుంసకలిఙ్గం, ఇదం అతీతకాలం, ఇదం అనాగతకాలం, ఇదం వత్తమానకాలం, ఇదం కత్తుసాధనం, ఇదం కరణసాధనం, ఇదం కమ్మసాధనం, ఇదం అధికరణసాధనం, ఇదం పచ్చత్తవచనం, ఇదం ఉపయోగవచనం, యావ ఇదం భుమ్మవచనం, ఇదం ఏకవచనం, ఇదం అనేకవచన’’న్తి ఏవమాదివిభాగవచనం, అయం సద్దతో పదవిచయో. సో పనాయం పదవిచయో అవిపరీతసభావనిరుత్తిసల్లక్ఖణేనేవ సమ్పజ్జతీతి దట్ఠబ్బం. అత్థతో పన విచయో తేన తేన పదేన వత్తబ్బఅత్థసంవణ్ణనా. సచే పన పదం పుచ్ఛాదివసేన పవత్తం, తస్స తదత్థస్స చ పుచ్ఛాదిభావో విచేతబ్బోతి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ‘‘పఞ్హం విచినతీ’’తిఆదిమాహ.

యస్మా చ సబ్బో దేసనాహారో విచయహారస్స విసయో సుత్తస్స విచయోతి కత్వా, తస్మా వుత్తం – ‘‘అస్సాదం విచినతీ’’తిఆది. యస్మా పన అనుగీతీతి ఏత్థ అనురూపా గీతి అనుగీతీతి అయమ్పి అత్థో ఇచ్ఛితో, తస్మా విచియమానస్స సుత్తపదస్స అనురూపతో సుత్తన్తరపదానిపి అత్థుద్ధారవసేన వా పదుద్ధారవసేన వా ఆనేత్వా విచేతబ్బానీతి దస్సేన్తో ‘‘సబ్బే నవ సుత్తన్తే విచినతీ’’తి ఆహ. నవ సుత్తన్తేతి సుత్తగేయ్యాదికే నవ సుత్తే, యథాసమ్భవతోతి అధిప్పాయో. అయం విచయహారస్స పదత్థనిద్దేసో.

ఏవం నిద్దేసవారే విచయహారో సఙ్ఖేపతో నిద్దిట్ఠోతి తం విభాగేన నిద్దిసిత్వా పటినిద్దేసవసేన విభజన్తో యస్మా పదవిచయో సుత్తస్స అనుపదం పవత్తేతబ్బతాయ అతిభారికో న సుకరో చాతి తం అనామసిత్వా పఞ్హవిస్సజ్జనవిచయే తావ దస్సేన్తో ‘‘యథా కిం భవే’’తిఆదిమాహ. తత్థ యథా కిం భవేతి యేన పకారేన సో విచయో పవత్తేతబ్బో, తం పకారజాతం కిం భవే, కీదిసం భవేయ్యాతి అత్థో. ‘‘యథా కిం భవేయ్యా’’తిపి పాఠో. పున యథాతి నిపాతమత్తం. ఆయస్మాతి పియవచనం అజితోతి బావరీబ్రాహ్మణస్స పరిచారకభూతానం సోళసన్నం అఞ్ఞతరో. పారాయనేతి పారం వుచ్చతి నిబ్బానం, తస్స అధిగమూపాయదేసనత్తా కిఞ్చాపి సబ్బం భగవతో వచనం ‘‘పారాయన’’న్తి వత్తబ్బతం అరహతి, సఙ్గీతికారేహి పన వత్థుగాథానుగీతిగాథాదీహి సద్ధిం అజితసుత్తాదీనం (సు. ని. ౧౦౩౮ ఆదయో; చూళని. అజితమాణవపుచ్ఛా ౫౭ ఆదయో, అజితమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౧ ఆదయో) సోళసన్నం సుత్తానం ఇదం నామం కతన్తి తేసఞ్ఞేవ పారాయనసమఞ్ఞాతి ఆహ ‘‘పారాయనే’’తి. కేచి ‘‘పారాయనికో’’తి పఠన్తి. తే కిర తాపసపబ్బజ్జూపగమనతో పుబ్బే పారాయనం అధీయన్తా విచరింసు. తస్మా అయమ్పి పారాయనం వత్తేతీతి పారాయనికోతి వుత్తో. పుచ్ఛతీతి కస్మా వుత్తం, నను పుచ్ఛానిబ్బత్తత్తా అతీతాతి? సచ్చమేతం, పుచ్ఛనాకారం పన బుద్ధియం విపరివత్తమానం కత్వా ఏవమాహ.

పుచ్ఛా చ నామేసా అదిట్ఠజోతనాపుచ్ఛా దిట్ఠసంసన్దనా విమతిచ్ఛేదనా అనుమతిపుచ్ఛా కథేతుకమ్యతాపుచ్ఛా ఏకంసబ్యాకరణీయా విభజ్జబ్యాకరణీయా పటిపుచ్ఛాబ్యాకరణీయా ఠపనీయా ధమ్మాధిట్ఠానా సత్తాధిట్ఠానాతి అనేకవిధా. తస్మా ‘‘కిమయం పుచ్ఛా అదిట్ఠజోతనా’’తిఆదినా యథాసమ్భవం పుచ్ఛా విచేతబ్బా. యథా చేత్థ పుచ్ఛావిభాగో, ఏవం విస్సజ్జనవిభాగోపి విస్సజ్జనవిచయే యథాసమ్భవం వత్తబ్బో. పుచ్ఛాసభాగేన హి విస్సజ్జనన్తి. ఇధ పన విమతిచ్ఛేదనం సత్తాధిట్ఠానం పుచ్ఛం ఉదాహరిత్వా తత్థ విచయనాకారం దస్సేతుం ‘‘కేనస్సు నివుతో లోకో’’తిఆదిమాహ.

తత్థ కేనాతి కత్తరి కరణవచనం. సూతి నిపాతమత్తం, సూతి వా సంసయే నిపాతో, తేనస్స పఞ్హస్స విమతిచ్ఛేదనపుచ్ఛాభావం దస్సేతి. నివుతోతి పటిచ్ఛాదితో. లోకోతి సత్తలోకో. ఇచ్చాయస్మా అజితోతి సఙ్గీతికారకవచనం. నప్పకాసతీతి న పఞ్ఞాయతి. కిస్సాభిలేపనం బ్రూసీతి కిం అస్స లోకస్స అభిలేపనం వదసి. ‘‘కిం స్వాభిలేపన’’న్తిపి పాఠో, తస్స కిం సు అభిలేపనన్తి పదవిభాగో.

పదానీతి పజ్జతి ఏతేహి అత్థోతి పదాని, వాక్యాని. పుచ్ఛితానీతి పుచ్ఛాభావేన వుత్తానీతి అత్థో. ఏకో పఞ్హోతి యదిపి చత్తారి పదాని పుచ్ఛనవసేన వుత్తాని, ఞాతుం ఇచ్ఛితో పన అత్థో ఏకో ఏవాతి ‘‘ఏకో పఞ్హో’’తి వుత్తం. తత్థ కారణమాహ ‘‘ఏకవత్థుపరిగ్గహా’’తి. ఇదం వుత్తం హోతి – కిఞ్చాపి నివారణఅప్పకాసనఅభిలేపనమహాభయసఙ్ఖాతా పుచ్ఛాయ గహితా చత్తారో ఏతే అత్థా, తే పనేకం లోకం పతిగుణభూతా, లోకో పధానభావేన గహితోతి తబ్బసేన ఏకోవాయం పఞ్హోతి. తేనేవాహ ‘‘లోకాధిట్ఠాన’’న్తిఆది. కో పన సో లోకోతి? ఆహ ‘‘లోకో తివిధో’’తిఆది.

తత్థ రాగాదికిలేసబహులతాయ కామావచరసత్తా కిలేసలోకో. ఝానాభిఞ్ఞాపరిబుద్ధియా రూపావచరసత్తా భవలోకో. ఆనేఞ్జసమాధిబహులతాయ విసదిన్ద్రియత్తా అరూపావచరసత్తా ఇన్ద్రియలోకో. అథ వా కిలిస్సనం కిలేసో, విపాకదుక్ఖన్తి అత్థో. తస్మా దుక్ఖబహులతాయ అపాయేసు సత్తా కిలేసలోకో. తదఞ్ఞే సత్తా సమ్పత్తిభవభావతో భవలోకో. తత్థ యే విముత్తిపరిపాచకేహి ఇన్ద్రియేహి సమన్నాగతా సత్తా, సో ఇన్ద్రియలోకోతి వేదితబ్బం. పరియాపన్నధమ్మవసేన లోకసమఞ్ఞాతి అరియపుగ్గలా ఇధ న సఙ్గయ్హన్తి.

అవిజ్జాయ నివుతో లోకోతి చతురఙ్గసమన్నాగతేన అన్ధకారేన వియ రథఘటాదిధమ్మసభావప్పటిచ్ఛాదనలక్ఖణాయ అవిజ్జాయ నివుతో పటిచ్ఛాదితో లోకో. వివిచ్ఛాతి విచికిచ్ఛాహేతు. ‘‘వివిచ్ఛా మచ్ఛరియ’’న్తి సఙ్గహే వుత్తం. పమాదాతి పమాదహేతు. జప్పాభిలేపనన్తి జప్పా తణ్హా అస్స లోకస్స మక్కటాలేపో వియ మక్కటస్స అభిలేపనం సిలేసోతి బ్రూమి. దుక్ఖన్తి జాతిఆదికం వట్టదుక్ఖన్తి అయం పదత్థో. సేసం పాళియా ఏవ విఞ్ఞాయతి. ఇమాని చత్తారి పదాని పుచ్ఛాగాథాయం వుత్తాని ‘‘ఇమేహీ’’తి విస్సజ్జనగాథాయం వుత్తేహి ఇమేహి చతూహి పదేహి విస్సజ్జితాని. కథన్తి ఆహ ‘‘పఠమ’’న్తిఆదిం. తేన యథాక్కమం పుచ్ఛావిస్సజ్జనాని వేదితబ్బానీతి దస్సేతి.

ఇదాని తం యథాక్కమం పుచ్ఛం విస్సజ్జనఞ్చ సరూపతో దస్సేతుం గాథాయ చ అత్థం వివరితుం ‘‘కేనస్సూ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ‘‘నీవరణేహీ’’తి పదేన వుత్తమేవత్థం పాకటం కత్వా దస్సేతుం ‘‘అవిజ్జానీవరణా హి సబ్బే సత్తా’’తిఆది వుత్తం. ఏత్థ చ ‘‘యథాహా’’తిఆదినా సుత్తన్తరదస్సనేన ఇమస్మిం పఞ్హవిస్సజ్జనవిచయే అనుగీతివిచయం దస్సేతీతి దట్ఠబ్బం. తత్థ పరియాయతోతి కారణతో. నీవరణసఙ్ఖాతానం కామచ్ఛన్దాదీనమ్పి కారణభావతో పటిచ్ఛాదనభావతో చ ఏకంయేవ నీవరణం వదామి, న పన అఞ్ఞేసం నీవరణసభావానం అభావాతి అత్థో. యథా చ అవిజ్జాయ సతి నీవరణానం భావో, ఏవం అవిజ్జాయ అసతి న సన్తి నీవరణానీతి దస్సేతుం ‘‘సబ్బసో’’తిఆది వుత్తం.

తేనాతి ‘‘అవిజ్జాయ నివుతో లోకో’’తి పదేన. పఠమస్స పదస్సాతి ‘‘కేనస్సు నివుతో లోకో’’తి పదస్స. యుత్తాతి యోజితా, అనురూపాతి వా అత్థో. ఏతేన పుచ్ఛానురూపతా విస్సజ్జనస్స దస్సితాతి పుబ్బాపరవిచయో వుత్తోతి వేదితబ్బం. ‘‘యో పుగ్గలో నీవరణేహి నివుతో’’తిఆదినా వివిచ్ఛాపమాదానం అవిజ్జాయ పచ్చయభావం దస్సేతి. నివుతో ఏవ హి నప్పకాసతి. వివిచ్ఛాతి విచికిచ్ఛా. తేనేవాహ – ‘‘వివిచ్ఛా నామ వుచ్చతి విచికిచ్ఛా’’తి. తత్రాయం పదసిద్ధి – యథా మిచ్ఛాదిట్ఠిసమ్మాదిట్ఠియో ‘‘నిచ్చం అనిచ్చ’’న్తిఆదినా ఏకంసగ్గాహభావేన పవత్తన్తి, న ఏవమయం. అయం పన అనేకంసగ్గాహభావతో ‘‘నిచ్చం ను ఖో అనిచ్చం ను ఖో’’తిఆదినా వివిధం విరుద్ధం వా ఇచ్ఛతి ఏసతీతి వివిచ్ఛాతి. ‘‘సో విచికిచ్ఛన్తో’’తిఆదినా అప్పకాసనస్స వివిచ్ఛాపమాదానం కారణభావం వివరతి. సుక్కే ధమ్మే న ఉప్పాదియతీతి న సమాదాయ వత్తతి. నప్పకాసన్తీతి తే అత్తనో సన్తానే అనుప్పాదియమానా కుసలా ధమ్మా తం పుగ్గలం పకాసం లోకే అభిఞ్ఞాతం న కరోన్తీతి అత్థో. అభిలిమ్పతీతి మక్కటాలేపో వియ మక్కటం దారుసిలాదీసు పురిసం రూపాదివిసయే అల్లీయాపేతీతి అత్థో. ఆసత్తిబహులస్సాతి ఆసఙ్గబహులస్స. ఏవం అభిజప్పాతి కరిత్వాతి ఏవం పరియుట్ఠానట్ఠాయినీతి ఇమినా కారణేన. తత్థాతి తాయ తణ్హాయ. లోకో అభిలిత్తో సిలేసేన మక్ఖితో వియ హోతీతి అత్థో.

భాయతి ఏతస్మాతి భయం. మహన్తం భయం మహబ్భయం. తేనేవాహ – ‘‘దుక్ఖమస్స మహబ్భయ’’న్తి. దుక్ఖం దోమనస్సన్తి దుక్ఖమేవ విభత్తన్తి సబ్బం దుక్ఖం విభజిత్వా దస్సేతుం ‘‘తిస్సో దుక్ఖతా’’తిఆది వుత్తం. ఓధసోతి కదాచి అత్తూపక్కమమూలాయ కదాచి పరూపక్కమమూలాయాతిఆదినా విభాగేన దుక్ఖదుక్ఖతాయ ముచ్చనకా విసేసేన రూపావచరా. తథాతి ఓధసో కదాచి కరహచీతి ఏవం ఆకడ్ఢతి. విపరిణామదుక్ఖతాయ ముచ్చనకా ఉపేక్ఖాసమాపత్తిబహులా విసేసేన అరూపావచరసత్తా. అప్పాబాధాతి పదం దుక్ఖదుక్ఖతాయ ముచ్చనస్స కారణవచనం. దీఘాయుకాతి విపరిణామదుక్ఖతాయ. అరూపదేవా హి లోకే విసేసతో దీఘాయుకాతి. ఇదఞ్చ ముచ్చనమచ్చన్తికం. యస్మా చ దుక్ఖా వేదనాపి సఙ్ఖతత్తా అనిచ్చతాదిసఙ్ఖారదుక్ఖసభావా ఏవ, తస్మా యతో ముచ్చనమచ్చన్తికం, తం అనవసేసపరియాదానవసేన సఙ్గణ్హిత్వా దస్సేతుం ‘‘సఙ్ఖారదుక్ఖతాయ పనా’’తిఆదిమాహ.

తత్థ ఉపాదియతీతి ఉపాది, విపాకక్ఖన్ధా కటత్తా చ రూపం. ఉపాదిస్స సేసం ఉపాదిసేసం, తం నత్థి ఏతిస్సాతి అనుపాదిసేసా, నిబ్బానధాతు, తాయ అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా, ఇత్థమ్భూతలక్ఖణే చాయం కరణనిద్దేసో. నిబ్బానధాతూతి చ నిబ్బాయనమత్తం. తస్మాతి యస్మా సకలలోకబ్యాపినీ సబ్బసఙ్గాహినీ చ సఙ్ఖారదుక్ఖతా, తస్మా. లోకస్సాతి సమ్బన్ధే సామివచనం. తేన ‘‘దుక్ఖమస్సా’’తి పదస్స అత్థం దస్సేతి. ఏవమేత్థ లోకస్స నీవరణాదీని అజానన్తేన, సమయన్తరపరిచయేన వా తత్థ సంసయపక్ఖన్దేన ఏకంసేనేవ బ్యాకాతబ్బత్తా సత్తాధిట్ఠానా పుచ్ఛా కతా, సా చ అజాననస్స, సంసయస్స వా నీవరణాదివిసయతాయ చతుబ్బిధా. పాళియం పన నీవరణాదీనం లోకో ఆధారభావేన గాథాయం వుత్తోతి ఏకో పఞ్హోతి దస్సితన్తి. అయమేత్థ పుచ్ఛావిచయో. విస్సజ్జనవిచయోపి అదిట్ఠజోతినీ విస్సజ్జనా విమతిచ్ఛేదినీ చాతిఆదినా పుచ్ఛావిచయే వుత్తనయానుసారేన వేదితబ్బో.

ఏవం ఏకాధారం పుచ్ఛం దస్సేత్వా ఇదాని అనేకాధారం దస్సేతుం ‘‘సవన్తి సబ్బధీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ సవన్తీతి సన్దన్తి. సబ్బధీతి సబ్బేసు రూపాదీసు ఆయతనేసు. సోతాతి తణ్హాదిసోతా. కిం నివారణన్తి తేసం కిం ఆవరణం కా రక్ఖా. సంవరం బ్రూహీతి తం నేసం నీవరణసఙ్ఖాతం సంవరం కథేహి. కేన సోతా పిధీయరేతి కేన ధమ్మేన తణ్హాదిసోతా పిధియ్యన్తి పచ్ఛిజ్జన్తీతి అయమేత్థ పదత్థో. సేసం పాళివసేనేవ ఆవి భవిస్సతి.

తే ద్వే పఞ్హాతి యదిపి ఇమిస్సా గాథాయ పుచ్ఛావసేన పవత్తాయ చత్తారి పదాని చత్తారి వాక్యాని. ఞాతుం ఇచ్ఛితస్స పన అత్థస్స దువిధత్తా తే ద్వే పఞ్హా. కస్మాతి చే? ‘‘ఇమేహి బహ్వాధివచనేన పుచ్ఛితా’’తి ఆహ. తత్థాయం సఙ్ఖేపత్థో – ఇమే ఏతాయ గాథాయ గహితా అత్థా యస్మా బహూని అధికిచ్చ పవత్తవచనేన పుచ్ఛితా, తస్మా తే ద్వే పఞ్హాతి. ఏకతో ఉపరి బహూతి హి సాసనవోహారో, తమేవ పుచ్ఛాయ దువిధత్థవిసయతం వివరితుం ‘‘ఏవ’’న్తిఆది వుత్తం. తస్సత్థో – యాహి ఞాతిబ్యసనాదిసఙ్ఖాతాహి పాణవధాదీహి ఏవ వా దుగ్గతిహేతుభూతాహి ఆపదాహి సమం సహ, సబ్బథా వా అయం లోకో ఆపన్నో అజ్ఝోత్థటో. తంనిమిత్తేహి దసహి కిలేసవత్థూహి సంకిలిట్ఠో చ, తస్స తం ఆపన్నాకారం సంకిలిట్ఠాకారఞ్చ బుద్ధియం కత్వా ఆహ – ‘‘ఏవం సమాపన్నస్స ఏవం సంకిలిట్ఠస్సా’’తి. వోదాయతి సుజ్ఝతి ఏతేనాతి వోదానం, సమథవిపస్సనా. వుట్ఠాతి ఏతేన నిమిత్తతో పవత్తతో చాతి వుట్ఠానం, అరియమగ్గో.

అసమాహితస్సాతి నానారమ్మణేసు విక్ఖిత్తచిత్తస్స. సవన్తీతి పవత్తన్తి. అభిజ్ఝాతిఆది అసమాధానహేతుదస్సనం. తేనేవాహ – ‘‘ఏవం అసమాహితస్సా’’తి. ‘‘యథాహ భగవా’’తిఆదినా ఇధాపి అనుగీతివిచయం దస్సేతి. సోతానం సవనం యేభుయ్యేన అనురోధవసేనేవాతి ఆహ – ‘‘సవతి మనాపికేసు రూపేసూ’’తి. ఏత్థ చ చక్ఖాదయో సోతానం ద్వారభావేన పవత్తమానా ఉపచారవసేన సయం సవన్తా వియ వుత్తా. ఇతీతి ఏవం. సబ్బాతి సబ్బస్మా. సబ్బథాతి సబ్బప్పకారేన. ఇదం వోదానన్తి ఇదం ‘‘పరియుట్ఠానవిఘాత’’న్తి వుత్తం పరియుట్ఠానప్పహానం వోదానం.

విస్సజ్జనగాథాయ సతి తేసం నివారణన్తి విపస్సనాసమ్పయుత్తా సతి కుసలాకుసలానం ధమ్మానం గతియో సమన్వేసమానా తేసం సోతానం నివారణన్తి. సోతానం సంవరం బ్రూమీతి తమేవ సతిం సోతానం సంవరం బ్రూమి. పఞ్ఞాయేతే పిధీయరేతి రూపాదీసు అనిచ్చతాదిపటివేధసాధికాయ మగ్గపఞ్ఞాయ ఏతే సోతా సబ్బసో పిధియ్యన్తి, ఉప్పజ్జితుం అప్పదానవసేన సముచ్ఛిజ్జన్తీతి అత్థో.

నావిఞ్ఛతీతి అభిజ్ఝాదిప్పవత్తిద్వారభావేన చిత్తసన్తానం, పుగ్గలం వా నాకడ్ఢతి. అనుసయప్పహానం ఇధ పిధానం అధిప్పేతన్తి ఆహ – ‘‘పఞ్ఞాయ అనుసయా పహీయన్తీ’’తి. యస్మా అనుసయనిమిత్తం పరియుట్ఠానం అనుసయాభావే న హోతీతి ఆహ ‘‘అనుసయేసూ’’తిఆది. ఇదాని తమేవత్థం ఉపమాయ విభావేన్తో ‘‘తం యథా ఖన్ధవన్తస్సా’’తిఆదిమాహ. ఏత్థాపి సోతానం నివారణసఙ్ఖాతం సంవరం పిధానఞ్చ అజానన్తేన తత్థ వా సంసయితేన ఏకంసికత్తా ధమ్మాధిట్ఠానా పుచ్ఛా కతాతి ఇధ పుచ్ఛావిచయో వుత్తనయేనేవ విస్సజ్జనవిచయో చ వేదితబ్బో.

ఏత్థ చ యేన అధిప్పాయేన ‘‘కేనస్సు నివుతో లోకో’’తి గాథాయ (సు. ని. ౧౦౩౮; చూళని. అజితమాణవపుచ్ఛా ౫౭, అజితమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౧; నేత్తి. ౪౫) సతిపి నివారణాదీనం చతున్నం పుచ్ఛితబ్బభావే ఏకో పఞ్హోతి వుత్తం. తేన తావ సోతానంయేవ సంవరో పిధానఞ్చ పుచ్ఛితన్తి సోతే ఏకత్థవసేన గహేత్వా పుచ్ఛాయ ఏకాధిట్ఠానభావతో ఏకో పఞ్హోతి వత్తబ్బం సియా. సోతానం వా బహుభావతో బహూతి యత్తకా సోతా, తత్తకా పఞ్హాతి. యేన పన అధిప్పాయేన ‘‘సవన్తి సబ్బధి సోతా’’తి గాథాయం (సు. ని. ౧౦౪౦; చూళని. అజితమాణవపుచ్ఛా ౫౯, అజితమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౩; నేత్తి. ౪౫) సోతే అనామసిత్వా సంవరపిధానానం వసేన ‘‘ద్వే పఞ్హా’’తి వుత్తం. తేన పఠమగాథాయం సతిపి నివారణాదీనం లోకాధారభావే లోకం అనామసిత్వా నివారణాదీనం విభాగేన చత్తారో పఞ్హాతిపి వత్తబ్బన్తి అయం నయో దస్సితోతి దట్ఠబ్బం.

ఇదాని యస్మా పుచ్ఛన్తో న కేవలం పుబ్బే అత్తనా రచితనియామేనేవ పుచ్ఛతి, అథ ఖో దేసనాకాలే వుత్తధమ్మస్స అనుసన్ధిం గహేత్వాపి పుచ్ఛతి, తస్మా తస్స అనుసన్ధిం పుచ్ఛాయ విచేతబ్బాకారం దస్సేన్తో ‘‘యాని సోతానీ’’తి గాథాయ అనన్తరం ‘‘పఞ్ఞా చేవ సతి చా’’తి గాథమాహ. తస్సాయం సఙ్ఖేపత్థో – యాయం భగవతా వుత్తా పఞ్ఞా, యా చ సతి యఞ్చ తదవసేసం నామరూపం, ఏతం సబ్బమ్పి కత్థ నిరుజ్ఝతి, ఏతం మే పుట్ఠో పబ్రూహీతి.

విస్సజ్జనగాథాయం పనస్స యస్మా పఞ్ఞాసతియో నామేనేవ సఙ్గహం గచ్ఛన్తి, తస్మా తా విసుం న వుత్తా. అయఞ్చేత్థ సఙ్ఖేపత్థో – యం మం త్వం, అజిత, ఏతం పఞ్హం అపుచ్ఛి – ‘‘కత్థేతం ఉపరుజ్ఝతీ’’తి అనన్తరగాథాయం (సు. ని. ౧౦౪౨; చూళని. అజితమాణవపుచ్ఛా ౬౧, అజితమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౫; నేత్తి. ౧౧, ౪౫), యత్థ తం అసేసం ఉపరుజ్ఝతి, తం తే వదామి. తస్స తస్స హి విఞ్ఞాణస్స నిరోధేన సహేవ అపుబ్బం అచరిమం ఏత్థేతం ఉపరుజ్ఝతి, ఏత్థేవ విఞ్ఞాణస్స నిరోధేన నిరుజ్ఝతి, ఏతం విఞ్ఞాణనిరోధం తస్స నిరోధో నాతివత్తతీతి వుత్తం హోతీతి. అయం పఞ్హే అనుసన్ధిం పుచ్ఛతీతి అనన్తరగాథాయం సోతానం పరియుట్ఠానానుసయప్పహానకిచ్చేన సద్ధిం సతి పఞ్ఞా చ వుత్తా, తం సుత్వా తప్పహానే పఞ్ఞాసతీసు తిట్ఠన్తీసు తాసం సన్నిస్సయేన నామరూపేన భవితబ్బం, తథా చ సతి వట్టతి ఏవ. కత్థ ను ఖో ఇమాసం సనిస్సయానం పఞ్ఞాసతీనం అసేసనిరోధోతి ఇమినా అధిప్పాయేన అయం పుచ్ఛా కతాతి ఆహ – ‘‘అయం పఞ్హే…పే… ధాతు’’న్తి. తత్థ అనుసన్ధీయతి దేసనా ఏతాయాతి అనుసన్ధి.

యాయ పటిపదాయ అనుపాదిసేసం నిబ్బానధాతుం అధిగచ్ఛన్తి, తం చతుసచ్చకమ్మట్ఠానభావనాసఙ్ఖాతం పటిపదం సహ విసయేన దస్సేతుం ‘‘తీణి చ సచ్చానీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ సఙ్ఖతానీతి సమేచ్చ సమ్భూయ పచ్చయేహి కతానీతి సఙ్ఖతాని. నిరోధధమ్మానీతి నిరుజ్ఝనసభావాని. దుక్ఖం సముదయో మగ్గోతి తేసం సరూపదస్సనం. నిరోధో పన కథన్తి ఆహ ‘‘నిరోధో అసఙ్ఖతో’’తి. సో హి కేనచి పచ్చయేన న సఙ్ఖతోతి అసఙ్ఖతో. సహ విసయేన పహాతబ్బపహాయకసభావేసు అరియసచ్చేసు పహాయకవిభాగముఖేన పహాతబ్బవిభాగం దస్సేతుం ‘‘తత్థ సముదయో’’తిఆది వుత్తం.

తత్థ అవిజ్జావసేసాతి దస్సనమగ్గేన పహీనావసేసా అవిజ్జాతి అత్థో. అయఞ్చ సేస-సద్దో కామచ్ఛన్దో బ్యాపాదో మానో ఉద్ధచ్చన్తి ఏత్థాపి యోజేతబ్బో. యథా హి అవిజ్జా, ఏవం ఏతేపి ధమ్మా అపాయగమనీయసభావా పఠమమగ్గేన పహీయన్తి ఏవాతి. ‘‘అవిజ్జానిరవసేసా’’తిపి పాఠో, ఏత్థాపి యథావుత్తేసు కామచ్ఛన్దాదిపదేసుపి నిరవసేస-సద్దో యోజేతబ్బో. సావసేసఞ్హి పురిమమగ్గద్వయేన కామచ్ఛన్దాదయో పహీయన్తి, ఇతరేహి పన నిరవసేసన్తి. తేధాతుకే ఇమాని దస సంయోజనానీతి ఏత్థ తేధాతుకేతి సంయోజనానం విసయదస్సనం. తత్థ హి తాని సంయోజనవసేన పవత్తన్తి.

౧౨. అనఞ్ఞాతఞ్ఞస్సామీతిన్ద్రియం అధిట్ఠాయాతి తం పహాయకం పత్వా. యం పనాతి ఏత్థ యన్తి హేతుఅత్థే నిపాతో. ఇదం ఖయే ఞాణన్తి యేన ఞాణేన హేతుభూతేన ‘‘ఖీణా మే జాతీ’’తి అత్తనో జాతియా ఖీణభావం జానాతి, ఇదం ఏవం పచ్చవేక్ఖణస్స నిమిత్తభూతం అరహత్తఫలఞాణం ఖయే ఞాణం నామ. నాపరం ఇత్థత్తాయాతి పజానాతీతి ఏత్థాపి యన్తి ఆనేతబ్బం ‘‘యం నాపరం ఇత్థత్తాయాతి పజానాతీ’’తి. ఇదం అనుప్పాదే ఞాణన్తి ఇధాపి పుబ్బే వుత్తనయేనేవ అరహత్తఫలఞాణవసేన అత్థో యోజేతబ్బో. అట్ఠసాలినియం (ధ. స. అట్ఠ. చిత్తుప్పాదక్కణ్డ ౧౩౫-౧౪౨) పన ‘‘ఖయే ఞాణం కిలేసక్ఖయకరే అరియమగ్గే ఞాణన్తి వుత్తం. అనుప్పాదే ఞాణం పటిసన్ధివసేన అనుప్పాదభూతే తంతంమగ్గవజ్ఝకిలేసానం అనుప్పాదపరియోసానే ఉప్పన్నే అరియఫలే ఞాణ’’న్తి వుత్తం. ఇధ పన ఉభయమ్పి అరహత్తఫలఞాణవసేనేవ విభత్తం. తేనేవాహ – ‘‘ఇమాని ద్వే ఞాణాని అఞ్ఞాతావిన్ద్రియ’’న్తి, ‘‘ఆరమ్మణసఙ్కేతేన ద్వే నామాని లబ్భన్తీ’’తి చ.

అఞ్ఞిన్ద్రియం హేట్ఠిమేసు తీసు ఫలేసు, ఉపరిమేసు చ తీసు మగ్గేసు ఉప్పత్తియా పునప్పునం ఉప్పజ్జమానమ్పి అనఞ్ఞాతఞ్ఞస్సామీతిన్ద్రియం వియ పఠమఫలుప్పత్తియా అగ్గఫలుప్పత్తియా అనుప్పాదనిరోధేన నిరుజ్ఝతీతి ఆహ – ‘‘యఞ్చ అనఞ్ఞాతఞ్ఞస్సామీతిన్ద్రియ’’న్తిఆది. ఏతేన పహాతబ్బధమ్మా వియ దస్సనభావనాహి అగ్గఫలుప్పత్తియా తదవసేసఫలధమ్మాపి అనుప్పాదనిరోధేన నిరుజ్ఝన్తి. కో పన వాదో తేభూమకధమ్మానన్తి దస్సేతి, ఏకా పఞ్ఞా అఞ్ఞాతావిన్ద్రియత్తా. యది ఏకా, కథం ద్విధా వుత్తాతి ఆహ ‘‘అపి చా’’తిఆది. ఆరమ్మణసఙ్కేతేనాతి ఖయే అనుప్పాదేతి ఇమాయ ఆరమ్మణసమఞ్ఞాయ. సా పజాననట్ఠేన పఞ్ఞాతి యా పుబ్బే సోతానం పిధానకిచ్చా వుత్తా పఞ్ఞా, సా పజాననసభావేన పఞ్ఞా. ఇతరా పన యథాదిట్ఠం యథాగహితం ఆరమ్మణం అపిలాపనట్ఠేన ఓగాహనట్ఠేన సతీతి.

౧౩. ఏవం ‘‘పఞ్ఞా చేవ సతి చా’’తి పదస్స అత్థం వివరిత్వా ఇదాని ‘‘నామరూప’’న్తి పదస్స అత్థం వివరన్తో ‘‘తత్థ యే పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా, ఇదం నామరూప’’న్తి ఆహ. నామరూపఞ్చ విభాగేన దస్సేన్తో సుఖగ్గహణత్థం పాకటనామరూపమేవ విభావేతుం ‘‘తత్థ యే’’తిఆదిమాహ. తగ్గహణేనేవ హి సహచరణాదినా తదఞ్ఞే చిత్తచేతసికా రూపధమ్మా చ గహితా హోన్తీతి. నామగ్గహణేన చేత్థ ఖన్ధత్తయమేవ గహితన్తి ‘‘నామరూపం విఞ్ఞాణసమ్పయుత్త’’న్తి వుత్తం. తం పన రూపం సమ్పయుత్తన్తి? నయిదం సమ్పయుత్తపచ్చయవసేన వుత్తం. పచురజనస్స పన అవిభాగేన గహణీయసభావం సన్ధాయ వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం.

గాథాయ అనుపాదిసేసా నిబ్బానధాతు పుచ్ఛితాతి తం చతురిద్ధిపాదముఖేన అరియమగ్గాధిగమేన పత్తబ్బన్తి దస్సేన్తో ఇద్ధిపాదభావనామూలభూతాని ఇన్ద్రియాని సతిపఞ్ఞాహి నిద్ధారేతుం ‘‘తత్థ సతి చ పఞ్ఞా చ చత్తారి ఇన్ద్రియానీ’’తి ఆహ. కుసలాకుసలానం ధమ్మానం గతియో సమన్వేసమానా సతి సిజ్ఝన్తీ ఏకన్తేన సమాధిం నిప్ఫాదేతి. సతిగ్గహణేన చేత్థ పరియుట్ఠానప్పహానం ఇధాధిప్పేతన్తి ఆహ – ‘‘సతి ద్వే ఇన్ద్రియాని, సతిన్ద్రియఞ్చ సమాధిన్ద్రియఞ్చా’’తి. తథా అనుసయసముగ్ఘాతవిధాయినీ పఞ్ఞా సిజ్ఝమానా న వినా చతుబ్బిధసమ్మప్పధానవీరియం సిజ్ఝతీతి వుత్తం – ‘‘పఞ్ఞా ద్వే ఇన్ద్రియాని పఞ్ఞిన్ద్రియఞ్చ వీరియిన్ద్రియఞ్చా’’తి.

యా ఇమేసు చతూసు ఇన్ద్రియేసూతి ఇమేసు సతిఆదీసు చతూసు ఇన్ద్రియేసు నిస్సయపచ్చయతాయ అధిట్ఠానభూతేసు తంసహజాతా ఏవ యా సద్దహనా. ‘‘ఇమేహి చతూహి ఇన్ద్రియేహీ’’తిపి పాళి, తస్సా ఇమేహి చతూహి ఇన్ద్రియేహి సమ్పయుత్తాతి వచనసేసో, ఆరమ్మణే అభిప్పసాదలక్ఖణా సద్ధా కత్తుకామతాసభావస్స ఛన్దస్స విసేసపచ్చయో హోతీతి ఆహ – ‘‘యా సద్ధాధిపతేయ్యా చిత్తేకగ్గతా, అయం ఛన్దసమాధీ’’తి. సమాహితే చిత్తేతి విపస్సనాసమాధినా సమాహితే చిత్తే. ఇదం పహానన్తి విక్ఖమ్భనప్పహానసాధకో సమాధి పహానన్తి వుత్తో పజహతి ఏతేనాతి కత్వా. ‘‘పధాన’’న్తిపి పాఠో, అగ్గోతి అత్థో. తథా హి ‘‘సమాధి ఏకోదీ’’తి వుచ్చతి.

‘‘అస్సాసపస్సాసా’’తిఆదినా కాయవచీచిత్తసఙ్ఖారసీసేన తంసముట్ఠాపకా వీరియసఙ్ఖారావ గహితా. తే హి యావ భావనానిప్ఫత్తి తావ ఏకరసేన సరణతో సఙ్కప్పేతబ్బతో చ సరసఙ్కప్పా’’తి వుత్తా ‘‘ఏవం మే భావనా హోతూ’’తి యథా ఇచ్ఛితా, తథా పవత్తియా హేతుభావతో. తదుభయన్తి ఛన్దసమాధిసఙ్ఖాతఞ్చ పధానసఙ్ఖారసఙ్ఖాతఞ్చ వీరియన్తి తం ఉభయం. ఉభయమేవ హి ఉపచారవసేన అఞ్ఞం వియ కత్వా ‘‘ఛన్దసమాధిప్పధానసఙ్ఖారసమన్నాగతం ఇద్ధిపాద’’న్తి వుత్తం. అభిన్నమ్పి హి ఉపచారవసేన భిన్నం వియ కత్వా వోహరన్తి, యథా ‘‘సిలాపుత్తకస్స సరీర’’న్తి.

తత్థ ఇజ్ఝతీతి ఇద్ధి, సమిజ్ఝతి నిప్ఫజ్జతీతి అత్థో. ఇజ్ఝన్తి వా తాయ సత్తా ఇద్ధా వుద్ధా ఉక్కంసగతా హోన్తీతి ఇద్ధి, పజ్జతి ఏతేనాతి పాదో, పఠమేన అత్థేన ఇద్ధి ఏవ పాదో ఇద్ధిపాదో, ఇద్ధికోట్ఠాసోతి అత్థో. దుతియేన అత్థేన ఇద్ధియా పాదో పతిట్ఠా అధిగమూపాయోతి ఇద్ధిపాదో. తేన హి ఉపరూపరివిసేససఙ్ఖాతం ఇద్ధిం పజ్జన్తి పాపుణన్తి. వివేకనిస్సితన్తి తదఙ్గవివేకనిస్సితం సముచ్ఛేదవివేకనిస్సితం నిస్సరణవివేకనిస్సితఞ్చ ఇద్ధిపాదం భావేతీతి అత్థో. తథా హి అయం ఇద్ధిపాదభావనానుయుత్తో యోగీ విపస్సనాక్ఖణే కిచ్చతో తదఙ్గవివేకనిస్సితం అజ్ఝాసయతో నిస్సరణవివేకనిస్సితం. మగ్గక్ఖణే పన కిచ్చతో సముచ్ఛేదవివేకనిస్సితం ఆరమ్మణతో నిస్సరణవివేకనిస్సితం ఇద్ధిపాదం భావేతీతి. ఏస నయో విరాగనిస్సితన్తిఆదీసు.

వివేకత్తా ఏవ హి విరాగాదయో, కేవలఞ్చేత్థ వోస్సగ్గో దువిధో పరిచ్చాగవోస్సగ్గో చ పక్ఖన్దనవోస్సగ్గో చాతి. తత్థ పరిచ్చాగవోస్సగ్గో విపస్సనాక్ఖణే తదఙ్గవసేన, మగ్గక్ఖణే సముచ్ఛేదవసేన కిలేసప్పహానం. పక్ఖన్దనవోస్సగ్గో విపస్సనాక్ఖణే తన్నిన్నభావేన, మగ్గక్ఖణే ఆరమ్మణకరణవసేన నిబ్బానపక్ఖన్దనం. తదుభయమ్పి ఇమస్మిం లోకియలోకుత్తరమిస్సకే అత్థసంవణ్ణనానయే యుజ్జతి. తథా హి అయం పఠమిద్ధిపాదో యథావుత్తేన పకారేన కిలేసే పరిచ్చజతి నిబ్బానఞ్చ పక్ఖన్దతి. వోస్సగ్గపరిణామిన్తి ఇమినా పన వచనేన వోస్సగ్గత్థం పరిణమన్తం పరిణతఞ్చ పరిపచ్చన్తం పరిపక్కఞ్చాతి అత్థో. అయఞ్హి ఇద్ధిపాదభావనానుయుత్తో యోగీ యథా పఠమో ఇద్ధిపాదో కిలేసపరిచ్చాగవోస్సగ్గత్థం నిబ్బానపక్ఖన్దనవోస్సగ్గత్థఞ్చ పరిపచ్చతి, యథా చ పరిపక్కో హోతి, తథా నం భావేతీతి. సేసిద్ధిపాదేసుపి ఏసేవ నయో. అయం పన విసేసో – యథా ఛన్దం జేట్ఠకం కత్వా పవత్తితో సమాధి ఛన్దసమాధి. ఏవం వీరియం చిత్తం వీమంసం జేట్ఠకం కత్వా పవత్తితో సమాధి వీమంసాసమాధీతి.

౧౪. న కేవలం చతుత్థఇద్ధిపాదో ఏవ సమాధిఞాణమూలకో, అథ ఖో సబ్బోపీతి దస్సేతుం ‘‘సబ్బో సమాధి ఞాణమూలకో ఞాణపుబ్బఙ్గమో ఞాణానుపరివత్తీ’’తి వుత్తం. యది ఏవం కస్మా సో ఏవ వీమంసాసమాధీతి వుత్తోతి? వీమంసం జేట్ఠకం కత్వా పవత్తితత్తాతి వుత్తోవాయమత్థో. తత్థ పుబ్బభాగపఞ్ఞాయ ఞాణమూలకో. అధిగమపఞ్ఞాయ ఞాణపుబ్బఙ్గమో. పచ్చవేక్ఖణపఞ్ఞాయ ఞాణానుపరివత్తి. అథ వా పుబ్బభాగపఞ్ఞాయ ఞాణమూలకో. ఉపచారపఞ్ఞాయ ఞాణపుబ్బఙ్గమో. అప్పనాపఞ్ఞాయ ఞాణానుపరివత్తి. ఉపచారపఞ్ఞాయ వా ఞాణమూలకో. అప్పనాపఞ్ఞాయ ఞాణపుబ్బఙ్గమో. అభిఞ్ఞాపఞ్ఞాయ ఞాణానుపరివత్తీతి వేదితబ్బం.

యథా పురేతి యథా సమాధిస్స పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణానుపరివత్తిభావేన పురే పుబ్బే అతీతాసు జాతీసు అసఙ్ఖ్యేయ్యేసుపి సంవట్టవివట్టేసు అత్తనో పరేసఞ్చ ఖన్ధం ఖన్ధూపనిబద్ధఞ్చ దుప్పటివిజ్ఝం నామ నత్థి, తథా పచ్ఛా సమాధిస్స అనాగతంసఞాణానుపరివత్తిభావేన అనాగతాసు జాతీసు అసఙ్ఖ్యేయ్యేసుపి సంవట్టవివట్టేసు అత్తనో పరేసఞ్చ ఖన్ధం ఖన్ధూపనిబద్ధఞ్చ దుప్పటివిజ్ఝం నామ నత్థీతి అత్థో.

యథా పచ్ఛాతి యథా సమాధిస్స చేతోపరియఞాణానుపరివత్తిభావేన అనాగతేసు సత్తసు దివసేసు పరసత్తానం చిత్తం దుప్పటివిజ్ఝం నామ నత్థి, తథా పురే అతీతేసు సత్తసు దివసేసు పరసత్తానం చిత్తం దుప్పటివిజ్ఝం నామ నత్థీతి అత్థో. యథా దివాతి యథా దివసభాగే సూరియాలోకేన అన్ధకారస్స విధమితత్తా చక్ఖుమన్తానం సత్తానం ఆపాథగతం చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యం రూపం సువిఞ్ఞేయ్యం. తథా రత్తిన్తి తథా రత్తిభాగే చతురఙ్గసమన్నాగతేపి అన్ధకారే వత్తమానే సమాధిస్స దిబ్బచక్ఖుఞాణానుపరివత్తితాయ దుప్పటివిజ్ఝం రూపాయతనం నత్థి.

యథా రత్తిం తథా దివాతి యథా చ రత్తియం తథా దివాపి అతిసుఖుమం కేనచి తిరోహితం యఞ్చ అతిదూరే, తం సబ్బరూపం దుప్పటివిజ్ఝం నామ నత్థి. యథా చ రూపాయతనే వుత్తం, తథా సమాధిస్స దిబ్బసోతఞాణానుపరివత్తితాయ సద్దాయతనే చ నేతబ్బం. తేనేవాహ ‘‘ఇతి వివటేన చేతసా’’తిఆది. తత్థ అపరియోనద్ధేనాతి అభిఞ్ఞాఞాణస్స పారిబన్ధకకిలేసేహి అనజ్ఝోత్థటేన, అపరియోనద్ధత్తా ఏవ సప్పభాసం చిత్తం. ఏతేనేవ సమాధిస్స ఇద్ధివిధఞాణానుపరివత్తితాపి వుత్తా ఏవాతి దట్ఠబ్బం. పఞ్చిన్ద్రియానీతి ఇద్ధిపాదసమ్పయుత్తాని సేక్ఖస్స పఞ్చిన్ద్రియాని అధిప్పేతానీతి ఆహ ‘‘కుసలానీ’’తి. చిత్తసహభూనీతిఆది తేసం విఞ్ఞాణనిరోధేన నిరోధదస్సనత్థం ఆరద్ధం. తథా ‘‘నామరూపఞ్చా’’తిఆది. తేనేతం దస్సేతి ‘‘న కేవలం పఞ్చిన్ద్రియాని ఏవ, అథ ఖో నామరూపఞ్చ విఞ్ఞాణహేతుకం విఞ్ఞాణస్స నిరోధా నిరుజ్ఝతీ’’తి.

తస్సాతి విఞ్ఞాణస్స. హేతూతి తణ్హాఅవిజ్జాదికో. అనాహారన్తి పదస్స అత్థవివరణం. అనభినన్దితన్తి అభినన్దనభూతాయ తణ్హాయ పహీనత్తా ఏవ అపత్థితం. తతో ఏవ అప్పటిసన్ధికం విఞ్ఞాణం తం నిరుజ్ఝతి. యథా చ విఞ్ఞాణం, ఏవం నామరూపమ్పి విఞ్ఞాణసఙ్ఖాతస్స హేతునో పచ్చయస్స చ అభావా తప్పచ్చయానం సఙ్ఖారాదీనం అభావా అహేతు అప్పచ్చయం. సేసం పాకటమేవ. పుచ్ఛావిస్సజ్జనవిచయోపి వుత్తనయానుసారేన వేదితబ్బో.

ఏవం అనుసన్ధిపుచ్ఛమ్పి దస్సేత్వా హేట్ఠా సత్తాధిట్ఠానా ధమ్మాధిట్ఠానా చ పుచ్ఛా విసుం విసుం దస్సితాతి ఇదాని తా సహ దస్సేతుం ‘‘యే చ సఙ్ఖాతధమ్మాసే’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థాయం పదత్థో – సఙ్ఖాతధమ్మాతి అనిచ్చాదివసేన పరివీమంసితధమ్మా, అరహతం ఏతం అధివచనం. సేక్ఖాతి సీలాదీని సిక్ఖమానా అవసేసా అరియపుగ్గలా. పుథూతి బహూ సత్తజనా. తేసం మే నిపకో ఇరియం, పుట్ఠో పబ్రూహీతి తేసం సేఖాసేఖానం నిపకో పణ్డితో త్వం భగవా పటిపత్తిం పుట్ఠో మే బ్రూహీతి. సేసం పాళివసేనేవ విఞ్ఞాయతి.

౧౫. కిస్సాతి కిస్స హేతు, కేన కారణేనాతి అత్థో. సేఖాసేఖవిపస్సనా పుబ్బఙ్గమప్పహానయోగేనాతి సేఖే అసేఖే విపస్సనాపుబ్బఙ్గమప్పహానే చ పుచ్ఛనయోగేన, పుచ్ఛావిధినాతి అత్థో.

విస్సజ్జనగాథాయం కామేసు నాభిగిజ్ఝేయ్యాతి వత్థుకామేసు కిలేసకామేన న అభిగిజ్ఝేయ్య. మనసానావిలో సియాతి బ్యాపాదవితక్కాదయో కాయదుచ్చరితాదయో చ మనసో ఆవిలభావకరే ధమ్మే పజహన్తో చిత్తేన అనావిలో భవేయ్య. యస్మా పన అసేక్ఖో అనిచ్చతాదివసేన సబ్బధమ్మానం పరితులితత్తా కుసలో సబ్బధమ్మేసు కాయానుపస్సనాసతిఆదీహి చ సతో సబ్బకిలేసానం భిన్నత్తా ఉత్తమభిక్ఖుభావం పత్తో చ హుత్వా సబ్బఇరియాపథేసు పవత్తతి, తస్మా ‘‘కుసలో…పే… పరిబ్బజే’’తి ఆహాతి అయం సఙ్ఖేపత్థో.

తత్థ యం పుచ్ఛాగాథాయం ‘‘నిపకో’’తి పదం వుత్తం, తం భగవన్తం సన్ధాయ వుత్తం, భగవతో చ నేపక్కం ఉక్కంసపారమిప్పత్తం అనావరణఞాణదస్సనేన దీపేతబ్బన్తి అనావరణఞాణం తావ కమ్మద్వారభేదేహి విభజిత్వా సేఖాసేఖపటిపదం దస్సేతుం ‘‘భగవతో సబ్బం కాయకమ్మ’’న్తిఆది వుత్తం. తేన సబ్బత్థ అప్పటిహతఞాణదస్సనేన తథాగతస్స సేఖాసేఖపటిపత్తిదేసనాకోసల్లమేవ విభావేతి. తత్థ కో చాతి క్వ చ, కస్మిం విసయేతి అత్థో. తం విసయం దస్సేతి ‘‘యం అనిచ్చే దుక్ఖే అనత్తని చా’’తి. ఇదం వుత్తం హోతి – ఞాణదస్సనం నామ ఉప్పజ్జమానం ‘‘సబ్బం సఙ్ఖతం అనిచ్చం దుక్ఖం సబ్బే ధమ్మా అనత్తా’’తి ఉప్పజ్జతి, తస్స పన తస్మిం విసయే యేన అప్పవత్తి, సో పటిఘాతోతి, ఏతేన లక్ఖణత్తయప్పటివేధస్స దురభిసమ్భవతం అనఞ్ఞసాధారణతఞ్చ దస్సేతి. లక్ఖణత్తయవిభావనేన హి భగవతో చతుసచ్చప్పటివేధం సమ్మాసమ్బోధిఞ్చ పణ్డితా పటిజానన్తి.

అఞ్ఞాణం అదస్సనన్తి తం పటిఘాతం సరూపతో దస్సేతి. ఛళారమ్మణసభావప్పటిచ్ఛాదకో హి సమ్మోహో ఞాణదస్సనస్స పటిఘాతోతి. యస్మిం విసయే ఞాణదస్సనం ఉప్పత్తిరహం, తత్థేవ తస్స పటిఘాతేన భవితబ్బన్తి ఆహ – ‘‘యం అనిచ్చే దుక్ఖే అనత్తని చా’’తి. యథా ఇధ పురిసోతిఆది ఉపమాదస్సనం. తత్రిదం ఓపమ్మసంసన్దనం – పురిసో వియ సబ్బో లోకో, తారకరూపాని వియ ఛ ఆరమ్మణాని, తస్స పురిసస్స తారకరూపానం దస్సనం వియ లోకస్స చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీహి యథారహం ఛళారమ్మణజాననం, తస్స పురిసస్స తారకరూపాని పస్సన్తస్సాపి ‘‘ఏత్తకాని సతాని, ఏత్తకాని సహస్సానీ’’తిఆదినా గణనసఙ్కేతేన అజాననం వియ లోకస్స రూపాదిఆరమ్మణం కథఞ్చి జానన్తస్సాపి అనిచ్చాదిలక్ఖణత్తయానవబోధోతి. సేసం పాకటమేవ.

ఇదాని యేహి పదేహి భగవతా ఆయస్మతో అజితస్స సేఖాసేఖపటిపదా వుత్తా, తేసం పదానం అత్థం విభజితుం ‘‘తత్థ సేఖేనా’’తిఆదిమాహ. తత్థ తత్థాతి నిపాతమత్తం, తస్మిం వా విస్సజ్జనే. సేఖేనాతి సిక్ఖా ఏతస్స సీలన్తి సేఖో, తేన సేఖేన. ద్వీసు ధమ్మేసూతి దువిధేసు ధమ్మేసూతి అధిప్పాయో. పరియుట్ఠానీయేసూతి దోసేన పరియుట్ఠితేన యత్థ పరివత్తితబ్బం, తేసు ఆఘాతవత్థూసూతి అత్థో. ‘‘పటిఘట్ఠానీయేసూ’’తిపి పాఠో, సోయేవత్థో.

ఏత్థ చ గేధపటిసేధచోదనాయం గేధనిమిత్తో దోసో గేధే సతి హోతీతి తతోపి చిత్తస్స రక్ఖితబ్బతా నిద్ధారేత్వా వుత్తా. యస్మా పన భగవతా ‘‘కామేసు నాభిగిజ్ఝేయ్యా’’తి (సు. ని. ౧౦౪౫; చూళని. అజితమాణవపుచ్ఛా ౬౪, అజితమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౮; నేత్తి. ౧౫-౧౭) వుత్తం, తస్మా ‘‘తత్థ యా ఇచ్ఛా’’తిఆదినా గేధవసేన నిద్దేసో కతో. అథ వా దోసతో చిత్తస్స రక్ఖితబ్బతా గాథాయ దుతియపాదేన వుత్తాయేవాతి దట్ఠబ్బా. దుతియపాదేన హి సేసకిలేసవోదానధమ్మా దస్సితా. తథా హి ఉప్పన్నానుప్పన్నభేదతో సమ్మావాయామస్స విసయభావేన సబ్బే సంకిలేసవోదానధమ్మే చతుధా విభజిత్వా సమ్మప్పధానముఖేన సేఖపటిపదం మత్థకం పాపేత్వా దస్సేతుం ‘‘సేఖో అభిగిజ్ఝన్తో’’తిఆది వుత్తం. తత్థ అనావిలసఙ్కప్పోతి ఆవిలానం కామసఙ్కప్పాదీనం అభావేన అనావిలసఙ్కప్పో. తతో ఏవ చ అనభిగిజ్ఝన్తో వాయమతి, వీరియం పవత్తేతి. కథం వాయమతీతి ఆహ – ‘‘సో అనుప్పన్నాన’’న్తిఆది.

తత్థ సోతి ఉత్తరివిసేసత్థాయ పటిపజ్జమానో సేక్ఖో. అనుప్పన్నానన్తి అనిబ్బత్తానం. పాపకానన్తి లామకానం. అకుసలానం ధమ్మానన్తి అకోసల్లసమ్భూతానం ధమ్మానం. అనుప్పాదాయాతి న ఉప్పాదనత్థాయ. ఛన్దం జనేతీతి కత్తుకమ్యతాసఙ్ఖాతం కుసలచ్ఛన్దం ఉప్పాదేతి. వాయమతీతి పయోగపరక్కమం కరోతి. వీరియం ఆరభతీతి కాయికచేతసికవీరియం కరోతి. చిత్తం పగ్గణ్హాతీతి తేనేవ సహజాతవీరియేన చిత్తం ఉక్ఖిపతి. పదహతీతి పధానవీరియం కరోతి. వాయమతీతిఆదీని పన చత్తారి పదాని ఆసేవనాభావనాబహులీకమ్మసాతచ్చకిరియాహి యోజేతబ్బాని. ఉప్పన్నానం పాపకానన్తి అనుప్పన్నాతి అవత్తబ్బతం ఆపన్నానం పాపధమ్మానం. పహానాయాతి పజహనత్థాయ. అనుప్పన్నానం కుసలానన్తి అనిబ్బత్తానం కోసల్లసమ్భూతానం ధమ్మానం. ఉప్పాదాయాతి ఉప్పాదనత్థాయ. ఉప్పన్నానన్తి నిబ్బత్తానం. ఠితియాతి ఠితత్థం. అసమ్మోసాయాతి అనస్సనత్థం. భియ్యోభావాయాతి పునప్పునం భావాయ. వేపుల్లాయాతి విపులభావాయ. భావనాయాతి వడ్ఢియా. పారిపూరియాతి పరిపూరణత్థాయాతి అయం తావ పదత్థో.

౧౬. ‘‘కతమే అనుప్పన్నా’’తిఆది అకుసలధమ్మా కుసలధమ్మా చ యాదిసా అనుప్పన్నా యాదిసా చ ఉప్పన్నా, తే దస్సేతుం ఆరద్ధం. తత్థ ఇమే అనుప్పన్నాతి ఇమే కామవితక్కాదయో అసముదాచారవసేన వా అననుభూతారమ్మణవసేన వా అనుప్పన్నా నామ. అఞ్ఞథా హి అనమతగ్గే సంసారే అనుప్పన్నా నామ అకుసలా ధమ్మా నత్థి. వితక్కత్తయగ్గహణఞ్చేత్థ నిదస్సనమత్తం దట్ఠబ్బం. అకుసలమూలానీతి అనుసయా ఏవ సబ్బేసం అకుసలానం మూలభావతో ఏవం వుత్తా, న లోభాదయో ఏవ. ఇమే ఉప్పన్నా అనుసయా భూమిలద్ధుప్పన్నా అసముగ్ఘాటితుప్పన్నాతిఆదిఉప్పన్నపరియాయసబ్భావతో నామవసేన ఉప్పన్నా నామ, న వత్తమానభావేనాతి అత్థో. ఇమే అనుప్పన్నా కుసలా ధమ్మాతి ఇమే సోతాపన్నస్స సద్ధాదయో సోతాపత్తిఫలసచ్ఛికిరియాయ పటిపన్నస్స అనుప్పన్నా కుసలా ధమ్మా నామ, కో పన వాదో పుథుజ్జనానన్తి దస్సేతి. కుసలసద్దో చేత్థ బాహితికసుత్తే (మ. ని. ౨.౩౫౮ ఆదయో) వియ అనవజ్జపరియాయో దట్ఠబ్బో. ఇమే ఉప్పన్నా కుసలా ధమ్మాతి ఇమే పఠమమగ్గే సద్ధాదయో సోతాపత్తిఫలసచ్ఛికిరియాయ పటిపన్నస్స ఉప్పన్నా కుసలా ధమ్మా నామ.

సతిపట్ఠానభావనాయ సునిగ్గహితో కామవితక్కోతి ఆహ – ‘‘యేన కామవితక్కం వారేతి, ఇదం సతిన్ద్రియ’’న్తి. అనవజ్జసుఖపదట్ఠానేన అవిక్ఖేపేన చేతోదుక్ఖసన్నిస్సయో విక్ఖేపపచ్చయో బ్యాపాదవితక్కో సునిగ్గహితోతి వుత్తం – ‘‘యేన బ్యాపాదవితక్కం వారేతి, ఇదం సమాధిన్ద్రియ’’న్తి. కుసలేసు ధమ్మేసు ఆరద్ధవీరియో పరాపరాధం సుఖేన సహతీతి వీరియేన విహింసావితక్కో సునిగ్గహితోతి ఆహ – ‘‘యేన విహింసావితక్కం వారేతి, ఇదం వీరియిన్ద్రియ’’న్తి. సమాధిఆదీనమ్పి యథాసకంపటిపక్ఖప్పహానం పఞ్ఞవన్తస్సేవ ఇజ్ఝతీతి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ఆహ – ‘‘యేన ఉప్పన్నుప్పన్నే’’తిఆది.

ఏతేసం యథానిద్ధారితానం పఞ్చన్నం ఇన్ద్రియానం సవిసయే జేట్ఠకభావం దస్సేతుం ‘‘సద్ధిన్ద్రియం కత్థ దట్ఠబ్బ’’న్తిఆది వుత్తం. తం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ. ఇమేసఞ్చ సద్ధాదీనం సేఖానం ఇన్ద్రియానం నిబ్బత్తియా సబ్బేపి సేఖా ధమ్మా మత్థకప్పత్తా హోన్తీతి దస్సేన్తో ‘‘ఏవం సేఖో’’తిఆదినా సేఖపటిపదం నిగమేతి.

౧౭. ఏవం సేఖపటిపదం విభజిత్వా ఇదాని అసేఖపటిపదం విభజితుం ‘‘కుసలో సబ్బధమ్మాన’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ సబ్బధమ్మానన్తి ఇమినా పదేన వుత్తధమ్మే తావ విభజిత్వా తత్థ అసేక్ఖస్స కోసల్లం దస్సేతుం ‘‘లోకో నామా’’తిఆది వుత్తం. తం వుత్తత్థమేవ. కిలేసలోకేన భవలోకో సముదాగచ్ఛతీతి కామావచరధమ్మం నిస్సాయ రూపారూపావచరధమ్మే సముదాగమేతీతి అత్థో. సోతి సో మహగ్గతధమ్మేసు, పరిత్తమహగ్గతధమ్మేసు వా ఠితో. ఇన్ద్రియాని నిబ్బత్తేతీతి సీలసమాధయో నిబ్బేధభాగియే కత్వా విముత్తిపరిపాచనీయాని సద్ధాదీని ఇన్ద్రియాని ఉప్పాదేతి. ఇన్ద్రియేసు భావియమానేసూతి యథావుత్తఇన్ద్రియేసు వడ్ఢియమానేసు రూపారూపపరిగ్గహాదివసేన నేయ్యస్స పరిఞ్ఞా భవతి.

దస్సనపరిఞ్ఞాతి ఞాతపరిఞ్ఞా. భావనాపరిఞ్ఞాతి తీరణపరిఞ్ఞా పహానపరిఞ్ఞా చ. ‘‘సా దువిధేనా’’తిఆదినా సఙ్ఖేపతో వుత్తమత్థం ‘‘యదా హి సేఖో’’తిఆదినా వివరతి. తత్థ ‘‘నిబ్బిదాసహగతేహి సఞ్ఞామనసికారేహీ’’తి ఇమినా బలవవిపస్సనం దస్సేతి. యదా హి సేఖోతి చేత్థ సిక్ఖనసీలతాయ కల్యాణపుథుజ్జనోపి సేఖపదేన సఙ్గహితోతి కత్వా ‘‘ద్వే ధమ్మా కోసల్లం గచ్ఛన్తి దస్సనకోసల్లఞ్చా’’తిఆది వుత్తం. అయమేత్థ అధిప్పాయో – యదా కల్యాణపుథుజ్జనో పుబ్బభాగసిక్ఖం సిక్ఖన్తో నిబ్బిదాసహగతేహి సఞ్ఞామనసికారేహి ఞేయ్యం పరిజానాతి, తదా తస్స తే విపస్సనాధమ్మా దస్సనకోసల్లం పఠమమగ్గఞాణం గచ్ఛన్తి సమ్పాపుణన్తి తేన సద్ధిం ఘటేన్తి. యదా పన సోతాపన్నాదిసేఖో వుత్తనయేన నేయ్యం పరిజానాతి, తదా తస్స తే విపస్సనాధమ్మా భావనాకోసల్లం గచ్ఛన్తీతి.

తం ఞాణన్తి యా పుబ్బే నేయ్యస్స పరిఞ్ఞా వుత్తా, తం నేయ్యపరిజాననఞాణం. పఞ్చవిధేన వేదితబ్బన్తి విసయభేదేన తస్స భేదం దస్సేతి. ధమ్మానం సలక్ఖణే ఞాణన్తి రూపారూపధమ్మానం కక్ఖళఫుసనాదిసలక్ఖణే ఞాణం. తం పన యస్మా సబ్బం నేయ్యం హేతుహేతుఫలభేదతో దువిధమేవ హోతి, తస్మా ‘‘ధమ్మపటిసమ్భిదా చ అత్థపటిసమ్భిదా చా’’తి నిద్దిట్ఠం.

పరిఞ్ఞాతి తీరణపరిఞ్ఞా అధిప్పేతా. యస్మా పనస్స రూపారూపధమ్మే సలక్ఖణతో పచ్చయతో చ అభిజానిత్వా కుసలాదివిభాగేహి తే పరిగ్గహేత్వా అనిచ్చాదివసేన జాననా హోతి, తస్మా ‘‘ఏవం అభిజానిత్వా యా పరిజాననా, ఇదం కుసల’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థ ఏవంగహితాతి ఏవం అనిచ్చాదితో కలాపసమ్మసనాదివసేన గహితా సమ్మసితా. ఇదం ఫలం నిబ్బత్తేన్తీతి ఇదం ఉదయబ్బయఞాణాదికం ఫలం పటిపాటియా ఉప్పాదేన్తి, నిమిత్తస్స కత్తుభావేన ఉపచరణతో యథా అరియభావకరాని సచ్చాని అరియసచ్చానీతి. తేసన్తి ఉదయబ్బయఞాణాదీనం. ఏవంగహితానన్తి ఏవంపవత్తితానం. అయం అత్థోతి అయం సచ్చానం అనుబోధపటివేధో అత్థో. యథా హి పరిఞ్ఞాపఞ్ఞా సమ్మసితబ్బధమ్మే సమ్మసనధమ్మే తత్థ సమ్మసనాకారం పరిజానాతి, ఏవం సమ్మసనఫలమ్పి పరిజానాతీతి కత్వా అయం నయో దస్సితో.

యే అకుసలాతి సముదయసచ్చమాహ. సబ్బే హి అకుసలా సముదయపక్ఖియాతి. యే కుసలాతి మగ్గధమ్మా సమ్మాదిట్ఠిఆదయో. యదిపి ఫలధమ్మాపి సచ్ఛికాతబ్బా, చతుసచ్చప్పటివేధస్స పన అధిప్పేతత్తా ‘‘కతమే ధమ్మా సచ్ఛికాతబ్బా, యం అసఙ్ఖత’’న్తి వుత్తం. అత్థకుసలోతి పచ్చయుప్పన్నేసు అత్థేసు కుసలో. ధమ్మకుసలోతి పచ్చయధమ్మేసు కుసలో. పాళిఅత్థపాళిధమ్మా వా అత్థధమ్మా. కల్యాణతాకుసలోతి యుత్తతాకుసలో, చతునయకోవిదోతి అత్థో, దేసనాయుత్తికుసలో వా. ఫలతాకుసలోతి ఖీణాసవఫలకుసలో. ‘‘ఆయకుసలో’’తిఆదీసు ఆయోతి వడ్ఢి. సా అనత్థహానితో అట్ఠుప్పత్తితో చ దువిధా. అపాయాతి అవడ్ఢి. సాపి అత్థహానితో అనట్ఠుప్పత్తితో చ దువిధా. ఉపాయోతి సత్తానం అచ్చాయికే కిచ్చే వా భయే వా ఉప్పన్నే తస్స తికిచ్ఛనసమత్థం ఠానుప్పత్తికారణం, తత్థ కుసలోతి అత్థో. ఖీణాసవో హి సబ్బసో అవిజ్జాయ పహీనత్తా పఞ్ఞావేపుల్లప్పత్తో ఏతేసు ఆయాదీసు కుసలోతి. ఏవం అసేఖస్స కోసల్లం ఏకదేసేన విభావేత్వా పున అనవసేసతో దస్సేన్తో ‘‘మహతా కోసల్లేన సమన్నాగతో’’తి ఆహ.

పరినిట్ఠితసిక్ఖస్స అసేఖస్స సతోకారితాయ అఞ్ఞం పయోజనం నత్థీతి వుత్తం ‘‘దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారత్థ’’న్తి. ఇదాని యథానిద్దిట్ఠం సేఖాసేఖపటిపదం నిగమేన్తో ‘‘ఇమా ద్వే చరియా’’తిఆదిమాహ. తత్థ బోజ్ఝన్తి బుజ్ఝితబ్బం. తం చతుబ్బిధన్తి తం బోజ్ఝం చతుబ్బిధం, చతుసచ్చభావతో. ఏవం జానాతీతి ఏవం పరిఞ్ఞాభిసమయాదివసేన యో జానాతి. అయం వుచ్చతీతి అయం అసేఖో సతివేపుల్లప్పత్తో నిప్పరియాయేన ‘‘సతో అభిక్కమతీ’’తిఆదినా వుచ్చతీతి. సేసం ఉత్తానత్థమేవ. ఇధాపి పుచ్ఛావిస్సజ్జనవిచయా పుబ్బే వుత్తనయానుసారేన వేదితబ్బా.

ఏత్తావతా చ మహాథేరో విచయహారం విభజన్తో అజితసుత్తవసేన (సు. ని. ౧౦౩ ఆదయో; చూళని. అజితమాణవపుచ్ఛా ౫౭ ఆదయో, అజితమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౧ ఆదయో) పుచ్ఛావిచయం విస్సజ్జనవిచయఞ్చ దస్సేత్వా ఇదాని సుత్తన్తరేసుపి పుచ్ఛావిస్సజ్జనవిచయానం నయం దస్సేన్తో ‘‘ఏవం పుచ్ఛితబ్బం, ఏవం విస్సజ్జితబ్బ’’న్తి ఆహ. తత్థ ఏవన్తి ఇమినా నయేన. పుచ్ఛితబ్బన్తి పుచ్ఛా కాతబ్బా, ఆచిక్ఖితబ్బా వా, వివేచేతబ్బాతి అత్థో. ఏవం విస్సజ్జితన్తి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. సుత్తస్స చాతిఆది అనుగీతివిచయనిదస్సనం. అనుగీతి అత్థతో చ బ్యఞ్జనతో చ సమానేతబ్బాతి సుత్తన్తరదేసనాసఙ్ఖాతా అనుగీతి అత్థతో బ్యఞ్జనతో చ సంవణ్ణియమానేన సుత్తేన సమానా సదిసీ కాతబ్బా, తస్మిం వా సుత్తే సమ్మా ఆనేతబ్బా. అత్థాపగతన్తి అత్థతో అపేతం, అసమ్బన్ధత్థం వా దసదాళిమాదివచనం వియ. తేనేవాహ ‘‘సమ్ఫప్పలాపం భవతీ’’తి. ఏతేన అత్థస్స సమానేతబ్బతాయ కారణమాహ. దున్నిక్ఖిత్తస్సాతి అసమ్మావుత్తస్స. దున్నయోతి దుక్ఖేన నేతబ్బో, నేతుం వా అసక్కుణేయ్యో. బ్యఞ్జనుపేతన్తి సభావనిరుత్తిసముపేతం.

ఏవం అనుగీతివిచయం దస్సేత్వా నిద్దేసవారే ‘‘సుత్తస్స యో పవిచయో’’తి సంఖిత్తేన వుత్తమత్థం విభజితుం ‘‘సుత్తఞ్చ పవిచినితబ్బ’’న్తి వత్వా తస్స విచిననాకారం దస్సేన్తో ‘‘కిం ఇదం సుత్తం ఆహచ్చవచన’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ ఆహచ్చవచనన్తి భగవతో ఠానకరణాని ఆహచ్చ అభిహన్త్వా పవత్తవచనం, సమ్మాసమ్బుద్ధేన సామం దేసితసుత్తన్తి అత్థో. అనుసన్ధివచనన్తి సావకభాసితం. తఞ్హి భగవతో వచనం అనుసన్ధేత్వా పవత్తనతో ‘‘అనుసన్ధివచన’’న్తి వుత్తన్తి. నీతత్థన్తి యథారుతవసేన ఞాతబ్బత్థం. నేయ్యత్థన్తి నిద్ధారేత్వా గహేతబ్బత్థం. సంకిలేసభాగియన్తిఆదీనం పదానం అత్థో పట్ఠానవారవణ్ణనాయం ఆవి భవిస్సతి. యస్మా పన భగవతో దేసనా సోళసవిధే సాసనపట్ఠానే ఏకం భాగం అభజన్తీ నామ నత్థి, తస్మా సోపి నయో విచేతబ్బభావేన ఇధ నిక్ఖిత్తో.

కుహిం ఇమస్స సుత్తస్సాతి ఇమస్స సుత్తస్స కస్మిం పదేసే ఆదిమజ్ఝపరియోసానేసు. సబ్బాని సచ్చాని పస్సితబ్బానీతి దుక్ఖసచ్చం సుత్తస్స ‘‘కుహిం కస్మిం పదేసే కస్మిం వా పదే పస్సితబ్బం నిద్ధారేత్వా విచేతుం, సముదయసచ్చం నిరోధసచ్చం మగ్గసచ్చం కుహిం పస్సితబ్బం దట్ఠబ్బం నిద్ధారేత్వా విచేతు’’న్తి ఏవం సబ్బాని సచ్చాని ఉద్ధరిత్వా విచేతబ్బానీతి అధిప్పాయో. ఆదిమజ్ఝపరియోసానేతి ఏవం సుత్తం పవిచేతబ్బన్తి ఆదితో మజ్ఝతో పరియోసానతో చ ఏవం ఇమినా పుచ్ఛావిచయాదినయేన సుత్తం పవిచితబ్బన్తి అత్థో. ఏత్థ చ పుచ్ఛావిస్సజ్జనపుబ్బాపరానుగీతివిచయా పాళియం సరూపేనేవ దస్సితా. అస్సాదాదివిచయో పన సచ్చనిద్ధారణముఖేన నయతో దస్సితో, సో నిద్దేసవారే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. తబ్బిచయేనేవ చ పదవిచయో సిద్ధోతి.

విచయహారవిభఙ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.