౧. దేసనాహారసమ్పాతవణ్ణనా

ఏవం సుపరికమ్మకతాయ భూమియా నానావణ్ణాని ముత్తపుప్ఫాని పకిరన్తో వియ సుసిక్ఖితసిప్పాచరియవిచారితేసు సురత్తసువణ్ణాలఙ్కారేసు నానావిధరంసిజాలసముజ్జలాని వివిధాని మణిరతనాని బన్ధన్తో వియ మహాపథవిం పరివత్తేత్వా పప్పటకోజం ఖాదాపేన్తో వియ యోజనికమధుగణ్డం పీళేత్వా సుమధురసం పాయేన్తో వియ చ ఆయస్మా మహాకచ్చానో నానాసుత్తపదేసే ఉదాహరన్తో సోళస హారే విభజిత్వా ఇదాని తే ఏకస్మింయేవ సుత్తే యోజేత్వా దస్సేన్తో హారసమ్పాతవారం ఆరభి. ఆరభన్తో చ యాయం నిద్దేసవారే –

౫౨. ‘‘సోళస హారా పఠమం, దిసలోచనతో దిసా విలోకేత్వా;

సఙ్ఖిపియ అఙ్కుసేన హి, నయేహి తీహి నిద్దిసే సుత్త’’న్తి. –

గాథా వుత్తా. యస్మా తం హారవిభఙ్గవారో నప్పయోజేతి, విప్పకిణ్ణవిసయత్తా, నయవిచారస్స చ అన్తరితత్తా. అనేకేహి సుత్తపదేసేహి హారానం విభాగదస్సనమేవ హి హారవిభఙ్గవారో. హారసమ్పాతవారో పన తం పయోజేతి, ఏకస్మింయేవ సుత్తపదేసే సోళస హారే యోజేత్వావ తదనన్తరం నయసముట్ఠానస్స కథితత్తా. తస్మా ‘‘సోళస హారా పఠమ’’న్తి గాథం పచ్చామసిత్వా ‘‘తస్సా నిద్దేసో కుహిం దట్ఠబ్బో, హారసమ్పాతే’’తి ఆహ. తస్సత్థో – ‘‘తస్సా గాథాయ నిద్దేసో కత్థ దట్ఠబ్బో’’తి. ఏతేన సుత్తేసు హారానం యోజనానయదస్సనం హారసమ్పాతవారోతి దస్సేతి. హారసమ్పాతపదస్స అత్థో వుత్తో ఏవ.

అరక్ఖితేన చిత్తేనాతి చక్ఖుద్వారాదీసు సతిఆరక్ఖాభావేన అగుత్తేన చిత్తేన. మిచ్ఛాదిట్ఠిహతేనాతి సస్సతాదిమిచ్ఛాభినివేసదూసితేన. థినమిద్ధాభిభూతేనాతి చిత్తస్స కాయస్స చ అకల్యతాలక్ఖణేహి థినమిద్ధేహి అజ్ఝోత్థటేన. వసం మారస్స గచ్ఛతీతి కిలేసమారాదీనం యథాకామం కరణీయో హోతీతి అయం తావ గాథాయ పదత్థో.

పమాదన్తి ‘‘అరక్ఖితేన చిత్తేనా’’తి ఇదం పదం ఛసు ద్వారేసు సతివోసగ్గలక్ఖణం పమాదం కథేతి. తం మచ్చునో పదన్తి తం పమజ్జనం గుణమారణతో మచ్చుసఙ్ఖాతస్స మారస్స వసవత్తనట్ఠానం, తేన ‘‘అరక్ఖితేన చిత్తేన, వసం మారస్స గచ్ఛతీ’’తి పఠమపాదం చతుత్థపాదేన సమ్బన్ధిత్వా దస్సేతి. సో విపల్లాసోతి యం అనిచ్చస్స ఖన్ధపఞ్చకస్స ‘‘నిచ్చ’’న్తి దస్సనం, సో విపల్లాసో విపరియేసగ్గాహో. తేనేవాహ – ‘‘విపరీతగ్గాహలక్ఖణో విపల్లాసో’’తి. సబ్బం విపల్లాససామఞ్ఞేన గహేత్వా తస్స అధిట్ఠానం పుచ్ఛతి ‘‘కిం విపల్లాసయతీ’’తి. సామఞ్ఞస్స చ విసేసో అధిట్ఠానభావేన వోహరీయతీతి ఆహ – ‘‘సఞ్ఞం చిత్తం దిట్ఠిమితీ’’తి. తం ‘‘విపల్లాసయతీ’’తి పదేన సమ్బన్ధితబ్బం. తేసు సఞ్ఞావిపల్లాసో సబ్బముదుకో, అనిచ్చాదికస్స విసయస్స మిచ్ఛావసేన ఉపట్ఠితాకారగ్గహణమత్తం మిగపోతకానం తిణపురిసకేసు పురిసోతి ఉప్పన్నసఞ్ఞా వియ. చిత్తవిపల్లాసో తతో బలవతరో, అమణిఆదికే విసయే మణిఆదిఆకారేన ఉపట్ఠహన్తే తథా సన్నిట్ఠానం వియ నిచ్చాదితో సన్నిట్ఠానమత్తం. దిట్ఠివిపల్లాసో పన సబ్బబలవతరో యం యం ఆరమ్మణం యథా యథా ఉపట్ఠాతి, తథా తథా నం సస్సతాదివసేన ‘‘ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞ’’న్తి అభినివిసన్తో పవత్తతి. తత్థ సఞ్ఞావిపల్లాసో చిత్తవిపల్లాసస్స కారణం, చిత్తవిపల్లాసో దిట్ఠివిపల్లాసస్స కారణం హోతి.

ఇదాని విపల్లాసానం పవత్తిట్ఠానం విసయం దస్సేతుం ‘‘సో కుహిం విపల్లాసయతి, చతూసు అత్తభావవత్థూసూ’’తి ఆహ. తత్థ అత్తభావవత్థూసూతి పఞ్చసు ఉపాదానక్ఖన్ధేసు. తే హి ఆహితో అహం మానో ఏత్థాతి అత్తా, ‘‘అత్తా’’తి భవతి ఏత్థ బుద్ధి వోహారో చాతి అత్తభావో, సో ఏవ సుభాదీనం విపల్లాసస్స చ అధిట్ఠానభావతో వత్థు చాతి ‘‘అత్తభావవత్థూ’’తి వుచ్చతి. ‘‘రూపం అత్తతో సమనుపస్సతీ’’తిఆదినా తేసం సబ్బవిపల్లాసమూలభూతాయ సక్కాయదిట్ఠియా పవత్తిట్ఠానభావేన అత్తభావవత్థుతం దస్సేత్వా పున విపల్లాసానం పవత్తిఆకారేన సద్ధిం విసయం విభజిత్వా దస్సేతుం ‘‘రూపం పఠమం విపల్లాసవత్థు అసుభే సుభ’’న్తి వుత్తం. తం సబ్బం సువిఞ్ఞేయ్యం. పున మూలకారణవసేన విపల్లాసే విభజిత్వా దస్సేతుం ‘‘ద్వే ధమ్మా చిత్తస్స సంకిలేసా’’తిఆదిమాహ. తత్థ కిఞ్చాపి అవిజ్జారహితా తణ్హా నత్థి, అవిజ్జా చ సుభసుఖసఞ్ఞానమ్పి పచ్చయో ఏవ, తథాపి తణ్హా ఏతాసం సాతిసయం పచ్చయోతి దస్సేతుం ‘‘తణ్హానివుతం…పే… దుక్ఖే సుఖ’’న్తి వుత్తం. దిట్ఠినివుతన్తి దిట్ఠిసీసేన అవిజ్జా వుత్తాతి అవిజ్జానివుతన్తి అత్థో. కామఞ్చేత్థ తణ్హారహితా దిట్ఠి నత్థి, తణ్హాపి దిట్ఠియా పచ్చయో ఏవ. తణ్హాపి ‘‘నిచ్చం అత్తా’’తి అయోనిసో ఉమ్ముజ్జన్తానం తథాపవత్తమిచ్ఛాభినివేసస్స మోహో విసేసపచ్చయోతి దస్సేతుం ‘‘దిట్ఠినివుతం…పే… అత్తా’’తి వుత్తం.

యో దిట్ఠివిపల్లాసోతి ‘‘అనిచ్చే నిచ్చం, అనత్తని అత్తా’’తి పవత్తమ్పి విపల్లాసద్వయం సన్ధాయాహ – ‘‘సో అతీతం రూపం…పే… అతీతం విఞ్ఞాణం అత్తతో సమనుపస్సతీ’’తి. ఏతేన అట్ఠారసవిధోపి పుబ్బన్తానుకప్పికవాదో పచ్ఛిమానం ద్విన్నం విపల్లాసానం వసేన హోతీతి దస్సేతి. తణ్హావిపల్లాసోతి తణ్హామూలకో విపల్లాసో. ‘‘అసుభే సుభం, దుక్ఖే సుఖ’’న్తి ఏతం విపల్లాసద్వయం సన్ధాయ వదతి. అనాగతం రూపం అభినన్దతీతి అనాగతం రూపం దిట్ఠాభినన్దనవసేన అభినన్దతి. అనాగతం వేదనం, సఞ్ఞం, సఙ్ఖారే, విఞ్ఞాణం అభినన్దతీతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. ఏతేన చతుచత్తాలీసవిధోపి అపరన్తానుకప్పికవాదో యేభుయ్యేన పురిమానం ద్విన్నం విపల్లాసానం వసేన హోతీతి దస్సేతి. ద్వే ధమ్మా చిత్తస్స ఉపక్కిలేసాతి ఏవం పరమసావజ్జస్స విపల్లాసస్స మూలకారణన్తి విసేసతో ద్వే ధమ్మా చిత్తస్స ఉపక్కిలేసా తణ్హా చ అవిజ్జా చాతి తే సరూపతో దస్సేతి. తాహి విసుజ్ఝన్తం చిత్తం విసుజ్ఝతీతి పటిపక్ఖవసేనపి తాసం ఉపక్కిలేసభావంయేవ విభావేతి, న హి తణ్హాఅవిజ్జాసు పహీనాసు కోచి సంకిలేసధమ్మో న పహీయతీతి. యథా చ విపల్లాసానం మూలకారణం తణ్హావిజ్జా, ఏవం సకలస్సాపి వట్టస్స మూలకారణన్తి యథానుసన్ధినావ గాథం నిట్ఠపేతుం ‘‘తేస’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థ తేసన్తి యేసం అరక్ఖితం చిత్తం మిచ్ఛాదిట్ఠిహతఞ్చ, తేసం. ‘‘అవిజ్జానీవరణాన’’న్తిఆదినా మారస్స వసగమనేన అనాదిమతిసంసారే సంసరణన్తి దస్సేతి.

థినమిద్ధాభిభూతేనాతి ఏత్థ ‘‘థినం నామా’’తిఆదినా థినమిద్ధానం సరూపం దస్సేతి. తేహి చిత్తస్స అభిభూతతా సువిఞ్ఞేయ్యావాతి తం అనామసిత్వా కిలేసమారగ్గహణేనేవ తంనిమిత్తా అభిసఙ్ఖారమారఖన్ధమారమచ్చుమారా గహితా ఏవాతి ‘‘కిలేసమారస్స చ సత్తమారస్స చా’’తి చ-సద్దేన వా తేసమ్పి గహణం కతన్తి దట్ఠబ్బం. సో హి నివుతో సంసారాభిముఖోతి సో మారవసం గతో, తతో ఏవ నివుతో కిలేసేహి యావ న మారబన్ధనం ఛిజ్జతి, తావ సంసారాభిముఖోవ హోతి, న విసఙ్ఖారాభిముఖోతి అధిప్పాయో. ఇమాని భగవతా ద్వే సచ్చాని దేసితాని. కథం దేసితాని?

తత్థ దువిధా కథా అభిధమ్మనిస్సితా చ సుత్తన్తనిస్సితా చ. తాసు అభిధమ్మనిస్సితా నామ అరక్ఖితేన చిత్తేనాతి రత్తమ్పి చిత్తం అరక్ఖితం, దుట్ఠమ్పి చిత్తం అరక్ఖితం, మూళ్హమ్పి చిత్తం అరక్ఖితం. తత్థ రత్తం చిత్తం అట్ఠన్నం లోభసహగతచిత్తుప్పాదానం వసేన వేదితబ్బం, దుట్ఠం చిత్తం ద్విన్నం పటిఘచిత్తుప్పాదానం వసేన వేదితబ్బం, మూళ్హం చిత్తం ద్విన్నం మోమూహచిత్తుప్పాదానం వసేన వేదితబ్బం. యావ ఇమేసం చిత్తుప్పాదానం వసేన ఇన్ద్రియానం అగుత్తి అగోపాయనా అపాలనా అనారక్ఖా సతివోసగ్గో పమాదో చిత్తస్స అసంవరో, ఏవం అరక్ఖితం చిత్తం హోతి. మిచ్ఛాదిట్ఠిహతం నామ చిత్తం చతున్నం దిట్ఠిసమ్పయుత్తచిత్తుప్పాదానం వసేన వేదితబ్బం, థినమిద్ధాభిభూతం నామ చిత్తం పఞ్చన్నం ససఙ్ఖారికాకుసలచిత్తుప్పాదానం వసేన వేదితబ్బం. ఏవం సబ్బేపి అగ్గహితగ్గహణేన ద్వాదస అకుసలచిత్తుప్పాదా హోన్తి. తే ‘‘కతమే ధమ్మా అకుసలా? యస్మిం సమయే అకుసలం చిత్తం ఉప్పన్నం హోతీ’’తిఆదినా చిత్తుప్పాదకణ్డే (ధ. స. ౩౬౫) అకుసలచిత్తుప్పాదదేసనావసేన విత్థారతో వత్తబ్బా. మారస్సాతి ఏత్థ పఞ్చ మారా. తేసు కిలేసమారస్స చతున్నం ఆసవానం చతున్నం ఓఘానం చతున్నం యోగానం చతున్నం గన్థానం చతున్నం ఉపాదానానం అట్ఠన్నం నీవరణానం దసన్నం కిలేసవత్థూనం వసేన ఆసవగోచ్ఛకాదీసు (ధ. స. దుకమాతికా ౧౪-౧౯, ౧౧౦౨) వుత్తనయేన, తథా ‘‘జాతిమదో గోత్తమదో ఆరోగ్యమదో’’తిఆదినా ఖుద్దకవత్థువిభఙ్గే (విభ. ౮౩౨) ఆగతానం సత్తన్నం కిలేసానఞ్చ వసేన విభాగో వత్తబ్బో. అయం తావేత్థ అభిధమ్మనిస్సితా కథా.

సుత్తన్తనిస్సితా (మ. ని. ౧.౩౪౭; అ. ని. ౧౧.౧౭) పన అరక్ఖితేన చిత్తేనాతి చక్ఖునా రూపం దిస్వా నిమిత్తగ్గాహీ హోతి అనుబ్యఞ్జనగ్గాహీ, యత్వాధికరణమేనం చక్ఖున్ద్రియం అసంవుతం విహరన్తం అభిజ్ఝాదోమనస్సా పాపకా అకుసలా ధమ్మా అన్వాస్సవేయ్యుం, తస్స సంవరాయ న పటిపజ్జతి, న రక్ఖతి చక్ఖున్ద్రియం, చక్ఖున్ద్రియే న సంవరం ఆపజ్జతి. సోతేన …పే… ఘానేన… జివ్హాయ… కాయేన… మనసా…పే… మనిన్ద్రియేన సంవరం ఆపజ్జతి (మ. ని. ౧.౩౪౭, ౪౧౧, ౪౨౧; ౨.౪౧౯; ౩.౧౫, ౭౫). ఏవం అరక్ఖితం చిత్తం హోతి. మిచ్ఛాదిట్ఠిహతేన చాతి మిచ్ఛాదిట్ఠిహతం నామ చిత్తం పుబ్బన్తకప్పనవసేన వా అపరన్తకప్పనవసేన వా పుబ్బన్తాపరన్తకప్పనవసేన వా మిచ్ఛాభినివిసన్తస్స అయోనిసో ఉమ్ముజ్జన్తస్స ‘‘సస్సతో లోకోతి వా…పే… నేవ హోతి న న హోతి తథాగతో పరం మరణా’’తి (విభ. ౯౩౭; పటి. మ. ౧.౧౪౦) వా యా దిట్ఠి, తాయ హతం ఉపహతం. యా చ ఖో ‘‘ఇమా చత్తారో సస్సతవాదా…పే… పఞ్చ పరమదిట్ఠధమ్మనిబ్బానవాదా’’తి బ్రహ్మజాలే (దీ. ని. ౧.౩౦ ఆదయో) పఞ్చత్తయే (మ. ని. ౩.౨౧ ఆదయో) చ ఆగతా ద్వాసట్ఠి దిట్ఠియో, తాసం వసేన చిత్తస్స మిచ్ఛాదిట్ఠిహతభావో కథేతబ్బో.

థినమిద్ధాభిభూతేనాతి థినం నామ చిత్తస్స అకమ్మఞ్ఞతా. మిద్ధం నామ వేదనాదిక్ఖన్ధత్తయస్స అకమ్మఞ్ఞతా. తథా థినం అనుస్సాహసంహననం. మిద్ధం అసత్తివిఘాతో. ఇతి థినేన మిద్ధేన చ చిత్తం అభిభూతం అజ్ఝోత్థటం ఉపద్దుతం సఙ్కోచనప్పత్తం లయాపన్నం. వసం మారస్స గచ్ఛతీతి వసో నామ ఇచ్ఛా లోభో అధిప్పాయో రుచి ఆకఙ్ఖా ఆణా ఆణత్తి. మారోతి పఞ్చ మారా – ఖన్ధమారో అభిసఙ్ఖారమారో మచ్చుమారో దేవపుత్తమారో కిలేసమారోతి. గచ్ఛతీతి తేసం వసం ఇచ్ఛం…పే… ఆణత్తిం గచ్ఛతి ఉపగచ్ఛతి ఉపేతి వత్తతి అనువత్తతి నాతిక్కమతీతి. తేన వుచ్చతి – ‘‘వసం మారస్స గచ్ఛతీ’’తి.

తత్థ యథావుత్తా అకుసలా ధమ్మా, తణ్హావిజ్జా ఏవ వా సముదయసచ్చం. యో సో ‘‘వసం మారస్స గచ్ఛతీ’’తి వుత్తో, సో యే పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధే ఉపాదాయ పఞ్ఞత్తో, తే పఞ్చక్ఖన్ధా దుక్ఖసచ్చం. ఏవం భగవతా ఇధ ద్వే సచ్చాని దేసితాని. తేనేవాహ – ‘‘దుక్ఖం సముదయో చా’’తి. తేసం భగవా పరిఞ్ఞాయ చ పహానాయ చ ధమ్మం దేసేతీతి వుత్తమేవత్థం పాకటతరం కాతుం ‘‘దుక్ఖస్స పరిఞ్ఞాయ సముదయస్స పహానాయా’’తి వుత్తం. కథం దేసేతీతి చే –

‘‘తస్మా రక్ఖితచిత్తస్స, సమ్మాసఙ్కప్పగోచరో;

సమ్మాదిట్ఠిం పురక్ఖత్వా, ఞత్వాన ఉదయబ్బయం;

థినమిద్ధాభిభూ భిక్ఖు, సబ్బా దుగ్గతియో జహే’’తి. (ఉదా. ౩౨) –

గాథాయ. తస్సత్థో – యస్మా అరక్ఖితేన చిత్తేన వసం మారస్స గచ్ఛతి, తస్మా సతిసంవరేన మనచ్ఛట్ఠానం ఇన్ద్రియానం రక్ఖణేన రక్ఖితచిత్తో అస్స. సమ్మాసఙ్కప్పగోచరోతి యస్మా కామసఙ్కప్పాదిమిచ్ఛాసఙ్కప్పగోచరో తథా తథా అయోనిసో వికప్పేత్వా నానావిధాని మిచ్ఛాదస్సనాని గణ్హాతి. తతో ఏవ చ మిచ్ఛాదిట్ఠిహతేన చిత్తేన వసం మారస్స గచ్ఛతి, తస్మా యోనిసోమనసికారేన కమ్మం కరోన్తో నేక్ఖమ్మసఙ్కప్పాదిసమ్మాసఙ్కప్పగోచరో అస్స. సమ్మాదిట్ఠిం పురక్ఖత్వాతి సమ్మాసఙ్కప్పగోచరతాయ విధుతమిచ్ఛాదస్సనో కమ్మస్సకతాలక్ఖణం యథాభూతఞాణలక్ఖణఞ్చ సమ్మాదిట్ఠిం పుబ్బఙ్గమం కత్వా సీలసమాధీసు యుత్తప్పయుత్తో. తతో ఏవ చ ఞత్వాన ఉదయబ్బయం పఞ్చసు ఉపాదానక్ఖన్ధేసు సమపఞ్ఞాసాయ ఆకారేహి ఉప్పాదం నిరోధఞ్చ ఞత్వా విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేత్వా అనుక్కమేన అరియమగ్గే గణ్హన్తో అగ్గమగ్గేన థినమిద్ధాభిభూ భిక్ఖు సబ్బా దుగ్గతియో జహేతి ఏవం సబ్బసో భిన్నకిలేసత్తా భిక్ఖు ఖీణాసవో యథాసమ్భవం తివిధదుక్ఖతాయోగేన దుగ్గతిసఙ్ఖాతా సబ్బాపి గతియో జహేయ్య, తాసం పరభాగే నిబ్బానే తిట్ఠేయ్యాతి అత్థో.

యం తణ్హాయ అవిజ్జాయ చ పహానం, అయం నిరోధోతి పహానస్స నిరోధస్స పచ్చయభావతో అసఙ్ఖతధాతు పహానం నిరోధోతి చ వుత్తా. ఇమాని చత్తారి సచ్చానీతి పురిమగాథాయ పురిమాని ద్వే, పచ్ఛిమగాథాయ పచ్ఛిమాని ద్వేతి ద్వీహి గాథాహి భాసితాని ఇమాని చత్తారి అరియసచ్చాని. తేసు సముదయేన అస్సాదో, దుక్ఖేన ఆదీనవో, మగ్గనిరోధేహి నిస్సరణం, సబ్బగతిజహనం ఫలం, రక్ఖితచిత్తతాదికో ఉపాయో, అరక్ఖితచిత్తతాదినిసేధనముఖేన రక్ఖితచిత్తతాదీసు నియోజనం భగవతో ఆణత్తీతి. ఏవం దేసనాహారపదత్థా అస్సాదాదయో నిద్ధారేతబ్బా. తేనేవాహ – ‘‘నియుత్తో దేసనాహారసమ్పాతో’’తి.

దేసనాహారసమ్పాతవణ్ణనా నిట్ఠితా.