౯. అన్తరామలసుత్తవణ్ణనా

౮౮. నవమే అన్తరామలాతి ఏత్థ అన్తరాసద్దో –

‘‘నదీతీరేసు సణ్ఠానే, సభాసు రథియాసు చ;

జనా సఙ్గమ్మ మన్తేన్తి, మఞ్చ తఞ్చ కిమన్తర’’న్తి. –

ఆదీసు (సం. ని. ౧.౨౨౮) కారణే ఆగతో. ‘‘అద్దసా మం, భన్తే, అఞ్ఞతరా ఇత్థీ విజ్జన్తరికాయ భాజనం ధోవన్తీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౨.౧౪౯) ఖణే. ‘‘అపిచాయం తపోదా ద్విన్నం మహానిరయానం అన్తరికాయ ఆగచ్ఛతీ’’తిఆదీసు (పారా. ౨౩౧) వివరే.

‘‘పీతవత్థే పీతధజే, పీతాలఙ్కారభూసితే;

పీతన్తరాహి వగ్గూహి, అపిళన్ధావ సోభసీ’’తి. –

ఆదీసు (వి. వ. ౬౫౮) ఉత్తరిసాటకే. ‘‘యస్సన్తరతో న సన్తి కోపా’’తిఆదీసు (ఉదా. ౨౦) చిత్తే. ఇధాపి చిత్తే ఏవ దట్ఠబ్బో. తస్మా అన్తరే చిత్తే భవా అన్తరా. యస్మిం సన్తానే ఉప్పన్నా, తస్స మలినభావకరణతో మలా. తత్థ మలం నామ దువిధం – సరీరమలం, చిత్తమలన్తి. తేసు సరీరమలం సేదజల్లికాది సరీరే నిబ్బత్తం, తత్థ లగ్గం ఆగన్తుకరజఞ్చ, తం ఉదకేనపి నీహరణీయం, న తథా సంకిలేసికం. చిత్తమలం పన రాగాదిసంకిలేసికం, తం అరియమగ్గేహేవ నీహరణీయం. వుత్తఞ్హేతం పోరాణేహి –

‘‘రూపేన సంకిలిట్ఠేన, సంకిలిస్సన్తి మాణవా;

రూపే సుద్ధే విసుజ్ఝన్తి, అనక్ఖాతం మహేసినా.

‘‘చిత్తేన సంకిలిట్ఠేన, సంకిలిస్సన్తి మాణవా;

చిత్తే సుద్ధే విసుజ్ఝన్తి, ఇతి వుత్తం మహేసినా’’తి. (దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౩౭౩; మ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౦౬);

తేనాహ భగవా ‘‘చిత్తసంకిలేసా, భిక్ఖవే, సత్తా సంకిలిస్సన్తి, చిత్తవోదానా విసుజ్ఝన్తీ’’తి (సం. ని. ౩.౧౦౦). తస్మా భగవా ఇధాపి చిత్తమలవిసోధనాయ పటిపజ్జితబ్బన్తి దస్సేన్తో ‘‘తయోమే, భిక్ఖవే, అన్తరామలా’’తి ఆహ.

యథా చేతే లోభాదయో సత్తానం చిత్తే ఉప్పజ్జిత్వా మలినభావకరా నానప్పకారసంకిలేసవిధాయకాతి అన్తరామలా, ఏవం ఏకతో భుఞ్జిత్వా, ఏకతో సయిత్వా, ఓతారగవేసీ అమిత్తసత్తు వియ చిత్తే ఏవ ఉప్పజ్జిత్వా సత్తానం నానావిధఅనత్థావహా, నానప్పకారదుక్ఖనిబ్బత్తకాతి దస్సేన్తో ‘‘అన్తరాఅమిత్తా’’తిఆదిమాహ. తత్థ మిత్తపటిపక్ఖతో అమిత్తా, సపత్తకిచ్చకరణతో సపత్తా, హింసనతో వధకా, ఉజువిపచ్చనీకతో పచ్చత్థికా.

తత్థ ద్వీహి ఆకారేహి లోభాదీనం అమిత్తాదిభావో వేదితబ్బో. వేరీపుగ్గలో హి అన్తరం లభమానో అత్తనో వేరిస్స సత్థేన వా సీసం పాతేతి, ఉపాయేన వా మహన్తం అనత్థం ఉప్పాదేతి. ఇమే చ లోభాదయో పఞ్ఞాసిరపాతనేన యోనిసమ్పటిపాదనేన చ తాదిసం తతో బలవతరం అనత్థం నిబ్బత్తేన్తి. కథం? చక్ఖుద్వారస్మిఞ్హి ఇట్ఠాదీసు ఆరమ్మణేసు ఆపాథగతేసు యథారహం తాని ఆరబ్భ లోభాదయో ఉప్పజ్జన్తి, ఏత్తావతాస్స పఞ్ఞాసిరం పాతితం నామ హోతి. సోతద్వారాదీసుపి ఏసేవ నయో. ఏవం తావ పఞ్ఞాసిరపాతనతో అమిత్తాదిసదిసతా వేదితబ్బా. లోభాదయో పన కమ్మనిదానా హుత్వా అణ్డజాదిభేదా చతస్సో యోనియో ఉపనేన్తి. తస్స యోనిఉపగమనమూలకాని పఞ్చవీసతి మహాభయాని ద్వత్తింస కమ్మకరణాని చ ఆగతానేవ హోన్తి. ఏవం యోనిసమ్పటిపాదనతోపి నేసం అమిత్తాదిసదిసతా వేదితబ్బా. ఇతి లోభాదయో అమిత్తాదిసదిసతాయ చిత్తసమ్భూతతాయ చ ‘‘అన్తరాఅమిత్తా’’తిఆదినా వుత్తా. అపిచ అమిత్తేహి కాతుం అసక్కుణేయ్యం లోభాదయో కరోన్తి, అమిత్తాదిభావో చ లోభాదీహి జాయతీతి తేసం అమిత్తాదిభావో వేదితబ్బో. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘దిసో దిసం యన్తం కయిరా, వేరీ వా పన వేరినం;

మిచ్ఛాపణిహితం చిత్తం, పాపియో నం తతో కరే’’తి. (ధ. ప. ౪౨; ఉదా. ౩౩);

గాథాసు అత్తనో పరేసఞ్చ అనత్థం జనేతీతి అనత్థజననో. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘యదపి లుద్ధో అభిసఙ్ఖరోతి కాయేన వాచాయ మనసా తదపి అకుసలం; యదపి లుద్ధో లోభేన అభిభూతో పరియాదిన్నచిత్తో పరస్స అసతా దుక్ఖం ఉప్పాదేతి వధేన వా బన్ధేన వా జానియా వా గరహాయ వా పబ్బాజనాయ వా బలవమ్హి బలత్థో ఇతి, తదపి అకుసలం, ఇతిస్సమే లోభజా లోభనిదానా లోభసముదయా లోభపచ్చయా అనేకే పాపకా అకుసలా ధమ్మా సమ్భవన్తీ’’తి (అ. ని. ౩.౭౦).

అపరమ్పి వుత్తం –

‘‘రత్తో ఖో, బ్రాహ్మణ, రాగేన అభిభూతో పరియాదిన్నచిత్తో అత్తబ్యాబాధాయపి చేతేతి, పరబ్యాబాధాయపి చేతేతి, ఉభయబ్యాబాధాయపి చేతేతి, చేతసికమ్పి దుక్ఖం దోమనస్సం పటిసంవేదేతీ’’తిఆది (అ. ని. ౩.౫౪).

చిత్తప్పకోపనోతి చిత్తసఙ్ఖోభనో. లోభో హి లోభనీయే వత్థుస్మిం ఉప్పజ్జమానో చిత్తం ఖోభేన్తో పకోపేన్తో విపరిణామేన్తో వికారం ఆపాదేన్తో ఉప్పజ్జతి, పసాదాదివసేన పవత్తితుం న దేతి. భయమన్తరతో జాతం, తం జనో నావబుజ్ఝతీతి తం లోభసఙ్ఖాతం అన్తరతో అబ్భన్తరే అత్తనో చిత్తేయేవ జాతం అనత్థజననచిత్తప్పకోపనాదిం భయం భయహేతుం అయం బాలమహాజనో నావబుజ్ఝతి న జానాతీతి.

లుద్ధో అత్థం న జానాతీతి అత్తత్థపరత్థాదిభేదం అత్థం హితం లుద్ధపుగ్గలో యథాభూతం న జానాతి. ధమ్మం న పస్సతీతి దసకుసలకమ్మపథధమ్మమ్పి లుద్ధో లోభేన అభిభూతో పరియాదిన్నచిత్తో న పస్సతి పచ్చక్ఖతో న జానాతి, పగేవ ఉత్తరిమనుస్సధమ్మం. వుత్తమ్పి చేతం –

‘‘రత్తో ఖో, బ్రాహ్మణ, రాగేన అభిభూతో పరియాదిన్నచిత్తో అత్తత్థమ్పి యథాభూతం న పజానాతి, పరత్థమ్పి యథాభూతం న పజానాతి, ఉభయత్థమ్పి యథాభూతం న పజానాతీ’’తిఆది (అ. ని. ౩.౫౫).

అన్ధతమన్తి అన్ధభావకరం తమం. యన్తి యత్థ. భుమ్మత్థే హి ఏతం పచ్చత్తవచనం. యస్మిం కాలే లోభో సహతే అభిభవతి నరం, అన్ధతమం తదా హోతీతి. యన్తి వా కారణవచనం. యస్మా లోభో ఉప్పజ్జమానో నరం సహతే అభిభవతి, తస్మా అన్ధతమం తదా హోతీతి యోజనా, య-త-సద్దానం ఏకన్తసమ్బన్ధభావతో. అథ వా యన్తి కిరియాపరామసనం, ‘‘లోభో సహతే’’తి ఏత్థ యదేతం లోభస్స సహనం అభిభవనం వుత్తం. ఏతం అన్ధభావకరస్స తమస్స గమనం ఉప్పాదోతి అత్థో. అథ వా యం నరం లోభో సహతే అభిభవతి, తస్స అన్ధతమం తదా హోతి, తతో చ లుద్ధో అత్థం న జానాతి, లుద్ధో ధమ్మం న పస్సతీతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో.

యో చ లోభం పహన్త్వానాతి యో పుబ్బభాగే తదఙ్గవసేన విక్ఖమ్భనవసేన చ యథారహం సమథవిపస్సనాహి లోభం పజహిత్వా తథా పజహనహేతు లోభనేయ్యే దిబ్బేపి రూపాదికే ఉపట్ఠితే న లుబ్భతి, బలవవిపస్సనానుభావేన లోభో పహీయతే తమ్హాతి తస్మా అరియపుగ్గలా అరియమగ్గేన లోభో పహీయతి పజహీయతి, అచ్చన్తమేవ పరిచ్చజీయతి. యథా కిం? ఉదబిన్దూవ పోక్ఖరాతి పదుమినిపణ్ణతో ఉదకబిన్దు వియ. సేసగాథానమ్పి ఇమినా నయేన అత్థో వేదితబ్బో.

తథా దోసస్స –

‘‘యదపి దుట్ఠో అభిసఙ్ఖరోతి కాయేన వాచాయ మనసా తదపి అకుసలం; యదపి దుట్ఠో దోసేన అభిభూతో పరియాదిన్నచిత్తో పరస్స అసతా దుక్ఖం ఉప్పాదేతి వధేన వా బన్ధేన వా జానియా వా గరహాయ వా పబ్బాజనాయ వా బలవమ్హి బలత్థో ఇతి, తదపి అకుసలం. ఇతిస్సమే దోసజా దోసనిదానా దోససముదయా దోసపచ్చయా అనేకే పాపకా అకుసలా ధమ్మా సమ్భవన్తీ’’తి (అ. ని. ౩.౭౦).

తథా –

‘‘దుట్ఠో ఖో, బ్రాహ్మణ, దోసేన అభిభూతో పరియాదిన్నచిత్తో అత్తబ్యాబాధాయపి చేతేతి, పరబ్యాబాధాయపి చేతేతి, ఉభయబ్యాబాధాయపి చేతేతి చేతసికమ్పి దుక్ఖం దోమనస్సం పటిసంవేదేతీ’’తి (అ. ని. ౩.౫౫).

తథా –

‘‘దుట్ఠో ఖో, బ్రాహ్మణ, దోసేన అభిభూతో పరియాదిన్నచిత్తో అత్తత్థమ్పి యథాభూతం న పజానాతి, పరత్థమ్పి యథాభూతం న పజానాతి, ఉభయత్థమ్పి యథా భూతం న పజానాతీ’’తి (అ. ని. ౩.౫౫) –

ఆదిసుత్తపదానుసారేన అనత్థజననతా అత్థహానిహేతుతా చ వేదితబ్బా.

తథా మోహస్స ‘‘యదపి మూళ్హో అభిసఙ్ఖరోతి కాయేన వాచాయ మనసా’’తిఆదినా (అ. ని. ౩.౭౦), ‘‘మూళ్హో ఖో, బ్రాహ్మణ, మోహేన అభిభూతో పరియాదిన్నచిత్తో అత్తబ్యాబాధాయపి చేతేతీ’’తిఆదినా(అ. ని. ౩.౫౫), ‘‘అత్తత్థమ్పి యథాభూతం న పజానాతీ’’తిఆదినా (అ. ని. ౩.౫౫) చ ఆగతసుత్తపదానుసారేన వేదితబ్బా.

తాలపక్కంవ బన్ధనాతి తాలఫలం వియ ఉసుముప్పాదేన వణ్టతో, తతియమగ్గఞాణుప్పాదేన తస్స చిత్తతో దోసో పహీయతి, పరిచ్చజీయతీతి అత్థో. మోహం విహన్తి సో సబ్బన్తి సో అరియపుగ్గలో సబ్బం అనవసేసం మోహం చతుత్థమగ్గేన విహన్తి విధమతి సముచ్ఛిన్దతి. ఆదిచ్చోవుదయం తమన్తి ఆదిచ్చో వియ ఉదయం ఉగ్గచ్ఛన్తో తమం అన్ధకారం.

నవమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.