౩. ఆసవక్ఖయసుత్తవణ్ణనా

౧౦౨. తతియే జానతోతి జానన్తస్స. పస్సతోతి పస్సన్తస్స. యదిపి ఇమాని ద్వేపి పదాని ఏకత్థాని, బ్యఞ్జనమేవ నానం, ఏవం సన్తేపి ‘‘జానతో’’తి ఞాణలక్ఖణం ఉపాదాయ పుగ్గలం నిద్దిసతి. జాననలక్ఖణఞ్హి ఞాణం. ‘‘పస్సతో’’తి ఞాణప్పభావం ఉపాదాయ. దస్సనప్పభావఞ్హి ఉపాదాయ ఞాణసమఙ్గీ పుగ్గలో చక్ఖుమా వియ పుగ్గలో చక్ఖునా రూపాని, ఞాణేన వివటే ధమ్మే పస్సతి. అథ వా జానతోతి అనుబోధఞాణేన జానతో. పస్సతోతి పటివేధఞాణేన పస్సతో. పటిలోమతో వా దస్సనమగ్గేన పస్సతో, భావనామగ్గేన జానతో. కేచి పన ‘‘ఞాతతీరణపహానపరిఞ్ఞాహి జానతో, సిఖాప్పత్తవిపస్సనాయ పస్సతో’’తి వదన్తి. అథ వా దుక్ఖం పరిఞ్ఞాభిసమయేన జానతో, నిరోధం సచ్ఛికిరియాభిసమయేన పస్సతో. తదుభయే చ సతి పహానభావనాభిసమయా సిద్ధా ఏవ హోన్తీతి చతుసచ్చాభిసమయో వుత్తో హోతి. యదా చేత్థ విపస్సనాఞాణం అధిప్పేతం, తదా ‘‘జానతో పస్సతో’’తి పదానం హేతుఅత్థదీపనతా దట్ఠబ్బా. యదా పన మగ్గఞాణం అధిప్పేతం, తదా మగ్గకిచ్చత్థదీపనతా.

ఆసవానం ఖయన్తి ‘‘జానతో, అహం భిక్ఖవే, పస్సతో ఆసవానం ఖయం వదామీ’’తి (మ. ని. ౧.౧౫; సం. ని. ౩.౧౦౧; ౫.౧౦౯౫) ఏవమాగతే సబ్బాసవసంవరపరియాయే ‘‘ఆసవానం ఖయా అనాసవం చేతోవిముత్తి’’న్తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౪౩౮) చ సుత్తపదేసు ఆసవానం పహానం అచ్చన్తక్ఖయో అసముప్పాదో ఖీణాకారో నత్థిభావో ‘‘ఆసవక్ఖయో’’తి వుత్తో. ‘‘ఆసవానం ఖయా సమణో హోతీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౪౩౮) ఫలం.

‘‘పరవజ్జానుపస్సిస్స, నిచ్చం ఉజ్ఝానసఞ్ఞినో;

ఆసవా తస్స వడ్ఢన్తి, ఆరా సో ఆసవక్ఖయా’’తి. (ధ. ప. ౨౫౩); –

ఆదీసు నిబ్బానం.

‘‘సేఖస్స సిక్ఖమానస్స, ఉజుమగ్గానుసారినో;

ఖయస్మిం పఠమం ఞాణం, తతో అఞ్ఞా అనన్తరా;

తతో అఞ్ఞావిముత్తస్స, ఞాణం వే హోతి తాదినో’’తి. (అ. ని. ౩.౮౬; ఇతివు. ౬౨) –

ఏవమాగతే ఇన్ద్రియసుత్తే ఇధ చ మగ్గో ‘‘ఆసవక్ఖయో’’తి వుత్తో. తస్మా యథావుత్తనయేన జానన్తస్స పస్సన్తస్స అహం అరియమగ్గాధిగమం వదామీతి వుత్తం హోతి. నో అజానతో నో అపస్సతోతి యో పన న జానాతి న పస్సతి, తస్స నో వదామీతి అత్థో. ఏతేన యే అజానతో అపస్సతోపి సంసారసుద్ధిం వదన్తి, తే పటిక్ఖిపతి. పురిమేన వా పదద్వయేన ఉపాయో వుత్తో, ఇమినా అనుపాయపటిసేధో. సఙ్ఖేపేన చేత్థ ఞాణం ఆసవక్ఖయకరం, సేసం తస్స పరిక్ఖారోతి దస్సేతి.

ఇదాని యం జానతో యం పస్సతో ఆసవక్ఖయో హోతి, తం దస్సేతుం ‘‘కిఞ్చ, భిక్ఖవే, జానతో’’తి పుచ్ఛం ఆరభి. తత్థ జాననా బహువిధా. దబ్బజాతికో ఏవ హి కోచి భిక్ఖు ఛత్తం కాతుం జానాతి, కోచి చీవరాదీనం అఞ్ఞతరం, తస్స ఈదిసాని కమ్మాని వత్తసీసే ఠత్వా కరోన్తస్స సా జాననా ‘‘మగ్గఫలానం పదట్ఠానం న హోతీ’’తి న వత్తబ్బా. యో పన సాసనే పబ్బజిత్వా వేజ్జకమ్మాదీని కాతుం జానాతి, తస్సేవం జానతో ఆసవా వడ్ఢన్తియేవ. తస్మా యం జానతో యం పస్సతో ఆసవానం ఖయో హోతి, తదేవ దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఇదం దుక్ఖ’’న్తిఆది. తత్థ యం వత్తబ్బం చతుసచ్చకమ్మట్ఠానం, తం హేట్ఠా యోనిసోమనసికారసుత్తే సఙ్ఖేపతో వుత్తమేవ.

తత్థ పన ‘‘యోనిసో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు మనసి కరోన్తో అకుసలం పజహతి, కుసలం భావేతీ’’తి (ఇతివు. ౧౬) ఆగతత్తా ‘‘ఇదం దుక్ఖన్తి యోనిసో మనసి కరోతీ’’తిఆదినా అత్థవిభావనా కతా. ఇధ ‘‘ఇదం దుక్ఖన్తి, భిక్ఖవే, జానతో పస్సతో ఆసవానం ఖయో హోతీ’’తి (మ. ని. ౧.౧౫; సం. ని. ౩.౧౦౧; ౫.౧౦౯౫) ఆగతత్తా ‘‘ఇదం దుక్ఖన్తి పరిఞ్ఞాపటివేధవసేన పరిఞ్ఞాభిసమయవసేన మగ్గఞాణేన జానతో పస్సతో ఆసవానం ఖయో హోతీ’’తిఆదినా నయేన యోజేతబ్బం. ఆసవేసు చ పఠమమగ్గేన దిట్ఠాసవో ఖీయతి, తతియమగ్గేన కామాసవో, చతుత్థమగ్గేన భవాసవో అవిజ్జాసవో చ ఖీయతీతి వేదితబ్బో.

గాథాసు విముత్తిఞాణన్తి విముత్తియం నిబ్బానే ఫలే చ పచ్చవేక్ఖణఞాణం. ఉత్తమన్తి ఉత్తమధమ్మారమ్మణత్తా ఉత్తమం. ఖయే ఞాణన్తి ఆసవానం సంయోజనానఞ్చ ఖయే ఖయకరే అరియమగ్గే ఞాణం. ‘‘ఖీణా సంయోజనా ఇతి ఞాణ’’న్తి ఇధాపి ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం. తేన పహీనకిలేసపచ్చవేక్ఖణం దస్సేతి. ఏవమేత్థ చత్తారిపి పచ్చవేక్ఖణఞాణాని వుత్తాని హోన్తి. అవసిట్ఠకిలేసపచ్చవేక్ఖణా హి ఇధ నత్థి అరహత్తఫలాధిగమస్స అధిప్పేతత్తా. యథా చేత్థ జానతో పస్సతోతి నిబ్బానాధిగమేన సమ్మాదిట్ఠికిచ్చం అధికం కత్వా వుత్తం, ఏవం సమ్మప్పధానకిచ్చమ్పి అధికమేవ ఇచ్ఛితబ్బన్తి దస్సేన్తో ‘‘న త్వేవిదం కుసీతేనా’’తి ఓసానగాథమాహ.

తత్థ న త్వేవిదన్తి న తు ఏవ ఇదం. తుసద్దో నిపాతమత్తం. బాలేనమవిజానతాతి మకారో పదసన్ధికరో. అయఞ్హేత్థ సఙ్ఖేపత్థో – ఇదం సేక్ఖమగ్గేన అసేక్ఖమగ్గేన చ పత్తబ్బం అభిజ్ఝాకాయగన్థాదిసబ్బగన్థానం పమోచనం పమోచనస్స నిమిత్తభూతం నిబ్బానం ‘‘ఇదం దుక్ఖ’’న్తిఆదినా చత్తారి సచ్చాని యథాభూతం అవిజానతా తతో ఏవ బాలేన అవిద్దసునా యథా అధిగన్తుం న సక్కా, ఏవం కుసీతేన నిబ్బీరియేనాపి, తస్మా తదధిగమాయ ఆరద్ధవీరియేన భవితబ్బన్తి. తేనాహ భగవా ‘‘ఆరద్ధవీరియస్సాయం ధమ్మో, నో కుసీతస్స’’ (దీ. ని. ౩.౩౫౮).

‘‘ఆరమ్భథ నిక్కమథ, యుఞ్జథ బుద్ధసాసనే;

ధునాథ మచ్చునో సేనం, నళాగారంవ కుఞ్జరో’’తి. (సం. ని. ౧.౧౮౫; నేత్తి. ౨౯; మి. ప. ౫.౧.౪);

తతియసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.