౧౫. పరిక్ఖారహారవిభఙ్గవణ్ణనా

౪౯. తత్థ కతమో పరిక్ఖారో హారోతి పరిక్ఖారహారవిభఙ్గో. తత్థ యో ధమ్మో యం ధమ్మం జనయతి, తస్స సో పరిక్ఖారోతి సఙ్ఖేపతో పరిక్ఖారలక్ఖణం వత్వా తం విభాగేన దస్సేతుం ‘‘కింలక్ఖణో’’తిఆది వుత్తం. తత్థ హినోతి అత్తనో ఫలం పటికారణభావం గచ్ఛతీతి హేతు. పటిచ్చ ఏతస్మా ఫలం ఏతీతి పచ్చయో. కిఞ్చాపి హేతుపచ్చయసద్దేహి కారణమేవ వుచ్చతి, తథాపి తత్థ విసేసం విభాగేన దస్సేతుం ‘‘అసాధారణలక్ఖణో’’తిఆది వుత్తం. సభావో హేతూతి సమానభావో బీజం హేతు. నను చ బీజం అఙ్కురాదిసదిసం న హోతీతి? నో న హోతి, అఞ్ఞతో హి తాదిసస్స అనుప్పజ్జనతో.

‘‘యథా వా పనా’’తిఆదినాపి ఉదాహరణన్తరదస్సనేన హేతుపచ్చయానం విసేసమేవ విభావేతి. తత్థ దుద్ధన్తి ఖీరం. దధి భవతీతి ఏకత్తనయేన అభేదోపచారేన వా వుత్తం, న అఞ్ఞథా. న హి ఖీరం దధి హోతి. తేనేవాహ – ‘‘న చత్థి ఏకకాలసమవధానం దుద్ధస్స చ దధిస్స చా’’తి. అథ వా ఘటే దుద్ధం పక్ఖిత్తం దధి భవతి, దధి తత్థ కాలన్తరే జాయతి పచ్చయన్తరసమాయోగేన, తస్మా న చత్థి ఏకకాలసమవధానం దుద్ధస్స చ దధిస్స చ రసఖీరవిపాకాదీహి భిన్నసభావత్తా. ఏవమేవన్తి యథా హేతుభూతస్స ఖీరస్స ఫలభూతేన దధినా న ఏకకాలసమవధానం, ఏవమఞ్ఞస్సాపి హేతుస్స ఫలేన న ఏకకాలసమవధానం, న తథా పచ్చయస్స, న హి పచ్చయో ఏకన్తేన ఫలేన భిన్నకాలో ఏవాతి. ఏవమ్పి హేతుపచ్చయానం విసేసో వేదితబ్బోతి అధిప్పాయో.

ఏవం బాహిరం హేతుపచ్చయవిభాగం దస్సేత్వా ఇదాని అజ్ఝత్తికం దస్సేతుం ‘‘అయఞ్హి సంసారో’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ‘‘అవిజ్జా అవిజ్జాయ హేతూ’’తి వుత్తే కిం ఏకస్మిం చిత్తుప్పాదే అనేకా అవిజ్జా విజ్జన్తీతి? ఆహ ‘‘పురిమికా అవిజ్జా పచ్ఛిమికాయ అవిజ్జాయ హేతూ’’తి. తేన ఏకస్మిం కాలే హేతుఫలానం సమవధానం నత్థీతి ఏతమేవత్థం సమత్థేతి. తత్థ ‘‘పురిమికా అవిజ్జా’’తిఆదినా హేతుఫలభూతానం అవిజ్జానం విభాగం దస్సేతి. ‘‘బీజఙ్కురో వియా’’తిఆదినా ఇమమత్థం దస్సేతి – యథా బీజం అఙ్కురస్స హేతు హోన్తం సమనన్తరహేతుతాయ హేతు హోతి. యం పన బీజతో ఫలం నిబ్బత్తతి, తస్స బీజం పరమ్పరహేతుతాయ హేతు హోతి. ఏవం అవిజ్జాయపి హేతుభావే దట్ఠబ్బన్తి.

పున ‘‘యథా వా పనా’’తిఆదినాపి హేతుపచ్చయవిభాగమేవ దస్సేతి. తత్థ థాలకన్తి దీపకపల్లికా. అనగ్గికన్తి అగ్గిం వినా. దీపేతున్తి జాలేతుం. ఇతి సభావో హేతూతి ఏవం పదీపుజ్జాలనాదీసు అగ్గిఆదిపదీపసదిసం కారణం సభావో హేతు. పరభావో పచ్చయోతి తత్థేవ కపల్లికావట్టితేలాదిసదిసో అగ్గితో అఞ్ఞో సభావో పచ్చయో. అజ్ఝత్తికోతి నియకజ్ఝత్తికో నియకజ్ఝత్తే భవో. బాహిరోతి తతో బహిభూతో. జనకోతి నిబ్బత్తకో. పరిగ్గాహకోతి ఉపత్థమ్భకో. అసాధారణోతి ఆవేణికో. సాధారణోతి అఞ్ఞేసమ్పి పచ్చయుప్పన్నానం సమానో.

ఇదాని యస్మా కారణం ‘‘పరిక్ఖారో’’తి వుత్తం, కారణభావో చ ఫలాపేక్ఖాయ, తస్మా కారణస్స యో కారణభావో యథా చ సో హోతి, యఞ్చ ఫలం యో చ తస్స విసేసో, యో చ కారణఫలానం సమ్బన్ధో, తం సబ్బం విభావేతుం ‘‘అవుపచ్ఛేదత్థో’’తిఆది వుత్తం. తత్థ కారణఫలభావేన సమ్బన్ధతా సన్తతి. కో చ తత్థ సమ్బన్ధో, కో కారణఫలభావో చ? సో ఏవ అవుపచ్ఛేదత్థో. యో ఫలభూతో అఞ్ఞస్స అకారణం హుత్వా నిరుజ్ఝతి, సో వుపచ్ఛిన్నో నామ హోతి, యథా తం అరహతో చుతిచిత్తం. యో పన అత్తనో అనురూపస్స ఫలస్స హేతు హుత్వా నిరుజ్ఝతి, సో అనుపచ్ఛిన్నో ఏవ నామ హోతి, హేతుఫలసమ్బన్ధస్స విజ్జమానత్తాతి ఆహ – ‘‘అవుపచ్ఛేదత్థో సన్తతిఅత్థో’’తి.

యస్మా చ కారణతో నిబ్బత్తం ఫలం నామ, న అనిబ్బత్తం, తస్మా ‘‘నిబ్బత్తిఅత్థో ఫలత్థో’’తి వుత్తం. యస్మా పన పురిమభవేన అనన్తరభవపటిసన్ధానవసేన పవత్తా ఉపపత్తిక్ఖన్ధా పునబ్భవో, తస్మా వుత్తం – ‘‘పటిసన్ధిఅత్థో పునబ్భవత్థో’’తి. తథా యస్స పుగ్గలస్స కిలేసా ఉప్పజ్జన్తి, తం పలిబున్ధేన్తి సమ్మా పటిపజ్జితుం న దేన్తి. యావ చ మగ్గేన అసముగ్ఘాతితా, తావ అనుసేన్తి నామ, తేన వుత్తం – ‘‘పలిబోధత్థో పరియుట్ఠానత్థో, అసముగ్ఘాతత్థో అనుసయత్థో’’తి. పరిఞ్ఞాభిసమయవసేన పరిఞ్ఞాతే న కదాచి తం నామరూపఙ్కురస్స కారణం హేస్సతీతి ఆహ – ‘‘అపరిఞ్ఞాతత్థో విఞ్ఞాణస్స బీజత్థో’’తి. యత్థ అవుపచ్ఛేదో తత్థ సన్తతీతి యత్థ రూపారూపప్పవత్తియం యథావుత్తో అవుపచ్ఛేదో, తత్థ సన్తతివోహారో. యత్థ సన్తతి తత్థ నిబ్బత్తీతిఆది పచ్చయపరమ్పరదస్సనం హేతుఫలసమ్బన్ధవిభావనమేవ.

‘‘యథా వా పన చక్ఖుఞ్చ పటిచ్చా’’తిఆదినా ‘‘సభావో హేతూ’’తి వుత్తమేవత్థం విభాగేన దస్సేతి. తత్థ సన్నిస్సయతాయాతి ఉపనిస్సయపచ్చయతాయ. మనసికారోతి కిరియామనోధాతు. సా హి చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స విఞ్ఞాణభావేన సమానజాతితాయ సభావో హేతు. సఙ్ఖారా విఞ్ఞాణస్స పచ్చయో సభావో హేతూతి పుఞ్ఞాదిఅభిసఙ్ఖారా పటిసన్ధివిఞ్ఞాణస్స పచ్చయో, తత్థ యో సభావో, సో హేతూతి. సఙ్ఖారాతి చేత్థ సబ్బో లోకియో కుసలాకుసలచిత్తుప్పాదో అధిప్పేతో. ఇమినా నయేన సేసపదేసుపి అత్థో వేదితబ్బో. ఏవం యో కోచి ఉపనిస్సయో సబ్బో సో పరిక్ఖారోతి యథావుత్తప్పభేదో యో కోచి పచ్చయో, సో సబ్బో అత్తనో ఫలస్స పరిక్ఖరణతో అభిసఙ్ఖరణతో పరిక్ఖారో. తస్స నిద్ధారేత్వా కథనం పరిక్ఖారో హారోతి.

పరిక్ఖారహారవిభఙ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.