౧. దేసనాహారవిభఙ్గవణ్ణనా

౫. ఏవం హారాదయో సుఖగ్గహణత్థం గాథాబన్ధవసేన సరూపతో నిద్దిసిత్వా ఇదాని తేసు హారే తావ పటినిద్దేసవసేన విభజితుం ‘‘తత్థ కతమో దేసనాహారో’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ కతమోతి కథేతుకమ్యతాపుచ్ఛా. దేసనాహారోతి పుచ్ఛితబ్బధమ్మనిదస్సనం. కిఞ్చాపి దేసనాహారో నిద్దేసవారే సరూపతో దస్సితో, పటినిద్దేసస్స పన విసయం దస్సేన్తో ‘‘అస్సాదాదీనవతా’’తి గాథం ఏకదేసేన పచ్చామసతి. అయం దేసనాహారో పుబ్బాపరాపేక్ఖో. తత్థ పుబ్బాపేక్ఖత్తే ‘‘కతమో దేసనాహారో’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘అస్సాదాదీనవతా’’తి సరూపతో దస్సితస్స నిగమనం హోతి. పరాపేక్ఖత్తే పన ‘‘అయం దేసనాహారో కిం దేసయతీ’’తి దేసనాకిరియాయ కత్తునిద్దేసో హోతి. తేన దేసనాహారస్స అన్వత్థసఞ్ఞతం దస్సేతి. దేసయతీతి సంవణ్ణేతి, విత్థారేతీతి అత్థో.

ఇదాని అనేన దేసేతబ్బధమ్మే సరూపతో దస్సేన్తో ‘‘అస్సాద’’న్తిఆదిమాహ, తం పుబ్బే వుత్తనయత్తా ఉత్తానమేవ. తస్మా ఇతో పరమ్పి అవుత్తమేవ వణ్ణయిస్సామ. ‘‘కత్థ పన ఆగతే అస్సాదాదికే అయం హారో సంవణ్ణేతీ’’తి అనుయోగం మనసికత్వా దేసనాహారేన సంవణ్ణేతబ్బధమ్మం దస్సేన్తో ‘‘ధమ్మం వో, భిక్ఖవే, దేసేస్సామీ’’తిఆదికం సబ్బపరియత్తిధమ్మసఙ్గాహకం భగవతో ఛఛక్కదేసనం ఏకదేసేన దస్సేతి.

తత్థ ధమ్మన్తి అయం ధమ్మ-సద్దో పరియత్తిసచ్చసమాధిపఞ్ఞాపకతిపుఞ్ఞాపత్తిఞేయ్యాదీసు బహూసు అత్థేసు దిట్ఠప్పయోగో. తథా హి ‘‘ఇధ, భిక్ఖు, ధమ్మం పరియాపుణాతీ’’తిఆదీసు (అ. ని. ౫.౭౩) పరియత్తిధమ్మే దిస్సతి. ‘‘దిట్ఠధమ్మో పత్తధమ్మో’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౨౯౯; మహావ. ౧౮) సచ్చే. ‘‘ఏవంధమ్మా తే భగవన్తో అహేసు’’న్తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౧౩, ౧౪౫) సమాధిమ్హి. ‘‘సచ్చం ధమ్మో ధితి చాగో’’తి ఏవమాదీసు (జా. ౧.౧.౫౭; ౧.౨.౧౪౭-౧౪౮) పఞ్ఞాయం. ‘‘జాతిధమ్మానం, భిక్ఖవే, సత్తాన’’న్తి ఏవమాదీసు (దీ. ని. ౨.౩౯౮; మ. ని. ౧.౧౩౧) పకతియం. ‘‘ధమ్మో హవే రక్ఖతి ధమ్మచారి’’న్తిఆదీసు (జా. ౧.౧౦.౧౦౨; ౧.౧౫.౩౮౫) పుఞ్ఞే. ‘‘చత్తారో పారాజికా ధమ్మా’’తి ఏవమాదీసు (పారా. ౨౩౩) ఆపత్తియం. ‘‘కుసలా ధమ్మా అకుసలాధమ్మా’’తిఆదీసు (ధ. స. తికమాతికా ౧) ఞేయ్యే. ఇధ పన పరియత్తియం దట్ఠబ్బోతి (మ. ని. అట్ఠ. ౧.మూలపరియాయసుత్తవణ్ణనా; ధ. స. అట్ఠ. చిత్తుప్పాదకణ్డ ౧; బు. వం. అట్ఠ. ౧.౧).

వోతి పన అయం వో-సద్దో ‘‘హన్ద దాని, భిక్ఖవే, పవారేమి వో’’తి (సం. ని. ౧.౨౧౫) ఏత్థ ఉపయోగత్థే ఆగతో. ‘‘సన్నిపతితానం వో, భిక్ఖవే, ద్వయం కరణీయ’’న్తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౨౭౩) కరణత్థే. ‘‘యే హి వో అరియా పరిసుద్ధకాయకమ్మన్తా’’తిఆదీసు పదపూరణే. ‘‘ఆరోచయామి వో, భిక్ఖవే’’తిఆదీసు (అ. ని. ౭.౭౨) సమ్పదానత్థే. ఇధాపి సమ్పదానత్థే ఏవాతి దట్ఠబ్బో.

భిక్ఖనసీలతాదిగుణయోగేన భిక్ఖూ, భిన్నకిలేసతాదిగుణయోగేన వా. అథ వా సంసారే భయం ఇక్ఖన్తీతి భిక్ఖూ. భిక్ఖవేతి తేసం ఆలపనం. తేన తే ధమ్మస్సవనే నియోజేన్తో అత్తనో ముఖాభిముఖం కరోతి. దేసేస్సామీతి కథేస్సామి. తేన నాహం ధమ్మిస్సరతాయ తుమ్హే అఞ్ఞం కిఞ్చి కారేయ్యామి, అనావరణఞాణేన సబ్బం ఞేయ్యధమ్మం పచ్చక్ఖకారితాయ పన ధమ్మం దేసేస్సామీతి ఇదాని పవత్తియమానం ధమ్మదేసనం పటిజానాతి. ఆదికల్యాణన్తిఆదీసు ఆదిమ్హి కల్యాణం ఆదికల్యాణం, ఆదికల్యాణమేతస్సాతి వా ఆదికల్యాణం. సేసపదద్వయేపి ఏసేవ నయో. తత్థ సీలేన ఆదికల్యాణం. సమాధినా మజ్ఝేకల్యాణం. పఞ్ఞాయ పరియోసానకల్యాణం. బుద్ధసుబుద్ధతాయ వా ఆదికల్యాణం. ధమ్మసుధమ్మతాయ మజ్ఝేకల్యాణం. సఙ్ఘసుప్పటిపత్తియా పరియోసానకల్యాణం. అథ వా ఉగ్ఘటితఞ్ఞువినయనేన ఆదికల్యాణం. విపఞ్చితఞ్ఞువినయనేన మజ్ఝేకల్యాణం నేయ్యపుగ్గలవినయనేన పరియోసానకల్యాణం. అయమేవత్థో ఇధాధిప్పేతో.

అత్థసమ్పత్తియా సాత్థం. బ్యఞ్జనసమ్పత్తియా సబ్యఞ్జనం. సఙ్కాసనాదిఛఅత్థపదసమాయోగతో వా సాత్థం. అక్ఖరాదిఛబ్యఞ్జనపదసమాయోగతో సబ్యఞ్జనం. అయమేవత్థో ఇధాధిప్పేతో. ఉపనేతబ్బాభావతో ఏకన్తేన పరిపుణ్ణన్తి కేవలపరిపుణ్ణం. అపనేతబ్బాభావతో పరిసుద్ధం. సీలాదిపఞ్చధమ్మక్ఖన్ధపారిపూరియా వా పరిపుణ్ణం. చతురోఘనిత్థరణాయ పవత్తియా లోకామిసనిరపేక్ఖతాయ చ పరిసుద్ధం. బ్రహ్మం సేట్ఠం ఉత్తమం బ్రహ్మూనం వా సేట్ఠానం అరియానం చరియం సిక్ఖత్తయసఙ్గహం సాసనం బ్రహ్మచరియం పకాసయిస్సామి పరిదీపయిస్సామీతి అత్థో.

ఏవం భగవతా దేసితో పకాసితో చ సాసనధమ్మో యేసం అస్సాదాదీనం దస్సనవసేన పవత్తో, తే అస్సాదాదయో దేసనాహారస్స విసయభూతా యత్థ యత్థ పాఠే సవిసేసం వుత్తా, తతో తతో నిద్ధారేత్వా ఉదాహరణవసేన ఇధానేత్వా దస్సేతుం ‘‘తత్థ కతమో అస్సాదో’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ కామన్తి మనాపియరూపాదిం తేభూమకధమ్మసఙ్ఖాతం వత్థుకామం. కామయమానస్సాతి ఇచ్ఛన్తస్స. తస్స చేతం సమిజ్ఝతీతి తస్స కామయమానస్స సత్తస్స తం కామసఙ్ఖాతం వత్థు సమిజ్ఝతి చే, సచే సో తం లభతీతి వుత్తం హోతి. అద్ధాపీతిమనో హోతీతి ఏకంసేన తుట్ఠచిత్తో హోతి. లద్ధాతి లభిత్వా. మచ్చోతి సత్తో. యదిచ్ఛతీతి యం ఇచ్ఛతి. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారో పన నిద్దేసే (మహాని. ౧) వుత్తనయేన వేదితబ్బో. అయం అస్సాదోతి యాయం అధిప్పాయసమిజ్ఝనా ఇచ్ఛితలాభే పీతిమనతా సోమనస్సం, అయం అస్సాదేతబ్బతో అస్సాదో.

తస్స చే కామయానస్సాతి తస్స పుగ్గలస్స కామే ఇచ్ఛమానస్స, కామేన వా యాయమానస్స. ఛన్దజాతస్సాతి జాతతణ్హస్స. జన్తునోతి సత్తస్స. తే కామా పరిహాయన్తీతి తే వత్థుకామా కేనచి అన్తరాయేన వినస్సన్తి చే. సల్లవిద్ధోవ రుప్పతీతి అథ అయోమయాదినా సల్లేన విద్ధో వియ పీళియతీతి అత్థో. అయం ఆదీనవోతి యాయం కామానం విపరిణామఞ్ఞథాభావా కామయానస్స సత్తస్స రుప్పనా దోమనస్సుప్పత్తి, అయం ఆదీనవో.

యో కామే పరివజ్జేతీతి యో భిక్ఖు యథావుత్తే కామే తత్థ ఛన్దరాగస్స విక్ఖమ్భనేన వా సముచ్ఛిన్దనేన వా సబ్బభాగేన వజ్జేతి. యథా కిం? సప్పస్సేవ పదా సిరోతి, యథా కోచి పురిసో జీవితుకామో కణ్హసప్పం పటిపథే పస్సిత్వా అత్తనో పాదేన తస్స సిరం పరివజ్జేతి, సోమం…పే… సమతివత్తతీతి సో భిక్ఖు సబ్బం లోకం విసరిత్వా ఠితత్తా లోకే విసత్తికాసఙ్ఖాతం ఇమం తణ్హం సతిమా హుత్వా సమతిక్కమతీతి. ఇదం నిస్సరణన్తి యదిదం విసత్తికాసఙ్ఖాతాయ తణ్హాయ నిబ్బానారమ్మణేన అరియమగ్గేన సమతివత్తనం, ఇదం నిస్సరణం.

ఖేత్తన్తి కేదారాదిఖేత్తం. వత్థున్తి ఘరవత్థుఆదివత్థుం. హిరఞ్ఞం వాతి కహాపణసఙ్ఖాతం సువణ్ణసఙ్ఖాతఞ్చ హిరఞ్ఞం. వా-సద్దో వికప్పనత్థో, సో సబ్బపదేసు యోజేతబ్బో. గవాస్సన్తి గావో చ అస్సే చాతి గవాస్సం. దాసపోరిసన్తి దాసే చ పోరిసే చాతి దాసపోరిసం. థియోతి ఇత్థియో. బన్ధూతి ఞాతిబన్ధవో. పుథూ కామేతి అఞ్ఞేపి వా మనాపియరూపాదికే బహూ కామగుణే. యో నరో అనుగిజ్ఝతీతి యో సత్తో అను అను అభికఙ్ఖతి పత్థేతీతి అత్థో. అయం అస్సాదోతి యదిదం ఖేత్తాదీనం అనుగిజ్ఝనం, అయం అస్సాదేతి వత్థుకామే ఏతేనాతి అస్సాదో.

అబలా నం బలీయన్తీతి ఖేత్తాదిభేదే కామే అనుగిజ్ఝన్తం తం పుగ్గలం కుసలేహి పహాతబ్బత్తా అబలసఙ్ఖాతా కిలేసా బలీయన్తి అభిభవన్తి, సద్ధాబలాదివిరహేన వా అబలం తం పుగ్గలం అబలా కిలేసా బలీయన్తి, అబలత్తా అభిభవన్తీతి అత్థో. మద్దన్తేనం పరిస్సయాతి ఏనం కామగిద్ధం కామే పరియేసన్తం రక్ఖన్తఞ్చ సీహాదయో చ పాకటపరిస్సయా కాయదుచ్చరితాదయో చ అపాకటపరిస్సయా మద్దన్తి. తతో నం…పే… దకన్తి తతో తేహి పాకటాపాకటపరిస్సయేహి అభిభూతం తం పుగ్గలం జాతిఆదిదుక్ఖం సముద్దే భిన్ననావం ఉదకం వియ అన్వేతి అనుగచ్ఛతీతి అత్థో. అయం ఆదీనవోతి య్వాయం తణ్హాదుచ్చరితసంకిలేసహేతుకో జాతిఆదిదుక్ఖానుబన్ధో, అయం ఆదీనవో.

తస్మాతి యస్మా కామగిద్ధస్స వుత్తనయేన దుక్ఖానుబన్ధో విజ్జతి, తస్మా. జన్తూతి సత్తో. సదా సతోతి పుబ్బరత్తాపరరత్తం జాగరియానుయోగేన సతో హుత్వా. కామాని పరివజ్జయేతి విక్ఖమ్భనవసేన సముచ్ఛేదవసేన చ రూపాదీసు వత్థుకామేసు సబ్బప్పకారం కిలేసకామం అనుప్పాదేన్తో కామాని పరివజ్జయే పజహేయ్య. తే పహాయ తరే ఓఘన్తి ఏవం తే కామే పహాయ తప్పహానకరఅరియమగ్గేనేవ చతుబ్బిధమ్పి ఓఘం తరేయ్య, తరితుం సక్కుణేయ్యాతి అత్థో. నావం సిత్వావ పారగూతి యథా పురిసో ఉదకగ్గహణేన గరుభారం నావం ఉదకం బహి సిఞ్చిత్వా లహుకాయ నావాయ అప్పకసిరేనేవ పారగూ భవేయ్య, పారం గచ్ఛేయ్య, ఏవమేవ అత్తభావనావం కిలేసూదకగరుకం సిఞ్చిత్వా లహుకేన అత్తభావేన పారగూ భవేయ్య, పారం నిబ్బానం అరహత్తప్పత్తియా గచ్ఛేయ్య అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా పరినిబ్బానేనాతి అత్థో. ఇదం నిస్సరణన్తి యం కామప్పహానముఖేన చతురోఘం తరిత్వా అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా నిబ్బానం, ఇదం సబ్బసఙ్ఖతనిస్సరణతో నిస్సరణన్తి.

ధమ్మోతి దానాదిపుఞ్ఞధమ్మో. హవేతి నిపాతమత్తం. రక్ఖతి ధమ్మచారిన్తి యో తం ధమ్మం అప్పమత్తో చరతి, తం ధమ్మచారిం దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికభేదేన దువిధతోపి అనత్థతో రక్ఖతి పాలేతి. ఛత్తం మహన్తం యథ వస్సకాలేతి వస్సకాలే దేవే వస్సన్తే యథా మహన్తం ఛత్తం కుసలేన పురిసేన ధారితం తం వస్సతేమనతో రక్ఖతి. తత్థ యథా తం ఛత్తం అప్పమత్తో హుత్వా అత్తానం రక్ఖన్తం ఛాదేన్తఞ్చ వస్సాదితో రక్ఖతి, ఏవం ధమ్మోపి అత్తసమ్మాపణిధానేన అప్పమత్తో హుత్వా ధమ్మచరియాయ అత్తానం రక్ఖన్తంయేవ రక్ఖతీతి అధిప్పాయో. ఏసా…పే… చారీతి ఏతేన వుత్తమేవత్థం పాకటతరం కరోతి, తం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ. ఇదం ఫలన్తి దిట్ఠధమ్మికేహి సమ్పరాయికేహి చ అనత్థేహి యదిదం ధమ్మస్స రక్ఖణం వుత్తం రక్ఖావసానస్స చ అబ్భుదయస్స నిప్ఫాదనం, ఇదం నిస్సరణం అనామసిత్వా దేసనాయ నిబ్బత్తేతబ్బతాయ ఫలన్తి.

సబ్బే ధమ్మాతి సబ్బే సఙ్ఖతా ధమ్మా. అనత్తాతి నత్థి ఏతేసం అత్తా కారకవేదకసభావో, సయం వా న అత్తాతి అనత్తాతి. ఇతీతి ఏవం. యదా పఞ్ఞాయ పస్సతీతి యస్మిం కాలే విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేన్తో అనత్తానుపస్సనాసఙ్ఖాతాయ పఞ్ఞాయ పస్సతి. అథ నిబ్బిన్దతి దుక్ఖేతి అథ అనత్తానుపస్సనాయ పుబ్బే ఏవ అనిచ్చతాదుక్ఖతానం సుపరిదిట్ఠత్తా నిబ్బిదానుపస్సనావసేన విపస్సనాగోచరభూతే పఞ్చక్ఖన్ధదుక్ఖే నిబ్బిన్దతి నిబ్బేదం ఆపజ్జతి. ఏస మగ్గో విసుద్ధియాతి యా వుత్తలక్ఖణా నిబ్బిదానుపస్సనా సబ్బకిలేసవిసుజ్ఝనతో విసుద్ధిసఙ్ఖాతస్స అరియమగ్గస్స అచ్చన్తవిసుద్ధియా వా అమతధాతుయా మగ్గో ఉపాయో. అయం ఉపాయోతి యదిదం అనత్తానుపస్సనాముఖేన సబ్బస్మిం వట్టస్మిం నిబ్బిన్దనం వుత్తం, తం విసుద్ధియా అధిగమహేతుభావతో ఉపాయో.

‘‘చక్ఖుమా…పే… పరివజ్జయే’’తి ఇమిస్సా గాథాయ అయం సఙ్ఖేపత్థో – యథా చక్ఖుమా పురిసో సరీరే వహన్తే విసమాని భూమిప్పదేసాని చణ్డతాయ వా విసమే హత్థిఆదయో పరివజ్జేతి, ఏవం లోకే సప్పఞ్ఞో పురిసో సప్పఞ్ఞతాయ హితాహితం జానన్తో పాపాని లామకాని దుచ్చరితాని పరివజ్జేయ్యాతి. అయం ఆణత్తీతి యా అయం ‘‘పాపాని పరివజ్జేతబ్బానీ’’తి ధమ్మరాజస్స భగవతో ఆణా, అయం ఆణత్తీతి.

ఏవం విసుం విసుం సుత్తేసు ఆగతా ఫలూపాయాణత్తియో ఉదాహరణభావేన దస్సేత్వా ఇదాని తా ఏకతో ఆగతా దస్సేతుం ‘‘సుఞ్ఞతో’’తి గాథమాహ.

తత్థ సుఞ్ఞతో లోకం అవేక్ఖస్సు, మోఘరాజాతి ఆణత్తీతి ‘‘మోఘరాజ, సబ్బమ్పి సఙ్ఖారలోకం అవసవత్తితాసల్లక్ఖణవసేన వా తుచ్ఛభావసమనుపస్సనవసేన వా సుఞ్ఞోతి పస్సా’’తి ఇదం ధమ్మరాజస్స వచనం విధానభావతో ఆణత్తి. సబ్బదా సతికిరియాయ తంసుఞ్ఞతాదస్సనం సమ్పజ్జతీతి ‘‘సదా సతోతి ఉపాయో’’తి వుత్తం. అత్తానుదిట్ఠిం ఊహచ్చాతి వీసతివత్థుకం సక్కాయదస్సనం ఉద్ధరిత్వా సముచ్ఛిన్దిత్వా. ఏవం మచ్చుతరో సియాతి. ఇదం ఫలన్తి యం ఏవం వుత్తేన విధినా మచ్చుతరణం మచ్చునో విసయాతిక్కమనం తస్స యం పుబ్బభాగపటిపదాపటిపజ్జనం, ఇదం దేసనాయ ఫలన్తి అత్థో. యథా పన అస్సాదాదయో సుత్తే కత్థచి సరూపతో కత్థచి నిద్ధారేతబ్బతాయ కత్థచి విసుం విసుం కత్థచి ఏకతో దస్సితా, న ఏవం ఫలాదయో. ఫలాదయో పన సబ్బత్థ సుత్తే గాథాసు వా ఏకతో దస్సేతబ్బాతి ఇమస్స నయస్స దస్సనత్థం విసుం విసుం ఉదాహరిత్వాపి పున ‘‘సుఞ్ఞతో లోక’’న్తిఆదినా ఏకతో ఉదాహరణం కతన్తి దట్ఠబ్బం.

౬. ఏవం అస్సాదాదయో ఉదాహరణవసేన సరూపతో దస్సేత్వా ఇదాని తత్థ పుగ్గలవిభాగేన దేసనావిభాగం దస్సేతుం ‘‘తత్థ భగవా’’తిఆది వుత్తం.

తత్థ ఉగ్ఘటితం ఘటితమత్తం ఉద్దిట్ఠమత్తం యస్స నిద్దేసపటినిద్దేసా న కతా, తం జానాతీతి ఉగ్ఘటితఞ్ఞూ. ఉద్దేసమత్తేన సప్పభేదం సవిత్థారమత్థం పటివిజ్ఝతీతి అత్థో, ఉగ్ఘటితం వా ఉచ్చలితం ఉట్ఠపితన్తి అత్థో, తం జానాతీతి ఉగ్ఘటితఞ్ఞూ. ధమ్మో హి దేసియమానో దేసకతో దేసనాభాజనం సఙ్కమన్తో వియ హోతి, తమేస ఉచ్చలితమేవ జానాతీతి అత్థో, చలితమేవ వా ఉగ్ఘటితం. సస్సతాదిఆకారస్స హి వేనేయ్యానం ఆసయస్స బుద్ధావేణికా ధమ్మదేసనా తఙ్ఖణపతితా ఏవ చలనాయ హోతి, తతో పరమ్పరానువత్తియా, తత్థాయం ఉగ్ఘటితే చలితమత్తేయేవ ఆసయే ధమ్మం జానాతి అవబుజ్ఝతీతి ఉగ్ఘటితఞ్ఞూ, తస్స ఉగ్ఘటితఞ్ఞుస్స నిస్సరణం దేసయతి, తత్తకేనేవ తస్స అత్థసిద్ధితో. విపఞ్చితం విత్థారితం నిద్దిట్ఠం జానాతీతి విపఞ్చితఞ్ఞూ, విపఞ్చితం వా మన్దం సణికం ధమ్మం జానాతీతి విపఞ్చితఞ్ఞూ, తస్స విపఞ్చితఞ్ఞుస్స ఆదీనవఞ్చ నిస్సరణఞ్చ దేసయతి, నాతిసఙ్ఖేపవిత్థారాయ దేసనాయ తస్స అత్థసిద్ధితో. నేతబ్బో ధమ్మస్స పటినిద్దిసేన అత్థం పాపేతబ్బోతి నేయ్యో, ముదిన్ద్రియతాయ వా పటిలోమగ్గహణతో నేతబ్బో అనునేతబ్బోతి నేయ్యో, తస్స నేయ్యస్స అస్సాదం ఆదీనవం నిస్సరణఞ్చ దేసయతి, అనవసేసేత్వావ దేసనేన తస్స అత్థసిద్ధితో. తత్థాయం పాళి –

‘‘కతమో చ పుగ్గలో ఉగ్ఘటితఞ్ఞూ? యస్స పుగ్గలస్స సహ ఉదాహటవేలాయ ధమ్మాభిసమయో హోతి. అయం వుచ్చతి పుగ్గలో ఉగ్ఘటితఞ్ఞూ.

‘‘కతమో చ పుగ్గలో విపఞ్చితఞ్ఞూ? యస్స పుగ్గలస్స సంఖిత్తేన భాసితస్స విత్థారేన అత్థే విభజియమానే ధమ్మాభిసమయో హోతి. అయం వుచ్చతి పుగ్గలో విపఞ్చితఞ్ఞూ.

‘‘కతమో చ పుగ్గలో నేయ్యో? యస్స పుగ్గలస్స ఉద్దేసతో పరిపుచ్ఛతో యోనిసోమనసికరోతో కల్యాణమిత్తే సేవతో భజతో పయిరుపాసతో ఏవం అనుపుబ్బేన ధమ్మాభిసమయో హోతి. అయం వుచ్చతి పుగ్గలో నేయ్యో’’తి (పు. ప. ౧౪౮-౧౫౦).

పదపరమో పనేత్థ నేత్తియం పటివేధస్స అభాజనన్తి న గహితోతి దట్ఠబ్బం. ఏత్థ చ అస్సాదో, ఆదీనవో, నిస్సరణం, అస్సాదో చ ఆదీనవో చ, అస్సాదో చ నిస్సరణఞ్చ, ఆదీనవో చ నిస్సరణఞ్చ, అస్సాదో చ ఆదీనవో చ నిస్సరణఞ్చాతి ఏతే సత్త పట్ఠాననయా.

తేసు తతియఛట్ఠసత్తమా వేనేయ్యత్తయవినయనే సమత్థతాయ గహితా, ఇతరే చత్తారో న గహితా. న హి కేవలేన అస్సాదేన ఆదీనవేన తదుభయేన వా కథితేన వేనేయ్యవినయనం సమ్భవతి, కిలేసానం పహానావచనతో. పఞ్చమోపి ఆదీనవావచనతో నిస్సరణస్స అనుపాయో ఏవ. న హి విముత్తిరసా భగవతో దేసనా విముత్తిం తదుపాయఞ్చ అనామసన్తీ పవత్తతి. తస్మా ఏతే చత్తారో నయా అనుద్ధటా. సచే పన పదపరమస్స పుగ్గలస్స వసేన పవత్తం సంకిలేసభాగియం వాసనాభాగియం తదుభయభాగే ఠితం దేసనం సుత్తేకదేసం గాథం వా తాదిసం ఏతేసం నయానం ఉదాహరణభావేన ఉద్ధరతి, ఏవం సతి సత్తన్నమ్పి నయానం గహణం భవేయ్య. వేనేయ్యవినయనం పన తేసం సన్తానే అరియమగ్గస్స ఉప్పాదనం. తం యథావుత్తేహి ఏవ నయేతి, నావసేసేహీతి ఇతరే ఇధ న వుత్తా. యస్మా పన పేటకే (పేటకో. ౨౩) –

‘‘తత్థ కతమో అస్సాదో చ ఆదీనవో చ?

యాని కరోతి పురిసో, తాని అత్తని పస్సతి;

కల్యాణకారీ కల్యాణం, పాపకారీ చ పాపక’’న్తి.

తత్థ యం కల్యాణకారీ కల్యాణం పచ్చనుభోతి, అయం అస్సాదో. యం పాపకారీ పాపం పచ్చనుభోతి, అయం ఆదీనవో.

అట్ఠిమే, భిక్ఖవే, లోకధమ్మా. కతమే అట్ఠ? లాభోతిఆది (అ. ని. ౮.౬). తత్థ లాభో యసో సుఖం పసంసా, అయం అస్సాదో. అలాభో అయసో దుక్ఖం నిన్దా, అయం ఆదీనవో.

తత్థ కతమో అస్సాదో చ నిస్సరణఞ్చ?

‘‘సుఖో విపాకో పుఞ్ఞానం, అధిప్పాయో చ ఇజ్ఝతి;

ఖిప్పఞ్చ పరమం సన్తిం, నిబ్బానమధిగచ్ఛతీ’’తి. (పేటకో. ౨౩);

అయం అస్సాదో చ నిస్సరణఞ్చ.

ద్వత్తింసిమాని, భిక్ఖవే, మహాపురిసస్స మహాపురిసలక్ఖణాని, యేహి సమన్నాగతస్స మహాపురిసస్స ద్వేవ గతియో భవన్తి అనఞ్ఞా…పే… వివటచ్ఛదోతి సబ్బం లక్ఖణసుత్తం, (దీ. ని. ౩.౧౯౯) అయం అస్సాదో చ నిస్సరణఞ్చ.

తత్థ కతమో ఆదీనవో చ నిస్సరణఞ్చ?

‘‘భారా హవే పఞ్చక్ఖన్ధా, భారహారో చ పుగ్గలో;

భారాదానం దుఖం లోకే, భారనిక్ఖేపనం సుఖం.

‘‘నిక్ఖిపిత్వా గరుం భారం, అఞ్ఞం భారం అనాదియ;

సమూలం తణ్హమబ్బుయ్హ, నిచ్ఛాతో పరినిబ్బుతో’’తి. (సం. ని. ౩.౨౨);

అయం ఆదీనవో చ నిస్సరణఞ్చ.

తత్థ కతమో అస్సాదో చ ఆదీనవో చ నిస్సరణఞ్చ?

‘‘కామా హి చిత్రా మధురా మనోరమా, విరూపరూపేన మథేన్తి చిత్తం;

తస్మా అహం పబ్బజితోమ్హి రాజ, అపణ్ణకం సామఞ్ఞమేవ సేయ్యోతి. (మ. ని. ౨.౩౦౭; థేరగా. ౭౮౭-౭౮౮; పేటకో. ౨౩);

అయం అస్సాదో చ ఆదీనవో చ నిస్సరణఞ్చా’’తి వుత్తం. తస్మా తేపి నయా ఇధ నిద్ధారేత్వా వేదితబ్బా. ఫలాదీసుపి అయం నయో లబ్భతి ఏవ. యస్మా పేటకే (పేటకో. ౨౨) ‘‘తత్థ కతమం ఫలఞ్చ ఉపాయో చ? సీలే పతిట్ఠాయ నరో సపఞ్ఞో’’తి గాథా (సం. ని. ౧.౨౩), ఇదం ఫలఞ్చ ఉపాయో చ.

తత్థ కతమం ఫలఞ్చ ఆణత్తి చ?

‘‘సచే భాయథ దుక్ఖస్స, సచే వో దుక్ఖమప్పియం;

మాకత్థ పాపకం కమ్మం, ఆవి వా యది వా రహోతి. (ఉదా. ౪౪);

ఇదం ఫలఞ్చ ఆణత్తి చ.

తత్థ కతమో ఉపాయో చ ఆణత్తి చ?

‘‘కుమ్భూపమం కాయమిమం విదిత్వా, నగరూపమం చిత్తమిదం ఠపేత్వా;

యోధేథ మారం పఞ్ఞావుధేన, జితఞ్చ రక్ఖే అనివేసనో సియా’’తి. (ధ. ప. ౪౦);

అయం ఉపాయో చ ఆణత్తి చ. ఏవం ఫలాదీనం దుకవసేనపి ఉదాహరణం వేదితబ్బం. ఏత్థ చ యో నిస్సరణదేసనాయ వినేతబ్బో, సో ఉగ్ఘటితఞ్ఞూతిఆదినా యథా దేసనావిభాగేన పుగ్గలవిభాగసిద్ధి హోతి, ఏవం ఉగ్ఘటితఞ్ఞుస్స భగవా నిస్సరణం దేసేతీతిఆదినా పుగ్గలవిభాగేన దేసనావిభాగో సమ్భవతీతి సో తథా దస్సితో.

ఏవం యేసం పుగ్గలానం వసేన దేసనావిభాగో దస్సితో, తే పుగ్గలే పటిపదావిభాగేన విభజిత్వా దస్సేతుం ‘‘చతస్సో పటిపదా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ పటిపదాభిఞ్ఞాకతో విభాగో పటిపదాకతో హోతీతి ఆహ – ‘‘చతస్సో పటిపదా’’తి. తా పనేతా చ సమథవిపస్సనాపటిపత్తివసేన దువిధా హోన్తి. కథం? సమథపక్ఖే తావ పఠమసమన్నాహారతో పట్ఠాయ యావ తస్స తస్స ఝానస్స ఉపచారం ఉప్పజ్జతి, తావ పవత్తా సమథభావనా ‘‘పటిపదా’’తి వుచ్చతి. ఉపచారతో పన పట్ఠాయ యావ అప్పనా తావ పవత్తా పఞ్ఞా ‘‘అభిఞ్ఞా’’తి వుచ్చతి.

సా పనాయం పటిపదా ఏకచ్చస్స దుక్ఖా హోతి నీవరణాదిపచ్చనీకధమ్మసముదాచారగహణతాయ కిచ్ఛా అసుఖసేవనాతి అత్థో, ఏకచ్చస్స తదభావేన సుఖా. అభిఞ్ఞాపి ఏకచ్చస్స దన్ధా హోతి మన్దా అసీఘప్పవత్తి, ఏకచ్చస్స ఖిప్పా అమన్దా సీఘప్పవత్తి. తస్మా యో ఆదితో కిలేసే విక్ఖమ్భేన్తో దుక్ఖేన ససఙ్ఖారేన సప్పయోగేన కిలమన్తో విక్ఖమ్భేతి, తస్స దుక్ఖా పటిపదా హోతి. యో పన విక్ఖమ్భితకిలేసో అప్పనాపరివాసం వసన్తో చిరేన అఙ్గపాతుభావం పాపుణాతి, తస్స దన్ధాభిఞ్ఞా నామ హోతి. యో ఖిప్పం అఙ్గపాతుభావం పాపుణాతి, తస్స ఖిప్పాభిఞ్ఞా నామ హోతి. యో కిలేసే విక్ఖమ్భేన్తో సుఖేన అకిలమన్తో విక్ఖమ్భేతి, తస్స సుఖా పటిపదా నామ హోతి.

విపస్సనాపక్ఖే పన యో రూపారూపముఖేన విపస్సనం అభినివిసన్తో చత్తారి మహాభూతాని పరిగ్గహేత్వా ఉపాదారూపం పరిగ్గణ్హాతి అరూపం పరిగ్గణ్హాతి, రూపారూపం పన పరిగ్గణ్హన్తో దుక్ఖేన కసిరేన కిలమన్తో పరిగ్గహేతుం సక్కోతి, తస్స దుక్ఖా పటిపదా నామ హోతి. పరిగ్గహితరూపారూపస్స పన విపస్సనాపరివాసే మగ్గపాతుభావదన్ధతాయ దన్ధాభిఞ్ఞా నామ హోతి. యోపి రూపారూపం పరిగ్గహేత్వా నామరూపం వవత్థపేన్తో దుక్ఖేన కసిరేన కిలమన్తో వవత్థపేతి, వవత్థపితే చ నామరూపే విపస్సనాపరివాసం వసన్తో చిరేన మగ్గం ఉప్పాదేతుం సక్కోతి. తస్సాపి దుక్ఖా పటిపదా దన్ధాభిఞ్ఞా నామ హోతి.

అపరో నామరూపమ్పి వవత్థపేత్వా పచ్చయే పరిగ్గణ్హన్తో దుక్ఖేన కసిరేన కిలమన్తో పరిగ్గణ్హాతి, పచ్చయే చ పరిగ్గహేత్వా విపస్సనాపరివాసం వసన్తో చిరేన మగ్గం ఉప్పాదేతి. ఏవమ్పి దుక్ఖా పటిపదా దన్ధాభిఞ్ఞా నామ హోతి.

అపరో పచ్చయేపి పరిగ్గహేత్వా లక్ఖణాని పటివిజ్ఝన్తో దుక్ఖేన కసిరేన కిలమన్తో పటివిజ్ఝతి, పటివిద్ధలక్ఖణో చ విపస్సనాపరివాసం వసన్తో చిరేన మగ్గం ఉప్పాదేతి. ఏవమ్పి దుక్ఖా పటిపదా దన్ధాభిఞ్ఞా నామ హోతి.

అపరో లక్ఖణానిపి పటివిజ్ఝిత్వా విపస్సనాఞాణే తిక్ఖే సూరే సుప్పసన్నే వహన్తే ఉప్పన్నం విపస్సనానికన్తిం పరియాదియమానో దుక్ఖేన కసిరేన కిలమన్తో పరియాదియతి, నికన్తిఞ్చ పరియాదియిత్వా విపస్సనాపరివాసం వసన్తో చిరేన మగ్గం ఉప్పాదేతి. ఏవమ్పి దుక్ఖా పటిపదా దన్ధాభిఞ్ఞా నామ హోతి. ఇమినావుపాయేన ఇతరాపి తిస్సో పటిపదా వేదితబ్బా. విపస్సనాపక్ఖికా ఏవ పనేత్థ చతస్సో పటిపదా దట్ఠబ్బా.

చత్తారో పుగ్గలాతి యథావుత్తపటిపదావిభాగేన చత్తారో పటిపన్నకపుగ్గలా. తం పన పటిపదావిభాగం సద్ధిం హేతుపాయఫలేహి దస్సేతుం ‘‘తణ్హాచరితో’’తిఆది వుత్తం.

తత్థ చరితన్తి చరియా, వుత్తీతి అత్థో. తణ్హాయ నిబ్బత్తితం చరితం ఏతస్సాతి తణ్హాచరితో, తణ్హాయ వా పవత్తితో చరితో తణ్హాచరితో, లోభజ్ఝాసయోతి అత్థో. దిట్ఠిచరితోతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. మన్దోతి మన్దియం వుచ్చతి అవిజ్జా, తాయ సమన్నాగతో మన్దో, మోహాధికోతి అత్థో.

సతిన్ద్రియేనాతి సతియా ఆధిపచ్చం కురుమానాయ. సతిన్ద్రియమేవ హిస్స విసదం హోతి. యస్మా తణ్హాచరితతాయ పుబ్బభాగే కోసజ్జాభిభవేన న వీరియం బలవం హోతి, మోహాధికతాయ న పఞ్ఞా బలవతీ. తదుభయేనాపి న సమాధి బలవా హోతి, తస్మా ‘‘సతిన్ద్రియమేవ హిస్స విసదం హోతీ’’తి వుత్తం. తేనేవాహ – ‘‘సతిపట్ఠానేహి నిస్సయేహీ’’తి. తణ్హాచరితతాయ చస్స కిలేసవిక్ఖమ్భనం న సుకరన్తి దుక్ఖా పటిపదా, అవిసదఞాణతాయ దన్ధాభిఞ్ఞాతి పుబ్బే వుత్తనయం ఆనేత్వా యోజేతబ్బం. నియ్యాతీతి అరియమగ్గేన వట్టదుక్ఖతో నిగ్గచ్ఛతి.

ఉదత్థోతి ఉదఅత్థో, ఉళారపఞ్ఞోతి అత్థో. పఞ్ఞాసహాయపటిలాభేన చస్స సమాధి తిక్ఖో హోతి సమ్పయుత్తేసు ఆధిపచ్చం పవత్తేతి. తేనేవాహ – ‘‘సమాధిన్ద్రియేనా’’తి. విసదఞాణత్తా ‘‘ఖిప్పాభిఞ్ఞాయా’’తి వుత్తం. సమాధిపధానత్తా ఝానానం ఝానేహి నిస్సయేహీతి అయం విసేసో. సేసం పురిమసదిసమేవ. దిట్ఠిచరితో అనియ్యానికమగ్గమ్పి నియ్యానికన్తి మఞ్ఞమానో తత్థ ఉస్సాహబహులత్తా వీరియాధికో హోతి. వీరియాధికతాయేవ చస్స కిలేసవిక్ఖమ్భనం సుకరన్తి సుఖా పటిపదా, అవిసదఞాణతాయ పన దన్ధాభిఞ్ఞాతి ఇమమత్థం దస్సేతి ‘‘దిట్ఠిచరితో మన్దో’’తిఆదినా. సేసం వుత్తనయమేవ.

సచ్చేహీతి అరియసచ్చేహి. అరియసచ్చాని హి లోకియాని పుబ్బభాగఞాణస్స సమ్మసనట్ఠానతాయ లోకుత్తరాని అధిముచ్చనతాయ మగ్గఞాణస్స అభిసమయట్ఠానతాయ చ నిస్సయాని హోన్తీతి. సేసం వుత్తనయమేవ. ఏత్థ చ దిట్ఠిచరితో ఉదత్థో ఉగ్ఘటితఞ్ఞూ. తణ్హాచరితో మన్దో నేయ్యో. ఇతరే ద్వేపి విపఞ్చితఞ్ఞూతి ఏవం యేన వేనేయ్యత్తయేన పుబ్బే దేసనావిభాగో దస్సితో, తదేవ వేనేయ్యత్తయం ఇమినా పటిపదావిభాగేన దస్సితన్తి దట్ఠబ్బం.

ఇదాని తం వేనేయ్యుపుగ్గలవిభాగం అత్థనయయోజనాయ విసయం కత్వా దస్సేతుం ‘‘ఉభో తణ్హాచరితా’’తిఆది వుత్తం. తణ్హాయ సమాధిపటిపక్ఖత్తా తణ్హాచరితో విసుజ్ఝమానో సమాధిముఖేన విసుజ్ఝతీతి ఆహ – ‘‘సమథపుబ్బఙ్గమాయా’’తి. ‘‘సమథవిపస్సనం యుగనద్ధం భావేతీ’’తి (అ. ని. ౪.౧౭౦; పటి. మ. ౨.౧, ౩) వచనతో పన సమ్మాదిట్ఠిసహితేనేవ సమ్మాసమాధినా నియ్యానం, న సమ్మాసమాధినా ఏవాతి ఆహ – ‘‘సమథపుబ్బఙ్గమాయ విపస్సనాయా’’తి. ‘‘రాగవిరాగా చేతోవిముత్తీతి అరహత్తఫలసమాధీ’’తి సఙ్గహేసు వుత్తం. ఇధ పన అనాగామిఫలసమాధీతి వక్ఖతి. సో హి సమాధిస్మిం పరిపూరకారీతి. తత్థ రఞ్జనట్ఠేన రాగో. సో విరజ్జతి ఏతాయాతి రాగవిరాగా, తాయ రాగవిరాగాయ, రాగప్పహాయికాయాతి అత్థో.

చేతోవిముత్తియాతి చేతోతి చిత్తం, తదపదేసేన చేత్థ సమాధి వుచ్చతి ‘‘యథా చిత్తం పఞ్ఞఞ్చ భావయ’’న్తి (సం. ని. ౧.౨౩). పటిప్పస్సద్ధివసేన పటిపక్ఖతో విముచ్చతీతి విముత్తి, తేన వా విముత్తో, తతో విముచ్చనన్తి వా విముత్తి, సమాధియేవ. యథా హి లోకియకథాయం సఞ్ఞా చిత్తఞ్చ దేసనాసీసం. యథాహ – ‘‘నానత్తకాయా నానత్తసఞ్ఞినో’’తి (దీ. ని. ౩.౩౩౨, ౩౪౧, ౩౫౭; అ. ని. ౭.౪౪; ౯.౨౪) ‘‘కిం చిత్తో త్వం, భిక్ఖూ’’తి (పారా. ౧౩౫) చ, ఏవం లోకుత్తరకథాయం పఞ్ఞా సమాధి చ. యథాహ – ‘‘పఞ్చఞాణికో సమ్మాసమాధీ’’తి (విభ. ౮౦౪) చ ‘‘సమథవిపస్సనం యుగనద్ధం భావేతీ’’తి చ. తేసు ఇధ రాగస్స ఉజువిపచ్చనీకతో సమథపుబ్బఙ్గమతావచనతో చ చేతోగ్గహణేన సమాధి వుత్తో. తథా విముత్తివచనేన. తేన వుత్తం ‘‘సమాధియేవా’’తి. చేతో చ తం విముత్తి చాతి చేతోవిముత్తి. అథ వా వుత్తప్పకారస్సేవ చేతసో పటిపక్ఖతో విముత్తి విమోక్ఖోతి చేతోవిముత్తి, చేతసి వా ఫలవిఞ్ఞాణే వుత్తప్పకారావ విముత్తీతి చేతోవిముత్తి, చేతసో వా ఫలవిఞ్ఞాణస్స పటిపక్ఖతో విముత్తి విమోక్ఖో ఏతస్మిన్తి చేతోవిముత్తి, సమాధియేవ. పఞ్ఞావిముత్తియాతి ఏత్థాపి అయం నయో యథాసమ్భవం యోజేతబ్బో.

దిట్ఠియా సవిసయే పఞ్ఞాసదిసీ పవత్తీతి దిట్ఠిచరితో విసుజ్ఝమానో పఞ్ఞాముఖేన విసుజ్ఝతీతి ఆహ – ‘‘ఉభో దిట్ఠిచరితా విపస్సనా’’తిఆది. అవిజ్జావిరాగా పఞ్ఞావిముత్తీతి అరహత్తఫలపఞ్ఞా. సమథగ్గహణేన తప్పటిపక్ఖతో తణ్హం విపస్సనాగ్గహణేన అవిజ్జఞ్చ నిద్ధారేత్వా పఠమనయస్స భూమిం సక్కా సుఖేన దస్సేతున్తి ఆహ – ‘‘యే సమథ…పే… హాతబ్బా’’తి.

తత్థ సమథపుబ్బఙ్గమా పటిపదాతి పురిమా ద్వే పటిపదా, ఇతరా విపస్సనాపుబ్బఙ్గమాతి దట్ఠబ్బా. హాతబ్బాతి గమేతబ్బా, నేతబ్బాతి అత్థో. విపస్సనాయ అనిచ్చదుక్ఖఅనత్తసఞ్ఞాభావతో దుక్ఖసఞ్ఞాపరివారత్తా చ అసుభసఞ్ఞాయ ఇమా చతస్సో సఞ్ఞా దస్సితా హోన్తి. తప్పటిపక్ఖేన చ చత్తారో విపల్లాసాతి సకలస్స సీహవిక్కీళితనయస్స భూమిం సుఖేన సక్కా దస్సేతున్తి ఆహ – ‘‘యే విపస్సనా…పే… హాతబ్బా’’తి.

౭. ఏవం పటిపదావిభాగేన వేనేయ్యపుగ్గలవిభాగం దస్సేత్వా ఇదాని తం ఞాణవిభాగేన దస్సేన్తో యస్మా భగవతో దేసనా యావదేవ వేనేయ్యవినయనత్థా, వినయనఞ్చ నేసం సుతమయాదీనం తిస్సన్నం పఞ్ఞానం అనుక్కమేన నిబ్బత్తనం, యథా భగవతో దేసనాయ పవత్తిభావవిభావనఞ్చ హారనయబ్యాపారో, తస్మా ఇమస్స హారస్స సముట్ఠితప్పకారం తావ పుచ్ఛిత్వా యేన పుగ్గలవిభాగదస్సనేన దేసనాభాజనం విభజిత్వా తత్థ దేసనాయం దేసనాహారం నియోజేతుకామో తం దస్సేతుం ‘‘స్వాయం హారో కత్థ సమ్భవతీ’’తిఆదిమాహ.

తత్థ యస్సాతి యో సో అట్ఠహి అక్ఖణేహి విముత్తో సోతావధానపరియోసానాహి చ సమ్పత్తీతి సమన్నాగతో యస్స. సత్థాతి దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికపరమత్థేహి యథారహం అనుసాసనతో సత్థా. ధమ్మన్తి యథానుసిట్ఠం పటిపజ్జమానే అపాయేసు అపతమానే ధారేతీతి ధమ్మో, తం ధమ్మం. దేసయతీతి సఙ్ఖేపవిత్థారనయేహి భాసతి కథేతి. అఞ్ఞతరోతి భగవతో సావకేసు అఞ్ఞతరో. గరుట్ఠానీయోతి సీలసుతాదిగుణవిసేసయోగేన గరుకరణీయో. సబ్రహ్మచారీతి బ్రహ్మం వుచ్చతి సేట్ఠట్ఠేన సకలం సత్థుసాసనం. సమం సహ వా బ్రహ్మం చరతి పటిపజ్జతీతి సబ్రహ్మచారీ. సద్ధం పటిలభతీతి ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధో వత సో భగవా యో ఏవరూపస్స ధమ్మస్స దేసేతా’’తి తథాగతే, ‘‘స్వాక్ఖాతో వతాయం ధమ్మో యో ఏవం ఏకన్తపరిపుణ్ణో ఏకన్తపరిసుద్ధో’’తిఆదినా ధమ్మే చ సద్ధం లభతి ఉప్పాదేతీతి అత్థో.

తత్థాతి తస్మిం యథాసుతే యథాపరియత్తే ధమ్మే. వీమంసాతి పాళియా పాళిఅత్థస్స చ వీమంసనపఞ్ఞా. సేసం తస్సా ఏవ వేవచనం. సా హి యథావుత్తవీమంసనే సఙ్కోచం అనాపజ్జిత్వా ఉస్సహనవసేన ఉస్సాహనా, తులనవసేన తులనా, ఉపపరిక్ఖణవసేన ఉపపరిక్ఖాతి చ వుత్తా. అథ వా వీమంసతీతి వీమంసా, సా పదపదత్థవిచారణా పఞ్ఞా. ఉస్సాహనాతి వీరియేన ఉపత్థమ్భితా ధమ్మస్స ధారణపరిచయసాధికా పఞ్ఞా. తులనాతి పదేన పదన్తరం, దేసనాయ వా దేసనన్తరం తులయిత్వా సంసన్దిత్వా గహణపఞ్ఞా. ఉపపరిక్ఖాతి మహాపదేసే ఓతారేత్వా పాళియా పాళిఅత్థస్స చ ఉపపరిక్ఖణపఞ్ఞా. అత్తహితం పరహితఞ్చ ఆకఙ్ఖన్తేహి సుయ్యతీతి సుతం, కాలవచనిచ్ఛాయ అభావతో, యథా దుద్ధన్తి. కిం పన తన్తి? అధికారతో సామత్థియతో వా పరియత్తిధమ్మోతి విఞ్ఞాయతి. అథ వా సవనం సుతం, సోతద్వారానుసారేన పరియత్తిధమ్మస్స ఉపధారణన్తి అత్థో. సుతేన హేతునా నిబ్బత్తా సుతమయీ. పకారేన జానాతీతి పఞ్ఞా. యా వీమంసా, అయం సుతమయీ పఞ్ఞాతి పచ్చేకమ్పి యోజేతబ్బం. తథాతి యథా సుతమయీ పఞ్ఞా వీమంసాదిపరియాయవతీ వీమంసాదివిభాగవతీ చ, తథా చిన్తామయీ చాతి అత్థో. యథా వా సుతమయీ ఓరమత్తికా అనవట్ఠితా చ, ఏవం చిన్తామయీ చాతి దస్సేతి.

సుతేన నిస్సయేనాతి సుతేన పరియత్తిధమ్మేన పరియత్తిధమ్మస్సవనేన వా ఉపనిస్సయేన ఇత్థమ్భూతలక్ఖణే కరణవచనం, యథావుత్తం సుతం ఉపనిస్సాయాతి అత్థో. వీమంసాతిఆదీసు ‘‘ఇదం సీలం, అయం సమాధి, ఇమే రూపారూపధమ్మా, ఇమే పఞ్చక్ఖన్ధా’’తి తేసం తేసం ధమ్మానం సభావవీమంసనభూతా పఞ్ఞా వీమంసా. తేసంయేవ ధమ్మానం వచనత్థం ముఞ్చిత్వా సభావసరసలక్ఖణస్స తులయిత్వా వియ గహణపఞ్ఞా తులనా. తేసంయేవ ధమ్మానం సలక్ఖణం అవిజహిత్వా అనిచ్చతాదిరుప్పనసప్పచ్చయాదిఆకారే చ తక్కేత్వా వితక్కేత్వా చ ఉపపరిక్ఖణపఞ్ఞా ఉపపరిక్ఖా, తథా ఉపపరిక్ఖితే ధమ్మే సవిగ్గహే వియ ఉపట్ఠహన్తే ఏవమేతేహి నిజ్ఝానక్ఖమే కత్వా చిత్తేన అను అను పేక్ఖణా మనసానుపేక్ఖణా. ఏత్థ చ యథా సుతమయీ పఞ్ఞా యథాసుతస్స ధమ్మస్స ధారణపరిచయవసేన పవత్తనతో ఉస్సాహజాతా ‘‘ఉస్సాహనా’’తి వత్తబ్బతం అరహతి, న ఏవం చిన్తామయీతి ఇధ ‘‘ఉస్సాహనా’’తి పదం న వుత్తం. చిన్తనం చిన్తా, నిజ్ఝానన్తి అత్థో. సేసం వుత్తనయమేవ.

ఇమాహి ద్వీహి పఞ్ఞాహీతి యథావుత్తాహి ద్వీహి పఞ్ఞాహి కారణభూతాహి. సుతచిన్తామయఞాణేసు హి పతిట్ఠితో విపస్సనం ఆరభతీతి. ‘‘ఇమాసు ద్వీసు పఞ్ఞాసూ’’తిపి పఠన్తి. ‘‘తేహి జాతాసు ఉప్పన్నాసూ’’తి వా వచనసేసో యోజేతబ్బో. మనసికారసమ్పయుత్తస్సాతి రూపారూపపరిగ్గహాదిమనసికారే యుత్తప్పయుత్తస్స. యం ఞాణం ఉప్పజ్జతీతి వుత్తనయేన మనసికారప్పయోగేన దిట్ఠివిసుద్ధికఙ్ఖావితరణవిసుద్ధిమగ్గామగ్గఞాణదస్సనవిసుద్ధిపటిపదాఞాణదస్సనవిసుద్ధీనం సమ్ప ఆదనేన విపస్సనం ఉస్సుక్కన్తస్స యం ఞాణదస్సనవిసుద్ధిసఙ్ఖాతం అరియమగ్గఞాణం ఉప్పజ్జతి, అయం భావనామయీ పఞ్ఞాతి సమ్బన్ధో. తం పన దస్సనం భావనాతి దువిధన్తి ఆహ – ‘‘దస్సనభూమియం వా భావనాభూమియం వా’’తి. యది దస్సనన్తి వుచ్చతి, కథం తత్థ పఞ్ఞా భావనామయీతి? భావనామయమేవ హి తం ఞాణం, పఠమం నిబ్బానదస్సనతో పన ‘‘దస్సన’’న్తి వుత్తన్తి సఫలో పఠమమగ్గో దస్సనభూమి. సేసా సేక్ఖాసేక్ఖధమ్మా భావనాభూమి.

౮. ఇదాని ఇమా తిస్సో పఞ్ఞా పరియాయన్తరేన దస్సేతుం ‘‘పరతోఘోసా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ పరతోతి న అత్తతో, అఞ్ఞతో సత్థుతో సావకతో వాతి అత్థో. ఘోసాతి తేసం దేసనాఘోసతో, దేసనాపచ్చయాతి అత్థో. అథ వా పరతో ఘోసో ఏతిస్సాతి పరతోఘోసా, యా పఞ్ఞా, సా సుతమయీతి యోజేతబ్బం. పచ్చత్తసముట్ఠితాతి పచ్చత్తం తస్స తస్స అత్తని సమ్భూతా. యోనిసోమనసికారాతి తేసం తేసం ధమ్మానం సభావపరిగ్గణ్హనాదినా యథావుత్తేన ఉపాయేన పవత్తమనసికారా. పరతో చ ఘోసేనాతి పరతోఘోసేన హేతుభూతేన. సేసం వుత్తనయమేవ.

ఇదాని యదత్థం ఇమా పఞ్ఞా ఉద్ధటా, తమేవ వేనేయ్యపుగ్గలవిభాగం యోజేత్వా దస్సేతుం ‘‘యస్సా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ఇమా ద్వేతి గణనవసేన వత్వా పున తా సుతమయీ చిన్తామయీ చాతి సరూపతో దస్సేతి. అయం ఉగ్ఘటితఞ్ఞూతి అయం సుతమయచిన్తామయఞాణేహి ఆసయపయోగపబోధస్స నిప్ఫాదితత్తా ఉద్దేసమత్తేనేవ జాననతో ‘‘ఉగ్ఘటితఞ్ఞూ’’తి వుచ్చతి. అయం విపఞ్చితఞ్ఞూతి చిన్తామయఞాణేన ఆసయస్స అపరిక్ఖతత్తా ఉద్దేసనిద్దేసేహి జాననతో విపఞ్చితఞ్ఞూ. అయం నేయ్యోతి సుతమయఞాణస్సాపి అభావతో నిరవసేసం విత్థారదేసనాయ నేతబ్బతో నేయ్యో.

౯. ఏవం దేసనాపటిపదాఞాణవిభాగేహి దేసనాభాజనం వేనేయ్యత్తయం విభజిత్వా ఇదాని తత్థ పవత్తితాయ భగవతో ధమ్మదేసనాయ దేసనాహారం నిద్ధారేత్వా యోజేతుం ‘‘సాయం ధమ్మదేసనా’’తిఆది ఆరద్ధం.

తత్థ సాయన్తి సా అయం. యా పుబ్బే ‘‘ధమ్మం వో, భిక్ఖవే, దేసేస్సామీ’’తిఆదినా (నేత్తి. ౫) పటినిద్దేసవారస్స ఆదితో దేసనాహారస్స విసయభావేన నిక్ఖిత్తా పాళి, తమేవేత్థ దేసనాహారం నియోజేతుం ‘‘సాయం ధమ్మదేసనా’’తి పచ్చామసతి. కిం దేసయతీతి కథేతుకమ్యతావసేన దేసనాయ పిణ్డత్థం పుచ్ఛిత్వా తం గణనాయ పరిచ్ఛిన్దిత్వా సామఞ్ఞతో దస్సేతి ‘‘చత్తారి సచ్చానీ’’తి. సచ్చవినిముత్తా హి భగవతో దేసనా నత్థీతి. తస్సా చ చత్తారి సచ్చాని పిణ్డత్థో. పవత్తిపవత్తకనివత్తితదుపాయవిముత్తస్స నేయ్యస్స అభావతో చత్తారి అవిపరీతభావేన సచ్చానీతి దట్ఠబ్బం. తాని ‘‘దుక్ఖం సముదయం నిరోధం మగ్గ’’న్తి సరూపతో దస్సేతి.

తత్థ అనేకుపద్దవాధిట్ఠానభావేన కుచ్ఛితత్తా బాలజనపరికప్పితధువసుభసుఖత్తభావవిరహేన తుచ్ఛత్తా చ దుక్ఖం. అవసేసపచ్చయసమవాయే దుక్ఖస్స ఉప్పత్తికారణత్తా సముదయో. సబ్బగతిసుఞ్ఞత్తా నత్థి ఏత్థ సంసారచారకసఙ్ఖాతో దుక్ఖరోధో, ఏతస్మిం వా అధిగతే సంసారచారకసఙ్ఖాతస్స దుక్ఖరోధస్స అభావోతిపి నిరోధో, అనుప్పాదనిరోధపచ్చయత్తా వా. మారేన్తో గచ్ఛతి, నిబ్బానత్థికేహి మగ్గియతీతి వా మగ్గో. తత్థ సముదయేన అస్సాదో, దుక్ఖేన ఆదీనవో, మగ్గనిరోధేహి నిస్సరణం. ఏవం యస్మిం సుత్తే చత్తారి సచ్చాని సరూపతో ఆగతాని, తత్థ యథారుతవసేన. యత్థ పన సుత్తే చత్తారి సచ్చాని సరూపతో న ఆగతాని, తత్థ అత్థతో చత్తారి సచ్చాని ఉద్ధరిత్వా తేసం వసేన అస్సాదాదయో నిద్ధారేతబ్బా. యత్థ చ అస్సాదాదయో సరూపతో ఆగతా, తత్థ వత్తబ్బమేవ నత్థి. యత్థ పన న ఆగతా, తత్థ అత్థతో ఉద్ధరిత్వా తేసం వసేన చత్తారి సచ్చాని నిద్ధారేతబ్బాని. ఇధ పన అస్సాదాదయో ఉదాహరణవసేన సరూపతో దస్సితాతి తేహి సచ్చాని నిద్ధారేతుం ‘‘ఆదీనవో చా’’తిఆది వుత్తం.

తత్థ ‘‘సంఖిత్తేన పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా దుక్ఖా’’తి (దీ. ని. ౨.౩౮౭; మ. ని. ౧.౧౨౦; ౩.౩౭౩; విభ. ౨౦౨) వచనతో తణ్హావజ్జా తేభూమకధమ్మా దుక్ఖసచ్చం, తే చ అనిచ్చాదిసభావత్తా ఆదీనవో, ఫలఞ్చ దేసనాయ సాధేతబ్బం. తత్థ యం లోకియం, తం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘ఫలఞ్చ దుక్ఖ’’న్తి. అస్సాదోతి తణ్హావిపల్లాసానమ్పి ఇచ్ఛితత్తా తే సన్ధాయ ‘‘అస్సాదో సముదయో’’తి వుత్తం. సహ విపస్సనాయ అరియమగ్గో దేసనా చ దేసనాఫలాధిగమస్స ఉపాయోతి కత్వా ‘‘ఉపాయో ఆణత్తి చ మగ్గో’’తి వుత్తం. నిస్సరణపదే చాపి అరియమగ్గో నిద్ధారేతబ్బో, న చాయం సచ్చవిభాగో ఆకులోతి దట్ఠబ్బో. యథా హి సచ్చవిభఙ్గే (విభ. ౨౦౮) ‘‘తణ్హా అవసిట్ఠా కిలేసా అవసిట్ఠా అకుసలా ధమ్మా సాసవాని కుసలమూలాని సాసవా చ కుసలా ధమ్మా సముదయసచ్చభావేన విభత్తా’’తి తస్మిం తస్మిం నయే తంతంఅవసిట్ఠా తేభూమకధమ్మా దుక్ఖసచ్చభావేన విభత్తా, ఏవమిధాపి దట్ఠబ్బన్తి. ఇమాని చత్తారి సచ్చానీతి నిగమనం. ఇదం ధమ్మచక్కన్తి యాయం భగవతో చతుసచ్చవసేన సాముక్కంసికా ధమ్మదేసనా, ఇదం ధమ్మచక్కం.

ఇదాని తస్సా ధమ్మదేసనాయ ధమ్మచక్కభావం సచ్చవిభఙ్గసుత్తవసేన (మ. ని. ౩.౩౭౧ ఆదయో) దస్సేతుం ‘‘యథాహ భగవా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ఇదం దుక్ఖన్తి ఇదం జాతిఆదివిభాగం సఙ్ఖేపతో పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధసఙ్గహం తణ్హావజ్జం తేభూమకధమ్మజాతం దుక్ఖస్స అధిట్ఠానభావేన దుక్ఖదుక్ఖాదిభావేన చ దుక్ఖం అరియసచ్చన్తి అత్థో. మేతి భగవా అత్తానం నిద్దిసతి. బారాణసియన్తి బారాణసీనామకస్స నగరస్స అవిదూరే. పచ్చేకబుద్ధఇసీనం ఆకాసతో ఓతరణట్ఠానతాయ ఇసిపతనం. మిగానం తత్థ అభయస్స దిన్నత్తా మిగదాయన్తి చ లద్ధనామే అస్సమే. ఉత్తరతి అతిక్కమతి, అభిభవతీతి వా ఉత్తరం, నత్థి ఏతస్స ఉత్తరన్తి అనుత్తరం. అనతిసయం అప్పటిభాగం వా. కిఞ్చాపి భగవతో ధమ్మదేసనా అనేకాసు దేవమనుస్సపరిసాసు అనేకసతక్ఖత్తుం తేసం అరియసచ్చప్పటివేధసమ్పాదనవసేన పవత్తితా, తథాపి సబ్బపఠమం అఞ్ఞాసికోణ్డఞ్ఞప్పముఖాయ అట్ఠారసపరిమాణాయ బ్రహ్మకోటియా చతుసచ్చప్పటివేధవిభావనీయా ధమ్మదేసనా, తస్సా సాతిసయా ధమ్మచక్కసమఞ్ఞాతి ‘‘ధమ్మచక్కం పవత్తిత’’న్తి వుత్తం.

తత్థ సతిపట్ఠానాదిధమ్మో ఏవ పవత్తనట్ఠేన చక్కన్తి ధమ్మచక్కం, చక్కన్తి వా ఆణా. ధమ్మతో అనపేతత్తా ధమ్మఞ్చ తం చక్కఞ్చాతి ధమ్మచక్కం. ధమ్మేన ఞాయేన చక్కన్తిపి ధమ్మచక్కం. యథాహ – ‘‘ధమ్మఞ్చ పవత్తేతి చక్కఞ్చాతి ధమ్మచక్కం, చక్కఞ్చ పవత్తేతి ధమ్మఞ్చాతి ధమ్మచక్కం, ధమ్మేన పవత్తేతీతి ధమ్మచక్క’’న్తిఆది (పటి. మ. ౨.౪౧-౪౨). అప్పటివత్తియన్తి ధమ్మిస్సరస్స భగవతో సమ్మాసమ్బుద్ధభావతో ధమ్మచక్కస్స చ అనుత్తరభావతో అప్పటిసేధనీయం. కేన పన అప్పటివత్తియన్తి ఆహ ‘‘సమణేన వా’’తిఆది. తత్థ సమణేనాతి పబ్బజ్జం ఉపగతేన. బ్రాహ్మణేనాతి జాతిబ్రాహ్మణేన. పరమత్థసమణబ్రాహ్మణానఞ్హి పటిలోమనచిత్తంయేవ నత్థి. దేవేనాతి కామావచరదేవేన. కేనచీతి యేన కేనచి అవసిట్ఠపారిసజ్జేన. ఏత్తావతా అట్ఠన్నమ్పి పరిసానం అనవసేసపరియాదానం దట్ఠబ్బం. లోకస్మిన్తి సత్తలోకే.

తత్థాతి తిస్సం చతుసచ్చధమ్మదేసనాయం. అపరిమాణా పదా, అపరిమాణా అక్ఖరాతి ఉప్పటిపాటివచనం యేభుయ్యేన పదసఙ్గహితాని అక్ఖరానీతి దస్సనత్థం. పదా అక్ఖరా బ్యఞ్జనాతి లిఙ్గవిపల్లాసో కతోతి దట్ఠబ్బం. అత్థస్సాతి చతుసచ్చసఙ్ఖాతస్స అత్థస్స. సఙ్కాసనాతి సఙ్కాసితబ్బాకారో. ఏస నయో సేసేసుపి. అత్థస్సాతి చ సమ్బన్ధే సామివచనం. ఇతిపిదన్తి ఇతీతి పకారత్థో, పి-సద్దో సమ్పిణ్డనత్థో, ఇమినాపి ఇమినాపి పకారేన ఇదం దుక్ఖం అరియసచ్చం వేదితబ్బన్తి అత్థో. తేన జాతిఆదిభేదేన యథావుత్తస్స దుక్ఖసచ్చస్స అనేకభేదతం తందీపకానం అక్ఖరపదాదీనం వుత్తప్పకారం అపరిమాణతఞ్చ సమత్థేతి.

అయం దుక్ఖసముదయోతి అయం కామతణ్హాదిభేదా తణ్హావట్టస్స మూలభూతా యథావుత్తస్స దుక్ఖస్స నిబ్బత్తిహేతుభావతో దుక్ఖసముదయో. అయం దుక్ఖనిరోధోతి అయం సబ్బసఙ్ఖతనిస్సటా అసఙ్ఖతధాతు యథావుత్తస్స దుక్ఖస్స అనుప్పాదనిరోధపచ్చయత్తా దుక్ఖనిరోధో. అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదాతి అయం సమ్మాదిట్ఠిఆదిఅట్ఠఙ్గసమూహో దుక్ఖనిరోధసఙ్ఖాతం నిబ్బానం గచ్ఛతి ఆరమ్మణవసేన తదభిముఖీభూతత్తా పటిపదా చ హోతి దుక్ఖనిరోధప్పత్తియాతి దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా. ఇతిపిదన్తి పదస్స పన సముదయసచ్చే అట్ఠసతతణ్హావిచరితేహి, నిరోధసచ్చే మదనిమ్మదనాదిపరియాయేహి, మగ్గసచ్చే సత్తత్తింసబోధిపక్ఖియధమ్మేహి అత్థో విభజిత్వా వేదితబ్బో. సేసం వుత్తనయమేవ.

ఏవం ‘‘ద్వాదస పదాని సుత్త’’న్తి గాథాయ సకలస్స సాసనస్స ఛన్నం అత్థపదానం ఛన్నఞ్చ బ్యఞ్జనపదానం వసేన యా ద్వాదసపదతా వుత్తా, తమేవ ‘‘ధమ్మం వో, భిక్ఖవే, దేసేస్సామీ’’తిఆదినా దేసనాహారస్స విసయదస్సనవసేన ఛఛక్కపరియాయం (మ. ని. ౩.౪౨౦ ఆదయో) ఏకదేసేన ఉద్దిసిత్వా ధమ్మచక్కప్పవత్తనసుత్తేన (సం. ని. ౫.౧౦౮౧; మహావ. ౧౩; పటి. మ. ౨.౩౦) తదత్థస్స సఙ్గహితభావదస్సనముఖేన సబ్బస్సాపి భగవతో వచనస్స చతుసచ్చదేసనాభావం తదత్థస్స చ చతుసచ్చభావం విభావేన్తో ‘‘ఇదం దుక్ఖన్తి మే, భిక్ఖవే, బారాణసియ’’న్తిఆదినా సచ్చవిభఙ్గసుత్తం (మ. ని. ౩.౩౭౧ ఆదయో) ఉద్దేసతో దస్సేత్వా ‘‘తత్థ అపరిమాణా పదా’’తిఆదినా బ్యఞ్జనత్థపదాని విభజన్తో ద్వాదసపదభావం దీపేత్వా ఇదాని తేసం అఞ్ఞమఞ్ఞవిసయివిసయభావేన సమ్బన్ధభావం దస్సేతుం ‘‘తత్థ భగవా అక్ఖరేహి సఙ్కాసేతీ’’తిఆది వుత్తం.

తత్థ పదావయవగ్గహణముఖేన పదగ్గహణం, గహితే చ పదే పదత్థావబోధో గహితపుబ్బసఙ్కేతస్స హోతి. తత్థ చ పదావయవగ్గహణేన వియ పదగ్గహణస్స, పదత్థావయవగ్గహణేనాపి పదత్థగ్గహణస్స విసేసాధానం జాయతీతి ఆహ – ‘‘అక్ఖరేహి సఙ్కాసేతీ’’తి. యస్మా పన అక్ఖరేహి సంఖిత్తేన దీపియమానో అత్థో పదపరియోసానే వాక్యస్స అపరియోసితత్తా పదేనేవ పకాసితో దీపితో హోతి, తస్మా ‘‘పదేహి పకాసేతీ’’తి వుత్తం. వాక్యపరియోసానే పన సో అత్థో వివరితో వివటో కతో హోతీతి వుత్తం ‘‘బ్యఞ్జనేహి వివరతీ’’తి. యస్మా చ పకారేహి వాక్యభేదే కతే తదత్థో విభత్తో నామ హోతి, తస్మా ‘‘ఆకారేహి విభజతీ’’తి వుత్తం. తథా వాక్యావయవానం పచ్చేకం నిబ్బచనవిభాగే కతే సో అత్థో పాకటో హోతీతి వుత్తం ‘‘నిరుత్తీహి ఉత్తానీకరోతీ’’తి. కతనిబ్బచనేహి వాక్యావయవేహి విత్థారవసేన నిరవసేసతో దేసితేహి వేనేయ్యానం చిత్తపరితోసనం బుద్ధినిసానఞ్చ కతం హోతీతి ఆహ – ‘‘నిద్దేసేహి పఞ్ఞపేతీ’’తి. ఏత్థ చ అక్ఖరేహి ఏవ సఙ్కాసేతీతి అవధారణం అకత్వా అక్ఖరేహి సఙ్కాసేతియేవాతి ఏవం అవధారణం దట్ఠబ్బం. ఏవఞ్హి సతి అత్థపదానం నానావాక్యవిసయతాపి సిద్ధా హోతి. తేన ఏకానుసన్ధికే సుత్తే ఛళేవ అత్థపదాని, నానానుసన్ధికే పన అనుసన్ధిమ్హి అనుసన్ధిమ్హి ఛ ఛ అత్థపదాని నిద్ధారేతబ్బాని.

‘‘అక్ఖరేహి చ పదేహి చ ఉగ్ఘటేతీ’’తిఆదినా బ్యఞ్జనపదానం కిచ్చసాధనం దస్సేతి. వేనేయ్యత్తయవినయమేవ హి తేసం బ్యాపారో. అట్ఠానభావతో పన సచ్చప్పటివేధస్స పదపరమో న ఇధ వుత్తో. నేయ్యగ్గహణేనేవ వా తస్సాపి ఇధ గహణం సేక్ఖగ్గహణేన వియ కల్యాణపుథుజ్జనస్సాతి దట్ఠబ్బం. అక్ఖరేహీతిఆదీసు కరణసాధనే కరణవచనం, న హేతుమ్హి. అక్ఖరాదీని హి ఉగ్ఘటనాదిఅత్థాని, న ఉగ్ఘటనాదిఅక్ఖరాదిఅత్థం. యదత్థా చ కిరియా సో హేతు, యథా ‘‘అన్నేనవసతీ’’తి. ఉగ్ఘటేతీతి సోతావధానం కత్వా సమాహితచిత్తానం వేనేయ్యానం సఙ్కాసనవసేన అక్ఖరేహి విసేసం ఆదహన్తో యథా పదపరియోసానే ఆసయప్పటిబోధో హోతి, తథా యథాధిప్పేతం అత్థం సఙ్ఖేపేన కథేతి ఉద్దిసతీతి అత్థో. విపఞ్చయతీతి యథాఉద్దిట్ఠం అత్థం నిద్దిసతి. విత్థారేతీతి విత్థారం కరోతి, విత్థారం కత్వా ఆచిక్ఖతి వా, పటినిద్దిసతీతి అత్థో. యస్మా చేత్థ ఉగ్ఘటేతీతి ఉద్దిసనం అధిప్పేతం. ఉద్దేసో చ దేసనాయ ఆది, తస్మా వుత్తం – ‘‘ఉగ్ఘటనా ఆదీ’’తి. తథా విపఞ్చనం నిద్దిసనం, విత్థరణం పటినిద్దిసనం, నిద్దేసపటినిద్దేసా చ దేసనాయ మజ్ఝపరియోసానాతి. తేన వుత్తం – ‘‘విపఞ్చనా మజ్ఝే, విత్థారణా పరియోసాన’’న్తి.

ఏవం ‘‘అక్ఖరేహి సఙ్కాసేతీ’’తిఆదినా ఛన్నం బ్యఞ్జనపదానం బ్యాపారం దస్సేత్వా ఇదాని అత్థపదానం బ్యాపారం దస్సేతుం ‘‘సోయం ధమ్మవినయో’’తిఆది వుత్తం. తత్థ సీలాదిధమ్మో ఏవ పరియత్తిఅత్థభూతో వేనేయ్యవినయనతో ధమ్మవినయో. ఉగ్ఘటీయన్తోతి ఉద్దిసియమానో. తేనాతి ఉగ్ఘటితఞ్ఞూవినయనేన. విపఞ్చీయన్తోతి నిద్దిసియమానో. విత్థారీయన్తోతి పటినిద్దిసియమానో.

౧౦. ఏత్తావతా ‘‘ధమ్మం వో, భిక్ఖవే, దేసేస్సామీ’’తి ఉద్దిట్ఠాయ పాళియా తివిధకల్యాణతం దస్సేత్వా ఇదాని అత్థబ్యఞ్జనసమ్పత్తిం దస్సేతుం ‘‘ఛ పదాని అత్థో’’తిఆది వుత్తం. తం సువిఞ్ఞేయ్యం. ‘‘తేనాహ భగవా’’తిఆదినా దేసనాహారస్స విసయభావేన ఉద్దిట్ఠం పాళిం నిగమనవసేన దస్సేతి. లోకుత్తరన్తిఆది ‘‘కేవలపరిపుణ్ణం పరిసుద్ధ’’న్తి పదానం అత్థవివరణం. తత్థ ఉపట్ఠితం సబ్బవిసేసానన్తి సబ్బేసం ఉత్తరిమనుస్సధమ్మసఙ్ఖాతానం విసేసానం అధిసీలసిక్ఖాదివిసేసానం వా ఉపతిట్ఠనట్ఠానం. ‘‘ఇదం నేసం పదక్కన్త’’న్తిఆదీనం వియ ఏతస్స సద్దసిద్ధి వేదితబ్బా. ‘‘ఇదం వుచ్చతి తథాగతపదం ఇతిపీ’’తిఆదీసు ఇదం సిక్ఖత్తయసఙ్గహం సాసనబ్రహ్మచరియం తథాగతగన్ధహత్థినో పటిపత్తిదేసనాగమనేహి కిలేసగహనం ఓత్థరిత్వా గతమగ్గోతిపి. తేన గోచరభావనాసేవనాహి నిసేవితం భజితన్తిపి. తస్స మహావజిరఞాణసబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణదన్తేహి ఆరఞ్జితం తేభూమకధమ్మానం ఆరఞ్జనట్ఠానన్తిపి వుచ్చతీతి అత్థో. అతో చేతన్తి యతో తథాగతపదాదిభావేన వుచ్చతి, అతో అనేనేవ కారణేన బ్రహ్మునో సబ్బసత్తుత్తమస్స భగవతో, బ్రహ్మం వా సబ్బసేట్ఠం చరియన్తి పఞ్ఞాయతి యావదేవ మనుస్సేహి సుప్పకాసితత్తా యథావుత్తప్పకారేహి ఞాయతి. తేనాహ భగవాతి యథావుత్తత్థం పాళిం నిగమనవసేన దస్సేతి.

అనుపాదాపరినిబ్బానత్థతాయ భగవతో దేసనాయ యావదేవ అరియమగ్గసమ్పాపనత్థో దేసనాహారోతి దస్సేతుం ‘‘కేసం అయం ధమ్మదేసనా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘యోగీన’’న్తి ఆహ. చతుసచ్చకమ్మట్ఠానభావనాయ యుత్తప్పయుత్తాతి యోగినో. తే హి ఇమం దేసనాహారం పయోజేన్తీతి. ఇదం వచనం దేసనాహారవిభఙ్గస్స యథానుసన్ధినా సమ్మా ఠపితభావం దస్సేతుం పకరణం సఙ్గాయన్తేహి ఠపితన్తి దట్ఠబ్బం. తథా హి వుత్తం ‘‘తేనాహ ఆయస్మా మహాకచ్చాయనో’’తి. నియుత్తోతి పాళితో అస్సాదాదిపదత్థే నిద్ధారేత్వా యోజితోతి అత్థో.

దేసనాహారవిభఙ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.