౨. విచయహారసమ్పాతవణ్ణనా

౫౩. ఏవం దేసనాహారసమ్పాతం దస్సేత్వా ఇదాని విచయహారసమ్పాతం దస్సేన్తో యస్మా దేసనాహారపదత్థవిచయో విచయహారో, తస్మా దేసనాహారే విపల్లాసహేతుభావేన నిద్ధారితాయ తణ్హాయ కుసలాదివిభాగపవిచయముఖేన విచయహారసమ్పాతం దస్సేతుం ‘‘తత్థ తణ్హా దువిధా’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ కుసలాతి కుసలధమ్మారమ్మణా. కుసల-సద్దో చేత్థ బాహితికసుత్తే (మ. ని. ౨.౩౫౮ ఆదయో) వియ అనవజ్జత్థే దట్ఠబ్బో. కస్మా పనేత్థ తణ్హా కుసలపరియాయేన ఉద్ధటా? హేట్ఠా దేసనాహారే విపల్లాసహేతుభావేన తణ్హం ఉద్ధరిత్వా తస్సా వసేన సంకిలేసపక్ఖో దస్సితో. విచిత్తపటిభానతాయ పన ఇధాపి తణ్హాముఖేనేవ వోదానపక్ఖం దస్సేతుం కుసలపరియాయేన తణ్హా ఉద్ధటా. తత్థ సంసారం గమేతీతి సంసారగామినీ, సంసారనాయికాతి అత్థో. అపచయం నిబ్బానం గమేతీతి అపచయగామినీ. కథం పన తణ్హా అపచయగామినీతి? ఆహ ‘‘పహానతణ్హా’’తి. తదఙ్గాదిప్పహానస్స హేతుభూతా తణ్హా. కథం పన ఏకన్తసావజ్జాయ తణ్హాయ కుసలభావోతి? సేవితబ్బభావతో. యథా తణ్హా, ఏవం మానోపి దువిధో కుసలోపి అకుసలోపి, న తణ్హా ఏవాతి తణ్హాయ నిదస్సనభావేన మానో వుత్తో.

తత్థ మానస్స యథాధిప్పేతం కుసలాదిభావం దస్సేతుం ‘‘యం మానం నిస్సాయా’’తిఆదిమాహ. వుత్తఞ్హేతం భగవతా – ‘‘మానమహం, దేవానమిన్ద, దువిధేన వదామి సేవితబ్బమ్పి అసేవితబ్బమ్పీ’’తిఆది. యం నేక్ఖమ్మస్సితం దోమనస్సన్తిఆది ‘‘కుసలా’’తి వుత్తతణ్హాయ సరూపదస్సనత్థం వుత్తం. తత్థ నేక్ఖమ్మస్సితం దోమనస్సం నామ –

‘‘తత్థ కతమాని ఛ నేక్ఖమ్మస్సితాని దోమనస్సాని? రూపానంత్వేవ అనిచ్చతం విదిత్వా విపరిణామవిరాగనిరోధం ‘పుబ్బే చేవ రూపా ఏతరహి చ, సబ్బేతే రూపా అనిచ్చా దుక్ఖా విపరిణామధమ్మా’తి ఏవమేతం యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ దిస్వా అనుత్తరేసు విమోక్ఖేసు పిహం ఉపట్ఠాపేతి ‘కుదాస్సు నామాహం తదాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరిస్సామి, యదరియా ఏతరహి ఆయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరన్తీ’తి. ఇతి అనుత్తరేసు విమోక్ఖేసు పిహం ఉపట్ఠాపయతో ఉప్పజ్జతి పిహా, పిహాపచ్చయా దోమనస్సం. యం ఏవరూపం దోమనస్సం, ఇదం వుచ్చతి నేక్ఖమ్మస్సితం దోమనస్స’’న్తి (మ. ని. ౩.౩౦౭) –

ఏవం ఛసు ద్వారేసు ఇట్ఠారమ్మణే ఆపాథగతే అనుత్తరవిమోక్ఖసఙ్ఖాతఅరియఫలధమ్మేసు పిహం ఉపట్ఠాపేత్వా తదధిగమాయ అనిచ్చాదివసేన విపస్సనం ఉపట్ఠాపేత్వా ఉస్సుక్కాపేతుం అసక్కోన్తస్స ‘‘ఇమమ్పి పక్ఖం ఇమమ్పి మాసం, ఇమమ్పి సంవచ్ఛరం, విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేత్వా అరియభూమిం సమ్పాపుణితుం నాసక్ఖి’’న్తి అనుసోచతో ఉప్పన్నం దోమనస్సం నేక్ఖమ్మవసేన విపస్సనావసేన అనుస్సతివసేన పఠమజ్ఝానాదివసేన పటిపత్తియా హేతుభావేన ఉప్పజ్జనతో నేక్ఖమ్మస్సితం దోమనస్సం నామ. అయం తణ్హా కుసలాతి అయం ‘‘పిహా’’తి వుత్తా తణ్హా కుసలా. కథం? రాగవిరాగా చేతోవిముత్తి, తదారమ్మణా కుసలాతి. ఇదం వుత్తం హోతి – రాగవిరాగా చేతోవిముత్తి, న సభావేన కుసలా, అనవజ్జట్ఠేన కుసలా. తం ఉద్దిస్స పవత్తియా తదారమ్మణా పన తణ్హా కుసలారమ్మణతాయ కుసలాతి. అవిజ్జావిరాగా పఞ్ఞావిముత్తి అనవజ్జట్ఠేన కుసలా. తస్సాతి పఞ్ఞావిముత్తియా. యాయ వసేన ‘‘తస్మా రక్ఖితచిత్తస్సా’’తి గాథాయం ‘‘సబ్బా దుగ్గతియో జహే’’తి వుత్తం.

ఇతి చిరతరం విపస్సనాపరివాసం పరివసిత్వా దుక్ఖాపటిపదాదన్ధాభిఞ్ఞాయ అధిగతాయ పఞ్ఞావిముత్తియా వసేన విచయహారసమ్పాతం దస్సేతుం ‘‘తస్సా కో పవిచయో’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ యస్మా పఞ్ఞావిముత్తి అరియమగ్గమూలికా, తస్మా చతుత్థజ్ఝానపాదకే అరియమగ్గధమ్మే ఉద్దిసిత్వా తేసం ఆగమనపటిపదం దస్సేతుం ‘‘కత్థ దట్ఠబ్బో, చతుత్థే ఝానే’’తిఆది వుత్తం. తత్థ పారమితాయాతి ఉక్కంసగతాయ చతుత్థజ్ఝానభావనాయ. యేహి అట్ఠహి అఙ్గేహి సమన్నాగతం చతుత్థజ్ఝానచిత్తం వుత్తం, తాని అఙ్గాని దస్సేతుం ‘‘పరిసుద్ధ’’న్తిఆది వుత్తం.

తత్థ ఉపేక్ఖాసతిపారిసుద్ధిభావేన పరిసుద్ధం. పరిసుద్ధత్తా ఏవ పరియోదాతం, పభస్సరన్తి వుత్తం హోతి. సుఖాదీనం పచ్చయఘాతేన వీతరాగాదిఅఙ్గణత్తా అనఙ్గణం. అనఙ్గణత్తా ఏవ విగతూపక్కిలేసం, అఙ్గణేన హి చిత్తం ఉపక్కిలిస్సతి, సుభావితత్తా ముదుభూతం వసిభావప్పత్తన్తి అత్థో. వసే వత్తమానఞ్హి చిత్తం ‘‘ముదూ’’తి వుచ్చతి. ముదుత్తా ఏవ చ కమ్మనియం, కమ్మక్ఖమం కమ్మయోగ్గన్తి అత్థో. ముదుఞ్హి చిత్తం కమ్మనియం హోతి, ఏవం భావితం ముదుఞ్చ హోతి కమ్మనియఞ్చ, యథయిదం, భిక్ఖవే, చిత్త’’న్తి (అ. ని. ౧.౨౨). ఏతేసు పరిసుద్ధభావాదీసు ఠితత్తా ఠితం. ఠితత్తాయేవ ఆనేఞ్జప్పత్తం, అచలం నిరిఞ్జనన్తి అత్థో. ముదుకమ్మఞ్ఞభావేన వా అత్తనో వసే ఠితత్తా ఠితం. సద్ధాదీహి పరిగ్గహితత్తా ఆనేఞ్జప్పత్తం. సద్ధాపరిగ్గహితఞ్హి చిత్తం అస్సద్ధియేన న ఇఞ్జతి, వీరియపరిగ్గహితం కోసజ్జేన న ఇఞ్జతి, సతిపరిగ్గహితం పమాదేన న ఇఞ్జతి, సమాధిపరిగ్గహితం ఉద్ధచ్చేన న ఇఞ్జతి, పఞ్ఞాపరిగ్గహితం అవిజ్జాయ న ఇఞ్జతి, ఓభాసగతం కిలేసన్ధకారేన న ఇఞ్జతి. ఇమేహి ఛహి ధమ్మేహి పరిగ్గహితం ఆనేఞ్జప్పత్తం హోతి. ఏవం అట్ఠఙ్గసమన్నాగతం చిత్తం అభినీహారక్ఖమం హోతి. అభిఞ్ఞాసచ్ఛికరణీయానం ధమ్మానం అభిఞ్ఞాసచ్ఛికిరియాయ.

అపరో నయో – చతుత్థజ్ఝానసమాధినా సమాహితం చిత్తం నీవరణదూరీభావేన పరిసుద్ధం. వితక్కాదిసమతిక్కమేన పరియోదాతం. ఝానపటిలాభపచ్చనీకానం పాపకానం ఇచ్ఛావచరానం అభావేన అనఙ్గణం. ఇచ్ఛావచరానన్తి ఇచ్ఛాయ అవచరానం ఇచ్ఛావసేన ఓతిణ్ణానం పవత్తానం నానప్పకారానం కోపఅపచ్చయానన్తి అత్థో. అభిజ్ఝాదీనం చిత్తుపక్కిలేసానం విగమేన విగతూపక్కిలేసం. ఉభయమ్పి చేతం అనఙ్గణసుత్తవత్థసుత్తానం (మ. ని. ౧.౫౭ ఆదయో; ౭౦ ఆదయో) వసేన వేదితబ్బం. వసిప్పత్తియా ముదుభూతం. ఇద్ధిపాదభావూపగమేన కమ్మనియం. భావనాపారిపూరియా పణీతభావూపగమేన ఠితం ఆనేఞ్జప్పత్తం. యథా ఆనేఞ్జభావప్పత్తం ఆనేఞ్జప్పత్తం హోతి, ఏవం ఠితన్తి అత్థో. ఏవమ్పి అట్ఠఙ్గసమన్నాగతం చిత్తం అభినీహారక్ఖమం హోతి. అభిఞ్ఞాసచ్ఛికరణీయానం ధమ్మానం అభిఞ్ఞాసచ్ఛికిరియాయ పాదకం పదట్ఠానభూతం. తేనేవాహ – ‘‘సో తత్థ అట్ఠవిధం అధిగచ్ఛతి ఛ అభిఞ్ఞా ద్వే చ విసేసే’’తి.

తత్థ సోతి అధిగతచతుత్థజ్ఝానో యోగీ. తత్థాతి తస్మిం చతుత్థజ్ఝానే అధిట్ఠానభూతే. అట్ఠవిధం అధిగచ్ఛతీతి అట్ఠవిధం గుణం అధిగచ్ఛతి. కో పన సో అట్ఠవిధో గుణోతి? ఆహ ‘‘ఛ అభిఞ్ఞా ద్వే చ విసేసే’’తి. మనోమయిద్ధి విపస్సనాఞాణఞ్చ. తం చిత్తన్తి చతుత్థజ్ఝానచిత్తం. ‘‘యతో పరిసుద్ధం, తతో పరియోదాత’’న్తిఆదినా పురిమం పురిమం పచ్ఛిమస్స పచ్ఛిమస్స కారణవచనన్తి దస్సేతి. తదుభయన్తి యేసం రాగాదిఅఙ్గణానం అభిజ్ఝాదిఉపక్కిలేసానఞ్చ అభావేన ‘‘అనఙ్గణం విగతూపక్కిలేస’’న్తి చ వుత్తం. తాని అఙ్గణాని ఉపక్కిలేసా చాతి తం ఉభయం. తదుభయం తణ్హాసభావత్తా తణ్హాయ అనులోమనతో చ తణ్హాపక్ఖో. యా చ ఇఞ్జనాతి యా చ చిత్తస్స అసమాదానేన ఫన్దనా. అట్ఠితీతి అనవట్ఠానం. అయం దిట్ఠిపక్ఖోతి యా ఇఞ్జనా అట్ఠితి చ, అయం మిచ్ఛాభినివేసహేతుతాయ దిట్ఠిపక్ఖో.

‘‘చత్తారి ఇన్ద్రియానీ’’తిఆదినా వేదనాతోపి చతుత్థజ్ఝానం విభావేతి. ఏవం అట్ఠఙ్గసమన్నాగతం చతుత్థజ్ఝానచిత్తం ఉపరి అభిఞ్ఞాధిగమాయ అభినీహారక్ఖమం హోతి. సా చ అభినీహారక్ఖమతా చుద్దసహి ఆకారేహి చిణ్ణవసిభావస్సేవ హోతి. సో చ వసిభావో అట్ఠసమాపత్తిలాభినో, న రూపావచరజ్ఝానమత్తలాభినోతి ఆరుప్పసమాపత్తియా మనసికారవిధిం దస్సేన్తో ‘‘సో ఉపరిమం సమాపత్తిం సన్తతో మనసికరోతీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ ఉపరిమం సమాపత్తిన్తి ఆకాసానఞ్చాయతనసమాపత్తిం. సన్తతో మనసికరోతీతి అఙ్గసన్తతాయపి ఆరమ్మణసన్తతాయపి ‘‘సన్తా’’తి మనసికరోతి. యతో యతో హి ఆరుప్పసమాపత్తిం సన్తతో మనసికరోతి, తతో తతో రూపావచరజ్ఝానం అవూపసన్తం హుత్వా ఉపట్ఠాతి. తేనేవాహ – ‘‘తస్స ఉపరిమం…పే… సణ్ఠహతీ’’తి. ఉక్కణ్ఠా చ పటిఘసఞ్ఞాతి పటిఘసఞ్ఞాసఙ్ఖాతాసు పఞ్చవిఞ్ఞాణసఞ్ఞాసు అనభిరతి సణ్ఠహతి. ‘‘సో సబ్బసో’’తిఆదినా ఏకదేసేన ఆరుప్పసమాపత్తిం దస్సేతి. అభిఞ్ఞాభినీహారో రూపసఞ్ఞాతి రూపావచరసఞ్ఞా నామేతా యావదేవ అభిఞ్ఞత్థాభినీహారమత్తం, న పన అరూపావచరసమాపత్తియో వియ సన్తాతి అధిప్పాయో. వోకారో నానత్తసఞ్ఞాతి నానత్తసఞ్ఞా నామేతా నానారమ్మణేసు వోకారో, తత్థ చిత్తస్స ఆకులప్పవత్తీతి అత్థో. సమతిక్కమతీతి ఏవం తత్థ ఆదీనవదస్సీ హుత్వా తా సమతిక్కమతి. పటిఘసఞ్ఞా చస్స అబ్భత్థం గచ్ఛతీతి అస్స ఆకాసానఞ్చాయతనసమాపత్తిం అధిగచ్ఛన్తస్స యోగినో దసపి పటిఘసఞ్ఞా విగచ్ఛన్తి. ఇమినా పఠమారుప్పసమాపత్తిమాహ.

ఏవం సమాహితస్సాతి ఏవం ఇమినా వుత్తనయేన రూపావచరజ్ఝానే చిత్తేకగ్గతాయపి సమతిక్కమేన సమాహితస్స. సమాహితస్సాతి ఆరుప్పసమాధినా సన్తవుత్తినా సమాహితస్స. ఓభాసోతి యో పురే రూపావచరజ్ఝానోభాసో. అన్తరధాయతీతి సో రూపావచరజ్ఝానోభాసో అరూపావచరజ్ఝానసమాపజ్జనకాలే విగచ్ఛతి. దస్సనఞ్చాతి రూపావచరజ్ఝానచక్ఖునా దస్సనఞ్చ అన్తరధాయతి. సో సమాధీతి సో యథావుత్తో రూపారూపసమాధి. ఛళఙ్గసమన్నాగతోతి ఉపకారకపరిక్ఖారసభావభూతేహి ఛహి అఙ్గేహి సమన్నాగతో. పచ్చవేక్ఖితబ్బోతి పతి అవేక్ఖితబ్బో, పునప్పునం చిన్తేతబ్బోతి అత్థో. పచ్చవేక్ఖణాకారం సహ విసయేన దస్సేతుం ‘‘అనభిజ్ఝాసహగత’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థ సబ్బలోకేతి సబ్బస్మిం పియరూపే సాతరూపే సత్తలోకే సఙ్ఖారలోకే చ. తేన కామచ్ఛన్దస్స పహానమాహ. తథా ‘‘అబ్యాపన్న’’న్తిఆదినా బ్యాపాదకోసజ్జసారమ్భసాఠేయ్యవిక్ఖేపసమ్మోసానం పహానం. పున తాని ఛ అఙ్గాని సమథవిపస్సనావసేన విభజిత్వా దస్సేతుం ‘‘యఞ్చ అనభిజ్ఝాసహగత’’న్తిఆది వుత్తం. తం సబ్బం సువిఞ్ఞేయ్యం.

౫౪. ఏత్తావతా ‘‘పఞ్ఞావిముత్తీ’’తి వుత్తస్స అరహత్తఫలస్స సమాధిముఖేన పుబ్బభాగపటిపదం దస్సేత్వా ఇదాని అరహత్తఫలసమాధిం దస్సేతుం ‘‘సో సమాధీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ సో సమాధీతి యో సో సమ్మాసమాధి. పుబ్బే వుత్తస్స అరియమగ్గసమాధిస్స ఫలభూతో సమాధి పఞ్చవిధేన వేదితబ్బో ఇదాని వుచ్చమానేహి పఞ్చహి పచ్చవేక్ఖణఞాణేహి అత్తనో పచ్చవేక్ఖితబ్బాకారసఙ్ఖాతేన పఞ్చవిధేన వేదితబ్బో. ‘‘అయం సమాధి పచ్చుప్పన్నసుఖో’’తిఆదీసు అరహత్తఫలసమాధి అప్పితప్పితక్ఖణే సుఖత్తా పచ్చుప్పన్నసుఖో. పురిమో పురిమో పచ్ఛిమస్స పచ్ఛిమస్స సమాధిసుఖస్స పచ్చయత్తా ఆయతిం సుఖవిపాకో. కిలేసేహి ఆరకత్తా అరియో. కామామిసవట్టామిసలోకామిసానం అభావా నిరామిసో. బుద్ధాదీహి మహాపురిసేహి సేవితత్తా అకాపురిససేవితో. అఙ్గసన్తతాయ సబ్బకిలేసదరథసన్తతాయ చ సన్తో. అతిత్తికరట్ఠేన పణీతో. కిలేసపటిప్పస్సద్ధియా లద్ధత్తా, కిలేసపటిప్పస్సద్ధిభావేన వా లద్ధత్తా పటిప్పస్సద్ధిలద్ధో. పస్సద్ధం పస్సద్ధీతి హి ఇదం అత్థతో ఏకం. పటిప్పస్సద్ధికిలేసేన వా అరహతా లద్ధత్తాపి పటిప్పస్సద్ధిలద్ధో. ఏకోదిభావేన అధిగతత్తా, ఏకోదిభావమేవ వా అధిగతత్తా ఏకోదిభావాధిగతో. అప్పగుణసాసవసమాధి వియ ససఙ్ఖారేన సప్పయోగేన పచ్చనీకధమ్మే నిగ్గయ్హ కిలేసే వారేత్వా అనధిగతత్తా నససఙ్ఖారనిగ్గయ్హవారితగతోతి.

యతో యతో భాగతో తఞ్చ సమాధిం సమాపజ్జన్తో, తతో వా వుట్ఠహన్తో సతివేపుల్లప్పత్తో సతోవ సమాపజ్జతి సతోవ వుట్ఠహతి, యథాపరిచ్ఛిన్నకాలవసేన వా సతో సమాపజ్జతి సతో వుట్ఠహతి. తస్మా యదేత్థ ‘‘అయం సమాధి పచ్చుప్పన్నసుఖో చేవ ఆయతిఞ్చ సుఖవిపాకో’’తి ఏవం పచ్చవేక్ఖన్తస్స పచ్చత్తమేవ అపరప్పచ్చయఞాణం ఉప్పజ్జతి, అయమేకో ఆకారో. ఏస నయో సేసేసుపి. ఏవమేతేసం పఞ్చన్నం పచ్చవేక్ఖితబ్బాకారానం వసేన సమాధి పఞ్చవిధేన వేదితబ్బో.

పున ‘‘యో చ సమాధీ’’తిఆదినా అరహత్తఫలే సమథవిపస్సనావిభాగం దస్సేతి. తత్థ సమాధిసుఖస్స ‘‘సుఖ’’న్తి అధిప్పేతత్తా ‘‘యో చ సమాధి పచ్చుప్పన్నసుఖో, యో చ సమాధి ఆయతిం సుఖవిపాకో, అయం సమథో’’తి వుత్తం. అరియనిరామిసాదిభావో పన పఞ్ఞానుభావేన నిప్ఫజ్జతీతి ఆహ – ‘‘యో చ సమాధి అరియో…పే… అయం విపస్సనా’’తి.

ఏవం అరహత్తఫలసమాధిం విభాగేన దస్సేత్వా ఇదాని తస్స పుబ్బభాగపటిపదం సమాధివిభాగేన దస్సేతుం ‘‘సో సమాధీ’’తి వుత్తం. తత్థ సో సమాధీతి యో సో అరహత్తఫలసమాధిస్స పుబ్బభాగపటిపదాయం వుత్తో రూపావచరచతుత్థజ్ఝానసమాధి, సో సమాధి. పఞ్చవిధేనాతి వక్ఖమానేన పఞ్చప్పకారేన వేదితబ్బో. ‘‘పీతిఫరణతా’’తిఆదీసు పీతిం ఫరమానా ఉప్పజ్జతీతి ద్వీసు ఝానేసు పఞ్ఞా పీతిఫరణతా నామ. సుఖం ఫరమానా ఉప్పజ్జతీతి తీసు ఝానేసు పఞ్ఞా సుఖఫరణతా నామ. పరేసం చేతో ఫరమానా ఉప్పజ్జతీతి చేతోపరియపఞ్ఞా చేతోఫరణతా నామ. ఆలోకఫరణే ఉప్పజ్జతీతి దిబ్బచక్ఖుపఞ్ఞా ఆలోకఫరణతా నామ. పచ్చవేక్ఖణఞాణం పచ్చవేక్ఖణానిమిత్తం నామ. వుత్తమ్పి చేతం ‘‘ద్వీసు ఝానేసు పఞ్ఞా పీతిఫరణతా, తీసు ఝానేసు పఞ్ఞా సుఖఫరణతా, పరచిత్తే ఞాణం చేతోఫరణతా, దిబ్బచక్ఖు ఆలోకఫరణతా, తమ్హా తమ్హా సమాధిమ్హా వుట్ఠితస్స పచ్చవేక్ఖణఞాణం పచ్చవేక్ఖణనిమిత్త’’న్తి (విభ. ౮౦౪).

ఇధ సమథవిపస్సనావిభాగం దస్సేతుం ‘‘యో చ పీతిఫరణో’’తిఆది వుత్తం. ఏత్థ చ పఞ్ఞాసీసేన దేసనా కతాతి పఞ్ఞావసేన సంవణ్ణనా కతా. పఞ్ఞా పీతిఫరణతాతిఆదీసు సమాధిసహగతా ఏవాతి తత్థ సమాధివసేన సమథో ఉద్ధటో. తస్మా పీతిసుఖచేతోఫరణతా విసేసతో సమాధివిప్ఫారవసేన ఇజ్ఝన్తీతి తా ‘‘సమథో’’తి వుత్తా. ఇతరాని ఞాణవిప్ఫారవసేనాతి తాని ‘‘విపస్సనా’’తి వుత్తాని.

౫౫. ఇదాని తం సమాధిం ఆరమ్మణవసేన విభజిత్వా దస్సేతుం ‘‘దస కసిణాయతనానీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ కసిణజ్ఝానసఙ్ఖాతాని కసిణాని చ తాని యోగినో సుఖవిసేసానం అధిట్ఠానభావతో, మనాయతనధమ్మాయతనభావతో చ ఆయతనాని చాతి కసిణాయతనాని. పథవీకసిణన్తి కతపరికమ్మం పథవీమణ్డలమ్పి, తత్థ పవత్తం ఉగ్గహపటిభాగనిమిత్తమ్పి, తస్మిం నిమిత్తే ఉప్పన్నజ్ఝానమ్పి వుచ్చతి. తేసు ఝానం ఇధాధిప్పేతం. ఆకాసకసిణన్తి కసిణుగ్ఘాటిమాకాసే పవత్తపఠమారుప్పజ్ఝానం. విఞ్ఞాణకసిణన్తి పఠమారుప్పవిఞ్ఞాణారమ్మణం దుతియారుప్పజ్ఝానం. పథవీకసిణాదికే సుద్ధసమథభావనావసేన పవత్తితే సన్ధాయ ‘‘ఇమాని అట్ఠ కసిణాని సమథో’’తి వుత్తం. సేసకసిణద్వయం విపస్సనాధిట్ఠానభావేన పవత్తం ‘‘విపస్సనా’’తి వుత్తం.

ఏవన్తి ఇమినా నయేన. సబ్బో అరియమగ్గోతి సమ్మాదిట్ఠిఆదిభావేన అభిన్నోపి అరియమగ్గో సతిపట్ఠానాదిపుబ్బభాగపటిపదాభేదేన అనేకభేదభిన్నో నిరవసేసో అరియమగ్గో. యేన యేన ఆకారేనాతి అనభిజ్ఝాదీసు, పచ్చుప్పన్నసుఖతాదీసు చ ఆకారేసు యేన యేన ఆకారేన వుత్తో. తేన తేనాతి తేసు తేసు ఆకారేసు యే యే సమథవసేన, యే చ యే చ విపస్సనావసేన యోజేతుం సమ్భవన్తి, తేన తేన ఆకారేన సమథవిపస్సనాహి అరియమగ్గో విచినిత్వా యోజేతబ్బో. తేతి సమథాధిట్ఠానవిపస్సనాధమ్మా. తీహి ధమ్మేహి సఙ్గహితాతి తీహి అనుపస్సనాధమ్మేహి సఙ్గహితా, గణనం గతాతి అత్థో. కతమేహి తీహీతి? ఆహ ‘‘అనిచ్చతాయ దుక్ఖతాయ అనత్తతాయా’’తి. అనిచ్చతాయ సహచరణతో విపస్సనా ‘‘అనిచ్చతా’’తి వుత్తా. ఏస నయో సేసేసుపి.

సో సమథవిపస్సనం భావయమానో తీణి విమోక్ఖముఖాని భావయతీతి సో అరియమగ్గాధిగమాయ యుత్తప్పయుత్తో యోగీ కాలేన సమథం సమాపజ్జనవసేన కాలేన విపస్సనం సమ్మసనవసేన వడ్ఢయమానో అనిమిత్తవిమోక్ఖముఖాదిసఙ్ఖాతా తిస్సో అనుపస్సనా బ్రూహేతి. తయో ఖన్ధే భావయతీతి తిస్సో అనుపస్సనా ఉపరూపరివిసేసం పాపేన్తో సీలక్ఖన్ధో సమాధిక్ఖన్ధో పఞ్ఞాక్ఖన్ధోతి ఏతే తయో ఖన్ధే వడ్ఢేతి. యస్మా పన తీహి ఖన్ధేహి అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో సఙ్గహితో, తస్మా ‘‘తయో ఖన్ధే భావయన్తో అరియం అట్ఠఙ్గికం మగ్గం భావయతీ’’తి వుత్తం.

ఇదాని యేసం పుగ్గలానం యత్థ సిక్ఖన్తానం విసేసతో నియ్యానముఖాని యేసఞ్చ కిలేసానం పటిపక్ఖభూతాని తీణి విమోక్ఖముఖాని, తేహి సద్ధిం తాని దస్సేతుం ‘‘రాగచరితో’’తిఆది వుత్తం. తత్థ అనిమిత్తేన విమోక్ఖముఖేనాతి అనిచ్చానుపస్సనాయ. సా హి నిచ్చనిమిత్తాదిసముగ్ఘాటనేన అనిమిత్తో, రాగాదీనం సముచ్ఛేదవిముత్తియా విమోక్ఖోతి లద్ధనామస్స అరియమగ్గస్స ముఖభావతో ద్వారభావతో ‘‘అనిమిత్తవిమోక్ఖముఖ’’న్తి వుచ్చతి. అధిచిత్తసిక్ఖాయాతి సమాధిస్మిం. సుఖవేదనీయం ఫస్సం అనుపగచ్ఛన్తోతి సుఖవేదనాయ హితం సుఖవేదనాకారణతో ఫస్సం తణ్హాయ అనుపగచ్ఛన్తో. సుఖం వేదనం పరిజానన్తోతి ‘‘అయం సుఖా వేదనా విపరిణామాదినా దుక్ఖా’’తి పరిజానన్తో, సవిసయం రాగం సమతిక్కన్తో. ‘‘రాగమలం పవాహేన్తో’’తిఆదినా తేహి పరియాయేహి రాగస్సేవ పహానమాహ. ‘‘దోసచరితో పుగ్గలో’’తిఆదీసుపి వుత్తనయానుసారేన అత్థో వేదితబ్బో.

పఞ్ఞాధికస్స సన్తతిసమూహకిచ్చారమ్మణాదిఘనవినిబ్భోగేన సఙ్ఖారేసు అత్తసుఞ్ఞతా పాకటా హోతీతి విసేసతో అనత్తానుపస్సనా పఞ్ఞాపధానాతి ఆహ – ‘‘సుఞ్ఞతవిమోక్ఖముఖం పఞ్ఞాక్ఖన్ధో’’తి. తథా సఙ్ఖారానం సరసపభఙ్గుతాయ ఇత్తరఖణత్తా ఉప్పన్నానం తత్థ తత్థేవ భిజ్జనం సమ్మా సమాహితస్సేవ పాకటం హోతీతి విసేసతో అనిచ్చానుపస్సనా సమాధిప్పధానాతి ఆహ – ‘‘అనిమిత్తవిమోక్ఖముఖం సమాధిక్ఖన్ధో’’తి. తథా సీలేసు పరిపూరకారినో ఖన్తిబహులస్స ఉప్పన్నం దుక్ఖం అరతిఞ్చ అభిభుయ్య విహరతో సఙ్ఖారానం దుక్ఖతా విభూతా హోతీతి దుక్ఖానుపస్సనా సీలప్పధానాతి ఆహ – ‘‘అప్పణిహితవిమోక్ఖముఖం సీలక్ఖన్ధో’’తి. ఇతి తీహి విమోక్ఖముఖేహి తిణ్ణం ఖన్ధానం సఙ్గహితత్తా వుత్తం – ‘‘సో తీణి విమోక్ఖముఖాని భావయన్తో తయో ఖన్ధే భావయతీ’’తి. యస్మా చ తీహి చ ఖన్ధేహి అరియస్స అట్ఠఙ్గికస్స మగ్గస్స సఙ్గహితత్తా తయో ఖన్ధే భావయన్తో ‘‘అరియం అట్ఠఙ్గికం మగ్గం భావయతీ’’తి వుత్తం. తస్మా తేహి తస్స సఙ్గహం దస్సేన్తో ‘‘యా చ సమ్మావాచా’’తిఆదిమాహ.

పున తిణ్ణం ఖన్ధానం సమథవిపస్సనాభావం దస్సేతుం ‘‘సీలక్ఖన్ధో’’తిఆది వుత్తం. తత్థ సీలక్ఖన్ధస్స ఖన్తిపధానత్తా, సమాధిస్స బహూపకారత్తా చ సమథపక్ఖభజనం దట్ఠబ్బం. భవఙ్గానీతి ఉపపత్తిభవస్స అఙ్గాని. ద్వే పదానీతి ద్వే పాదా. యేభుయ్యేన హి పఞ్చదస చరణధమ్మా సీలసమాధిసఙ్గహితాతి. భావితకాయోతి ఆభిసమాచారికసీలస్స పారిపూరియా భావితకాయో. ఆదిబ్రహ్మచరియకసీలస్స పారిపూరియా భావితసీలో. అథ వా భావితకాయోతి ఇన్ద్రియసంవరేన భావితపఞ్చద్వారకాయో. భావితసీలోతి అవసిట్ఠసీలవసేన భావితసీలో. సమ్మా కాయభావనాయ సతి అచ్చన్తం కాయదుచ్చరితప్పహానం అనవజ్జఞ్చ ఉట్ఠానం సమ్పజ్జతి. తథా అనుత్తరే సీలే సిజ్ఝమానే అనవసేసతో మిచ్ఛావాచాయ మిచ్ఛాజీవస్స చ పహానం సమ్పజ్జతి. చిత్తపఞ్ఞాసు చ భావితాసు సమ్మాసతిసమ్మాసమాధిసమ్మాదిట్ఠిసమ్మాసఙ్కప్పా భావనాపారిపూరిం గతా ఏవ హోన్తి తంసభావత్తా తదుభయకారణత్తా చాతి ఇమమత్థం దస్సేతి ‘‘కాయే భావియమానే’’తిఆదినా.

పఞ్చవిధం అధిగమం గచ్ఛతీతి అరియమగ్గాధిగమమేవ అవత్థావిసేసవసేన పఞ్చధా విభజిత్వా దస్సేతి. అరియమగ్గో హి ఖిప్పం సకిం ఏకచిత్తక్ఖణేనేవ చతూసు సచ్చేసు అత్తనా అధిగన్తబ్బం అధిగచ్ఛతీతి న తస్స లోకియసమాపత్తియా వియ వసిభావనాకిచ్చం అత్థీతి ఖిప్పాధిగమో చ హోతి. పజహితబ్బానం అచ్చన్తవిముత్తివసేన పజహనతో విముత్తాధిగమో చ. లోకియేహి మహన్తానం సీలక్ఖన్ధాదీనం అధిగమనభావతో మహాధిగమో చ. తేసంయేవ విపులఫలానం అధిగమనతో విపులాధిగమో చ. అత్తనా కత్తబ్బస్స కస్సచి అనవసేసతో అనవసేసాధిగమో చ హోతీతి. కే పనేతే అధిగమా? కేచి సమథానుభావేన, కేచి విపస్సనానుభావేనాతి ఇమం విభాగం దస్సేతుం ‘‘తత్థ సమథేనా’’తిఆది వుత్తం.

౫౬. ఇతి మహాథేరో ‘‘తస్మా రక్ఖితచిత్తస్సా’’తి గాథాయ వసేన అరహత్తఫలవిముత్తిముఖేన విచయహారసమ్పాతం నిద్దిసన్తో దేసనాకుసలతాయ అనేకేహి సుత్తప్పదేసేహి తస్సా పుబ్బభాగపటిపదాయ భావనావిసేసానం భావనానిసంసానఞ్చ విభజనవసేన నానప్పకారతో విచయహారం దస్సేత్వా ఇదాని దసన్నం తథాగతబలానమ్పి వసేన తం దస్సేతుం ‘‘తత్థ యో దేసయతీ’’తిఆదిమాహ. ఓవాదేన సావకే న విసంవాదయతీతి అత్తనో అనుసిట్ఠియా ధమ్మస్స సవనతో ‘‘సావకా’’తి లద్ధనామే వేనేయ్యే న విప్పలమ్భేతి న వఞ్చేతి, విసంవాదనహేతూనం పాపధమ్మానం అరియమగ్గేన బోధిమూలే ఏవ సుప్పహీనత్తా. తివిధన్తి తిప్పకారం, తీహి ఆకారేహీతి అత్థో. ఇదం కరోథాతి ఇమం సరణగమనం సీలాదిఞ్చ ఉపసమ్పజ్జ విహరథ. ఇమినా ఉపాయేన కరోథాతి అనేనపి విధినా సరణాని సోధేన్తా సీలాదీని పరిపూరేన్తా సమ్పాదేథ. ఇదం వో కురుమానానన్తి ఇదం సరణగమనం సీలాదిఞ్చ తుమ్హాకం అనుతిట్ఠన్తానం దిట్ఠధమ్మసమ్పరాయనిబ్బానానం వసేన హితాయ సుఖాయ చ భవిస్సతి, తాని సమ్పాదేథాతి అత్థో.

ఏవం ఓవదనాకారం దస్సేత్వా యం వుత్తం – ‘‘ఓవాదేన సావకే న విసంవాదయతీ’’తి, తం తథాగతబలేహి విభజిత్వా దస్సేతుం ‘‘సో తథా ఓవదితో’’తిఆదిమాహ. తత్థ తథాతి తేన పకారేన ‘‘ఇదం కరోథ, ఇమినా ఉపాయేన కరోథా’’తిఆదినా వుత్తప్పకారేన. ఓవదితోతి ధమ్మదేసనాయ సాసితో. అనుసిట్ఠోతి తస్సేవ వేవచనం. తథా కరోన్తోతి యథానుసిట్ఠం తథా కరోన్తో. తం భూమిన్తి యస్సా భూమియా అధిగమత్థాయ ఓవదితో, తం దస్సనభూమిఞ్చ భావనాభూమిఞ్చ. నేతం ఠానం విజ్జతీతి ఏతం కారణం న విజ్జతి. కారణఞ్హి తిట్ఠతి ఏత్థ ఫలం తదాయత్తవుత్తితాయాతి ‘‘ఠాన’’న్తి వుచ్చతి. దుతియవారే భూమిన్తి సీలక్ఖన్ధేన పత్తబ్బం సమ్పత్తిభవసఙ్ఖాతం భూమిం.

ఇదాని యస్మా భగవతో చతువేసారజ్జానిపి అవిపరీతసభావతాయ పఠమఫలఞాణస్స విసయవిసేసో హోతి, తస్మా తానిపి తస్స విసయభావేన దస్సేతుం ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధస్స తే సతో’’తిఆది వుత్తం. తత్థ సమ్మాసమ్బుద్ధస్స తే సతోతి అహం సమ్మాసమ్బుద్ధో, మయా సబ్బే ధమ్మా అభిసమ్బుద్ధాతి పటిజాననేన సమ్మాసమ్బుద్ధస్స తే సతో. ఇమే ధమ్మా అనభిసమ్బుద్ధాతి నేతం ఠానం విజ్జతీతి ‘‘ఇమే నామ తయా ధమ్మా అనభిసమ్బుద్ధా’’తి కోచి సహధమ్మేన సహేతునా సకారణేన వచనేన, సునక్ఖత్తో (దీ. ని. ౩.౧ ఆదయో; మ. ని. ౧.౧౪౬ ఆదయో) వియ విప్పలపన్తా పన అప్పమాణం. తస్మా సహధమ్మేన పటిచోదేస్సతీతి ఏతం కారణం న విజ్జతి. ఏస నయో సేసపదేసుపి. యస్స తే అత్థాయ ధమ్మో దేసితోతి రాగాదీసు యస్స యస్స పహానత్థాయ అసుభభావనాదిధమ్మో కథితో. తక్కరస్సాతి తథా పటిపన్నస్స. విసేసాధిగమన్తి అభిఞ్ఞాపటిసమ్భిదాదివిసేసాధిగమం.

అన్తరాయికాతి అన్తరాయకరణం అన్తరాయో, సో సీలం ఏతేసన్తి అన్తరాయికా. అన్తరాయే నియుత్తా, అన్తరాయం వా ఫలం అరహన్తి, అన్తరాయప్పయోజనాతి వా అన్తరాయికా. తే పన కమ్మకిలేసాదిభేదేన పఞ్చవిధా. అనియ్యానికాతి అరియమగ్గవజ్జా సబ్బే ధమ్మా.

దిట్ఠిసమ్పన్నోతి మగ్గదిట్ఠియా సమ్పన్నో సోతాపన్నో అరియసావకో. సుహతన్తి అతివధితం. ఇదమ్పి ఏకదేసకథనమేవ. మతకపేతాదిదానమ్పి సో న కరోతి ఏవ. పుథుజ్జనోతి పుథూనం కిలేసాభిసఙ్ఖారాదీనం జననాదీహి కారణేహి పుథుజ్జనో. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘పుథూనం జననాదీహి, కారణేహి పుథుజ్జనో;

పుథుజ్జనన్తోగధత్తా, పుథువాయం జనో ఇతీ’’తి. (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౭; మ. ని. అట్ఠ. ౧.౨; అ. ని. అట్ఠ. ౧.౧.౫౧; ధ. స. అట్ఠ. ౧౦౦౭; పటి. మ. అట్ఠ. ౨.౧.౧౩౦);

‘‘మాతర’’న్తిఆదీసు జనికా మాతా. జనకో చ పితా. మనుస్సభూతో ఖీణాసవో అరహాతి అధిప్పేతో. కిం పన అరియసావకో అఞ్ఞే జీవితా వోరోపేయ్యాతి? ఏతమ్పి అట్ఠానం. సచేపి భవన్తరగతం అరియసావకం అత్తనో అరియసావకభావం అజానన్తమ్పి కోచి ఏవం వదేయ్య ‘‘ఇదం కున్థకిపిల్లికం జీవితా వోరోపేత్వా సకలచక్కవాళగబ్భే చక్కవత్తిరజ్జం పటిపజ్జాహీ’’తి, నేవ సో నం జీవితా వోరోపేయ్య. అథాపి ఏవం వదేయ్యుం – ‘‘సచే ఇమం న ఘాతేస్ససి, సీసం తే ఛిన్దిస్సామా’’తి, సీసమేవస్స ఛిన్దేయ్యుం, నేవ సో తం ఘాతేయ్య. పుథుజ్జనభావస్స పన మహాసావజ్జభావదస్సనత్థం అరియభావస్స చ బలదీపనత్థం ఏవం వుత్తం. అయఞ్హేత్థ అధిప్పాయో – సావజ్జో వత పుథుజ్జనభావో. యత్ర హి నామ మాతుఘాకాదీనిపి ఆనన్తరియాని కరిస్సతి, మహాబలోవ చ అరియభావో, యో ఏతాని కమ్మాని న కరోతీతి.

సఙ్ఘం భిన్దేయ్యాతి సమానసంవాసకం సమానసీమాయం ఠితం పఞ్చహి కారణేహి సఙ్ఘం భిన్దేయ్య. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘పఞ్చహుపాలి, ఆకారేహి సఙ్ఘో భిజ్జతి కమ్మేన ఉద్దేసేన వోహరన్తో అనుస్సావనేన సలాకగ్గాహేనా’’తి (పరి. ౪౫౮).

తత్థ కమ్మేనాతి అపలోకనాదీసు చతూసు కమ్మేసు అఞ్ఞతరకమ్మేన. ఉద్దేసేనాతి పఞ్చసు పాతిమోక్ఖుద్దేసేసు అఞ్ఞతరేన ఉద్దేసేన. వోహరన్తోతి కథయన్తో, తాహి తాహి ఉపపత్తీహి ‘‘అధమ్మం ధమ్మో’’తిఆదీని అట్ఠారసభేదకరవత్థూని దీపయన్తో. అనుస్సావనేనాతి ‘‘నను తుమ్హే జానాథ మయ్హం ఉచ్చకులా పబ్బజితభావం బహుస్సుతభావఞ్చ, మాదిసో నామ ఉద్ధమ్మం ఉబ్బినయం సత్థుసాసనం గాహేయ్యాతి కిం తుమ్హాకం చిత్తమ్పి ఉప్పాదేతుం యుత్తం, కిమహం అపాయతో న భాయామీ’’తిఆదినా నయేన కణ్ణమూలే వచీభేదం కత్వా అనుస్సావనేన. సలాకగ్గాహేనాతి ఏవం అనుస్సావేత్వా తేసం చిత్తం ఉపత్థమ్భేత్వా అనివత్తిధమ్మం కత్వా ‘‘గణ్హథ ఇమం సలాక’’న్తి సలాకగ్గాహేన.

ఏత్థ చ కమ్మమేవ ఉద్దేసో వా పమాణం, వోహారానుస్సావనసలాకగ్గాహాపనం పన పుబ్బభాగో. అట్ఠారసవత్థుదీపనవసేన హి వోహరన్తేన తత్థ రుచిజననత్థం అనుస్సావేత్వా సలాకాయ గాహితాయపి అభిన్నో ఏవ హోతి సఙ్ఘో. యదా పన ఏవం చత్తారో వా అతిరేకా వా సలాకం గాహేత్వా ఆవేణికం కమ్మం వా ఉద్దేసం వా కరోన్తి, తదా సఙ్ఘో భిన్నో నామ హోతి. ఏవం దిట్ఠిసమ్పన్నో పుగ్గలో సఙ్ఘం భిన్దేయ్య సఙ్ఘరాజిం వా జనేయ్యాతి నేతం ఠానం విజ్జతీతి.

దుట్ఠచిత్తోతి వధకచిత్తేన పదుట్ఠచిత్తో. లోహితం ఉప్పాదేయ్యాతి జీవమానకసరీరే ఖుద్దకమక్ఖికాయ పివనమత్తమ్పి లోహితం ఉప్పాదేయ్య. ఏత్తావతా హి మాతుఘాతాదీని పఞ్చానన్తరియకమ్మాని దస్సితాని హోన్తి. యాని పుథుజ్జనో కరోతి, న అరియసావకో. దుట్ఠచిత్తోతి వినాసచిత్తేన పదుట్ఠచిత్తో. థూపన్తి చేతియం. భిన్దేయ్యాతి నాసేయ్య.

అఞ్ఞం సత్థారన్తి ‘‘అయం మే సత్థా సత్థు కిచ్చం కాతుం సమత్థో’’తి భవన్తరేపి అఞ్ఞం తిత్థకరం. అపదిసేయ్యాతి ‘‘అయం మే సత్థా’’తి ఏవం గణ్హేయ్యాతి నేతం ఠానం విజ్జతి. ఇతో బహిద్ధా అఞ్ఞం దక్ఖిణేయ్యం పరియేసేయ్యాతి సాసనతో బహిద్ధా అఞ్ఞం బాహిరకం సమణం వా బ్రాహ్మణం వా ‘‘అయం దక్ఖిణారహో, ఇమస్మిం కతా కారా మహప్ఫలా భవిస్సన్తీ’’తి అధిప్పాయేన తస్మిం పటిపజ్జేయ్యాతి అత్థో. కుతూహలమఙ్గలేన సుద్ధిం పచ్చేయ్యాతి ‘‘ఇమినా ఇదం భవిస్సతీ’’తి ఏవం పవత్తత్తా కుతూహలసఙ్ఖాతేన దిట్ఠసుతముతమఙ్గలేన అత్తనో సుద్ధిం వోదానం సద్దహేయ్య.

౫౭. ఇత్థీ రాజా చక్కవత్తీ సియాతి నేతం ఠానం విజ్జతీతి యస్మా ఇత్థియా కోసోహితవత్థగుయ్హాదీనం అభావేన లక్ఖణాని న పరిపూరన్తి, ఇత్థిరతనాభావేన చ సత్తరతనసమఙ్గితా న సమ్పజ్జతి. సబ్బమనుస్సానమ్పి చ న అధికో అత్తభావో హోతి, తస్మా ‘‘ఇత్థీ…పే… విజ్జతీ’’తి వుత్తం. యస్మా సక్కత్తాదీని తీణి ఠానాని ఉత్తమాని, ఇత్థిలిఙ్గఞ్చ హీనం, తస్మా తస్సా సక్కత్తాదీనిపి పటిసిద్ధానీతి. నను చ యథా ఇత్థిలిఙ్గం, ఏవం పురిసలిఙ్గమ్పి బ్రహ్మలోకే నత్థి, తస్మా పురిసో మహాబ్రహ్మా సియాతి న వత్తబ్బన్తి? నో న వత్తబ్బం. కస్మా? ఇధ పురిసస్స తత్థ నిబ్బత్తనతో. ఇత్థియో హి ఇధ ఝానం భావేత్వా కాలం కత్వా బ్రహ్మపారిసజ్జానం సహబ్యతం ఉపపజ్జన్తి, న మహాబ్రహ్మానం. పురిసో పన కత్థచి న ఉప్పజ్జతీతి న వత్తబ్బో. సమానేపి తత్థ ఉభయలిఙ్గాభావే పురిససణ్ఠానావ తత్థ బ్రహ్మానో, న ఇత్థిసణ్ఠానా, తస్మా సువుత్తమేతం. ఇత్థీ తథాగతోతి ఏత్థ తిట్ఠతు తావ సబ్బఞ్ఞుగుణే నిబ్బత్తేత్వా లోకానం తారణసమత్థో బుద్ధభావో, పణిధానమత్తమ్పి ఇత్థియా న సమ్పజ్జతి.

‘‘మనుస్సత్తం లిఙ్గసమ్పత్తి, హేతు సత్థారదస్సనం;

పబ్బజ్జా గుణసమ్పత్తి, అధికారో చ ఛన్దతా;

అట్ఠధమ్మసమోధానా, అభినీహారో సమిజ్ఝతీ’’తి. (బు. వం. ౨.౫౯) –

ఇమాని హి పణిధానసమ్పత్తికారణాని. ఇతి పణిధానమత్తమ్పి సమ్పాదేతుం అసమత్థాయ ఇత్థియా కుతో బుద్ధభావోతి ‘‘ఇత్థీ తథాగతో అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో సియాతి నేతం ఠానం విజ్జతీ’’తి వుత్తం. సబ్బాకారపరిపూరో పుఞ్ఞుస్సయో సబ్బాకారపరిపూరమేవ అత్తభావం నిబ్బత్తేతీతి పురిసోవ అరహం హోతి సమ్మాసమ్బుద్ధో.

ఏకిస్సా లోకధాతుయాతి దససహస్సిలోకధాతుయా, యా జాతిఖేత్తన్తి వుచ్చతి. సా హి తథాగతస్స గబ్భోక్కన్తికాలాదీసు కమ్పతి. ఆణాఖేత్తం పన కోటిసతసహస్సచక్కవాళం. యా ఏకతో సంవట్టతి చ వివట్టతి చ, యత్థ చ ఆటానాటియపరిత్తాదీనం (దీ. ని. ౩.౨౭౭ ఆదయో) ఆణా పవత్తతి. విసయఖేత్తస్స పరిమాణం నత్థి. బుద్ధానఞ్హి ‘‘యావతకం ఞాణం తావతకం నేయ్యం, యావతకం నేయ్యం తావతకం ఞాణం, నేయ్యపరియన్తికం ఞాణం, ఞాణపరియన్తికం నేయ్య’’న్తి (మహాని. ౬౯; చూళని. మోఘరాజమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౮౫; పటి. మ. ౩.౫) వచనతో అవిసయో నామ నత్థి. ఇతి ఇమేసు తీసు ఖేత్తేసు తిస్సో సఙ్గీతియో ఆరుళ్హే తేపిటకే బుద్ధవచనే ‘‘ఠపేత్వా ఇమం చక్కవాళం అఞ్ఞస్మిం చక్కవాళే బుద్ధా ఉప్పజ్జన్తీ’’తి సుత్తం నత్థి, న ఉప్పజ్జన్తీతి పన అత్థి.

అపుబ్బం అచరిమన్తి అపురే అపచ్ఛా ఏకతో న ఉప్పజ్జన్తి, పురే వా పచ్ఛా వా ఉప్పజ్జన్తీతి వుత్తం హోతి. తత్థ గబ్భోక్కన్తితో పుబ్బే పురేతి వేదితబ్బం. తతో పట్ఠాయ హి దససహస్సిచక్కవాళకమ్పనేన ఖేత్తపరిగ్గహో కతో నామ హోతి, అఞ్ఞస్స బుద్ధస్స ఉప్పత్తి నత్థి. ధాతుపరినిబ్బానతో పరం పన పచ్ఛా, తతో హేట్ఠాపి అఞ్ఞస్స బుద్ధస్స ఉప్పత్తి నత్థి, ఉద్ధం న వారితా.

కస్మా పన అపుబ్బం అచరిమం న ఉప్పజ్జన్తీతి? అనచ్ఛరియత్తా. అచ్ఛరియమనుస్సా హి బుద్ధా భగవన్తో. యథాహ – ‘‘ఏకపుగ్గలో, భిక్ఖవే, లోకే ఉప్పజ్జమానో ఉప్పజ్జతి అచ్ఛరియమనుస్సో’’తిఆది (అ. ని. ౧.౧౭౧). యది చ అనేకే బుద్ధా ఏకతో ఉప్పజ్జేయ్యుం, అనచ్ఛరియా భవేయ్యుం. దేసనాయ చ విసేసాభావతో. యఞ్హి సతిపట్ఠానాదిభేదం ధమ్మం ఏకో దేసేతి, అఞ్ఞేనపి సో ఏవ దేసేతబ్బో సియా, వివాదభావతో చ. బహూసు హి బుద్ధేసు ఏకతో ఉప్పన్నేసు బహూనం ఆచరియానం అన్తేవాసికా వియ ‘‘అమ్హాకం బుద్ధో పాసాదికో’’తిఆదినా తేసం సావకా వివదేయ్యుం. కిం వా ఏతేన కారణగవేసనేన, ధమ్మతావేసా యం ఏకిస్సా లోకధాతుయా ద్వే తథాగతా ఏకతో న ఉప్పజ్జన్తీతి (మి. ప. ౫.౧.౧).

యథా నిమ్బబీజకోసాతకిబీజాదీని మధురం ఫలం న నిబ్బత్తేన్తి, అసాతం అమధురమేవ ఫలం నిబ్బత్తేన్తి, ఏవం కాయదుచ్చరితాదీని మధురవిపాకం న నిబ్బత్తేన్తి అమధురమేవ నిబ్బత్తేన్తి. యథా చ ఉచ్ఛుబీజసాలిబీజాదీని మధురం సాదురసమేవ ఫలం నిబ్బత్తేన్తి న అసాతం కటుకం. ఏవం కాయసుచరితాదీని మధురమేవ విపాకం నిబ్బత్తేన్తి న అమధురం. వుత్తమ్పి చేతం –

‘‘యాదిసం వపతే బీజం, తాదిసం హరతే ఫలం;

కల్యాణకారీ కల్యాణం, పాపకారీ చ పాపక’’న్తి. (సం. ని. ౧.౨౫౬; నేత్తి. ౧౨౨);

తస్మా ‘‘తిణ్ణం దుచ్చరితాన’’న్తిఆది వుత్తం.

అఞ్ఞతరో సమణో వా బ్రాహ్మణో వాతి యో కోచి పబ్బజ్జామత్తేన సమణో వా జాతిమత్తేన బ్రాహ్మణో వా. పాపిచ్ఛో సమ్భావనాధిప్పాయేన విమ్హాపనతో కుహకో. పచ్చయసన్నిస్సితాయ పయుత్తవాచాయ వసేన లపకో. పచ్చయనిబ్బత్తకనిమిత్తావచరతో నేమిత్తకో. కుహనలపననేమిత్తకత్తం పుబ్బఙ్గమం కత్వాతి కుహనాదిభావమేవ పురక్ఖత్వా సన్తిన్ద్రియో సన్తమానసో వియ చరన్తో. పఞ్చ నీవరణేతి కామచ్ఛన్దాదికే పఞ్చ నీవరణే. అప్పహాయ అసముచ్ఛిన్దిత్వా, చేతసో ఉపక్కిలేసేతి నీవరణే. నీవరణా హి చిత్తం ఉపక్కిలేసేన్తి కిలిట్ఠం కరోన్తి విబాధేన్తి ఉపతాపేన్తి చ. తస్మా ‘‘చేతసో ఉపక్కిలేసా’’తి వుచ్చన్తి. పఞ్ఞాయ దుబ్బలీకరణేతి నీవరణే. నీవరణా హి ఉప్పజ్జమానా అనుప్పన్నాయ పఞ్ఞాయ ఉప్పజ్జితుం న దేన్తి. తస్మా ‘‘పఞ్ఞాయ దుబ్బలీకరణా’’తి వుచ్చన్తి. అనుపట్ఠితస్సతీతి చతూసు సతిపట్ఠానేసు న ఉపట్ఠితస్సతి. అభావయిత్వాతి అవడ్ఢయిత్వా. అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిన్తి అరహత్తపదట్ఠానం సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం.

పచ్ఛిమవారే అఞ్ఞతరో సమణో వా బ్రాహ్మణో వాతి సబ్బఞ్ఞుబోధిసత్తం సన్ధాయ వదతి. తత్థ సబ్బదోసాపగతోతి సబ్బేహి పారమితాపటిపక్ఖభూతేహి దోసేహి అపగతో. ఏతేన పరిపూరితపారమిభావం దస్సేతి. సతిపట్ఠానాని విపస్సనా, బోజ్ఝఙ్గో మగ్గో, అనుత్తరా సమ్మాసమ్బోధి అరహత్తం. సతిపట్ఠానాని వా విపస్సనా, బోజ్ఝఙ్గా మిస్సకా, సమ్మాసమ్బోధి అరహత్తమేవ. సేసం అనన్తరవారే వుత్తపటిపక్ఖతో వేదితబ్బం. యం ఏత్థ ఞాణన్తి యం ఏతస్మిం యథావుత్తే ఠానే చ ఠానం, అట్ఠానే చ అట్ఠానన్తి పవత్తం ఞాణం. హేతుసోతి తస్స ఠానస్స అట్ఠానస్స చ హేతుతో. ఠానసోతి తఙ్ఖణే ఏవ ఆవజ్జనసమనన్తరం. అనోధిసోతి ఓధిఅభావేన, కిఞ్చి అనవసేసేత్వాతి అత్థో.

ఇతి ఠానాట్ఠానగతాతిఆదీసు ఏవం ఠానాట్ఠానభావం గతా. సబ్బేతి ఖయవయవిరజ్జననిరుజ్ఝనసభావా సఙ్ఖతధమ్మా, తే ఏవ చ సత్తపఞ్ఞత్తియా ఉపాదానభూతా కేచి సగ్గూపగా యే ధమ్మచారినో, కేచి అపాయూపగా యే అధమ్మచారినో, కేచి నిబ్బానూపగా యే కమ్మక్ఖయకరం అరియమగ్గం పటిపన్నా.

౫౮. ఇదాని యథావుత్తమత్థం వివరన్తో ‘‘సబ్బే సత్తా మరిస్సన్తీ’’తి గాథాద్వయమాహ. తస్స అత్థం ‘‘సబ్బే సత్తాతి అరియా చ అనరియా చా’’తిఆదినా సయమేవ నిద్దిసతి. తత్థ జీవితపరియన్తో మరణపరియన్తోతి జీవితస్స పరియన్తో నామ మరణసఙ్ఖాతో అన్తో. యథాకమ్మం గమిస్సన్తీతి ఏత్థ యదేతం సత్తానం యథాకమ్మం గమనం, అయం కమ్మస్సకతాతి అత్థో. కమ్మానం ఫలదస్సావితా చ అవిప్పవాసో చాతి ‘‘పుఞ్ఞపాపఫలూపగా’’తి ఇమినా వచనేన కమ్మానం ఫలస్స పచ్చక్ఖకారితా, కతూపచితానం కమ్మానం అత్తనో ఫలస్స అప్పదానాభావో చ దస్సితోతి అత్థో.

కమ్మమేవ కమ్మన్తం, పాపం కమ్మన్తం ఏతేసన్తి పాపకమ్మన్తా, తస్స అత్థం దస్సేతుం ‘‘అపుఞ్ఞసఙ్ఖారా’’తి వుత్తం. అపుఞ్ఞో సఙ్ఖారో ఏతేసన్తి అపుఞ్ఞసఙ్ఖారా. పాపకమ్మన్తాతి వా నిస్సక్కవచనం, పాపకమ్మన్తహేతూతి అత్థో. తథా పుఞ్ఞసఙ్ఖారాతిఆదీసుపి. పున ‘‘నిరయం పాపకమ్మన్తా’’తిఆదినా అన్తద్వయేన సద్ధిం మజ్ఝిమపటిపదం దస్సేతి. తథా ‘‘అయం సంకిలేసో’’తిఆదినా వట్టవివట్టవసేన ఆదీనవస్సాదనిస్సరణవసేన హేతుఫలవసేన చ గాథాయం తయో అత్థవికప్పా దస్సితా. పున ‘‘నిరయం పాపకమ్మన్తాతి అయం సంకిలేసో’’తిఆదినా వోదానవసేన గాథాయ అత్థం దస్సేతి.

౫౯. తేన తేనాతి తేన తేన అజ్ఝోసితవత్థునా రూపభవఅరూపభవాదినా. ఛత్తింసాతి కామతణ్హా తావ రూపాదివిసయభేదేన ఛ, తథా భవతణ్హా విభవతణ్హా చాతి అట్ఠారస. తా ఏవ అజ్ఝత్తికేసు రూపాదీసు అట్ఠారస, బాహిరేసు రూపాదీసు అట్ఠారసాతి ఏవం ఛత్తింస. యేన యేనాతి ‘‘సుభం సుఖ’’న్తిఆదినా.

వోదానం తివిధం ఖన్ధత్తయవసేనాతి తం దస్సేతుం ‘‘తణ్హాసంకిలేసో’’తిఆది వుత్తం. పున ‘‘సబ్బే సత్తా మరిస్సన్తీ’’తిఆది పటిపదావిభాగేన గాథానమత్థం దస్సేతుం వుత్తం. తత్థ తత్థ గామినీతి తత్థ తత్థేవ నిబ్బానే గామినీ, నిబ్బానస్స గమనసీలాతి అత్థో.

పున తత్థతత్థగామినీసబ్బత్థగామినీనం పటిపదానం విభాగం దస్సేతుం ‘‘తయో రాసీ’’తిఆది వుత్తం. యన్తి యం నిరయాది. తం తం ఠానం యథారహం గమేతీతి సబ్బత్థగామినీ. పటిపదాసఙ్ఖాతే అపుఞ్ఞకమ్మే పుఞ్ఞకమ్మే చ కమ్మక్ఖయకరణకమ్మే చ విభాగసో భగవతో పవత్తనఞాణం. ఇదం సబ్బత్థగామినీ పటిపదాఞాణం నామ తథాగతబలం. ఇమినా హి ఞాణేన భగవా సబ్బమ్పి పటిపదం యథాభూతం పజానాతి.

కథం? సకలగామవాసికేసుపి ఏకం సూకరం వా మిగం వా మారేన్తేసు సబ్బేసం చేతనా పరస్స జీవితిన్ద్రియారమ్మణావ హోతి, తం పన కమ్మం తేసం ఆయూహనక్ఖణేయేవ నానా హోతి. తేసు హి ఏకో ఆదరేన కరోతి, ఏకో ‘‘త్వమ్పి కరోహీ’’తి పరేహి నిప్పీళితో కరోతి, ఏకో సమానచ్ఛన్దో వియ హుత్వా అప్పటిబాహమానో విచరతి. తేసు ఏకో తేనేవ కమ్మేన నిరయే నిబ్బత్తతి, ఏకో తిరచ్ఛానయోనియం, ఏకో పేత్తివిసయే, తం తథాగతో ఆయూహనక్ఖణే ఏవ ‘‘ఇమినా నీహారేన ఆయూహితత్తా ఏస నిరయే నిబ్బత్తిస్సతి, ఏస తిరచ్ఛానయోనియం, ఏస పేత్తివిసయే’’తి జానాతి. నిరయే నిబ్బత్తనకమ్పి ‘‘ఏస అట్ఠసు మహానిరయేసు నిబ్బత్తిస్సతి, ఏస సోళససు ఉస్సదేసూ’’తి జానాతి. తిరచ్ఛానయోనియం నిబ్బత్తనకమ్పి ‘‘ఏస అపాదకో భవిస్సతి, ఏస ద్విపాదకో, ఏస చతుప్పాదకో, ఏస బహుప్పాదకో’’తి జానాతి. పేత్తివిసయే నిబ్బత్తనకమ్పి ‘‘ఏస నిజ్ఝామతణ్హికో భవిస్సతి, ఏస ఖుప్పిపాసికో, ఏస పరదత్తూపజీవీ’’తి జానాతి.

‘‘తేసు చ కమ్మేసు ఇదం కమ్మం పటిసన్ధిం ఆకడ్ఢిస్సతి, ఇదం నాకడ్ఢిస్సతి దుబ్బలం దిన్నాయ పటిసన్ధియా ఉపధివేపక్కమత్తం భవిస్సతీ’’తి జానాతి. తథా సకలగామవాసికేసు ఏకతో దానం దదమానేసు సబ్బేసమ్పి చేతనా దేయ్యధమ్మారమ్మణావ హోతి, తం పన కమ్మం తేసం ఆయూహనక్ఖణే ఏవ నానం హోతి. తేసు హి కేచి దేవలోకే నిబ్బత్తన్తి, కేచి మనుస్సలోకే, తం తథాగతో ఆయూహనక్ఖణే ఏవ ‘‘ఇమినా నీహారేన ఆయూహితత్తా ఏస మనుస్సలోకే నిబ్బత్తిస్సతి, ఏస దేవలోకే’’తి జానాతి. తత్థపి ‘‘ఏస పరనిమ్మితవసవత్తీసు నిబ్బత్తిస్సతి, ఏస భుమ్మదేవేసు నిబ్బత్తిస్సతి, ఏస జేట్ఠకదేవరాజా హుత్వా, ఏస తస్స దుతియం తతియం వా ఠానన్తరం కరోన్తో పరిచారకో హుత్వా నిబ్బత్తిస్సతీ’’తి జానాతి.

‘‘తేసు చ కమ్మేసు ఇదం పటిసన్ధిం ఆకడ్ఢితుం సక్ఖిస్సతి, ఇదం న సక్ఖిస్సతి దుబ్బలం దిన్నాయ పటిసన్ధియా ఉపధివేపక్కమత్తం భవిస్సతీ’’తి జానాతి. తథా ‘‘విపస్సనం పట్ఠపేన్తేసు చ ఏస ఇమినా నీహారేన విపస్సనాయ ఆరద్ధత్తా అరహా భవిస్సతి, ఏస అనాగామీ, ఏస సకదాగామీ, ఏస సోతాపన్నో, ఏకబీజీ కోలంకోలో సత్తక్ఖత్తుపరమో, ఏస మగ్గం పత్తుం న సక్ఖిస్సతి లక్ఖణారమ్మణికవిపస్సనాయమేవ ఠస్సతి, ఏస పచ్చయపరిగ్గహే, ఏస నామరూపపరిగ్గహే, అరూపపరిగ్గహే చ ఠస్సతి, ఏస మహాభూతమత్తమేవ వవత్థపేస్సతి, ఏస కిఞ్చి సల్లక్ఖేతుం న సక్ఖిస్సతీ’’తి జానాతి. ‘‘కసిణపరికమ్మం కరోన్తేసుపి ఏస పరికమ్మమత్తే ఏవ ఠస్సతి, ఏస నిమిత్తం ఉప్పాదేతుం సక్ఖిస్సతి, న అప్పనం. ఏస అప్పనమ్పి ఉప్పాదేస్సతి, ఏస ఝానం అధిగమిస్సతి, న ఉపరివిసేసం. ఏస ఉపరివిసేసమ్పి అధిగమిస్సతీ’’తి జానాతి.

అనేకధాతూతి అనేకా చక్ఖాదయో పథవాదయో చ ధాతుయో ఏతస్సాతి అనేకధాతు, బహుధాతూతి అత్థో. లోకోతి ఖన్ధాయతనాదిలోకో. చక్ఖుధాతూతిఆది యాహి ధాతూహి ‘‘అనేకధాతూ’’తి లోకో వుత్తో, తాసం సరూపతో దస్సనం. తత్థ సభావట్ఠేన నిస్సత్తట్ఠేన చ ధాతు. చక్ఖు ఏవ ధాతు చక్ఖుధాతు. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. కామధాతూతి ఏత్థ ద్వే కామా కిలేసకామో చ వత్థుకామో చ. కిలేసకామపక్ఖే కామపటిసంయుత్తో ధాతు కామధాతు, కామవితక్కస్సేతం నామం. వత్థుకామపక్ఖే పన కామావచరధమ్మా కామో ఉత్తరపదలోపేన, కామో చ సో ధాతు చాతి కామధాతు. బ్యాపాదపటిసంయుత్తో ధాతు బ్యాపాదధాతు, బ్యాపాదవితక్కస్సేతం నామం. బ్యాపాదోవ ధాతు బ్యాపాదధాతు, దసఆఘాతవత్థువిసయస్స పటిఘస్సేతం నామం. విహింసాపటిసంయుత్తో ధాతు విహింసాధాతు, విహింసావితక్కో. విహింసా ఏవ వా ధాతు విహింసాధాతు, పరసత్తవిహేసనస్సేతం నామం. నేక్ఖమ్మఅబ్యాపాదఅవిహింసాధాతుయో నేక్ఖమ్మవితక్కాదయో సబ్బకుసలధమ్మా మేత్తాకరుణా చాతి వేదితబ్బం. రూపధాతూతి రూపభవో, సబ్బే వా రూపధమ్మా. అరూపధాతూతి అరూపభవో, అరూపధమ్మా వా. నిరోధధాతూతి నిరోధతణ్హా. సఙ్ఖారధాతూతి సబ్బే సఙ్ఖతధమ్మా. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యం.

అఞ్ఞమఞ్ఞవిలక్ఖణత్తా నానప్పకారా ధాతుయో ఏతస్మిన్తి నానాధాతు, లోకో. తేనేవాహ – ‘‘అఞ్ఞా చక్ఖుధాతు యావ అఞ్ఞా నిబ్బానధాతూ’’తి, యథా చ ఇదం ఞాణం చక్ఖుధాతుఆదిభేదేన ఉపాదిన్నకసఙ్ఖారలోకస్స వసేన అనేకధాతునానాధాతులోకం పజానాతి, ఏవం అనుపాదిన్నకసఙ్ఖారలోకస్సపి వసేన తం పజానాతి. పచ్చేకబుద్ధా హి ద్వే చ అగ్గసావకా ఉపాదిన్నకసఙ్ఖారలోకస్సేవ నానత్తం జానన్తి, తమ్పి ఏకదేసేనేవ, న నిప్పదేసతో. అనుపాదిన్నకసఙ్ఖారలోకస్స పన నానత్తం న జానన్తి. భగవా పన ‘‘ఇమాయ నామ ధాతుయా ఉస్సన్నాయ ఇమస్స రుక్ఖస్స ఖన్ధో సేతో హోతి, ఇమస్స కాళో, ఇమస్స మట్ఠో, ఇమస్స ఫరుసో, ఇమస్స బహలో, ఇమస్స తనుత్తచో. ఇమాయ నామ ధాతుయా ఉస్సన్నాయ ఇమస్స రుక్ఖస్స పత్తం వణ్ణసణ్ఠానాదివసేన ఏవరూపం నామ హోతి, ఇమాయ నామ ధాతుయా ఉస్సన్నత్తా ఇమస్స రుక్ఖస్స పుప్ఫం నీలం హోతి పీతకం లోహితకం ఓదాతం సుగన్ధం దుగ్గన్ధం, ఇమాయ నామ ధాతుయా ఉస్సన్నాయ ఫలం ఖుద్దకం మహన్తం దీఘం వట్టం సుసణ్ఠానం దుస్సణ్ఠానం మట్ఠం ఫరుసం సుగన్ధం దుగ్గన్ధం తిత్తం మధురం కటుకం అమ్బిలం కసావం హోతి, ఇమాయ నామ ధాతుయా ఉస్సన్నాయ ఇమస్స రుక్ఖస్స కణ్టకో తిఖిణో హోతి, అతిఖిణో ఉజుకో కుటిలో కణ్హో నీలో ఓదాతో హోతీ’’తి ఏవం అనుపాదిన్నసఙ్ఖారలోకస్సాపి వసేన అనేకధాతునానాధాతుభావం జానాతి. సబ్బఞ్ఞుబుద్ధానం ఏవ హి ఏతం బలం, న అఞ్ఞేసం.

౬౦. యం యదేవ ధాతున్తి యం కిఞ్చి హీనాదిసభావం. యస్మా అధిముత్తి నామ అజ్ఝాసయధాతు, తస్మా అధిముచ్చనం అజ్ఝాసయస్స హీనాదిసభావేన పవత్తనం. తం పన తస్స తం తం అధిట్ఠహనం అభినివిసనఞ్చ హోతీతి ఆహ – ‘‘అధిముచ్చన్తి, తం తదేవ అధిట్ఠహన్తి అభినివిసన్తీ’’తి. అధిముచ్చనస్స విసయం విభాగేన దస్సేతుం ‘‘కేచి రూపాధిముత్తా’’తిఆది వుత్తం. తం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ. నానాధిముత్తికతాఞాణన్తి హీనాదివసేన నానాధిముత్తికతాయ ఞాణం.

తే యథాధిముత్తా చ భవన్తీతి తే హీనాధిముత్తికా పణీతాధిముత్తికా సత్తా యథా యథా అధిముత్తా హోన్తి. తం తం కమ్మసమాదానం సమాదియన్తీతి అధిముత్తిఅనురూపం తం తం అత్తనా సమాదియితబ్బం కత్తబ్బం కమ్మం కరోన్తి, తాని కమ్మసమాదానాని సముట్ఠానవసేన విభజన్తో ‘‘తే ఛబ్బిధం కమ్మ’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ కేచి లోభవసేన కమ్మం సమాదియన్తీతి సమ్బన్ధితబ్బం. ఏస నయో సేసేసుపి. తం విభజ్జమానన్తి తం సముట్ఠానవసేన ఛబ్బిధం పున పవత్తినివత్తివసేన విభజ్జమానం దువిధం.

యం లోభవసేన దోసవసేన మోహవసేన చ కమ్మం కరోతీతి దసఅకుసలకమ్మపథకమ్మం సన్ధాయ వదతి. తఞ్హి సంకిలిట్ఠతాయ కాళకన్తి కణ్హం. అపాయేసు నిబ్బత్తాపనతో కాళకవిపాకన్తి కణ్హవిపాకం. యం సద్ధావసేన కమ్మం కరోతీతి దసకుసలకమ్మపథకమ్మం. తఞ్హి అసంకిలిట్ఠత్తా పణ్డరన్తి సుక్కం. సగ్గే నిబ్బత్తాపనతో పణ్డరవిపాకత్తా సుక్కవిపాకం. యం లోభవసేన దోసవసేన మోహవసేన సద్ధావసేన చ కమ్మం కరోతి, ఇదం కణ్హసుక్కన్తి వోమిస్సకకమ్మం. కణ్హసుక్కవిపాకన్తి సుఖదుక్ఖవిపాకం. మిస్సకకమ్మఞ్హి కత్వా అకుసలవలేన తిరచ్ఛానయోనియం మఙ్గలహత్థిభావం ఉపపన్నో కుసలేన పవత్తే సుఖం అనుభవతి, కుసలేన రాజకులే నిబ్బత్తోపి అకుసలేన దుక్ఖం వేదయతి. యం వీరియవసేన పఞ్ఞావసేన చ కమ్మం కరోతి, ఇదం కమ్మం అకణ్హం అసుక్కం అకణ్హఅసుక్కవిపాకన్తి కమ్మక్ఖయకరా చతుమగ్గచేతనా. తఞ్హి యది కణ్హం భవేయ్య, కణ్హవిపాకం దదేయ్య. యది సుక్కం భవేయ్య, సుక్కఉపపత్తిపరియాపన్నం విపాకం దదేయ్య. ఉభయవిపాకస్స పన అప్పదానతో అకణ్హఅసుక్కవిపాకన్తి అయమేత్థ అత్థో.

కమ్మసమాదానే పఠమం అచేలకపటిపదా కామేసు పాతబ్యతా, దుతియం తిబ్బకిలేసస్స అస్సుముఖస్సాపి రుదతో పరిసుద్ధబ్రహ్మచరియచరణం, తతియం కామేసు అపాతబ్యతా అచేలకపటిపదా, చతుత్థం పచ్చయే అలభమానస్సాపి ఝానవిపస్సనాసుఖసమఙ్గినో సాసనబ్రహ్మచరియచరణం. యం ఏవం జాతియం కమ్మసమాదానన్తి యం అఞ్ఞమ్పి ఏవంపకారం కమ్మం. ఇమినా పుగ్గలేనాతిఆది తస్మిం కమ్మవిపాకే భగవతో ఞాణస్స పవత్తనాకారదస్సనం. తత్థ ఉపచితన్తి యథా కతం కమ్మం ఫలదానసమత్థం హోతి, తథా కతం ఉపచితం. అవిపక్కన్తి న విపక్కవిపాకం. విపాకాయ పచ్చుపట్ఠితన్తి విపాకదానాయ కతోకాసం. న చ భబ్బో అభినిబ్బిధా గన్తున్తి కిలేసాభిసఙ్ఖారానం అభినిబ్బిజ్ఝనతో అభినిబ్బిధాసఙ్ఖాతం అరియమగ్గం అధిగన్తుం న చ భబ్బో. తం భగవా న ఓవదతీతి తం విపాకావరణేన నివుతం పుగ్గలం భగవా సచ్చపటివేధం పురక్ఖత్వా న ఓవదతి, వాసనత్థం పన తాదిసానమ్పి ధమ్మం దేసేతి ఏవ, అజాతసత్తుఆదీనం వియ.

ఉపచితన్తి కాతుం ఆరద్ధం. తేనేవాహ – ‘‘న చ తావ పారిపూరిం గత’’న్తి. తేన మిచ్ఛత్తనియామస్స అసమత్థతం దస్సేతి. పురా పారిపూరిం గచ్ఛతీతి పారిపూరిం ఫలనిప్ఫాదనసమత్థతం గచ్ఛతి పురా అధిగచ్ఛేయ్య. మిచ్ఛత్తనియతతాయ సజ్జుకం ఫలధమ్మస్స అభాజనభావం నిబ్బత్తయతి పురా. తేనేవాహ – ‘‘పురా వేనేయ్యత్తం సమతిక్కమతీ’’తి. ‘‘పురా అనియతం సమతిక్కమతీ’’తిపి పాఠో, సో ఏవత్థో. అసమత్తేతి కమ్మే అసమ్పుణ్ణే, తే అసమ్పుణ్ణే వా.

౬౧. ఏవం కిలేసన్తరాయమిస్సకం కమ్మన్తరాయం దస్సేత్వా ఇదాని అమిస్సకం కమ్మన్తరాయం దస్సేతుం ‘‘ఇమస్స చ పుగ్గలస్సా’’తిఆది వుత్తం. తం వుత్తనయమేవ.

సబ్బేసన్తి ఇమస్మిం బలనిద్దేసే వుత్తానం సబ్బేసం కమ్మానం. ముదుమజ్ఝాధిమత్తతాతి ముదుమజ్ఝతిబ్బభావో. కమ్మానఞ్హి ముదుఆదిభావేన తంవిపాకానం ముదుమజ్ఝతిక్ఖభావో విఞ్ఞాయతీతి అధిప్పాయో. దిట్ఠధమ్మవేదనీయన్తిఆదీసు దిట్ఠధమ్మే ఇమస్మిం అత్తభావే వేదితబ్బం ఫలం దిట్ఠధమ్మవేదనీయం. ఉపపజ్జే అనన్తరే అత్తభావే వేదితబ్బం ఫలం ఉపపజ్జవేదనీయం. అపరస్మిం అత్తభావే ఇతో అఞ్ఞస్మిం యస్మిం కస్మిఞ్చి అత్తభావే వేదితబ్బం ఫలం అపరాపరియవేదనీయం. ఏకజవనవారస్మిఞ్హి సత్తసు చేతనాసు పఠమచేతనా దిట్ఠధమ్మవేదనీయం నామ. పరియోసానచేతనా ఉపపజ్జవేదనీయం నామ. మజ్ఝే పఞ్చ చేతనా అపరాపరియవేదనీయం నామ. విపాకవేమత్తతాఞాణన్తి విపాకవేమత్తతాయ విపాకవిసేసే ఞాణం. ఇమస్స పన కమ్మవిపాకస్స గతిసమ్పత్తి గతివిపత్తి, ఉపధిసమ్పత్తి ఉపధివిపత్తి, కాలసమ్పత్తి కాలవిపత్తి, పయోగసమ్పత్తి పయోగవిపత్తియో కారణం. సో చ నేసం కారణభావో ‘‘అత్థేకచ్చాని పాపకాని కమ్మసమాదానాని గతిసమ్పత్తిపటిబాళ్హాని న విపచ్చన్తీ’’తిఆదిపాళివసేన (విభ. ౮౧౦) వేదితబ్బో.

౬౨. అనన్తరబలనిద్దేసే వుత్తకమ్మసమాదానపదేనేవ ఝానాదీని సఙ్గహేత్వా దస్సేతుం ‘‘తథా సమాదిన్నానం కమ్మాన’’న్తిఆది వుత్తం. సేక్ఖపుథుజ్జనసన్తానేసు పవత్తాని ఝానాదీని కమ్మం హోన్తి. తత్థ తథా సమాదిన్నానన్తి ‘‘సుక్కం సుక్కవిపాకం పచ్చుప్పన్నసుఖం, ఆయతిం సుఖవిపాక’’న్తి ఏవమాదిప్పకారేహి సమాదిన్నేసు కమ్మేసు. సంకిలేసోతి పటిపక్ఖధమ్మవసేన కిలిట్ఠభావో. వోదానం పటిపక్ఖధమ్మేహి విసుజ్ఝనం. వుట్ఠానం పగుణవోదానం భవఙ్గవుట్ఠానఞ్చ. ఏవం సంకిలిస్సతీతిఆదీసు అయమేవత్థో – ఇమినా ఆకారేన ఝానాది సంకిలిస్సతి వోదాయతి వుట్ఠహతీతి జాననఞాణం భగవతో అనావరణఞాణం, న తస్స ఆవరణం అత్థీతి.

కతి ఝానానీతిఆది ఝానాదయో విభాగేన దస్సేతుం ఆరద్ధం. చత్తారి ఝానానీతి చతుక్కనయవసేన రూపావచరజ్ఝానాని సన్ధాయాహ. ఏకాదసాతి ‘‘రూపీ రూపాని పస్సతీ’’తిఆదినా (దీ. ని. ౨.౧౨౯, ౧౭౪; ౩.౩౩౯, ౩౫౮; మ. ని. ౨.౨౪౮; ౩.౩౧౨) అట్ఠన్నం తిణ్ణఞ్చ సుఞ్ఞతవిమోక్ఖాదీనం వసేన వుత్తం. అట్ఠాతి తేసు ఠపేత్వా లోకుత్తరే విమోక్ఖే అట్ఠ. సత్తాతి తేసు ఏవ నిరోధసమాపత్తిం ఠపేత్వా సత్త. తయోతి సుత్తన్తపరియాయేన సుఞ్ఞతవిమోక్ఖాదయో తయో. ద్వేతి అభిధమ్మపరియాయేన అనిమిత్తవిమోక్ఖస్సాసమ్భవతో అవసేసా ద్వే. ఏత్థ చ పటిపాటియా సత్త అప్పితప్పితక్ఖణే విక్ఖమ్భనవసేన పచ్చనీకధమ్మేహి విముచ్చనతో, ఆరమ్మణే అధిముచ్చనతో చ విమోక్ఖా. నిరోధసమాపత్తి పన సబ్బసో సఞ్ఞావేదయితేహి విముత్తత్తా అపగమవిమోక్ఖో నామ. లోకుత్తరా చ తంతంమగ్గవజ్ఝకిలేసేహి సముచ్ఛేదవసేన విముత్తత్తా విమోక్ఖోతి అయం విసేసో వేదితబ్బో.

సమాధీసు చతుక్కనయపఞ్చకనయేసు పఠమజ్ఝానసమాధి సవితక్కో సవిచారో సమాధి నామ. పఞ్చకనయే దుతియజ్ఝానసమాధి అవితక్కో విచారమత్తో సమాధి నామ. చతుక్కనయే పఞ్చకనయేపి సేసఝానేసు సమాధి అవితక్కో అవిచారో సమాధి నామ.

సమాపత్తీసు పటిపాటియా అట్ఠన్నం సమాపత్తీనం ‘‘సమాధీ’’తిపి నామం ‘‘సమాపత్తీ’’తిపి. కస్మా? చిత్తేకగ్గతాసబ్భావతో. నిరోధసమాపత్తియా తదభావతో న ‘‘సమాధీ’’తి నామం. సఞ్ఞాసమాపత్తిఆది హేట్ఠా వుత్తమేవ.

హానభాగియో సమాధీతి అప్పగుణేహి పఠమజ్ఝానాదీహి వుట్ఠితస్స సఞ్ఞామనసికారానం కామాదిఅనుపక్ఖన్దనం పఠమజ్ఝానాదిసమాధిస్స హానభాగియతా. ‘‘పఠమజ్ఝానస్స కామరాగబ్యాపాదా సంకిలేసో’’తి వుత్తత్తా దుతియజ్ఝానాదివసేన యోజేతబ్బం. కుక్కుటం వుచ్చతి అజఞ్ఞాజిగుచ్ఛనముఖేన తప్పరమతా. కుక్కుటఝాయీతి పుగ్గలాధిట్ఠానేన ఝానాని వుత్తాని, ద్వే పఠమదుతియజ్ఝానానీతి వుత్తం హోతి. యో పఠమం దుతియం వా ఝానం నిబ్బత్తేత్వా ‘‘అలమేత్తావతా’’తి సఙ్కోచం ఆపజ్జతి, ఉత్తరి న వాయమతి, తస్స తాని ఝానాని చత్తారిపి ‘‘కుక్కుటఝానానీ’’తి వుచ్చన్తి, తంసమఙ్గినో చ కుక్కుటఝాయీ. తేసు పురిమాని ద్వే ఆసన్నబలవపచ్చత్థికత్తా విసేసభాగియతాభావతో చ సంకిలేసభావేన వుత్తాని. ఇతరాని పన విసేసభాగియతాభావేపి మన్దపచ్చత్థికత్తా వోదానభావేన వుత్తానీతి దట్ఠబ్బం.

విసేసభాగియో సమాధీతి పగుణేహి పఠమజ్ఝానాదీహి వుట్ఠితస్స సఞ్ఞామనసికారానం దుతియజ్ఝానాదిపక్ఖన్దనం, పగుణవోదానం భవఙ్గవుట్ఠానఞ్చ ‘‘వుట్ఠాన’’న్తి వుత్తం. హేట్ఠిమం హేట్ఠిమఞ్హి పగుణజ్ఝానం ఉపరిమస్స ఉపరిమస్స పదట్ఠానం హోతి. తస్మా వోదానమ్పి ‘‘వుట్ఠాన’’న్తి వుత్తం. భవఙ్గవసేన సబ్బఝానేహి వుట్ఠానం హోతీతి భవఙ్గఞ్చ వోదానం వుట్ఠానం. యస్మా పన వుట్ఠానవసిభావేన యథాపరిచ్ఛిన్నకాలం సమాపత్తితో వుట్ఠానం హోతి, తస్మా సమాపత్తివుట్ఠానకోసల్లం ఇధ ‘‘వుట్ఠాన’’న్తి వుత్తం.

౬౩. తస్సేవ సమాధిస్సాతి తస్స అనన్తరబలనిద్దేసే ఝానాదిపరియాయేహి వుత్తసమాధిస్స. పరివారాతి పరిక్ఖారా. ఇన్ద్రియానీతి సద్ధాసతిపఞ్ఞిన్ద్రియాని. బలానీతి హిరోత్తప్పేహి సద్ధిం తానియేవ. వీరియస్స విసుం గహణం బలానం బహూపకారదస్సనత్థం. వీరియుపత్థమ్భేన హి సద్ధాదయో పటిపక్ఖేన అకమ్పనీయా హోన్తి. తేనేవాహ – ‘‘వీరియవసేన బలాని భవన్తీ’’తి. తేసన్తి ఇన్ద్రియానం. ముదుమజ్ఝాధిమత్తతాతి అవిసదం ముదు. నాతివిసదం మజ్ఝం. అతివిసదం అధిమత్తం బలవం ‘‘తిక్ఖ’’న్తి వుచ్చతి.

వేనేయ్యానం ఇన్ద్రియానురూపం భగవతో దేసనాపవత్తీతి దస్సేతుం ‘‘తత్థ భగవా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ సంఖిత్తవిత్థారేనాతి సంఖిత్తస్స విత్థారేన. అథ వా సంఖిత్తేనాతి ఉద్దిట్ఠమత్తేన. సంఖిత్తవిత్థారేనాతి ఉద్దేసేన నిద్దేసేన చ. విత్థారేనాతి ఉద్దేసనిద్దేసపటినిద్దేసేహి. ముదుకన్తి లహుకం అపాయభయవట్టభయాదీహి సన్తజ్జనవసేన భారియం అకత్వా. ముదుతిక్ఖన్తి నాతితిక్ఖం. సంవేగవత్థూహి సంవేగజననాదివసేన భారియం కత్వా. సమథం ఉపదిసతీతి సమథం అధికం కత్వా ఉపదిసతి, న తథా విపస్సనన్తి అధిప్పాయో. న హి కేవలేన సమథేన సచ్చప్పటివేధో సమ్భవతి. సమథవిపస్సనన్తి సమధురం సమథవిపస్సనం. విపస్సనన్తి సాతిసయం విపస్సనం ఉపదిసతి. యస్మా చేత్థ తిక్ఖిన్ద్రియాదయో ఉగ్ఘటితఞ్ఞుఆదయోవ, తస్మా ‘‘తిక్ఖిన్ద్రియస్స నిస్సరణం ఉపదిసతీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ అధిపఞ్ఞాసిక్ఖాయాతి అధిపఞ్ఞాసిక్ఖం.

యం ఏత్థ ఞాణన్తి ఏత్థ ఇన్ద్రియానం ముదుమజ్ఝాధిమత్తతాయ యం ఞాణం, ఇదం వుచ్చతి పరసత్తానం పరపుగ్గలానం ఇన్ద్రియపరోపరియత్తవేమత్తతాఞాణన్తి సమ్బన్ధితబ్బం. తస్స ఞాణస్స పవత్తనాకారం దస్సేతుం ‘‘అయం ఇమం భూమి’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థ అయం ఇమం భూమిం భావనఞ్చ గతోతి అయం పుగ్గలో ఏవమిమం సంకిలేసవాసనం వోదానం భవఙ్గఞ్చ గతో గచ్ఛతి గమిస్సతి చ, కాలవచనిచ్ఛాయ అభావతో, యథా దుద్ధన్తి. ఇమాయ వేలాయ ఇమస్మిం సమయే ఇమాయ ముదుమజ్ఝతిక్ఖభేదాయ అనుసాసనియా. ఏవంధాతుకోతి హీనాదివసేన ఏవంఅజ్ఝాసయో ఏవంఅధిముత్తికో. అయఞ్చస్స ఆసయోతి ఇమస్స పుగ్గలస్స అయం సస్సతుచ్ఛేదప్పకారో, యథాభూతఞాణానులోమఖన్తిప్పకారో వా ఆసయో. ఇదఞ్హి చతుబ్బిధం ఆసయన్తి ఏత్థ సత్తా వసన్తీతి ఆసయోతి వుచ్చతి. ఇమం పన భగవా సత్తానం ఆసయం జానన్తో తేసం దిట్ఠిగతానం విపస్సనాఞాణకమ్మస్సకతఞ్ఞాణానఞ్చ అప్పవత్తిక్ఖణేపి జానాతి ఏవ. వుత్తమ్పి చేతం – ‘‘కామం సేవన్తఞ్ఞేవ జానాతి ‘అయం పుగ్గలో కామగరుకో కామాసయో కామాధిముత్తో’తి. కామం సేవన్తఞ్ఞేవ జానాతి ‘అయం పుగ్గలో నేక్ఖమ్మగరుకో నేక్ఖమ్మాసయో నేక్ఖమ్మాధిముత్తో’తి. నేక్ఖమ్మం సేవన్తఞ్ఞేవ జానాతి… బ్యాపాదం… అబ్యాపాదం… థినమిద్ధం… ఆలోకసఞ్ఞం సేవన్తఞ్ఞేవ జానాతి ‘అయం పుగ్గలో థినమిద్ధగరుకో థినమిద్ధాసయో థినమిద్ధాధిముత్తో’’’తి (పటి. మ. ౧.౧౧౩).

అయం అనుసయోతి అయం ఇమస్స పుగ్గలస్స కామరాగాదికో అప్పహీనోయేవ అనుసయితకిలేసో. అప్పహీనోయేవ హి థామగతో కిలేసో అనుసయో. పరసత్తానన్తి పధానసత్తానం. పరపుగ్గలానన్తి తతో పరేసం సత్తానం, హీనసత్తానన్తి అత్థో. ఏకత్థమేవ వా ఏతం పదద్వయం వేనేయ్యవసేన ద్విధా వుత్తం. ఇన్ద్రియపరోపరియత్తవేమత్తతాఞాణన్తి పరభావో చ అపరభావో చ పరోపరియత్తం అ-కారస్స ఓకారం కత్వా, తస్స వేమత్తతా పరోపరియత్తవేమత్తతా. సద్ధాదీనం ఇన్ద్రియానం పరోపరియత్తవేమత్తతాయ ఞాణం ఇన్ద్రియపరోపరియత్తవేమత్తతాఞాణన్తి పదవిభాగో వేదితబ్బో.

తత్థ యన్తి యం అనేకవిహితస్స పుబ్బేనివాసస్స అనుస్సరణవసేన భగవతో ఞాణం, ఇదం అట్ఠమం తథాగతబలన్తి సమ్బన్ధో. అనేకవిహితన్తి అనేకవిధం, అనేకేహి వా పకారేహి పవత్తితం. పుబ్బేనివాసన్తి అనుస్సరితుం ఇచ్ఛితం అత్తనో పరేసఞ్చ సమనన్తరాతీతం భవం ఆదిం కత్వా తత్థ తత్థ నివుత్థసన్తానం. అనుస్సరతీతి ‘‘ఏకమ్పి జాతిం ద్వేపి జాతియో’’తి ఏవం జాతిపటిపాటియా అనుగన్త్వా సరతి, అనుదేవ వా సరతి, చిత్తే అభినిన్నామితమత్తే ఏవ సరతీతి అత్థో. భగవతో హి పరికమ్మకిచ్చం నత్థి, ఆవజ్జనమత్తేనేవ సరతి. సేయ్యథిదన్తి ఆరద్ధప్పకారనిదస్సనత్థే నిపాతో. ఏకమ్పి జాతిన్తి ఏకమ్పి పటిసన్ధిమూలం చుతిపరియోసానం ఏకభవపరియాపన్నం ఖన్ధసన్తానం. ఏస నయో ద్వేపి జాతియోతిఆదీసుపి.

అనేకేపి సంవట్టకప్పేతిఆదీసు పన పరిహాయమానో కప్పో సంవట్టకప్పో, వడ్ఢమానో వివట్టకప్పోతి వేదితబ్బో. తత్థ సంవట్టేన సంవట్టట్ఠాయీ గహితో తంమూలత్తా, వివట్టేన చ వివట్టట్ఠాయీ. ఏవఞ్హి సతి యాని ‘‘చత్తారిమాని, భిక్ఖవే, కప్పస్స అసఙ్ఖ్యేయ్యాని. కతమాని చత్తారి? సంవట్టో సంవట్టట్ఠాయీ వివట్టో వివట్టట్ఠాయీ’’తి (అ. ని. ౪.౧౫౬) వుత్తాని, తాని సబ్బాని పరిగ్గహితాని హోన్తి. అముత్రాసిన్తిఆది సరణాకారదస్సనం. తత్థ అముత్రాసిన్తి అముమ్హి సంవట్టకప్పే, అముమ్హి భవే వా యోనియం వా గతియం వా విఞ్ఞాణట్ఠితియం వా సత్తావాసే వా సత్తనికాయే వా. ఏవంనామోతి తిస్సో వా ఫుస్సో వా. ఏవంగోత్తోతి భగ్గవో వా గోతమో వా. ఏవంవణ్ణోతి ఓదాతో వా సామో వా. ఏవమాహారోతి సాలిమంసోదనాహారో వా పవత్తఫలభోజనో వా. ఏవంసుఖదుక్ఖప్పటిసంవేదీతి అనేకప్పకారేన కాయికచేతసికానం సామిసనిరామిసప్పభేదానం వా సుఖదుక్ఖానం పటిసంవేదీ. ఏవమాయుపరియన్తోతి ఏవం వస్ససతపరమాయుపరియన్తో వా చతురాసీతికప్పసహస్సపరమాయుపరియన్తో వా. సో తతో చుతో అముత్ర ఉదపాదిన్తి సో తతో భవతో, సత్తనికాయతో వా చుతో పున అముకస్మిం నామ సత్తనికాయే ఉదపాదిం. అథ వా తత్రాపి భవే వా సత్తనికాయే వా అహోసిం. ఏవంనామోతిఆది వుత్తత్థమేవ.

౬౪. దిబ్బేనాతిఆదీసు దిబ్బసదిసత్తా దిబ్బం. దేవతానఞ్హి సుచరితకమ్మనిబ్బత్తమ్పి పిత్తసేమ్హరుహిరాదీహి అపలిబుద్ధం ఉపక్కిలేసవిముత్తత్తా దూరేపి ఆరమ్మణగ్గహణసమత్థం దిబ్బం పసాదచక్ఖు హోతి. ఇదమ్పి వీరియభావనాబలనిబ్బత్తం ఞాణచక్ఖు తాదిసమేవాతి దిబ్బసదిసత్తా దిబ్బం, దిబ్బవిహారవసేన వా పటిలద్ధత్తా, అత్తనా చ దిబ్బవిహారసన్నిస్సితత్తాపి దిబ్బం, ఆలోకపరిగ్గహేన మహాజుతికత్తాపి దిబ్బం, తిరోకుట్టాదిగతరూపదస్సనేన మహాగతికత్తాపి దిబ్బం. తం సబ్బం సద్దసత్థానుసారేన వేదితబ్బం. దస్సనట్ఠేన చక్ఖు. చక్ఖుకిచ్చకరణేన చక్ఖుమివాతిపి చక్ఖు. చుతూపపాతదస్సనేన దిట్ఠివిసుద్ధిహేతుత్తా విసుద్ధం. యో హి చుతిమత్తమేవ పస్సతి, న ఉపపాతం, సో ఉచ్ఛేదదిట్ఠిం గణ్హాతి. యో ఉపపాతమత్తమేవ పస్సతి న చుతిం, సో నవసత్తపాతుభావదిట్ఠిం గణ్హాతి. యో పన తదుభయం పస్సతి, సో యస్మా దువిధమ్పి తం దిట్ఠిగతం అతివత్తతి. తస్మాస్స తం దస్సనం దిట్ఠివిసుద్ధిహేతు హోతి. తదుభయఞ్చ భగవా పస్సతి. తేన వుత్తం – ‘‘చుతూపపాతదస్సనేన దిట్ఠివిసుద్ధిహేతుత్తా విసుద్ధ’’న్తి.

ఏకాదసఉపక్కిలేసవిరహతో వా విసుద్ధం. యథాహ –

‘‘సో ఖో అహం అనురుద్ధా ‘విచికిచ్ఛా చిత్తస్స ఉపక్కిలేసో’తి ఇతి విదిత్వా విచికిచ్ఛం చిత్తస్స ఉపక్కిలేసం పజహిం. ‘అమనసికారో చిత్తస్స ఉపక్కిలేసో… థినమిద్ధం… ఛమ్భితత్తం… ఉప్పిలం… దుట్ఠుల్లం… అచ్చారద్ధవీరియం… అతిలీనవీరియం… అభిజప్పా… నానత్తసఞ్ఞా… అతినిజ్ఝాయితత్తం రూపానం చిత్తస్స ఉపక్కిలేసో’తి ఇతి విదిత్వా అతినిజ్ఝాయితత్తం రూపానం చిత్తస్స ఉపక్కిలేసం పజహి’’న్తి (మ. ని. ౩.౨౪౨) ఏవమాది.

తదేవం ఏకాదసఉపక్కిలేసవిరహతో వా విసుద్ధం. మనుస్సూపచారం అతిక్కమిత్వా రూపదస్సనేన అతిక్కన్తమానుసకం, మంసచక్ఖుం అతిక్కన్తత్తా వా అతిక్కన్తమానుసకం. తేన దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేన అతిక్కన్తమానుసకేన.

సత్తే పస్సతీతి మనుస్సో మనుస్సం మంసచక్ఖునా వియ సత్తే పస్సతి ఓలోకేతి. చవమానే ఉపపజ్జమానేతి ఏత్థ చుతిక్ఖణే ఉపపత్తిక్ఖణే వా దిబ్బచక్ఖునాపి దట్ఠుం న సక్కా. యే పన ఆసన్నచుతికా ఇదాని చవిస్సన్తి, యే చ గహితపటిసన్ధికా సమ్పతి నిబ్బత్తా, తే ‘‘చవమానా ఉపపజ్జమానా’’తి అధిప్పేతా. తే ఏవరూపే చవమానే ఉపపజ్జమానే. హీనేతి మోహనిస్సన్దయుత్తత్తా హీనజాతికులభోగాదివసేన హీళితే పరిభూతే. పణీతేతి అమోహనిస్సన్దయుత్తత్తా తబ్బిపరీతే. సువణ్ణేతి అదోసనిస్సన్దయుత్తత్తా ఇట్ఠకన్తమనాపవణ్ణయుత్తే. దుబ్బణ్ణేతి దోసనిస్సన్దయుత్తత్తా అనిట్ఠాకన్తామనాపవణ్ణయుత్తే అభిరూపే విరూపే వాతి అత్థో. సుగతేతి సుగతిగతే, అలోభనిస్సన్దయుత్తత్తా వా అడ్ఢే మహద్ధనే. దుగ్గతేతి దుగ్గతిగతే, లోభనిస్సన్దయుత్తత్తా వా దలిద్దే అప్పన్నపానభోజనే. యథాకమ్మూపగేతి యం యం కమ్మం ఉపచితం, తేన తేన ఉపగతే. తత్థ పురిమేహి ‘‘చవమానే’’తిఆదీహి దిబ్బచక్ఖుకిచ్చం వుత్తం. ఇమినా పన పదేన యథాకమ్మూపగఞాణకిచ్చం. యథాకమ్మూపగఞాణఅనాగతంసఞాణాని చ దిబ్బచక్ఖుపాదకానేవ దిబ్బచక్ఖునా సహేవ ఇజ్ఝన్తి.

కాయదుచ్చరితేనాతిఆదీసు దుట్ఠు చరితం, దుట్ఠం వా చరితం కిలేసపూతికత్తా దుచ్చరితం. కాయేన దుచ్చరితం, కాయతో వా పవత్తం దుచ్చరితం కాయదుచ్చరితం. ఏవం వచీమనోదుచ్చరితానిపి దట్ఠబ్బాని. సమన్నాగతాతి సమఙ్గీభూతా. అరియానం ఉపవాదకాతి బుద్ధాదీనం అరియానం, అన్తమసో గిహిసోతాపన్నానమ్పి అన్తిమవత్థునా వా గుణపరిధంసనేన వా ఉపవాదకా అక్కోసకా గరహకా. మిచ్ఛాదిట్ఠికాతి విపరీతదస్సనా. మిచ్ఛాదిట్ఠికమ్మసమాదానాతి మిచ్ఛాదిట్ఠిహేతుభూతసమాదిన్ననానావిధకమ్మా. యే చ మిచ్ఛాదిట్ఠిమూలకేసు కాయకమ్మాదీసు అఞ్ఞేపి సమాదపేన్తి. తత్థ వచీమనోదుచ్చరితగ్గహణేన అరియూపవాదమిచ్ఛాదిట్ఠీసు గహితాసుపి తేసం పున వచనం మహాసావజ్జభావదస్సనత్థం. మహాసావజ్జో హి అరియూపవాదో ఆనన్తరియసదిసో. యథాహ –

‘‘సేయ్యథాపి, సారిపుత్త, భిక్ఖు సీలసమ్పన్నో సమాధిసమ్పన్నో పఞ్ఞాసమ్పన్నో దిట్ఠేవ ధమ్మే అఞ్ఞం ఆరాధేయ్య, ఏవంసమ్పదమిదం, సారిపుత్త, వదామి తం వాచం అప్పహాయ తం చిత్తం అప్పహాయ తం దిట్ఠిం అప్పటినిస్సజ్జిత్వా యథాభతం నిక్ఖిత్తో ఏవం నిరయే’’తి (మ. ని. ౧.౧౪౯).

మిచ్ఛాదిట్ఠితో చ మహాసావజ్జతరం నామ అఞ్ఞం నత్థి. యథాహ –

‘‘నాహం, భిక్ఖవే, అఞ్ఞం ఏకధమ్మమ్పి సమనుపస్సామి ఏవం మహాసావజ్జతరం, యథయిదం, భిక్ఖవే, మిచ్ఛాదిట్ఠి. మిచ్ఛాదిట్ఠిపరమాని, భిక్ఖవే, వజ్జానీ’’తి (అ. ని. ౧.౩౧౦).

కాయస్స భేదాతి ఉపాదిన్నక్ఖన్ధపరిచ్చాగా. పరం మరణాతి తదనన్తరం అభినిబ్బత్తక్ఖన్ధగ్గహణే. అథ వా కాయస్స భేదాతి జీవితిన్ద్రియస్స ఉపచ్ఛేదా. పరం మరణాతి చుతితో ఉద్ధం. అపాయన్తిఆది సబ్బం నిరయవేవచనం. నిరయో హి సగ్గమోక్ఖహేతుభూతా పుఞ్ఞసమ్మతా అయా అపేతత్తా, సుఖానం వా ఆయస్స అభావా అపాయో. దుక్ఖస్స గతి పటిసరణన్తి దుగ్గతి, దోసబహులతాయ వా దుట్ఠేన కమ్మునా నిబ్బత్తా గతి దుగ్గతి. వివసా నిపతన్తి తత్థ దుక్కటకారినోతి వినిపాతో. నత్థి ఏత్థ అస్సాదసఞ్ఞితో అయోతి నిరయో.

అథ వా అపాయగ్గహణేన తిరచ్ఛానయోనిం దీపేతి, తిరచ్ఛానయోని హి అపాయో, సుగతితో అపేతత్తా. న దుగ్గతి, మహేసక్ఖానం నాగరాజాదీనం సమ్భవతో. దుగ్గతిగ్గహణేన పేత్తివిసయం దీపేతి, సో హి అపాయో చేవ దుగ్గతి చ సుగతితో అపేతత్తా, దుక్ఖస్స చ గతిభూతత్తా. న తు వినిపాతో అసురసదిసం అవినిపతితత్తా. పేతమహిద్ధికానఞ్హి విమానానిపి నిబ్బత్తన్తి. వినిపాతగ్గహణేన అసురకాయం దీపేతి, సో హి యథావుత్తేనత్థేన అపాయో చేవ దుగ్గతి చ సుఖసముస్సయేహి వినిపాతత్తా వినిపాతోతి వుచ్చతి. నిరయగ్గహణేన అవీచిఆదిఅనేకప్పకారం నిరయమేవ దీపేతి. ఉపపన్నాతి ఉపగతా, తత్థ అభినిబ్బత్తాతి అధిప్పాయో. వుత్తవిపరియాయేన సుక్కపక్ఖో వేదితబ్బో.

అయం పన విసేసో – ఏత్థ సుగతిగ్గహణేన మనుస్సగతిమ్పి సఙ్గణ్హాతి. సగ్గగ్గహణేన దేవగతిం ఏవ. తత్థ సున్దరా గతీతి సుగతి. రూపాదీహి విసయేహి సుట్ఠు అగ్గోతి సగ్గో. సో సబ్బోపి లుజ్జనపలుజ్జనట్ఠేన లోకోతి అయం వచనత్థో. అముకాయ కప్పకోటియం ఉపచితం తేనాయం ఏతరహి, అనాగతే వా సగ్గూపగో అపాయూపగో చాతి అట్ఠమనవమబలఞాణకిచ్చం ఏకజ్ఝం కత్వా దస్సితం. తథా కప్పసతసహస్సేవాతిఆదీసుపి. తేనేవాహ – ‘‘ఇమాని భగవతో ద్వే ఞాణానీ’’తి.

నిహతో మారో బోధిమూలేతి నిహతో సముచ్ఛిన్నో కిలేసమారో బోధిరుక్ఖమూలే. ఇదం భగవతో దసమం బలన్తి ఇదం కిలేసమారస్స హననం సముచ్ఛిన్దనం భగవతో దసమం బలం. తేనేవాహ – ‘‘సబ్బాసవపరిక్ఖయం ఞాణ’’న్తి. యస్మా పన యదా అరహత్తమగ్గేన సవాసనా సబ్బే ఆసవా ఖేపితా, తదా భగవతా సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం అధిగతం నామ, తస్మా ‘‘యం సబ్బఞ్ఞుతా పత్తా’’తిఆది వుత్తం.

అయం తావేత్థ ఆచరియానం సమానత్థకథా. పరవాదీ పనాహ – ‘‘దసబలఞాణం నామ పాటిఏక్కం నత్థి, యస్మా ‘సబ్బఞ్ఞుతా పత్తా విదితా సబ్బధమ్మా’తి వుత్తం, తస్మా సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్సేవాయం పభేదో’’తి, తం న తథా దట్ఠబ్బం. అఞ్ఞమేవ హి దసబలఞాణం, అఞ్ఞం సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం. దసబలఞాణఞ్హి సకసకకిచ్చమేవ జానాతి, సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం తమ్పి తతో అవసేసమ్పి జానాతి. దసబలఞాణేసు హి పఠమం కారణాకారణమేవ జానాతి. దుతియం కమ్మపరిచ్ఛేదమేవ, తతియం ధాతునానత్తకారణమేవ, చతుత్థం అజ్ఝాసయాధిముత్తిమేవ, పఞ్చమం కమ్మవిపాకన్తరమేవ, ఛట్ఠం ఝానాదీహి సద్ధిం తేసం సంకిలేసాదిమేవ, సత్తమం ఇన్ద్రియానం తిక్ఖముదుభావమేవ, అట్ఠమం పుబ్బేనివుత్థక్ఖన్ధసన్తతిమేవ, నవమం సత్తానం చుతూపపాతమేవ, దసమం సచ్చపరిచ్ఛేదమేవ. సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం పన ఏతేహి జానితబ్బఞ్చ తతో ఉత్తరిఞ్చ పజానాతి. ఏతేసం పన కిచ్చం సబ్బం న కరోతి. తఞ్హి ఝానం హుత్వా అప్పేతుం న సక్కోతి, ఇద్ధి హుత్వా వికుబ్బితుం న సక్కోతి, మగ్గో హుత్వా కిలేసే ఖేపేతుం న సక్కోతి.

అపిచ పరవాదీ ఏవం పుచ్ఛితబ్బో ‘‘దసబలఞాణం నామేతం సవితక్కసవిచారం అవితక్కవిచారమత్తం అవితక్కఅవిచారం కామావచరం రూపావచరం అరూపావచరం లోకియం లోకుత్తర’’న్తి. జానన్తో ‘‘పటిపాటియా సత్త సవితక్కసవిచారానీ’’తి వక్ఖతి, తతో పరాని ద్వే అవితక్కఅవిచారానీతి, ఆసవక్ఖయఞాణం సియా సవితక్కసవిచారం, సియా అవితక్కవిచారమత్తం, సియా అవితక్కఅవిచారన్తి. తథా పటిపాటియా సత్త కామావచరాని, తతో ద్వే రూపావచరాని, అవసానే ఏకం లోకుత్తరన్తి వక్ఖతి. సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం పన సవితక్కసవిచారమేవ కామావచరమేవ లోకియమేవాతి నిట్ఠమేత్థ గన్తబ్బం.

విచయహారసమ్పాతవణ్ణనా నిట్ఠితా.