౧౪. అధిట్ఠానహారవిభఙ్గవణ్ణనా

౪౬. తత్థ కతమో అధిట్ఠానో హారోతి అధిట్ఠానహారవిభఙ్గో. తత్థ తథా ధారయితబ్బాతి ఏకత్తవేమత్తతాసఙ్ఖాతసామఞ్ఞవిసేసమత్తతో ధారయితబ్బా, న పన తత్థ కిఞ్చి వికప్పేతబ్బాతి అధిప్పాయో. అవికప్పేతబ్బతాయ కారణం నిద్దేసవారవణ్ణనాయం వుత్తమేవ. తం తం ఫలం మగ్గతి గవేసతీతి మగ్గో, తదత్థికేహి మగ్గీయతి గవేసీయతీతి వా మగ్గో. నిరతియట్ఠేన నిరస్సాదట్ఠేన చ నిరయో. ఉద్ధం అనుగన్త్వా తిరియం అఞ్చితాతి తిరచ్ఛానా. తిరచ్ఛానావ తిరచ్ఛానయోని. పేతతాయ పేత్తి, ఇతో పేచ్చ గతభావోతి అత్థో. పేత్తి ఏవ పేత్తివిసయో. న సురన్తి న భాసన్తి న దిబ్బన్తీతి అసురా. అసురా ఏవ అసురయోని. దిబ్బేహి రూపాదీహి సుట్ఠు అగ్గాతి సగ్గా. మనస్స ఉస్సన్నతాయ మనుస్సా. వానం వుచ్చతి తణ్హా, తం తత్థ నత్థీతి నిబ్బానం. నిరయం గచ్ఛతీతి నిరయగామీ. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. అసురయోనియోతి అసురయోనియా హితో, అసురజాతినిబ్బత్తనకోతి అత్థో. సగ్గం గమేతీతి సగ్గగామియో. మనుస్సగామీతి మనుస్సలోకగామీ. పటిసఙ్ఖానిరోధోతి పటిసఙ్ఖాయ పటిపక్ఖభావనాయ నిరోధో, పటిపక్ఖే వా తథా అప్పవత్తే ఉప్పజ్జనారహస్స పటిపక్ఖవుత్తియా అనుప్పాదో. అప్పటిసఙ్ఖానిరోధోతి సఙ్ఖతధమ్మానం సరసనిరోధో, ఖణికనిరోధోతి అత్థో.

౪౭. రూపన్తి ఏకత్తతా. భూతానం ఉపాదాయాతి వేమత్తతా. ఉపాదారూపన్తి ఏకత్తతా. చక్ఖాయతనం…పే… కబళీకారో ఆహారోతి వేమత్తతా. తథా భూతరూపన్తి ఏకత్తతా. పథవీధాతు …పే… వాయోధాతూతి వేమత్తతా. పథవీధాతూతి ఏకత్తతా. వీసతి ఆకారా వేమత్తతా. ఆపోధాతూతి ఏకత్తతా. ద్వాదస ఆకారా వేమత్తతా. తేజోధాతూతి ఏకత్తతా. చత్తారో ఆకారా వేమత్తతా. వాయోధాతూతి ఏకత్తతా. ఛ ఆకారా వేమత్తతాతి ఇమమత్థం దస్సేన్తో ‘‘ద్వీహి ఆకారేహి ధాతుయో పరిగ్గణ్హాతీ’’తిఆదిమాహ.

తత్థ కేసాతి కేసా నామ ఉపాదిన్నకసరీరట్ఠకా కక్ఖళలక్ఖణా ఇమస్మిం సరీరే పాటియేక్కో పథవీధాతుకోట్ఠాసో. లోమా నామ…పే… మత్థలుఙ్గం నామ సరీరట్ఠకం కక్ఖళలక్ఖణం ఇమస్మిం సరీరే పాటియేక్కో కోట్ఠాసోతి అయం వేమత్తతా. ఆపోధాతూతిఆదికోట్ఠాసేసు పిత్తాదీసు ఏసేవ నయో. అయం పన విసేసో – యేన చాతి యేన తేజోధాతునా కుపితేన. సన్తప్పతీతి అయం కాయో సన్తప్పతి ఏకాహికజరాదిభావేన ఉసుమజాతో హోతి. యేన చ జీరీయతీతి యేన అయం కాయో జరీయతి. ఇన్ద్రియవేకల్లతం బలక్ఖయం వలిత్తచపలితాదిఞ్చ పాపుణాతి. యేన చ పరిడయ్హతీతి యేన కుపితేన అయం కాయో డయ్హతి, సో చ పుగ్గలో ‘‘డయ్హామి డయ్హామీ’’తి కన్దన్తో సతధోతసప్పిగోసీతచన్దనాదిలేపనం తాలవణ్టవాతఞ్చ పచ్చాసీసతి. యేన చ అసితపీతఖాయితసాయితం సమ్మా పరిణామం గచ్ఛతీతి అసితం వా ఓదనాది, పీతం వా పానకాది, ఖాయితం వా పిట్ఠఖజ్జకాది, సాయితం వా అమ్బపక్కమధుఫాణితాది సమ్మా పరిపాకం గచ్ఛతి, రసాదిభావేన వివేకం గచ్ఛతీతి అత్థో. ఏత్థ చ పురిమా తయో తేజోధాతూ చతుసముట్ఠానా. పచ్ఛిమో కమ్మసముట్ఠానోవ.

ఉద్ధఙ్గమా వాతాతి ఉగ్గారహిక్కారాదిపవత్తకా ఉద్ధం ఆరోహనవాతా. అధోగమా వాతాతి ఉచ్చారపస్సావాదినీహరణకా అధో ఓరోహనవాతా. కుచ్ఛిసయా వాతాతి అన్తానం బహివాతా. కోట్ఠాసయా వాతాతి అన్తానం అన్తోవాతా. అఙ్గమఙ్గానుసారినో వాతాతి ధమనిజాలానుసారేన సకలసరీరే అఙ్గమఙ్గాని అనుసటా సమిఞ్జనపసారణాదినిబ్బత్తకా వాతా. అస్సాసోతి అన్తోపవిసననాసికవాతో. పస్సాసోతి బహినిక్ఖమననాసికవాతో. ఏత్థ చ పురిమా సబ్బే చతుసముట్ఠానా. అస్సాసపస్సాసా చిత్తసముట్ఠానా ఏవ. ఏవం వేమత్తతాదస్సనవసేన విభాగేన ఉదాహటా చతస్సో ధాతుయో పటిక్కూలమనసికారవసేన ఉపసంహరన్తో ‘‘ఇమేహి ద్వాచత్తాలీసాయ ఆకారేహీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ న గయ్హూపగన్తి న గహణయోగ్గం. సభావభావతోతి సభావలక్ఖణతో.

ఏవం పటిక్కూలమనసికారం దస్సేత్వా పున తత్థ సమ్మసనచారం పాళివసేనేవ దస్సేతుం ‘‘తేనాహ భగవా యా చేవ ఖో పనా’’తిఆదిమాహ. తం సబ్బం సువిఞ్ఞేయ్యం.

౪౮. ఏవం సచ్చమగ్గరూపధమ్మవసేన అధిట్ఠానహారం దస్సేత్వా ఇదాని అవిజ్జావిజ్జాదీనమ్పి వసేన తం దస్సేతుం ‘‘అవిజ్జాతి ఏకత్తతా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ‘‘దుక్ఖే అఞ్ఞాణ’’న్తిఆదీసు యస్మా అవిజ్జా దుక్ఖసచ్చస్స యాథావసరసలక్ఖణం జానితుం పటివిజ్ఝితుం న దేతి ఛాదేత్వా పరియోనన్ధిత్వా తిట్ఠతి, తస్మా ‘‘దుక్ఖే అఞ్ఞాణ’’న్తి వుచ్చతి. తథా యస్మా దుక్ఖసముదయస్స దుక్ఖనిరోధస్స దుక్ఖనిరోధగామినియా పటిపదాయ యాథావసరసలక్ఖణం జానితుం పటివిజ్ఝితుం న దేతి ఛాదేత్వా పరియోనన్ధిత్వా తిట్ఠతి, తస్మా ‘‘దుక్ఖనిరోధగామినియా పటిపదాయ అఞ్ఞాణ’’న్తి వుచ్చతి. పుబ్బన్తో అతీతద్ధభూతా ఖన్ధాయతనధాతుయో. అపరన్తో అనాగతద్ధభూతా. పుబ్బన్తాపరన్తో తదుభయం. ఇదప్పచ్చయతా సఙ్ఖారాదీనం కారణాని అవిజ్జాదీని. పటిచ్చసముప్పన్నా ధమ్మా అవిజ్జాదీహి నిబ్బత్తా సఙ్ఖారాదిధమ్మా.

తత్థాయం అవిజ్జా యస్మా అతీతానం ఖన్ధాదీనం యావ పటిచ్చసముప్పన్నానం ధమ్మానం యాథావసరసలక్ఖణం జానితుం పటివిజ్ఝితుం న దేతి ఛాదేత్వా పరియోనన్ధిత్వా తిట్ఠతి, తస్మా ‘‘పుబ్బన్తే అఞ్ఞాణం యావ పటిచ్చసముప్పన్నేసు ధమ్మేసు అఞ్ఞాణ’’న్తి వుచ్చతి, ఏవాయం అవిజ్జా కిచ్చతో జాతితోపి కథితా. అయఞ్హి ఇమాని అట్ఠ ఠానాని జానితుం పటివిజ్ఝితుం న దేతీతి కిచ్చతో కథితా. ఉప్పజ్జమానాపి ఇమేసు అట్ఠసు ఠానేసు ఉప్పజ్జతీతి జాతితో కథితా. ఏవం కిచ్చతో జాతితో చ కథితాపి లక్ఖణతో కథితే ఏవ సుకథితా హోతీతి లక్ఖణతో దస్సేతుం ‘‘అఞ్ఞాణ’’న్తిఆది వుత్తం.

తత్థ ఞాణం అత్థానత్థం కారణాకారణం చతుసచ్చధమ్మం విదితం పాకటం కరోతి. అయం పన అవిజ్జా ఉప్పజ్జిత్వా తం విదితం పాకటం కాతుం న దేతీతి ఞాణపచ్చనీకతో అఞ్ఞాణం. దస్సనన్తిపి పఞ్ఞా, సా హి తం ఆకారం పస్సతి. అవిజ్జా పన ఉప్పజ్జిత్వా పస్సితుం న దేతీతి అదస్సనం. అభిసమయోతిపి పఞ్ఞా, సా తం ఆకారం అభిసమేతి. అవిజ్జా పన ఉప్పజ్జిత్వా తం అభిసమేతుం న దేతీతి అనభిసమయో. అనుబోధో సమ్బోధో పటివేధోతిపి పఞ్ఞా, సా తం ఆకారం అనుబుజ్ఝతి సమ్బుజ్ఝతి పటివిజ్ఝతి. అవిజ్జా పన ఉప్పజ్జిత్వా తం అనుబుజ్ఝితుం సమ్బుజ్ఝితుం పటివిజ్ఝితుం న దేతీతి అననుబోధో అసమ్బోధో అప్పటివేధో. తథా సల్లక్ఖణం ఉపలక్ఖణం పచ్చుపలక్ఖణం సమపేక్ఖణన్తిపి పఞ్ఞా, సా తం ఆకారం సల్లక్ఖతి ఉపలక్ఖతి పచ్చుపలక్ఖతి సమం సమ్మా చ అపేక్ఖతి. అవిజ్జా పన ఉప్పజ్జిత్వా తస్స తథా కాతుం న దేతీతి అసల్లక్ఖణం అనుపలక్ఖణం అపచ్చుపలక్ఖణం అసమపేక్ఖణన్తి చ వుచ్చతి.

నాస్స కిఞ్చి పచ్చక్ఖకమ్మం అత్థి, సయఞ్చ అప్పచ్చవేక్ఖిత్వా కతకమ్మన్తి అప్పచ్చక్ఖకమ్మం. దుమ్మేధానం భావో దుమ్మేజ్ఝం. బాలానం భావో బాల్యం. సమ్పజఞ్ఞన్తి పఞ్ఞా, సా అత్థానత్థం కారణాకారణం చతుసచ్చధమ్మం సమ్పజానాతి. అవిజ్జా పన ఉప్పజ్జిత్వా తం కారణం పజానితుం న దేతీతి అసమ్పజఞ్ఞం. మోహనవసేన మోహో. పమోహనవసేన పమోహో. సమ్మోహనవసేన సమ్మోహో. అవిన్దియం విన్దతి, విన్దియం న విన్దతీతి అవిజ్జా. వట్టస్మిం ఓహనతి ఓతరతీతి అవిజ్జోఘో. వట్టస్మిం యోజేతీతి అవిజ్జాయోగో. అప్పహీనట్ఠేన చేవ పునప్పునం ఉప్పజ్జనతో చ అవిజ్జానుసయో. మగ్గే పరియుట్ఠితచోరా వియ అద్ధికే కుసలచిత్తం పరియుట్ఠాతి విలుప్పతీతి అవిజ్జాపరియుట్ఠానం. యథా నగరద్వారే పలిఘసఙ్ఖాతాయ లఙ్గియా పతితాయ మనుస్సానం నగరప్పవేసో పచ్ఛిజ్జతి, ఏవమేవ యస్స సక్కాయనగరే అయం పతితా, తస్స నిబ్బానసమ్పాపకం ఞాణగమనం పచ్ఛిజ్జతీతి అవిజ్జాలఙ్గీ నామ హోతి. అకుసలఞ్చ తం మూలఞ్చ, అకుసలానం వా మూలన్తి అకుసలమూలం. తం పన న అఞ్ఞం, ఇధాధిప్పేతో మోహోతి మోహో అకుసలమూలన్తి అయం ఏకపదికో అవిజ్జాయ అత్థుద్ధారో. అయం వేమత్తతాతి అయం అవిజ్జాయ వేమత్తతా.

విజ్జాతి విన్దియం విన్దతీతి విజ్జా, విజ్ఝనట్ఠేన విజ్జా, విదితకరణట్ఠేన విజ్జా. ‘‘దుక్ఖే ఞాణ’’న్తిఆదీసు దుక్ఖసచ్చస్స యాథావసరసలక్ఖణం జానాతి పస్సతి పటివిజ్ఝతీతి దుక్ఖే అరియసచ్చే విసయభూతే ఞాణం ‘‘దుక్ఖే ఞాణ’’న్తి వుత్తం. ఏస నయో సేసేసుపి. పఞ్ఞాతి తస్స తస్స అత్థస్స పాకటకరణసఙ్ఖాతేన పఞ్ఞాపనట్ఠేన పఞ్ఞా, తేన తేన వా అనిచ్చాదినా పకారేన ధమ్మే జానాతీతి పఞ్ఞా. పజాననాకారో పజాననా. అనిచ్చాదీని విచినతీతి విచయో. పకారేహి విచినతీతి పవిచయో. చతుసచ్చధమ్మే విచినతీతి ధమ్మవిచయో. అనిచ్చాదీనం సల్లక్ఖణవసేన సల్లక్ఖణా. తేసంయేవ పతి పతి ఉపలక్ఖణవసేన పచ్చుపలక్ఖణా. పణ్డితభావో పణ్డిచ్చం. కుసలభావో కోసల్లం. నిపుణభావో నేపుఞ్ఞం. అనిచ్చాదీనం విభావనవసేన వేభబ్యా. తేసంయేవ చిన్తనవసేన చిన్తా. అనిచ్చాదీని ఉపపరిక్ఖతీతి ఉపపరిక్ఖా. భూరీతి పథవియా నామం, అయమ్పి సణ్హట్ఠేన విత్థతట్ఠేన చ భూరీ వియాతి భూరీ. తేన వుత్తం – ‘‘భూరీ వుచ్చతి పథవీ, తాయ పథవిసమాయ విత్థతాయ పఞ్ఞాయ సమన్నాగతోతి భూరిపఞ్ఞో’’తి (మహాని. ౨౭). అపి చ భూరీతి పఞ్ఞాయేవేతం అధివచనం. భూతే అత్థే రమతీతి భూరీ.

కిలేసే మేధతి హింసతీతి మేధా, ఖిప్పం గహణధారణట్ఠేన వా మేధా. యస్సుప్పజ్జతి, తం సత్తం హితపటిపత్తియం సమ్పయుత్తం వా యాథావలక్ఖణపటివేధే పరిణేతీతి పరిణాయికా. అనిచ్చాదివసేన ధమ్మే విపస్సతీతి విపస్సనా. సమ్మా పకారేహి అనిచ్చాదీని జానాతీతి సమ్పజఞ్ఞం. ఉప్పథపటిపన్నే సిన్ధవే వీథిఆరోపనత్థం పతోదో వియ ఉప్పథే ధావనకూటచిత్తం వీథిఆరోపనత్థం విజ్ఝతీతి పతోదో వియాతి పతోదో. దస్సనలక్ఖణే ఇన్దట్ఠం కారేతీతి ఇన్ద్రియం, పఞ్ఞాసఙ్ఖాతం ఇన్ద్రియం పఞ్ఞిన్ద్రియం. అవిజ్జాయ న కమ్పతీతి పఞ్ఞాబలం. కిలేసచ్ఛేదనట్ఠేన పఞ్ఞావ సత్థం పఞ్ఞాసత్థం. అచ్చుగ్గతట్ఠేన పఞ్ఞావ పాసాదో పఞ్ఞాపాసాదో. ఆలోకనట్ఠేన పఞ్ఞావ ఆలోకో పఞ్ఞాఆలోకో.

ఓభాసనట్ఠేన పఞ్ఞావ ఓభాసో పఞ్ఞాఓభాసో. పజ్జోతనట్ఠేన పఞ్ఞావ పజ్జోతో పఞ్ఞాపజ్జోతో. రతికరణట్ఠేన రతిదాయకట్ఠేన రతిజనకట్ఠేన చిత్తీకతట్ఠేన దుల్లభపాతుభావట్ఠేన అతులట్ఠేన అనోమసత్తపరిభోగట్ఠేన చ పఞ్ఞావ రతనం పఞ్ఞారతనం. న తేన సత్తా ముయ్హన్తి, సయం వా ఆరమ్మణే న ముయ్హతీతి అమోహో. ధమ్మవిచయపదం వుత్తత్థమేవ. కస్మా పనేతం పున వుత్తన్తి? అమోహస్స మోహపటిపక్ఖభావదీపనత్థం. తేనేతం దీపేతి – య్వాయం అమోహో, సో న కేవలం మోహతో అఞ్ఞో ధమ్మో, మోహస్స పటిపక్ఖో ధమ్మవిచయసఙ్ఖాతో అమోహోవ ఇధాధిప్పేతోతి. సమ్మాదిట్ఠీతి యాథావనియ్యానికకుసలదిట్ఠి. ధమ్మవిచయసఙ్ఖాతో పసత్థో సున్దరో వా బోజ్ఝఙ్గోతి ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గో. మగ్గఙ్గన్తి అరియమగ్గస్స అఙ్గం కారణన్తి మగ్గఙ్గం. అరియమగ్గస్స అన్తోగధత్తా మగ్గపరియాపన్నన్తి.

అసఞ్ఞాసమాపత్తీతి సఞ్ఞావిరాగభావనావసేన పవత్తితా అసఞ్ఞభవూపపత్తినిబ్బత్తనసమాపత్తి. అనుప్పన్నే హి బుద్ధే ఏకచ్చే తిత్థాయతనే పబ్బజిత్వా వాయోకసిణే పరికమ్మం కత్వా చతుత్థజ్ఝానం నిబ్బత్తేత్వా ఝానా వుట్ఠాయ సఞ్ఞాయ దోసం పస్సన్తి, సఞ్ఞాయ సతి హత్థచ్ఛేదాదిదుక్ఖఞ్చేవ సబ్బభయాని చ హోన్తి, ‘‘అలం ఇమాయ సఞ్ఞాయ, సఞ్ఞాభావో సన్తో’’తి ఏవం సఞ్ఞాయ దోసం పస్సిత్వా సఞ్ఞావిరాగవసేన చతుత్థజ్ఝానం నిబ్బత్తేత్వా అపరిహీనజ్ఝానా కాలం కత్వా అసఞ్ఞీసు నిబ్బత్తన్తి. చిత్తం నేసం చుతిచిత్తనిరోధేనేవ ఇధ నివత్తతి, రూపక్ఖన్ధమత్తమేవ తత్థ నిబ్బత్తతి.

తే యథా నామ జియావేగుక్ఖిత్తో సరో యత్తకో జియావేగో, తత్తకమేవ ఆకాసే గచ్ఛతి, ఏవమేవం ఝానవేగుక్ఖిత్తా ఉపపజ్జిత్వా యత్తకో ఝానవేగో, తత్తకమేవ కాలం తిట్ఠన్తి. ఝానవేగే పన పరిక్ఖీణే తత్థ రూపక్ఖన్ధో అన్తరధాయతి, ఇధ పటిసన్ధిసఞ్ఞా ఉప్పజ్జతి, తం సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘అసఞ్ఞభవూపపత్తినిబ్బత్తనసమాపత్తీ’’తి. విభూతసఞ్ఞాసమాపత్తీతి విఞ్ఞాణఞ్చాయతనసమాపత్తి. సా హి పఠమారుప్పవిఞ్ఞాణస్స పఠమారుప్పసఞ్ఞాయపి విభావనతో ‘‘విభూతసఞ్ఞా’’తి వుచ్చతి. కేచి ‘‘విభూతరూపసఞ్ఞా’’తి పఠన్తి, తేసం మతేన విభూతరూపసమాపత్తి నామ సేసారుప్పసమాపత్తియో. సేసా సమాపత్తియో సువిఞ్ఞేయ్యావ.

నేవసేక్ఖనాసేక్ఖో ఝాయీతి ఝానలాభీ పుథుజ్జనో. ఆజానియో ఝాయీతి అరహా, సబ్బేపి వా అరియపుగ్గలా. అస్సఖలుఙ్కో ఝాయీతి ఖలుఙ్కస్ససదిసో ఝాయీ. తథా హి ఖలుఙ్కో అస్సో దమథం న ఉపేతి ఇతో చితో చ యథారుచి ధావతి, ఏవమేవం యో పుథుజ్జనో అభిఞ్ఞాలాభీ, సో అభిఞ్ఞా అస్సాదేత్వా ‘‘అలమేత్తావతా, కతమేత్తావతా’’తి ఉత్తరిదమథాయ అపరిసక్కన్తో అభిఞ్ఞాచిత్తవసేన ఇతో చితో చ ధావతి పవత్తతి, సో ‘‘అస్సఖలుఙ్కో ఝాయీ’’తి వుత్తో. దిట్ఠుత్తరో ఝాయీతి ఝానలాభీ దిట్ఠిగతికో. పఞ్ఞుత్తరో ఝాయీతి లక్ఖణూపనిజ్ఝానేన ఝాయీ, సబ్బో ఏవ వా పఞ్ఞాధికో ఝాయీ.

సరణో సమాధీతి అకుసలచిత్తేకగ్గతా, సబ్బోపి వా సాసవో సమాధి. అరణో సమాధీతి సబ్బో కుసలాబ్యాకతో సమాధి, లోకుత్తరో ఏవ వా. సవేరో సమాధీతి పటిఘచిత్తేసు ఏకగ్గతా. అవేరో సమాధీతి మేత్తాచేతోవిముత్తి. అనన్తరదుకేపి ఏసేవ నయో. సామిసో సమాధీతి లోకియసమాధి. సో హి అనతిక్కన్తవట్టామిసలోకామిసతాయ సామిసో. నిరామిసో సమాధీతి లోకుత్తరో సమాధి. ససఙ్ఖారో సమాధీతి దుక్ఖాపటిపదో దన్ధాభిఞ్ఞో సుఖాపటిపదో చ దన్ధాభిఞ్ఞో. సో హి ససఙ్ఖారేన సప్పయోగేన చిత్తేన పచ్చనీకధమ్మే కిచ్ఛేన కసిరేన నిగ్గహేత్వా అధిగన్తబ్బో. ఇతరో అసఙ్ఖారో సమాధి. ఏకంసభావితో సమాధీతి సుక్ఖవిపస్సకస్స సమాధి. ఉభయంసభావితో సమాధీతి సమథయానికస్స సమాధి. ఉభయతో భావితభావనో సమాధీతి కాయసక్ఖినో ఉభతోభాగవిముత్తస్స చ సమాధి. సో హి ఉభయతో భాగేహి ఉభయతో భావితభావనో.

ఆగాళ్హపటిపదాతి కామానం ఓరోహనపటిపత్తి, కామసుఖానుయోగోతి అత్థో. నిజ్ఝామపటిపదాతి కామస్స నిజ్ఝాపనవసేన ఖేదనవసేన పవత్తా పటిపత్తి, అత్తకిలమథానుయోగోతి అత్థో. అక్ఖమా పటిపదాతిఆదీసు పధానకరణకాలే సీతాదీని అసహన్తస్స పటిపదా, తాని నక్ఖమతీతి అక్ఖమా. సహన్తస్స పన తాని ఖమతీతి ఖమా. ‘‘ఉప్పన్నం కామవితక్కం నాధివాసేతీ’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౨౬; అ. ని. ౪.౧౪; ౬.౫౮) నయేన మిచ్ఛావితక్కే సమేతీతి సమా. మనచ్ఛట్ఠాని ఇన్ద్రియాని దమేతీతి దమా పటిపదా.

ఏవన్తి ఇమినా వుత్తనయేన. యో ధమ్మోతి యో కోచి జాతిఆదిధమ్మో. యస్స ధమ్మస్సాతి తతో అఞ్ఞస్స జరాదిధమ్మస్స. సమానభావోతి దుక్ఖాదిభావేన సమానభావో. ఏకత్తతాయాతి సమానతాయ దుక్ఖాదిభావానం ఏకీభావేన. ఏకీ భవతీతి అనేకోపి ‘‘దుక్ఖ’’న్తిఆదినా ఏకసద్దాభిధేయ్యతాయ ఏకీ భవతి. ఏతేన ఏకత్తతాయ లక్ఖణమాహ. యేన యేన వా పన విలక్ఖణోతి యో ధమ్మో యస్స ధమ్మస్స యేన యేన భావేన విసదిసో. తేన తేన వేమత్తం గచ్ఛతీతి తేన తేన భావేన సో ధమ్మో తస్స ధమ్మస్స వేమత్తతం విసదిసత్తం గచ్ఛతి, దుక్ఖభావేన సమానోపి జాతిఆదికో అభినిబ్బత్తిఆదిభావేన జరాదికస్స విసిట్ఠతం గచ్ఛతీతి అత్థో. ఇమినా వేమత్తతాయ లక్ఖణమాహ.

ఇదాని తావ ఏకత్తవేమత్తతావిసయే నియోజేత్వా దస్సేతుం ‘‘సుత్తే వా వేయ్యాకరణే వా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ పుచ్ఛితన్తి పుచ్ఛావసేన దేసితసుత్తవసేన వుత్తం, న పన అధిట్ఠానహారస్స పుచ్ఛావిసయతాయ. సేసం ఉత్తానమేవ.

అధిట్ఠానహారవిభఙ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.