౪. చతుత్థవగ్గో

౧. వితక్కసుత్తవణ్ణనా

౮౦. చతుత్థవగ్గస్స పఠమే అకుసలవితక్కాతి అకోసల్లసమ్భూతా వితక్కా, మిచ్ఛావితక్కాతి అత్థో. అనవఞ్ఞత్తిపటిసంయుత్తోతి ఏత్థ అనవఞ్ఞత్తీతి అనవఞ్ఞా పరేహి అత్తనో అహీళితతా అపరిభూతతా, ‘‘అహో వత మం పరే న అవజానేయ్యు’’న్తి ఏవం పవత్తో ఇచ్ఛాచారో, తాయ అనవఞ్ఞత్తియా పటిసంయుత్తో సంసట్ఠో, తం వా ఆరబ్భ పవత్తో అనవఞ్ఞత్తిపటిసంయుత్తో వితక్కో. తస్మా ‘‘కథం ను ఖో మం పరే గహట్ఠా చేవ పబ్బజితా చ న ఓరకతో దహేయ్యు’’న్తి సమ్భావనకమ్యతాయ ఇచ్ఛాచారే, ఠత్వా పవత్తితవితక్కస్సేతం అధివచనం. లాభసక్కారసిలోకపటిసంయుత్తోతి చీవరాదిలాభేన చేవ సక్కారేన చ కిత్తిసద్దేన చ ఆరమ్మణకరణవసేన పటిసంయుత్తో. పరానుద్దయతాపటిసంయుత్తోతి పరేసు అనుద్దయతాపతిరూపకేన గేహసితపేమేన పటిసంయుత్తో. యం సన్ధాయ వుత్తం –

‘‘సంసట్ఠో విహరతి రాజూహి రాజమహామత్తేహి బ్రాహ్మణేహి గహపతికేహి తిత్థియేహి తిత్థియసావకేహి సహనన్దీ సహసోకీ, సుఖితేసు సుఖితో, దుక్ఖితేసు దుక్ఖితో, ఉప్పన్నేసు కిచ్చకరణీయేసు అత్తనావ యోగం ఆపజ్జతీ’’తి (సం. ని. ౩.౩; ౪.౨౪౧; విభ. ౮౮౮).

గాథాసు అనవఞ్ఞత్తియా పటిసంయుత్తో పుగ్గలో అనవఞ్ఞత్తిసంయుత్తో. లాభసక్కారే గారవో ఏతస్స, న ధమ్మేతి లాభసక్కారగారవో. సుఖదుక్ఖేసు అమా సహ భవాతి అమచ్చా, సహాయసదిసా ఉపట్ఠాకా. తేహి గేహసితపేమవసేన సహ నన్దనసీలో సహనన్దీ అమచ్చేహి, ఇమినా పరానుద్దయతాపటిసంయుత్తం వితక్కం దస్సేతి. ఆరా సంయోజనక్ఖయాతి ఇమేహి తీహి వితక్కేహి అభిభూతో పుగ్గలో సంయోజనక్ఖయతో అరహత్తతో దూరే, తస్స తం దుల్లభన్తి అత్థో.

పుత్తపసున్తి పుత్తే చ పసవో చ. పుత్తసద్దేన చేత్థ దారాదయో; పసుసద్దేన అస్సమహింసఖేత్తవత్థాదయో చ సఙ్గహితా. వివాహేతి వివాహకారాపనే. ఇమినా ఆవాహోపి సఙ్గహితో. సంహరానీతి పరిగ్గహాని, పరిక్ఖారసఙ్గహానీతి అత్థో. ‘‘సన్థవానీ’’తి చ పఠన్తి, మిత్తసన్థవానీతి అత్థో. సబ్బత్థ హిత్వాతి సమ్బన్ధో. భబ్బో సో తాదిసో భిక్ఖూతి సో యథావుత్తం సబ్బం పపఞ్చం పరిచ్చజిత్వా యథా సత్థారా వుత్తాయ సమ్మాపటిపత్తియా, తథా పస్సితబ్బతో తాదిసో సంసారే భయం ఇక్ఖతీతి భిక్ఖు ఉత్తమం సమ్బోధిం అరహత్తం పత్తుం అరహతి.

పఠమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. సక్కారసుత్తవణ్ణనా

౮౧. దుతియే సక్కారేనాతి సక్కారేన హేతుభూతేన, అథ వా సక్కారేనాతి సక్కారహేతునా, సక్కారహేతుకేన వా. సక్కారఞ్హి నిస్సాయ ఇధేకచ్చే పుగ్గలా పాపిచ్ఛా ఇచ్ఛాపకతా ఇచ్ఛాచారే ఠత్వా ‘‘సక్కారం నిబ్బత్తేస్సామా’’తి అనేకవిహితం అనేసనం అప్పతిరూపం ఆపజ్జిత్వా ఇతో చుతా అపాయేసు నిబ్బత్తన్తి, అపరే యథాసక్కారం లభిత్వా తన్నిమిత్తం మానమదమచ్ఛరియాదివసేన పమాదం ఆపజ్జిత్వా ఇతో చుతా అపాయేసు నిబ్బత్తన్తి. యం సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘సక్కారేన అభిభూతా పరియాదిన్నచిత్తా’’తి. తత్థ అభిభూతాతి అజ్ఝోత్థటా. పరియాదిన్నచిత్తాతి ఖేపితచిత్తా, ఇచ్ఛాచారేన మానమదాదినా చ ఖయం పాపితకుసలచిత్తా. అథ వా పరియాదిన్నచిత్తాతి పరితో ఆదిన్నచిత్తా, వుత్తప్పకారేన అకుసలకోట్ఠాసేన యథా కుసలచిత్తస్స ఉప్పత్తివారో న హోతి, ఏవం సమన్తతో గహితచిత్తసన్తానాతి అత్థో. అసక్కారేనాతి హీళేత్వా పరిభవిత్వా పరేహి అత్తని పవత్తితేన అసక్కారేన హేతునా, అసక్కారహేతుకేన వా మానాదినా. సక్కారేన చ అసక్కారేన చాతి కేహిచి పవత్తితేన సక్కారేన కేహిచి పవత్తితేన అసక్కారేన చ. యే హి కేహిచి పఠమం సక్కతా హుత్వా తేహియేవ అసారభావం ఞత్వా పచ్ఛా అసక్కతా హోన్తి, తాదిసే సన్ధాయ వుత్తం ‘‘సక్కారేన చ అసక్కారేన చా’’తి.

ఏత్థ సక్కారేన అభిభూతా దేవదత్తాదయో నిదస్సేతబ్బా. వుత్తమ్పి చేతం –

‘‘ఫలం వే కదలిం హన్తి, ఫలం వేళుం ఫలం నళం;

సక్కారో కాపురిసం హన్తి, గబ్భో అస్సతరిం యథా’’తి. (సం. ని. ౧.౧౮౩; అ. ని. ౪.౬౮; చూళవ. ౩౩౫);

సాధూనం ఉపరి కతేన అసక్కారేన అభిభూతా దణ్డకీరాజకాలిఙ్గరాజమజ్ఝరాజాదయో నిదస్సేతబ్బా. వుత్తమ్పి చేతం –

‘‘కిసఞ్హి వచ్ఛం అవకిరియ దణ్డకీ,

ఉచ్ఛిన్నమూలో సజనో సరట్ఠో;

కుక్కుళనామే నిరయమ్హి పచ్చతి,

తస్స ఫులిఙ్గాని పతన్తి కాయే.

‘‘యో సఞ్ఞతే పబ్బజితే అవఞ్చయి,

ధమ్మం భణన్తే సమణే అదూసకే;

తం నాళికేరం సునఖా పరత్థ,

సఙ్గమ్మ ఖాదన్తి విఫన్దమానం’’. (జా. ౨.౧౭.౭౦-౭౧);

‘‘ఉపహచ్చ మనం మజ్ఝో, మాతఙ్గస్మిం యసస్సినే;

సపారిసజ్జో ఉచ్ఛిన్నో, మజ్ఝారఞ్ఞం తదా అహూ’’తి. (జా. ౨.౧౯.౯౬);

సక్కారేన చ అసక్కారేన చ అభిభూతా అఞ్ఞతిత్థియా నాటపుత్తాదయో నిదస్సేతబ్బా.

గాథాసు ఉభయన్తి ఉభయేన సక్కారేన చ అసక్కారేన చ. సమాధి న వికమ్పతీతి న చలతి, ఏకగ్గభావేన తిట్ఠతి. కస్స పన న చలతీతి ఆహ ‘‘అప్పమాదవిహారినో’’తి. యో పమాదకరధమ్మానం రాగాదీనం సుట్ఠు పహీనత్తా అప్పమాదవిహారీ అరహా, తస్స. సో హి లోకధమ్మేహి న వికమ్పతి. సుఖుమదిట్ఠివిపస్సకన్తి ఫలసమాపత్తిఅత్థం సుఖుమాయ దిట్ఠియా పఞ్ఞాయ అభిణ్హం పవత్తవిపస్సనత్తా సుఖుమదిట్ఠివిపస్సకం. ఉపాదానక్ఖయారామన్తి చతున్నం ఉపాదానానం ఖయం పరియోసానభూతం అరహత్తఫలం ఆరమితబ్బం ఏతస్సాతి ఉపాదానక్ఖయారామం. సేసం వుత్తనయమేవ.

దుతియసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. దేవసద్దసుత్తవణ్ణనా

౮౨. తతియే దేవేసూతి ఠపేత్వా అరూపావచరదేవే చేవ అసఞ్ఞదేవే చ తదఞ్ఞేసు ఉపపత్తిదేవేసు. దేవసద్దాతి దేవానం పీతిసముదాహారసద్దా. నిచ్ఛరన్తీతి అఞ్ఞమఞ్ఞం ఆలాపసల్లాపవసేన పవత్తన్తి. సమయా సమయం ఉపాదాయాతి సమయతో సమయం పటిచ్చ. ఇదం వుత్తం హోతి – యస్మిం కాలే ఠితా తే దేవా తం కాలం ఆగమ్మ నం పస్సిస్సన్తి, తతో తం సమయం సమ్పత్తం ఆగమ్మాతి. ‘‘సమయం సమయం ఉపాదాయా’’తి చ కేచి పఠన్తి, తేసం తం తం సమయం పటిచ్చాతి అత్థో. యస్మిం సమయేతి యదా ‘‘అట్ఠికఙ్కలూపమా కామా’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౨౩౪; పాచి. ౪౧౭), ‘‘సమ్బాధో ఘరావాసో’’తిఆదినా (దీ. ని. ౧.౧౯౧; సం. ని. ౨.౧౫౪) చ కామేసు ఘరావాసే చ ఆదీనవా, తప్పటిపక్ఖతో నేక్ఖమ్మే ఆనిసంసా చ సుదిట్ఠా హోన్తి, తస్మిం సమయే. తదా హిస్స ఏకన్తేన పబ్బజ్జాయ చిత్తం నమతి. అరియసావకోతి అరియస్స బుద్ధస్స భగవతో సావకో, సావకభావం ఉపగన్తుకామో, అరియసావకో వా అవస్సంభావీ. అన్తిమభవికం సావకబోధిసత్తం సన్ధాయ అయమారమ్భో. కేసమస్సుం ఓహారేత్వాతి కేసే చ మస్సుఞ్చ ఓహారేత్వా అపనేత్వా. కాసాయాని వత్థాని అచ్ఛాదేత్వాతి కసాయేన రత్తతాయ కాసాయాని బ్రహ్మచరియం చరన్తానం అనుచ్ఛవికాని వత్థాని నివాసేత్వా చేవ పారుపిత్వా చ. అగారస్మా అనగారియం పబ్బజ్జాయ చేతేతీతి అగారస్మా ఘరా నిక్ఖమిత్వా అనగారియం పబ్బజ్జం పబ్బజేయ్యన్తి పబ్బజ్జాయ చేతేతి పకప్పేతి, పబ్బజతీతి అత్థో. ఏత్థ చ యస్మా అగారస్స హితం కసివణిజ్జాదికమ్మం అగారియన్తి వుచ్చతి, తఞ్చ పబ్బజ్జాయ నత్థి, తస్మా పబ్బజ్జా అనగారియన్తి ఞాతబ్బా.

మారేనాతి కిలేసమారేన. సఙ్గామాయ చేతేతీతి యుజ్ఝనత్థాయ చిత్తం ఉప్పాదేతి, మారం అభివిజేతుం సన్నయ్హతి. యస్మా పన ఏవరూపస్స పటిపజ్జనకపుగ్గలస్స దేవపుత్తమారోపి అన్తరాయాయ ఉపక్కమతి, తస్మా తస్సపి వసేన మారేనాతి ఏత్థ దేవపుత్తమారేనాతిపి అత్థో వేదితబ్బో. తస్సాపి అయం ఇచ్ఛావిఘాతం కరిస్సతేవాతి. యస్మా పన పబ్బజితదివసతో పట్ఠాయ ఖురగ్గతో వా పట్ఠాయ సీలాని సమాదియన్తో పరిసోధేన్తో సమథవిపస్సనాసు కమ్మం కరోన్తో యథారహం తదఙ్గప్పహానవిక్ఖమ్భనప్పహానానం వసేన కిలేసమారం పరిపాతేతి నామ, న యుజ్ఝతి నామ సమ్పహారస్స అభావతో, తస్మా వుత్తం ‘‘మారేన సద్ధిం సఙ్గామాయ చేతేతీ’’తి.

సత్తన్నన్తి కోట్ఠాసతో సత్తన్నం, పభేదతో పన తే సత్తతింస హోన్తి. కథం? చత్తారో సతిపట్ఠానా, చత్తారో సమ్మప్పధానా, చత్తారో ఇద్ధిపాదా, పఞ్చిన్ద్రియాని, పఞ్చ బలాని, సత్త బోజ్ఝఙ్గా, అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గోతి. ఏవం పభేదతో సత్తతింసవిధాపి సతిపట్ఠానాదికోట్ఠాసతో సత్తేవ హోన్తీతి వుత్తం ‘‘సత్తన్న’’న్తి. బోధిపక్ఖియానన్తి బుజ్ఝనట్ఠేన బోధీతి లద్ధనామస్స అరియపుగ్గలస్స మగ్గఞాణస్సేవ వా పక్ఖే భవానం బోధిపక్ఖియానం, బోధికోట్ఠాసియానన్తి అత్థో. ‘‘బోధిపక్ఖికాన’’న్తిపి పాఠో, బోధిపక్ఖవన్తానం, బోధిపక్ఖే వా నియుత్తానన్తి అత్థో. భావనానుయోగమనుయుత్తోతి విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేత్వా అరియమగ్గభావనానుయోగమనుయుత్తో. విపస్సనాక్ఖణే హి సతిపట్ఠానాదయో పరియాయేన బోధిపక్ఖియా నామ, మగ్గక్ఖణేయేవ పన తే నిప్పరియాయేన బోధిపక్ఖియా నామ హోన్తి.

ఆసవానం ఖయాతి కామాసవాదీనం సబ్బేసం ఆసవానం ఖయా. ఆసవేసు హి ఖీణేసు సబ్బే కిలేసా ఖీణాయేవ హోన్తి. తేన అరహత్తమగ్గో వుత్తో హోతి. అనాసవన్తి ఆసవవిరహితం. చేతోవిముత్తిం పఞ్ఞావిముత్తిన్తి ఏత్థ చేతోవచనేన అరహత్తఫలసమాధి, పఞ్ఞావచనేన తంసమ్పయుత్తా చ పఞ్ఞా వుత్తా. తత్థ సమాధి రాగతో విముత్తత్తా చేతోవిముత్తి, పఞ్ఞా అవిజ్జాయ విముత్తత్తా పఞ్ఞావిముత్తీతి వేదితబ్బా. వుత్తఞ్హేతం భగవతా –

‘‘యో హిస్స, భిక్ఖవే, సమాధి, తదస్స సమాధిన్ద్రియం. యా హిస్స, భిక్ఖవే, పఞ్ఞా, తదస్స పఞ్ఞిన్ద్రియం. ఇతి ఖో, భిక్ఖవే, రాగవిరాగా చేతోవిముత్తి, అవిజ్జావిరాగా పఞ్ఞావిముత్తీ’’తి (సం. ని. ౫.౫౧౬).

అపిచేత్థ సమథఫలం చేతోవిముత్తి, విపస్సనాఫలం పఞ్ఞావిముత్తీతి వేదితబ్బా. దిట్ఠేవ ధమ్మేతి ఇమస్మింయేవ అత్తభావే. సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వాతి అత్తనాయేవ అభివిసిట్ఠాయ పఞ్ఞాయ పచ్చక్ఖం కత్వా అపరప్పచ్చయేన ఞత్వా. ఉపసమ్పజ్జ విహరతీతి పాపుణిత్వా సమ్పాదేత్వా విహరతి. తమేవ సఙ్గామసీసం అభివిజియ అజ్ఝావసతీతి మారం అభివిజినిత్వా విజితవిజయత్తా తేన కతసఙ్గామసఙ్ఖాతస్స అరియమగ్గస్స సీసభూతం అరహత్తఫలసమాపత్తిఇస్సరియట్ఠానం, అభిభవన్తో ఆవసతి, సమాపజ్జతి ఇచ్చేవ అత్థో. ఇమే చ దేవసద్దా దిట్ఠసచ్చేసు దేవేసు పవత్తన్తి, విసేసతో సుద్ధావాసదేవేసూతి వేదితబ్బం.

గాథాసు మహన్తన్తి సీలాదిగుణమహత్తేన మహన్తం. వీతసారదన్తి సారజ్జకరానం కిలేసానం అభావేన విగతసారజ్జం అపగతమఙ్కుభావం. పురిసాజఞ్ఞాతి అస్సాదీసు అస్సాజానీయాదయో వియ పురిసేసు ఆజానీయభూతా ఉత్తమపురిసా. దుజ్జయమజ్ఝభూతి పచురజనేహి జేతుం అసక్కుణేయ్యం కిలేసవాహినిం అభిభవి అజ్ఝోత్థరి. ‘‘అజ్జయీ’’తిపి పఠన్తి, అజినీతి అత్థో. జేత్వాన మచ్చునో సేనం, విమోక్ఖేన అనావరన్తి లోకత్తయాభిబ్యాపనతో దియడ్ఢసహస్సాదివిభాగతో చ విపులత్తా అఞ్ఞేహి ఆవరితుం పటిసేధేతుం అసక్కుణేయ్యత్తా చ అనావరం, మచ్చునో మారస్స సేనం విమోక్ఖేన అరియమగ్గేన జేత్వా యో త్వం దుజ్జయం అజయి, తస్స నమో, తే పురిసాజఞ్ఞాతి సమ్బన్ధో.

ఇతీతి వుత్తప్పకారేన. హి-ఇతి నిపాతమత్తం. ఏతం పత్తమానసం అధిగతారహత్తం ఖీణాసవం దేవతానమస్సన్తీతి వుత్తమేవత్థం నిగమనవసేన దస్సేతి. అథ వా ఇతీతి ఇమినా కారణేన. కిం పన ఏతం కారణం? నముచిసేనావిజయేన పత్తమానసత్తం. ఇమినా కారణేన తం దేవతా నమస్సన్తీతి అత్థో. ఇదాని తం కారణం ఫలతో దస్సేతుం ‘‘తఞ్హి తస్స న పస్సన్తి, యేన మచ్చువసం వజే’’తి వుత్తం. తస్సత్థో – యస్మా తస్స పురిసాజఞ్ఞస్స పణిధాయ గవేసన్తాపి దేవా అణుమత్తమ్పి తం కారణం న పస్సన్తి, యేన సో మచ్చునో మరణస్స వసం వజే ఉపగచ్ఛేయ్య. తస్మా తం విసుద్ధిదేవా నమస్సన్తీతి.

తతియసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. పఞ్చపుబ్బనిమిత్తసుత్తవణ్ణనా

౮౩. చతుత్థే యదాతి యస్మిం కాలే. దేవోతి ఉపపత్తిదేవో. తయో హి దేవా – సమ్ముతిదేవా, ఉపపత్తిదేవా, విసుద్ధిదేవాతి. తేసు సమ్ముతిదేవా నామ రాజానో ఖత్తియా. ఉపపత్తిదేవా నామ చాతుమహారాజికతో పట్ఠాయ తదుపరిదేవా. విసుద్ధిదేవా నామ ఖీణాసవా. ఇధ పన కామావచరదేవో అధిప్పేతో. తేన వుత్తం ‘‘దేవోతి ఉపపత్తిదేవో’’తి. దేవకాయాతి దేవసమూహతో, దేవట్ఠానతో వా, దేవలోకతోతి అత్థో. సమూహనివాసవాచకో హి అయం కాయసద్దో. చవనధమ్మోతి మరణధమ్మో, ఆయుక్ఖయేన వా పుఞ్ఞక్ఖయేన వా ఉపట్ఠితమరణోతి అత్థో.

పఞ్చస్స పుబ్బనిమిత్తాని పాతుభవన్తీతి అస్స ఉపట్ఠితమరణస్స దేవపుత్తస్స పఞ్చ మరణస్స పుబ్బనిమిత్తాని ఉప్పజ్జన్తి, పకాసాని వా హోన్తి. మాలా మిలాయన్తీతి తేన పిళన్ధితమాలా మజ్ఝన్హికసమయే ఆతపే ఖిత్తా వియ మిలాతా విహతసోభా హోన్తి.

వత్థాని కిలిస్సన్తీతి సరదసమయే విగతవలాహకే ఆకాసే అబ్భుస్సక్కమానబాలసూరియసదిసప్పభాని నానావిరాగవణ్ణాని తేన నివత్థపారుతవత్థాని తం ఖణంయేవ కద్దమే ఖిపిత్వా మద్దితాని వియ విహతప్పభాని మలినాని హోన్తి.

కచ్ఛేహి సేదా ముచ్చన్తీతి సుపరిసుద్ధజాతిమణి వియ సుసిక్ఖితసిప్పాచరియరచితసువణ్ణపటిమా వియ చ పుబ్బే సేదమలజల్లికారహితసరీరస్స తస్మిం ఖణే ఉభోహి కచ్ఛేహి సేదధారా సన్దన్తి పగ్ఘరన్తి. న కేవలఞ్చ కచ్ఛేహియేవ, సకలసరీరతోపి పనస్స సేదజలకణ్ణికా ముచ్చతియేవ, యేన ఆముత్తముత్తాజాలగవచ్ఛితో వియ తస్స కాయో హోతి.

కాయే దుబ్బణ్ణియం ఓక్కమతీతి పుబ్బే పటిసన్ధితో పట్ఠాయ యథానుభావం ఏకయోజనం ద్వియోజనం యావ ద్వాదసయోజనమత్తమ్పి పదేసం ఆభాయ ఫరిత్వా విజ్జోతమానో కాయో హోతి ఖణ్డిచ్చపాలిచ్చాదివిరహితో, న సీతం న ఉణ్హం ఉపఘాతకం, దేవధీతా సోళసవస్సుద్దేసికా వియ హోతి, దేవపుత్తో వీసతివస్సుద్దేసికో వియ, తం ఖణంయేవ నిప్పభే నిత్తేజే కాయే విరూపభావో అనుపవిసతి సణ్ఠాతి.

సకే దేవో దేవాసనే నాభిరమతీతి అత్తనో అచ్ఛరాగణేహి సద్ధిం కీళనపరిచరణకదిబ్బాసనే న రమతి, న చిత్తస్సాదం లభతి. తస్స కిర మనుస్సగణనాయ సత్తహి దివసేహి మరణం భవిస్సతీతి ఇమాని పుబ్బనిమిత్తాని పాతుభవన్తి. సో తేసం ఉప్పత్తియా ‘‘ఏవరూపాయ నామ సమ్పత్తియా వినా భవిస్సామీ’’తి బలవసోకాభిభూతో హోతి. తేనస్స కాయే మహాపరిళాహో ఉప్పజ్జతి, తేన సబ్బతో గత్తేహి సేదా ముచ్చన్తి. చిరతరం కాలం అపరిచితదుక్ఖో తం అధివాసేతుం అసక్కోన్తో ఏకచ్చో ‘‘దయ్హామి దయ్హామీ’’తి కన్దన్తో పరిదేవన్తో కత్థచి అస్సాదం అలభన్తో విజప్పన్తో విలపన్తో తహిం తహిం ఆహిణ్డతి. ఏకచ్చో సతిం ఉపట్ఠపేత్వా కాయవాచాహి వికారం అకరోన్తోపి పియవిప్పయోగదుక్ఖం అసహన్తో విహఞ్ఞమానో విచరతి.

ఇమాని పన పుబ్బనిమిత్తాని యథా లోకే మహాపుఞ్ఞానం రాజరాజమహామత్తాదీనంయేవ ఉక్కాపాతభూమిచాలచన్దగ్గాహాదీని నిమిత్తాని పఞ్ఞాయన్తి, న సబ్బేసం; ఏవమేవ మహేసక్ఖదేవానంయేవ పఞ్ఞాయతి. ఉప్పన్నాని చ తాని ‘‘ఇమాని మరణస్స పుబ్బనిమిత్తాని నామా’’తి కేచి దేవా జానన్తి, న సబ్బే. తత్థ యో మన్దేన కుసలకమ్మేన నిబ్బత్తో, సో ‘‘ఇదాని కో జానాతి, ‘కుహిం నిబ్బత్తిస్సామీ’’’తి భాయతి. యో పన మహాపుఞ్ఞో, సో ‘‘బహుం మయా దానం దిన్నం, సీలం రక్ఖితం, పుఞ్ఞం ఉపచితం, ఇతో చుతస్స మే సుగతియేవ పాటికఙ్ఖా’’తి న భాయతి న వికమ్పతి. ఏవం ఉపట్ఠితపుబ్బనిమిత్తం పన తం గహేత్వా దేవతా నన్దనవనం పవేసేన్తి సబ్బదేవలోకేసు నన్దనవనం అత్థియేవ.

తీహి వాచాహి అనుమోదేన్తీతి ఇదాని వుచ్చమానేహి తీహి వచనేహి అనుమోదేన్తి, మోదం పమోదం ఉప్పాదేన్తి, అస్సాసేన్తి, అభివదనవసేన వా తంఖణానురూపం పమోదం కరోన్తి. కేచి పన ‘‘అనుమోదేన్తీ’’తి పదస్స ‘‘ఓవదన్తీ’’తి వదన్తి. ఇతోతి దేవలోకతో. భోతి ఆలపనం. సుగతిన్తి సున్దరగతిం, మనుస్సలోకం సన్ధాయ వదన్తి. గచ్ఛాతి పటిసన్ధిగ్గహణవసేన ఉపేహి.

ఏవం వుత్తేతి ఏవం తదా తేహి దేవేహి తస్స ‘‘ఇతో భో సుగతిం గచ్ఛా’’తిఆదినా వత్తబ్బవచనే భగవతా వుత్తే అఞ్ఞతరో నామగోత్తేన అపాకటో తస్సం పరిసాయం నిసిన్నో అనుసన్ధికుసలో ఏకో భిక్ఖు ‘‘ఏతే సుగతిఆదయో భగవతా అవిసేసతో వుత్తా అవిభూతా, హన్ద తే విభూతతరే కారాపేస్సామీ’’తి ఏతం ‘‘కింను ఖో, భన్తే’’తిఆదివచనం అవోచ. సద్ధాదిగుణవిసేసపటిలాభకారణతో దేవూపపత్తిహేతుతో చ మనుస్సత్తం దేవానం అభిసమ్మతన్తి ఆహ ‘‘మనుస్సత్తం ఖో భిక్ఖు దేవానం సుగతిగమనసఙ్ఖాత’’న్తి.

సుగతిగమనసఙ్ఖాతన్తి ‘‘సుగతిగమన’’న్తి సమ్మా కథితం, వణ్ణితం థోమితన్తి అత్థో. యం మనుస్సభూతోతి ఏత్థ యన్తి కిరియాపరామసనం, తేన పటిలభతీతి ఏత్థ పటిలభనకిరియా ఆమసీయతి, యో సద్ధాపటిలాభోతి అత్థో. మనుస్సభూతోతి మనుస్సేసు ఉప్పన్నో, మనుస్సభావం వా పత్తో. యస్మా దేవలోకే ఉప్పన్నానం తథాగతస్స ధమ్మదేసనా యేభుయ్యేన దుల్లభా సవనాయ, న తథా మనుస్సానం, తస్మా వుత్తం ‘‘మనుస్సభూతో’’తి. తథాగతప్పవేదితే ధమ్మవినయేతి తథాగతేన భగవతా దేసితే సిక్ఖత్తయసఙ్గహే సాసనే. తఞ్హి ధమ్మతో అనపేతత్తా ధమ్మో చ, ఆసయానురూపం వినేయ్యానం వినయనతో వినయో చాతి ధమ్మవినయో, ఉపనిస్సయసమ్పత్తియా వా ధమ్మతో అనపేతత్తా ధమ్మం అప్పరజక్ఖజాతికం వినేతీతి ధమ్మవినయో. ధమ్మేనేవ వా వినయో, న దణ్డసత్థేహీతి ధమ్మవినయో, ధమ్మయుత్తో వా వినయోతి ధమ్మవినయో, ధమ్మాయ వా సహ మగ్గఫలనిబ్బానాయ వినయోతి ధమ్మవినయో, మహాకరుణాసబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణాదిధమ్మతో వా పవత్తో వినయోతి ధమ్మవినయో. ధమ్మో వా భగవా ధమ్మభూతో ధమ్మకాయో ధమ్మస్సామీ, తస్స ధమ్మస్స వినయో, న తక్కియానన్తి ధమ్మవినయో, ధమ్మే వా మగ్గఫలే నిప్ఫాదేతబ్బవిసయభూతే వా పవత్తో వినయోతి ధమ్మవినయోతి వుచ్చతి. తస్మిం ధమ్మవినయే.

సద్ధం పటిలభతీతి ‘‘స్వాక్ఖాతో భగవతా ధమ్మో’’తిఆదినా సద్ధం ఉప్పాదేతి. సద్ధో హి ఇమస్మిం ధమ్మవినయే యథానుసిట్ఠం పటిపజ్జమానో దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికపరమత్థే ఆరాధేస్సతి. సులద్ధలాభసఙ్ఖాతన్తి ఏత్థ యథా హిరఞ్ఞసువణ్ణఖేత్తవత్థాదిలాభో సత్తానం ఉపభోగసుఖం ఆవహతి, ఖుప్పిపాసాదిదుక్ఖం పటిబాహతి, ధనదాలిద్దియం వూపసమేతి, ముత్తాదిరతనపటిలాభహేతు హోతి, లోకసన్తతిఞ్చ ఆవహతి; ఏవం లోకియలోకుత్తరా సద్ధాపి యథాసమ్భవం లోకియలోకుత్తరం విపాకసుఖమావహతి, సద్ధాధురేన పటిపన్నానం జాతిజరాదిదుక్ఖం పటిబాహతి, గుణదాలిద్దియం వూపసమేతి, సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గాదిరతనపటిలాభహేతు హోతి, లోకసన్తతిఞ్చ ఆవహతి. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘సద్ధో సీలేన సమ్పన్నో, యసో భోగసమప్పితో;

యం యం పదేసం భజతి, తత్థ తత్థేవ పూజితో’’తి. (ధ. ప. ౩౦౩);

ఏవం సద్ధాపటిలాభస్స సులద్ధలాభతా వేదితబ్బా. యస్మా పనాయం సద్ధాపటిలాభో అనుగామికో అనఞ్ఞసాధారణో సబ్బసమ్పత్తిహేతు, లోకియస్స చ హిరఞ్ఞసువణ్ణాదిధనలాభస్స కారణం. సద్ధోయేవ హి దానాదీని పుఞ్ఞాని కత్వా ఉళారుళారవిత్తూపకరణాని అధిగచ్ఛతి, తేహి చ అత్తనో పరేసఞ్చ అత్థమేవ సమ్పాదేతి. అస్సద్ధస్స పన తాని అనత్థావహాని హోన్తి, ఇధ చేవ సమ్పరాయే చాతి, ఏవమ్పి సద్ధాయ సులద్ధలాభతా వేదితబ్బా. తథా హి –

‘‘సద్ధా బన్ధతి పాథేయ్యం’’. (సం. ని. ౧.౭౯).

‘‘సద్ధా దుతియా పురిసస్స హోతీ’’తి చ. (సం. ని. ౧.౩౬, ౫౯).

‘‘సద్ధీధ విత్తం పురిసస్స సేట్ఠ’’న్తి చ. (సం. ని. ౧.౭౩; సు. ని. ౧౮౪).

‘‘సద్ధాహత్థో మహానాగో’’తి చ. (అ. ని. ౬.౪౩; థేరగా. ౬౯౪).

‘‘సద్ధా బీజం తపో వుట్ఠీ’’తి చ. (సం. ని. ౧.౧౯౭; సు. ని. ౭౭).

‘‘సద్ధేసికో, భిక్ఖవే, అరియసావకో’’తి (అ. ని. ౭.౬౭) చ.

‘‘సద్ధాయ తరతి ఓఘ’’న్తి చ. (సం. ని. ౧.౨౪౬) –

అనేకేసు ఠానేసు అనేకేహి కారణేహి సద్ధా సంవణ్ణితా.

ఇదాని యాయ సద్ధాయ సాసనే కుసలధమ్మేసు సుప్పతిట్ఠితో నామ హోతి నియామోక్కన్తియా, తం సద్ధం దస్సేతుం ‘‘సా ఖో పనస్సా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ అస్సాతి ఇమస్స భవేయ్యాతి అత్థో. నివిట్ఠాతి అభినివిట్ఠా చిత్తసన్తానం అనుపవిట్ఠా. మూలజాతాతి జాతమూలా. కిం పన సద్ధాయ మూలం నామ? సద్ధేయ్యవత్థుస్మిం ఓకప్పనహేతుభూతో ఉపాయమనసికారో. అపిచ సప్పురిససేవనా సద్ధమ్మస్సవనం యోనిసోమనసికారో ధమ్మానుధమ్మప్పటిపత్తీతి చత్తారి సోతాపత్తియఙ్గాని మూలాని వేదితబ్బాని. పతిట్ఠితాతి అరియమగ్గాధిగమేన కేనచి అకమ్పనీయభావేన అవట్ఠితా. తేనేవాహ ‘‘దళ్హా అసంహారియా’’తి. దళ్హాతి థిరా. అసంహారియాతి కేనచి సంహరితుం వా హాపేతుం వా అపనేతుం వా అసక్కుణేయ్యా. ఇతి తే దేవా తస్స సోతాపత్తిమగ్గసమధిగమం ఆసీసన్తా ఏవం వదన్తి. అత్తనో దేవలోకే కామసుఖూపభోగారహమేవ హి అరియపుగ్గలం తే ఇచ్ఛన్తి. తేనాహ ‘‘ఏహి, దేవ, పునప్పున’’న్తి.

గాథాసు పుఞ్ఞక్ఖయమరణమ్పి జీవితిన్ద్రియుపచ్ఛేదేనేవ హోతీతి ఆహ ‘‘చవతి ఆయుసఙ్ఖయా’’తి. అనుమోదతన్తి అనుమోదన్తానం. మనుస్సానం సహబ్యతన్తి మనుస్సేహి సహభావం. సహ బ్యేతీతి సహబ్యో, సహపవత్తనకో, తస్స భావో సహబ్యతా. నివిట్ఠస్సాతి నివిట్ఠా భవేయ్య. యావజీవన్తి యావ జీవితప్పవత్తియా, యావ పరినిబ్బానాతి అత్థో.

అప్పమాణన్తి సక్కచ్చం బహుం ఉళారం బహుక్ఖత్తుఞ్చ కరణవసేన పమాణరహితం. నిరూపధిన్తి కిలేసూపధిరహితం, సువిసుద్ధం నిమ్మలన్తి అత్థో. యస్మా పన తే దేవా మహగ్గతకుసలం న ఇచ్ఛన్తి కామలోకసమతిక్కమనతో, కామావచరపుఞ్ఞమేవ ఇచ్ఛన్తి, తస్మా ఏవమేత్థ అత్థో వేదితబ్బో – ‘‘ఇతో దేవలోకతో చుతో మనుస్సేసు ఉప్పజ్జిత్వా విఞ్ఞుతం పత్తో కాయదుచ్చరితాదిం సబ్బం దుచ్చరితం పహాయ కాయసుచరితాదిం సబ్బం సుచరితం ఉళారం విపులం ఉపచినిత్వా అరియమగ్గేన ఆగతసద్ధో భవాహీ’’తి. యస్మా పన లోకుత్తరేసు పఠమమగ్గం దుతియమగ్గమ్పి వా ఇచ్ఛన్తి అత్తనో దేవలోకూపపత్తియా అనతివత్తనతో, తస్మా తేసమ్పి వసేన ‘‘అప్పమాణం నిరూపధి’’న్తిపదానం అత్థో వేదితబ్బో – పమాణకరానం దిట్ఠేకట్ఠఓళారికకామరాగాదికిలేసానం ఉపచ్ఛేదేన అప్పమాణం, సత్తమభవతో వా ఉప్పజ్జనారహస్స ఖన్ధూపధిస్స తంనిబ్బత్తకఅభిసఙ్ఖారూపధిస్స తంతంమగ్గవజ్ఝకిలేసూపధిస్స చ పహానేన తేసం అనిబ్బత్తనతో నిరుపధిసఙ్ఖాతనిబ్బానసన్నిస్సితత్తా చ నిరుపధీతి.

ఏవం అచ్చన్తమేవ అపాయద్వారపిధాయకం కమ్మం దస్సేత్వా ఇదాని సగ్గసమ్పత్తినిబ్బత్తకకమ్మం దస్సేతుం ‘‘తతో ఓపధిక’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థ ఓపధికన్తి ఉపధివేపక్కం అత్తభావసమ్పత్తియా చేవ భోగసమ్పత్తియా చ నిబ్బత్తకన్తి అత్థో. ఉపధీతి హి అత్తభావో వుచ్చతి. యథాహ ‘‘సన్తేకచ్చాని పాపకాని కమ్మసమాదానాని ఉపధిసమ్పత్తిపటిబాహితాని న విపచ్చన్తీ’’తి (విభ. ౮౧౦). కామగుణాపి. యథాహ ‘‘ఉపధీహి నరస్స సోచనా’’తి (సం. ని. ౧.౧౨; సు. ని. ౩౪). తత్రాయం వచనత్థో – ఉపధీయతి ఏత్థ సుఖదుక్ఖన్తి ఉపధి, అత్తభావో కామగుణా చ. ఉపధికరణం సీలం ఏతస్స, ఉపధిం వా అరహతీతి ఓపధికం, పుఞ్ఞం, తం బహుం ఉళారం కత్వా. కథం? దానేన. దానఞ్హి ఇతరేహి సుకరన్తి ఏవం వుత్తం. దానేనాతి వా పదేన అభయదానమ్పి వుత్తం, న ఆమిసదానమేవాతి సీలస్సాపి సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. యస్మా పన తే దేవా అసురకాయహానిం ఏకన్తేనేవ దేవకాయపారిపూరిఞ్చ ఇచ్ఛన్తి, తస్మా తస్స ఉపాయం దస్సేన్తా ‘‘అఞ్ఞేపి మచ్చే సద్ధమ్మే, బ్రహ్మచరియే నివేసయా’’తి ధమ్మదానే నియోజేన్తి. యదా విదూతి యస్మిం కాలే దేవా దేవం చవన్తం విదూ విజానేయ్యుం, తదా ఇమాయ యథావుత్తాయ అనుకమ్పాయ దుక్ఖాపనయనకమ్యతాయ ‘‘దేవ, ఇమే దేవకాయే పునప్పునం ఉప్పజ్జనవసేన ఏహి ఆగచ్ఛాహీ’’తి చ అనుమోదేన్తీతి.

చతుత్థసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. బహుజనహితసుత్తవణ్ణనా

౮౪. పఞ్చమే లోకేతి ఏత్థ తయో లోకా – సత్తలోకో, సఙ్ఖారలోకో, ఓకాసలోకోతి. తేసు ఇన్ద్రియబద్ధానం రూపధమ్మానం అరూపధమ్మానం రూపారూపధమ్మానఞ్చ సన్తానవసేన వత్తమానానం సమూహో సత్తలోకో, పథవీపబ్బతాదిభేదో ఓకాసలోకో, ఉభయేపి ఖన్ధా సఙ్ఖారలోకో. తేసు సత్తలోకో ఇధ అధిప్పేతో. తస్మా లోకేతి సత్తలోకే. తత్థాపి న దేవలోకే, న బ్రహ్మలోకే, మనుస్సలోకే. మనుస్సలోకేపి న అఞ్ఞస్మిం చక్కవాళే, ఇమస్మింయేవ చక్కవాళే. తత్రాపి న సబ్బట్ఠానేసు, ‘‘పురత్థిమాయ దిసాయ గజఙ్గలం నామ నిగమో, తస్స అపరేన మహాసాలా, తతో పరం పచ్చన్తిమా జనపదా, ఓరతో మజ్ఝే; పురత్థిమదక్ఖిణాయ దిసాయ సల్లవతీ నామ నదీ, తతో పరం పచ్చన్తిమా జనపదా, ఓరతో మజ్ఝే; దక్ఖిణాయ దిసాయ సేతకణ్ణికం నామ నిగమో, తతో పరం పచ్చన్తిమా జనపదా, ఓరతో మజ్ఝే; పచ్ఛిమాయ దిసాయ థూణం నామ బ్రాహ్మణగామో, తతో పరం పచ్చన్తిమా జనపదా, ఓరతో మజ్ఝే; ఉత్తరాయ దిసాయ ఉసిరద్ధజో నామ పబ్బతో, తతో పరం పచ్చన్తిమా జనపదా, ఓరతో మజ్ఝే’’తి (మహావ. ౨౫౯) ఏవం పరిచ్ఛిన్నే ఆయామతో తియోజనసతే విత్థారతో అడ్ఢతేయ్యయోజనసతే పరిక్ఖేపతో నవయోజనసతే మజ్ఝిమదేసే ఉప్పజ్జతి తథాగతో. న కేవలఞ్చ తథాగతోవ పచ్చేకబుద్ధా అగ్గసావకా అసీతిమహాథేరా బుద్ధమాతా బుద్ధపితా చక్కవత్తిరాజా అఞ్ఞే చ సారప్పత్తా బ్రాహ్మణగహపతికా ఏత్థేవ ఉప్పజ్జన్తి. ఇధ పన తథాగతవారేయేవ సబ్బత్థకవసేన అయం నయో లబ్భతి, ఇతరేసు ఏకదేసవసేన.

ఉప్పజ్జమానా ఉప్పజ్జన్తీతి ఇదం పన ఉభయమ్పి విప్పకతవచనమేవ, ఉప్పజ్జన్తా బహుజనహితత్థాయ ఉప్పజ్జన్తి, న అఞ్ఞేన కారణేనాతి ఏవమేత్థ అత్థో వేదితబ్బో. ఏవరూపఞ్హేత్థ సద్దలక్ఖణం న సక్కా అఞ్ఞేన సద్దలక్ఖణేన పటిబాహితుం.

అపిచ ఉప్పజ్జమానో నామ ఉప్పజ్జతి నామ ఉప్పన్నో నామాతి అయం పభేదో వేదితబ్బో. తథాగతో హి మహాభినీహారం కరోన్తో, బుద్ధకరే ధమ్మే పరియేసన్తో, పారమియో పూరేన్తో, పఞ్చ మహాపరిచ్చాగే పరిచ్చజన్తో, ఞాతత్థచరియం చరన్తో, లోకత్థచరియం, బుద్ధత్థచరియం కోటిం పాపేన్తో, పారమియో పూరేత్వా తుసితభవనే తిట్ఠన్తో, తతో ఓతరిత్వా చరిమభవే పటిసన్ధిం గణ్హన్తో, అగారమజ్ఝే వసన్తో, అభినిక్ఖమన్తో, మహాపధానం పదహన్తో, పరిపక్కఞాణో బోధిమణ్డం ఆరుయ్హ మారబలం విధమేన్తో పఠమయామే పుబ్బేనివాసం అనుస్సరన్తో, మజ్ఝిమయామే దిబ్బచక్ఖుం విసోధేన్తో, పచ్ఛిమయామే పటిచ్చసముప్పాదే ఞాణం ఓతారేత్వా అనేకాకారం సబ్బసఙ్ఖారే సమ్మసిత్వా సోతాపత్తిమగ్గం పటివిజ్ఝన్తో యావ అనాగామిఫలం సచ్ఛికరోన్తోపి ఉప్పజ్జమానో ఏవ నామ, అరహత్తమగ్గక్ఖణే ఉప్పజ్జతి నామ, అరహత్తఫలక్ఖణే పన ఉప్పన్నో నామ. బుద్ధానఞ్హి సావకానం వియ న పటిపాటియా ఇద్ధివిధఞాణాదీనం ఉప్పాదనకిచ్చం అత్థి, సహేవ పన అరహత్తమగ్గేన సకలోపి బుద్ధగుణరాసి ఆగతోవ నామ హోతి. తస్మా తే నిబ్బత్తసబ్బకిచ్చత్తా అరహత్తఫలక్ఖణే ఉప్పన్నా నామ హోన్తి. ఇధ అరహత్తఫలక్ఖణం సన్ధాయ ‘‘ఉప్పజ్జతీ’’తి వుత్తో. ఉప్పన్నో హోతీతి అయఞ్హేత్థ అత్థో.

సావకోపి ఖీణాసవో సావకబోధియా హేతుభూతే పుఞ్ఞసమ్భారే సమ్భరన్తో పుబ్బయోగం పుబ్బచరియం గతపచ్చాగతవత్తం పూరేన్తో చరిమభవే నిబ్బత్తన్తో అనుక్కమేన విఞ్ఞుతం పత్వా సంసారే ఆదీనవం దిస్వా పబ్బజ్జాయ చేతయమానో పబ్బజ్జం మత్థకం పాపేత్వా సీలాదీని పరిపూరేన్తో ధుతధమ్మే సమాదాయ వత్తమానో జాగరియం అనుయుఞ్జన్తో ఞాణాని నిబ్బత్తేన్తో విపస్సనం పట్ఠపేత్వా హేట్ఠిమమగ్గే అధిగచ్ఛన్తోపి ఉప్పజ్జమానో ఏవ నామ, అరహత్తమగ్గక్ఖణే ఉప్పజ్జతి నామ, అరహత్తఫలక్ఖణే పన ఉప్పన్నో నామ. సేక్ఖో పన పుబ్బూపనిస్సయతో పట్ఠాయ యావ గోత్రభుఞాణా ఉప్పజ్జమానో నామ, పఠమమగ్గక్ఖణే ఉప్పజ్జతి నామ, పఠమఫలక్ఖణతో పట్ఠాయ ఉప్పన్నో నామ. ఏత్తావతా ‘‘తయోమే, భిక్ఖవే, పుగ్గలా లోకే ఉప్పజ్జమానా ఉప్పజ్జన్తీ’’తి పదానం అత్థో వుత్తో హోతి.

ఇదాని బహుజనహితాయాతిఆదీసు బహుజనహితాయాతి మహాజనస్స హితత్థాయ. బహుజనసుఖాయాతి మహాజనస్స సుఖత్థాయ. లోకానుకమ్పాయాతి సత్తలోకస్స అనుకమ్పం పటిచ్చ. కతరసత్తలోకస్సాతి? యో తథాగతస్స ధమ్మదేసనం సుత్వా ధమ్మం పటివిజ్ఝతి, అమతపానం పివతి, తస్స. భగవతో హి ధమ్మచక్కప్పవత్తనసుత్తన్తదేసనాయ అఞ్ఞాతకోణ్డఞ్ఞప్పముఖా అట్ఠారస బ్రహ్మకోటియో ధమ్మం పటివిజ్ఝింసు. ఏవం యావ సుభద్దపరిబ్బాజకవినయనా ధమ్మం పటివిద్ధసత్తానం గణనా నత్థి, మహాసమయసుత్తన్తదేసనాయం మఙ్గలసుత్తం, చూళరాహులోవాదం, సమచిత్తదేసనాయన్తి ఇమేసు చతూసు ఠానేసు అభిసమయం పత్తసత్తానం పరిచ్ఛేదో నత్థి. ఏవమేతస్స అపరిమాణస్స సత్తలోకస్స అనుకమ్పాయ. సావకస్స పన అరహతో సేక్ఖస్స చ లోకానుకమ్పాయ ఉప్పత్తి ధమ్మసేనాపతిఆదీహి ధమ్మభణ్డాగారికాదీహి చ దేసితదేసనాయ పటివేధప్పత్తసత్తానం వసేన, అపరభాగే చ మహామహిన్దత్థేరాదీహి దేసితదేసనాయ పటివిద్ధసచ్చానం వసేన, యావజ్జతనా ఇతో పరం అనాగతే చ సాసనం నిస్సాయ సగ్గమోక్ఖమగ్గేసు పతిట్ఠహన్తానం వసేనపి అయమత్థో విభావేతబ్బో.

అపిచ బహుజనహితాయాతి బహుజనస్స హితత్థాయ, నేసం పఞ్ఞాసమ్పత్తియా దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికహితూపదేసకోతి. బహుజనసుఖాయాతి బహుజనస్స సుఖత్థాయ, చాగసమ్పత్తియా ఉపకరణసుఖసమ్పదాయకోతి. లోకానుకమ్పాయాతి లోకస్స అనుకమ్పనత్థాయ, మేత్తాకరుణాసమ్పత్తియా మాతాపితరో వియ లోకస్స రక్ఖితా గోపితాతి. అత్థాయ హితాయ సుఖాయ దేవమనుస్సానన్తి ఇధ దేవమనుస్సగ్గహణేన భబ్బపుగ్గలే వేనేయ్యసత్తే ఏవ గహేత్వా తేసం నిబ్బానమగ్గఫలాధిగమాయ తథాగతస్స ఉప్పత్తి దస్సితా పఠమవారే, దుతియతతియవారేసు పన అరహతో సేక్ఖస్స చ వసేన యోజేతబ్బం. తత్థ అత్థాయాతి ఇమినా పరమత్థాయ, నిబ్బానాయాతి వుత్తం హోతి. హితాయాతి తంసమ్పాపకమగ్గత్థాయాతి వుత్తం హోతి. నిబ్బానసమ్పాపకమగ్గతో హి ఉత్తరిం హితం నామ నత్థి. సుఖాయాతి ఫలసమాపత్తిసుఖత్థాయాతి వుత్తం హోతి, తతో ఉత్తరి సుఖాభావతో. వుత్తఞ్హేతం ‘‘అయం సమాధి పచ్చుప్పన్నసుఖో చేవ ఆయతిఞ్చ సుఖవిపాకో’’తి (దీ. ని. ౩.౩౫౫; అ. ని. ౫.౨౭; విభ. ౮౦౪).

తథాగతోతిఆదీనం పదానం అత్థో హేట్ఠా వుత్తో. విజ్జాచరణసమ్పన్నోతిఆదీసు తిస్సోపి విజ్జా భయభేరవే (మ. ని. ౧.౩౪ ఆదయో) ఆగతనయేన, ఛపి విజ్జా ఛళభిఞ్ఞావసేన, అట్ఠపి విజ్జా అమ్బట్ఠసుత్తే ఆగతాతి విజ్జాహి, సీలసంవరాదీహి, పన్నరసహి చరణధమ్మేహి చ, అనఞ్ఞసాధారణేహి సమ్పన్నో సమన్నాగతోతి విజ్జాచరణసమ్పన్నో. సోభనగమనత్తా, సున్దరం ఠానం గతత్తా, సమ్మా గతత్తా, సమ్మా గదత్తా చ సుగతో. సబ్బథా విదితలోకత్తా లోకవిదూ. నత్థి ఏతస్స ఉత్తరోతి అనుత్తరో. పురిసదమ్మే పురిసవేనేయ్యే సారేతి వినేతీతి పురిసదమ్మసారథి. దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికపరమత్థేహి యథారహం అనుసాసతీతి సత్థా. సబ్బస్సాపి నేయ్యస్స సబ్బప్పకారేన సయమ్భుఞాణేన బుద్ధత్తా బుద్ధోతి అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారో పన విసుద్ధిమగ్గతో (విసుద్ధి. ౧.౧౩౨-౧౩౩) గహేతబ్బో.

సో ధమ్మం దేసేతి ఆది…పే… పరియోసానకల్యాణన్తి సో భగవా సత్తేసు కారుఞ్ఞం పటిచ్చ హిత్వాపి అనుత్తరం వివేకసుఖం ధమ్మం దేసేతి. తఞ్చ ఖో అప్పం వా బహుం వా దేసేన్తో ఆదికల్యాణాదిప్పకారమేవ దేసేతి. కథం? ఏకగాథాపి హి సమన్తభద్దకత్తా ధమ్మస్స పఠమపాదేన ఆదికల్యాణా, దుతియతతియేహి మజ్ఝేకల్యాణా, పచ్ఛిమేన పరియోసానకల్యాణా. ఏకానుసన్ధికం సుత్తం నిదానేన ఆదికల్యాణం, నిగమనేన పరియోసానకల్యాణం, సేసేన మజ్ఝేకల్యాణం. నానానుసన్ధికం సుత్తం పఠమేన అనుసన్ధినా ఆదికల్యాణం, పచ్ఛిమేన పరియోసానకల్యాణం, సేసేహి మజ్ఝేకల్యాణం. సకలోపి వా సాసనధమ్మో అత్తనో అత్థభూతేన సీలేన ఆదికల్యాణో, సమథవిపస్సనామగ్గఫలేహి మజ్ఝేకల్యాణో, నిబ్బానేన పరియోసానకల్యాణో. సీలసమాధీహి వా ఆదికల్యాణో, విపస్సనామగ్గేహి మజ్ఝేకల్యాణో, ఫలనిబ్బానేహి పరియోసానకల్యాణో. బుద్ధసుబుద్ధతాయ వా ఆదికల్యాణో, ధమ్మసుధమ్మతాయ మజ్ఝేకల్యాణో, సఙ్ఘసుప్పటిపత్తియా పరియోసానకల్యాణో. తం సుత్వా తథత్తాయ పటిపన్నేన అధిగన్తబ్బాయ అభిసమ్బోధియా వా ఆదికల్యాణో, పచ్చేకబోధియా మజ్ఝేకల్యాణో, సావకబోధియా పరియోసానకల్యాణో. సుయ్యమానో చేస నీవరణవిక్ఖమ్భనతో సవనేనపి కల్యాణమేవ ఆవహతీతి ఆదికల్యాణో, పటిపజ్జియమానో సమథవిపస్సనాసుఖావహనతో పటిపత్తియాపి సుఖమేవ ఆవహతీతి మజ్ఝేకల్యాణో, తథాపటిపన్నో చ పటిపత్తిఫలే నిట్ఠితే తాదిభావావహనతో పటిపత్తిఫలేనపి కల్యాణమేవ ఆవహతీతి పరియోసానకల్యాణో. నాథప్పభవత్తా చ పభవసుద్ధియా ఆదికల్యాణో, అత్థసుద్ధియా మజ్ఝేకల్యాణో, కిచ్చసుద్ధియా పరియోసానకల్యాణో. తేన వుత్తం ‘‘సో ధమ్మం దేసేతి ఆది…పే… పరియోసానకల్యాణ’’న్తి.

యం పన భగవా ధమ్మం దేసేన్తో సాసనబ్రహ్మచరియం మగ్గబ్రహ్మచరియఞ్చ పకాసేతి, నానానయేహి దీపేతి, తం యథానురూపం అత్థసమ్పత్తియా సాత్థం, బ్యఞ్జనసమ్పత్తియా సబ్యఞ్జనం. సఙ్కాసన, పకాసన, వివరణ, విభజన, ఉత్తానీకరణ పఞ్ఞత్తిఅత్థపదసమాయోగతో సాత్థం, అక్ఖరపదబ్యఞ్జనాకారనిరుత్తినిద్దేససమ్పత్తియా సబ్యఞ్జనం, అత్థగమ్భీరతాపటివేధగమ్భీరతాహి వా సాత్థం, ధమ్మగమ్భీరతాదేసనాగమ్భీరతాహి సబ్యఞ్జనం. అత్థపటిభానపటిసమ్భిదావిసయతో వా సాత్థం, ధమ్మనిరుత్తిపటిసమ్భిదావిసయతో సబ్యఞ్జనం. పణ్డితవేదనీయతో పరిక్ఖకజనప్పసాదకన్తి సాత్థం, సద్ధేయ్యతో లోకియజనప్పసాదకన్తి సబ్యఞ్జనం. గమ్భీరాధిప్పాయతో సాత్థం, ఉత్తానపదతో సబ్యఞ్జనం. ఉపనేతబ్బస్స అభావతో సకలపరిపుణ్ణభావేన కేవలపరిపుణ్ణం, అపనేతబ్బస్స అభావతో నిద్దోసభావేన పరిసుద్ధం, అపిచ పటిపత్తియా అధిగమబ్యత్తితో సాత్థం, పరియత్తియా ఆగమబ్యత్తితో సబ్యఞ్జనం, సీలాదిపఞ్చధమ్మక్ఖన్ధపారిపూరియా పరిపుణ్ణం, నిరుపక్కిలేసతో నిత్థరణత్థాయ పవత్తితో లోకామిసనిరపేక్ఖతో చ పరిసుద్ధం, సిక్ఖత్తయపరిగ్గహితత్తా బ్రహ్మభూతేహి సేట్ఠేహి చరితబ్బతో తేసం చరియభావతో చ బ్రహ్మచరియం. తస్మా ‘‘సాత్థం సబ్యఞ్జనం…పే… పకాసేతీ’’తి వుచ్చతి. పఠమోతి గణనానుపుబ్బతో సబ్బలోకుత్తమభావతో చ పఠమో పుగ్గలో.

తస్సేవ సత్థు సావకోతి తస్సేవ యథావుత్తగుణస్స సత్థు సమ్మాసమ్బుద్ధస్స ధమ్మదేసనాయ సవనన్తే జాతో ధమ్మసేనాపతిసదిసో సావకో, న పూరణాది వియ పటిఞ్ఞామత్తేన సత్థు సావకో. పాటిపదోతి పటిపదాసఙ్ఖాతేన అరియమగ్గేన అరియాయ జాతియా జాతో భవోతి పాటిపదో, అనిట్ఠితపటిపత్తికిచ్చో పటిపజ్జమానోతి అత్థో. సుత్తగేయ్యాది పరియత్తిధమ్మో బహుం సుతో ఏతేనాతి బహుస్సుతో. పాతిమోక్ఖసంవరాదిసీలేన చేవ ఆరఞ్ఞికఙ్గాదిధుతఙ్గవతేహి చ ఉపపన్నో సమ్పన్నో సమన్నాగతోతి సీలవతూపపన్నో. ఇతి భగవా ‘‘లోకానుకమ్పా నామ హితజ్ఝాసయేన ధమ్మదేసనా, సా చ ఇమేసు ఏవ తీసు పుగ్గలేసు పటిబద్ధా’’తి దస్సేతి. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

గాథాసు తస్సన్వయోతి తస్సేవ సత్థు పటిపత్తియా ధమ్మదేసనాయ చ అనుగమనేన తస్సన్వయో అనుజాతో. అవిజ్జన్ధకారం విధమిత్వా సపరసన్తానేసు ధమ్మాలోకసఙ్ఖాతాయ పభాయ కరణతో పభఙ్కరా. ధమ్మముదీరయన్తాతి చతుసచ్చధమ్మం కథేన్తా. అపాపురన్తీతి ఉగ్ఘాటేన్తి. అమతస్స నిబ్బానస్స. ద్వారం అరియమగ్గం. యోగాతి కామయోగాదితో. సత్థవాహేనాతి వేనేయ్యసత్థవాహనతో భవకన్తారనిత్థరణతో సత్థవాహో, భగవా, తేన సత్థవాహేన. సుదేసితం మగ్గమనుక్కమన్తీతి తేన సమ్మా దేసితం అరియమగ్గం తస్స దేసనానుసారేన అనుగచ్ఛన్తి పటిపజ్జన్తి. ఇధేవాతి ఇమస్మింయేవ అత్తభావే. సేసం ఉత్తానమేవ.

పఞ్చమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. అసుభానుపస్సీసుత్తవణ్ణనా

౮౫. ఛట్ఠే అసుభానుపస్సీతి అసుభం అనుపస్సన్తా ద్వత్తింసాకారవసేన చేవ ఉద్ధుమాతకాదీసు గహితనిమిత్తస్స ఉపసంహరణవసేన చ కాయస్మిం అసుభం అసుభాకారం అనుపస్సకా హుత్వా విహరథ. ఆనాపానస్సతీతి ఆనాపానే సతి, తం ఆరబ్భ పవత్తా సతి, అస్సాసపస్సాసపరిగ్గాహికా సతీతి అత్థో. వుత్తఞ్హేతం ‘‘ఆనన్తి అస్సాసో, నో పస్సాసో. పానన్తి పస్సాసో, నో అస్సాసో’’తిఆది (పటి. మ. ౧.౧౬౦).

వోతి తుమ్హాకం. అజ్ఝత్తన్తి ఇధ గోచరజ్ఝత్తం అధిప్పేతం. పరిముఖన్తి అభిముఖం. సూపట్ఠితాతి సుట్ఠు ఉపట్ఠితా. ఇదం వుత్తం హోతి – ఆనాపానస్సతి చ తుమ్హాకం కమ్మట్ఠానాభిముఖం సుట్ఠు ఉపట్ఠితా హోతూతి. అథ వా పరిముఖన్తి పరిగ్గహితనియ్యానం. వుత్తఞ్హేతం పటిసమ్భిదాయం – ‘‘పరీతి పరిగ్గహట్ఠో, ముఖన్తి నియ్యానట్ఠో, సతీతి ఉపట్ఠానట్ఠో, తేన వుచ్చతి పరిముఖం సతి’’న్తి (పటి. మ. ౧.౧౬౪). ఇమినా చతుసతిపట్ఠానసోళసప్పభేదా ఆనాపానస్సతికమ్మట్ఠానభావనా దస్సితాతి దట్ఠబ్బా.

ఏవం సఙ్ఖేపేనేవ రాగచరితవితక్కచరితానం సప్పాయం పటికూలమనసికారకాయానుపస్సనావసేన సమథకమ్మట్ఠానం విపస్సనాకమ్మట్ఠానఞ్చ ఉపదిసిత్వా ఇదాని సుద్ధవిపస్సనాకమ్మట్ఠానమేవ దస్సేన్తో ‘‘సబ్బసఙ్ఖారేసు అనిచ్చానుపస్సినో విహరథా’’తి ఆహ. తత్థ అనిచ్చం, అనిచ్చలక్ఖణం, అనిచ్చానుపస్సనా, అనిచ్చానుపస్సీతి ఇదం చతుక్కం వేదితబ్బం. హుత్వా, అభావతో, ఉదయబ్బయయోగతో, తావకాలికతో, నిచ్చపటిక్ఖేపతో చ ఖన్ధపఞ్చకం అనిచ్చం నామ. తస్స యో హుత్వా అభావాకారో, తం అనిచ్చలక్ఖణం నామ. తం ఆరబ్భ పవత్తా విపస్సనా అనిచ్చానుపస్సనా. తం అనిచ్చన్తి విపస్సకో అనిచ్చానుపస్సీ. ఏత్థ చ ఏకాదసవిధా అసుభకథా పఠమజ్ఝానం పాపేత్వా, సోళసవత్థుకా చ ఆనాపానకథా చతుత్థజ్ఝానం పాపేత్వా, విపస్సనాకథా చ విత్థారతో వత్తబ్బా, సా పన సబ్బాకారతో విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౨.౭౩౭-౭౪౦) కథితాతి తత్థ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బా.

ఇదాని అసుభానుపస్సనాదీహి నిప్ఫాదేతబ్బం ఫలవిసేసం దస్సేతుం ‘‘అసుభానుపస్సీన’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ సుభాయ ధాతుయాతి సుభభావే, సుభనిమిత్తేతి అత్థో. రాగానుసయోతి సుభారమ్మణే ఉప్పజ్జనారహో కామరాగానుసయో. సో కేసాదీసు ఉద్ధుమాతకాదీసు వా అసుభానుపస్సీనం అసుభనిమిత్తం గహేత్వా తత్థ పఠమజ్ఝానం నిబ్బత్తేత్వా తం పాదకం కత్వా విపస్సనం పట్ఠపేత్వా అధిగతేన అనాగామిమగ్గేన పహీయతి, సబ్బసో సముచ్ఛిన్దీయతీతి అత్థో. వుత్తఞ్హేతం ‘‘అసుభా భావేతబ్బా కామరాగస్స పహానాయా’’తి (అ. ని. ౯.౩; ఉదా. ౩౧). బాహిరాతి బహిద్ధావత్థుకత్తా అనత్థావహత్తా చ బాహిరా బహిభూతా. వితక్కాసయాతి కామసఙ్కప్పాదిమిచ్ఛావితక్కా. తే హి అప్పహీనా ఆసయానుగతా సతి పచ్చయసమవాయే ఉప్పజ్జనతో వితక్కాసయాతి వుత్తా. కామవితక్కో చేత్థ కామరాగగ్గహణేన గహితో ఏవాతి తదవసేసా వితక్కా ఏవ వుత్తాతి వేదితబ్బా. విఘాతపక్ఖికాతి దుక్ఖభాగియా, ఇచ్ఛావిఘాతనిబ్బత్తనకా వా. తే న హోన్తీతి తే పహీయన్తి. బ్యాపాదవితక్కో, విహింసావితక్కో, ఞాతివితక్కో, జనపదవితక్కో, అమరావితక్కో, అనవఞ్ఞత్తిపటిసంయుత్తో వితక్కో, లాభసక్కారసిలోకపటిసంయుత్తో వితక్కో, పరానుద్దయతాపటిసంయుత్తో వితక్కోతి అట్ఠ, కామవితక్కేన సద్ధిం నవవిధా మహావితక్కా ఆనాపానస్సతిసమాధినా తన్నిస్సితాయ చ విపస్సనాయ పుబ్బభాగే విక్ఖమ్భితా. తం పాదకం కత్వా అధిగతేన అరియమగ్గేన యథారహం అనవసేసతో పహీయన్తి. వుత్తమ్పి చేతం ‘‘ఆనాపానస్సతి భావేతబ్బా వితక్కుపచ్ఛేదాయా’’తి (అ. ని. ౯.౩; ఉదా. ౩౧).

యా అవిజ్జా, సా పహీయతీతి యా సచ్చసభావపటిచ్ఛాదినీ సబ్బానత్థకారీ సకలస్స వట్టదుక్ఖస్స మూలభూతా అవిజ్జా, సా అనిచ్చానుపస్సీనం విహరతం సముచ్ఛిజ్జతి. ఇదం కిర భగవతా అనిచ్చాకారతో వుట్ఠితస్స సుక్ఖవిపస్సకఖీణాసవస్స వసేన వుత్తం. తస్సాయం సఙ్ఖేపత్థో – తేభూమకేసు సబ్బసఙ్ఖారేసు అనిచ్చాదితో సమ్మసనం పట్ఠపేత్వా విపస్సన్తానం యదా అనిచ్చన్తి పవత్తమానా వుట్ఠానగామినీవిపస్సనా మగ్గేన ఘటీయతి, అనుక్కమేన అరహత్తమగ్గో ఉప్పజ్జతి, తేసం అనిచ్చానుపస్సీనం విహరతం అవిజ్జా అనవసేసతో పహీయతి, అరహత్తమగ్గవిజ్జా ఉప్పజ్జతీతి. అనిచ్చానుపస్సీనం విహరతన్తి ఇదం అనిచ్చలక్ఖణస్స తేసం పాకటభావతో ఇతరస్స లక్ఖణద్వయస్స గహణే ఉపాయభావతో వా వుత్తం, న పన ఏకస్సేవ లక్ఖణస్స అనుపస్సితబ్బతో. వుత్తఞ్హేతం ‘‘యదనిచ్చం తం దుక్ఖం, యం దుక్ఖం తదనత్తా’’తి (సం. ని. ౩.౧౫). అపరమ్పి వుత్తం ‘‘అనిచ్చసఞ్ఞినో హి, మేఘియ, అనత్తసఞ్ఞా సణ్ఠాతి, అనత్తసఞ్ఞీ అస్మిమానసముగ్ఘాతం పాపుణాతీ’’తి.

గాథాసు ఆనాపానే పటిస్సతోతి ఆనాపాననిమిత్తస్మిం పటి పటి సతో, ఉపట్ఠితస్సతీతి అత్థో. పస్సన్తి ఆసవక్ఖయఞాణచక్ఖునా సఙ్ఖారూపసమం నిబ్బానం పస్సన్తో. ఆతాపీ సబ్బదాతి అన్తరావోసానం అనాపజ్జిత్వా అసుభానుపస్సనాదీసు సతతం ఆతాపీ యుత్తప్పయుత్తో, తతో ఏవ యతో వాయమమానో, నియతో వా సమ్మత్తనియామేన తత్థ సబ్బసఙ్ఖారసమథే నిబ్బానే అరహత్తఫలవిముత్తియా విముచ్చతి. సేసం వుత్తనయమేవ.

ఛట్ఠసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. ధమ్మానుధమ్మపటిపన్నసుత్తవణ్ణనా

౮౬. సత్తమే ధమ్మానుధమ్మపటిపన్నస్సాతి ఏత్థ ధమ్మో నామ నవవిధో లోకుత్తరధమ్మో, తస్స ధమ్మస్స అనుధమ్మో సీలవిసుద్ధిఆది పుబ్బభాగపటిపదాధమ్మో, తం ధమ్మానుధమ్మం పటిపన్నస్స అధిగన్తుం పటిపజ్జమానస్స. అయమనుధమ్మో హోతీతి అయం అనుచ్ఛవికసభావో పతిరూపసభావో హోతి. వేయ్యాకరణాయాతి కథనాయ. ధమ్మానుధమ్మపటిపన్నోయన్తి యన్తి కరణత్థే పచ్చత్తవచనం. ఇదం వుత్తం హోతి – యేన అనుధమ్మేన తం ధమ్మానుధమ్మం పటిపన్నోతి బ్యాకరమానో సమ్మదేవ బ్యాకరోన్తో నామ సియా, న తతోనిదానం విఞ్ఞూహి గరహితబ్బో సియాతి. యన్తి వా కిరియాపరామసనం, తేనేతం దస్సేతి ‘‘యదిదం ధమ్మస్సేవ భాసనం, ధమ్మవితక్కస్సేవ చ వితక్కనం తదుభయాభావే ఞాణుపేక్ఖాయ, అయం ధమ్మానుధమ్మపటిపన్నస్స భిక్ఖునో తథారూపో అయన్తి కథనాయానురూపహేతు అనుచ్ఛవికకారణం. భాసమానో ధమ్మంయేవ భాసేయ్యాతి కథేన్తో చే దసకథావత్థుధమ్మంయేవ కథేయ్య, న తప్పటిపక్ఖమహిచ్ఛతాదిఅధమ్మం. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘యాయం కథా అభిసల్లేఖికా చేతోవివరణసప్పాయా ఏకన్తనిబ్బిదాయ విరాగాయ నిరోధాయ ఉపసమాయ అభిఞ్ఞాయ సమ్బోధాయ నిబ్బానాయ సంవత్తతి. సేయ్యథిదం – అప్పిచ్ఛకథా, సన్తుట్ఠికథా, పవివేకకథా, అసంసగ్గకథా, వీరియారమ్భకథా, సీలకథా, సమాధికథా, పఞ్ఞాకథా, విముత్తికథా, విముత్తిఞాణదస్సనకథా, ఏవరూపాయ కథాయ నికామలాభీ హోతి అకిచ్ఛలాభీ అకసిరలాభీ’’తి (అ. ని. ౯.౩; ఉదా. ౩౧).

అభిసల్లేఖికాయ కథాయ లాభీ ఏవ హి తం భాసేయ్య. ఏతేన కల్యాణమిత్తసమ్పదా దస్సితా.

ధమ్మవితక్కన్తి నేక్ఖమ్మవితక్కాదిం ధమ్మతో అనపేతం వితక్కయతో ‘‘సీలాదిపటిపదం పరిపూరేస్సామీ’’తి ఉపరూపరి ఉస్సాహో అభివడ్ఢిస్సతి. సో పన వితక్కో సీలాదీనం అనుపకారధమ్మే వజ్జేత్వా ఉపకారధమ్మే అనుబ్రూహనవసేన హానభాగియభావం అపనేత్వా ఠితిభాగియభావేపి అట్ఠత్వా విసేసభాగియతం నిబ్బేధభాగియతఞ్చ పాపనవసేన పవత్తియా అనేకప్పభేదో వేదితబ్బో. నో అధమ్మవితక్కన్తి కామవితక్కం నో వితక్కేయ్యాతి అత్థో. తదుభయం వా పనాతి యదేతం పరేసం అనుగ్గహణత్థం ధమ్మభాసనం అత్తనో అనుగ్గహణత్థం ధమ్మవితక్కనఞ్చ వుత్తం. అథ వా పన తం ఉభయం అభినివజ్జేత్వా అప్పటిపజ్జిత్వా అకత్వా. ఉపేక్ఖకోతి తథాపటిపత్తియం ఉదాసీనో సమథవిపస్సనాభావనమేవ అనుబ్రూహన్తో విహరేయ్య, సమథపటిపత్తియం ఉపేక్ఖకో హుత్వా విపస్సనాయమేవ కమ్మం కరోన్తో విహరేయ్య. విపస్సనమ్పి ఉస్సుక్కాపేత్వా తత్థపి సఙ్ఖారుపేక్ఖాఞాణవసేన ఉపేక్ఖకో యావ విపస్సనాఞాణం మగ్గేన ఘటీయతి, తావ యథా తం తిక్ఖం సూరం పసన్నం హుత్వా వహతి, తథా విహరేయ్య సతో సమ్పజానోతి.

గాథాసు సమథవిపస్సనాధమ్మో ఆరమితబ్బట్ఠేన ఆరామో ఏతస్సాతి ధమ్మారామో. తస్మింయేవ ధమ్మే రతోతి ధమ్మరతో. తస్సేవ ధమ్మస్స పునప్పునం విచిన్తనతో ధమ్మం అనువిచిన్తయం తం ధమ్మం ఆవజ్జేన్తో, మనసి కరోన్తోతి అత్థో. అనుస్సరన్తి తమేవ ధమ్మం ఉపరూపరిభావనావసేన అనుస్సరన్తో. అథ వా విముత్తాయతనసీసే ఠత్వా పరేసం దేసనావసేన సీలాదిధమ్మో ఆరమితబ్బట్ఠేన ఆరామో ఏతస్సాతి ధమ్మారామో. తథేవ తస్మిం ధమ్మే రతో అభిరతోతి ధమ్మరతో. తేసంయేవ సీలాదిధమ్మానం గతియో సమన్వేసన్తో కామవితక్కాదీనం ఓకాసం అదత్వా నేక్ఖమ్మసఙ్కప్పాదిధమ్మంయేవ అనువిచిన్తనతో ధమ్మం అనువిచిన్తయం. తదుభయం వా పన ఓళారికతో దహన్తో అజ్ఝుపేక్ఖిత్వా సమథవిపస్సనాధమ్మమేవ ఉపరూపరి భావనావసేన అనుస్సరన్తో అనుబ్రూహనవసేన పవత్తేన్తో. సద్ధమ్మాతి సత్తతింసప్పభేదా బోధిపక్ఖియధమ్మా నవవిధలోకుత్తరధమ్మా చ న పరిహాయతి, న చిరస్సేవ తం అధిగచ్ఛతీతి అత్థో.

ఇదాని తస్స అనుస్సరణవిధిం దస్సేన్తో ‘‘చరం వా’’తిఆదిమాహ. తత్థ చరం వాతి భిక్ఖాచారవసేన చఙ్కమనవసేన చ చరన్తో వా. యది వా తిట్ఠన్తి తిట్ఠన్తో వా నిసిన్నో వా, ఉద వా సయన్తి సయన్తో వా. ఏవం చతూసుపి ఇరియాపథేసు. అజ్ఝత్తం సమయం చిత్తన్తి యథావుత్తే కమ్మట్ఠానసఙ్ఖాతే గోచరజ్ఝత్తే అత్తనో చిత్తం రాగాదికిలేసానం వూపసమనవసేన పజహనవసేన సమయం సమేన్తో. సన్తిమేవాధిగచ్ఛతీతి అచ్చన్తసన్తిం నిబ్బానమేవ పాపుణాతీతి.

సత్తమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. అన్ధకరణసుత్తవణ్ణనా

౮౭. అట్ఠమే అకుసలవితక్కాతి అకోసల్లసమ్భూతా వితక్కా. అన్ధకరణాతిఆదీసు యస్స సయం ఉప్పజ్జన్తి, తం యథాభూతదస్సననివారణేన అన్ధం కరోన్తీతి అన్ధకరణా. న పఞ్ఞాచక్ఖుం కరోన్తీతి అచక్ఖుకరణా. అఞ్ఞాణం కరోన్తీతి అఞ్ఞాణకరణా. పఞ్ఞానిరోధికాతి కమ్మస్సకతాపఞ్ఞా, ఝానపఞ్ఞా, విపస్సనాపఞ్ఞాతి ఇమా తిస్సో పఞ్ఞా అప్పవత్తికరణేన నిరోధేన్తీతి పఞ్ఞానిరోధికా. అనిట్ఠఫలదాయకత్తా దుక్ఖసఙ్ఖాతస్స విఘాతస్స పక్ఖే వత్తన్తీతి విఘాతపక్ఖికా. కిలేసనిబ్బానం న సంవత్తయన్తీతి అనిబ్బానసంవత్తనికా.

కామవితక్కోతి కామపటిసంయుత్తో వితక్కో. సో హి కిలేసకామసహితో హుత్వా వత్థుకామేసు పవత్తతి. బ్యాపాదపటిసంయుత్తో వితక్కో బ్యాపాదవితక్కో. విహింసాపటిసంయుత్తో వితక్కో విహింసావితక్కో. ఇమే ద్వే చ సత్తేసుపి సఙ్ఖారేసుపి ఉప్పజ్జన్తి. కామవితక్కో హి పియమనాపే సత్తే వా సఙ్ఖారే వా వితక్కేన్తస్స ఉప్పజ్జతి, బ్యాపాదవితక్కో అప్పియే అమనాపే సత్తే వా సఙ్ఖారే వా కుజ్ఝిత్వా ఓలోకనకాలతో పట్ఠాయ యావ నాసనా ఉప్పజ్జతి, విహింసావితక్కో సఙ్ఖారేసు న ఉప్పజ్జతి, సఙ్ఖారా దుక్ఖాపేతబ్బా నామ నత్థి, ‘‘ఇమే సత్తా హఞ్ఞన్తు వా బజ్ఝన్తు వా ఉచ్ఛిజ్జన్తు వా వినస్సన్తు వా మా వా అహేసు’’న్తి చిన్తనకాలే పన సత్తేసు ఉప్పజ్జతి.

ఇమేయేవ పన కామసఙ్కప్పాదయో. అత్థతో హి కామవితక్కాదీనం కామసఙ్కప్పాదీనఞ్చ నానాకరణం నత్థి, తంసమ్పయుత్తా పన సఞ్ఞాదయో కామసఞ్ఞాదయో. కామధాతుఆదీనం పన యస్మా పాళియం –

‘‘కామపటిసంయుత్తో తక్కో వితక్కో…పే… మిచ్ఛాసఙ్కప్పో, అయం వుచ్చతి కామధాతు, సబ్బేపి అకుసలా ధమ్మా కామధాతు. బ్యాపాదపటిసంయుత్తో తక్కో వితక్కో…పే… మిచ్ఛాసఙ్కప్పో, అయం వుచ్చతి బ్యాపాదధాతు. దససు ఆఘాతవత్థూసు చిత్తస్స ఆఘాతో పటిఘాతో…పే… అనత్తమనతా చిత్తస్స, అయం వుచ్చతి బ్యాపాదధాతు. విహింసాపటిసంయుత్తో తక్కో వితక్కో మిచ్ఛాసఙ్కప్పో, అయం వుచ్చతి విహింసాధాతు. ఇధేకచ్చో పాణినా వా లేడ్డునా వా దణ్డేన వా సత్థేన వా రజ్జుయా వా అఞ్ఞతరఞ్ఞతరేన సత్తే విహేఠేతి, అయం విహింసాధాతూ’’తి (విభ. ౧౮౨, ౯౧౦) –

ఆగతత్తా విసేసో లబ్భతి.

తత్థ ద్వే కథా సబ్బసఙ్గాహికా చ అసమ్భిన్నా చ. తత్థ కామధాతుయా గహితాయ ఇతరా ద్వేపి గహితా నామ హోన్తి. తతో పన నీహరిత్వా అయం బ్యాపాదధాతు, అయం విహింసాధాతూతి దస్సేతీతి అయం సబ్బసఙ్గాహికా నామ. కామధాతుం కథేన్తో పన భగవా బ్యాపాదధాతుం బ్యాపాదధాతుట్ఠానే, విహింసాధాతుం విహింసాధాతుట్ఠానే ఠపేత్వావ అవసేసం కామధాతు నామాతి కథేసీతి అయం అసమ్భిన్నకథా నామ.

సుక్కపక్ఖే వుత్తవిపరియాయేన అత్థో వేదితబ్బో. నేక్ఖమ్మపటిసంయుత్తో వితక్కో నేక్ఖమ్మవితక్కో. సో అసుభపుబ్బభాగే కామావచరో హోతి, అసుభజ్ఝానే రూపావచరో, తం ఝానం పాదకం కత్వా ఉప్పన్నమగ్గఫలకాలే లోకుత్తరో. అబ్యాపాదపటిసంయుత్తో వితక్కో అబ్యాపాదవితక్కో. సో మేత్తాపుబ్బభాగే కామావచరో హోతి, మేత్తాఝానే రూపావచరో, తం ఝానం పాదకం కత్వా ఉప్పన్నమగ్గఫలకాలే లోకుత్తరో. అవిహింసాపటిసంయుత్తో వితక్కో అవిహింసావితక్కో. సో కరుణాపుబ్బభాగే కామావచరో, కరుణాజ్ఝానే రూపావచరో, తం ఝానం పాదకం కత్వా ఉప్పన్నమగ్గఫలకాలే లోకుత్తరో. యదా పన అలోభో సీసం హోతి, తదా ఇతరే ద్వే తదన్వాయికా హోన్తి. యదా మేత్తా సీసం హోతి, తదా ఇతరే ద్వే తదన్వాయికా హోన్తి. యదా కరుణా సీసం హోతి, తదా ఇతరే ద్వే తదన్వాయికా హోన్తి.

ఇమేయేవ పన నేక్ఖమ్మసఙ్కప్పాదయో. అత్థతో హి నేక్ఖమ్మవితక్కాదీనం నేక్ఖమ్మసఙ్కప్పాదీనఞ్చ నానాకరణం నత్థి, తంసమ్పయుత్తా పన సఞ్ఞాదయో నేక్ఖమ్మసఞ్ఞాదయో. నేక్ఖమ్మధాతుఆదీనం పన యస్మా పాళియం –

‘‘నేక్ఖమ్మపటిసంయుత్తో తక్కో వితక్కో సఙ్కప్పో, అయం వుచ్చతి నేక్ఖమ్మధాతు, సబ్బేపి కుసలా ధమ్మా నేక్ఖమ్మధాతు. అబ్యాపాదపటిసంయుత్తో తక్కో వితక్కో సఙ్కప్పో, అయం వుచ్చతి అబ్యాపాదధాతు. యా సత్తేసు మేత్తి మేత్తాయనా మేత్తాచేతోవిముత్తి, అయం వుచ్చతి అబ్యాపాదధాతు. అవిహింసాపటిసంయుత్తో తక్కో వితక్కో సఙ్కప్పో – అయం వుచ్చతి అవిహింసాధాతు. యా సత్తేసు కరుణా కరుణాయనా కరుణాచేతోవిముత్తి – అయం వుచ్చతి అవిహింసాధాతూ’’తి. (విభ. ౧౮౨) –

ఆగతత్తా విసేసో లబ్భతి. ఇధాపి సబ్బసఙ్గాహికా, అసమ్భిన్నాతి ద్వే కథా వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బా. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

గాథాసు వితక్కయేతి వితక్కేయ్య. నిరాకరేతి అత్తనో సన్తానతో నీహరేయ్య వినోదేయ్య, పజహేయ్యాతి అత్థో. సవే వితక్కాని విచారితాని, సమేతి వుట్ఠీవ రజం సమూహతన్తి యథా నామ గిమ్హానం పచ్ఛిమే మాసే పథవియం సమూహతం సమన్తతో ఉట్ఠితం రజం మహతో అకాలమేఘస్స వస్సతో వుట్ఠి ఠానసో వూపసమేతి, ఏవమేవ సో యోగావచరో వితక్కాని మిచ్ఛావితక్కే చ విచారితాని తంసమ్పయుత్తవిచారే చ సమేతి వూపసమేతి సముచ్ఛిన్దతి. తథాభూతో చ వితక్కూపసమేన చేతసా సబ్బేసం మిచ్ఛావితక్కానం ఉపసమనతో వితక్కూపసమేన అరియమగ్గచిత్తేన. ఇధేవ దిట్ఠేవ ధమ్మే, సన్తిపదం నిబ్బానం, సమజ్ఝగా సమధిగతో హోతీతి.

అట్ఠమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. అన్తరామలసుత్తవణ్ణనా

౮౮. నవమే అన్తరామలాతి ఏత్థ అన్తరాసద్దో –

‘‘నదీతీరేసు సణ్ఠానే, సభాసు రథియాసు చ;

జనా సఙ్గమ్మ మన్తేన్తి, మఞ్చ తఞ్చ కిమన్తర’’న్తి. –

ఆదీసు (సం. ని. ౧.౨౨౮) కారణే ఆగతో. ‘‘అద్దసా మం, భన్తే, అఞ్ఞతరా ఇత్థీ విజ్జన్తరికాయ భాజనం ధోవన్తీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౨.౧౪౯) ఖణే. ‘‘అపిచాయం తపోదా ద్విన్నం మహానిరయానం అన్తరికాయ ఆగచ్ఛతీ’’తిఆదీసు (పారా. ౨౩౧) వివరే.

‘‘పీతవత్థే పీతధజే, పీతాలఙ్కారభూసితే;

పీతన్తరాహి వగ్గూహి, అపిళన్ధావ సోభసీ’’తి. –

ఆదీసు (వి. వ. ౬౫౮) ఉత్తరిసాటకే. ‘‘యస్సన్తరతో న సన్తి కోపా’’తిఆదీసు (ఉదా. ౨౦) చిత్తే. ఇధాపి చిత్తే ఏవ దట్ఠబ్బో. తస్మా అన్తరే చిత్తే భవా అన్తరా. యస్మిం సన్తానే ఉప్పన్నా, తస్స మలినభావకరణతో మలా. తత్థ మలం నామ దువిధం – సరీరమలం, చిత్తమలన్తి. తేసు సరీరమలం సేదజల్లికాది సరీరే నిబ్బత్తం, తత్థ లగ్గం ఆగన్తుకరజఞ్చ, తం ఉదకేనపి నీహరణీయం, న తథా సంకిలేసికం. చిత్తమలం పన రాగాదిసంకిలేసికం, తం అరియమగ్గేహేవ నీహరణీయం. వుత్తఞ్హేతం పోరాణేహి –

‘‘రూపేన సంకిలిట్ఠేన, సంకిలిస్సన్తి మాణవా;

రూపే సుద్ధే విసుజ్ఝన్తి, అనక్ఖాతం మహేసినా.

‘‘చిత్తేన సంకిలిట్ఠేన, సంకిలిస్సన్తి మాణవా;

చిత్తే సుద్ధే విసుజ్ఝన్తి, ఇతి వుత్తం మహేసినా’’తి. (దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౩౭౩; మ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౦౬);

తేనాహ భగవా ‘‘చిత్తసంకిలేసా, భిక్ఖవే, సత్తా సంకిలిస్సన్తి, చిత్తవోదానా విసుజ్ఝన్తీ’’తి (సం. ని. ౩.౧౦౦). తస్మా భగవా ఇధాపి చిత్తమలవిసోధనాయ పటిపజ్జితబ్బన్తి దస్సేన్తో ‘‘తయోమే, భిక్ఖవే, అన్తరామలా’’తి ఆహ.

యథా చేతే లోభాదయో సత్తానం చిత్తే ఉప్పజ్జిత్వా మలినభావకరా నానప్పకారసంకిలేసవిధాయకాతి అన్తరామలా, ఏవం ఏకతో భుఞ్జిత్వా, ఏకతో సయిత్వా, ఓతారగవేసీ అమిత్తసత్తు వియ చిత్తే ఏవ ఉప్పజ్జిత్వా సత్తానం నానావిధఅనత్థావహా, నానప్పకారదుక్ఖనిబ్బత్తకాతి దస్సేన్తో ‘‘అన్తరాఅమిత్తా’’తిఆదిమాహ. తత్థ మిత్తపటిపక్ఖతో అమిత్తా, సపత్తకిచ్చకరణతో సపత్తా, హింసనతో వధకా, ఉజువిపచ్చనీకతో పచ్చత్థికా.

తత్థ ద్వీహి ఆకారేహి లోభాదీనం అమిత్తాదిభావో వేదితబ్బో. వేరీపుగ్గలో హి అన్తరం లభమానో అత్తనో వేరిస్స సత్థేన వా సీసం పాతేతి, ఉపాయేన వా మహన్తం అనత్థం ఉప్పాదేతి. ఇమే చ లోభాదయో పఞ్ఞాసిరపాతనేన యోనిసమ్పటిపాదనేన చ తాదిసం తతో బలవతరం అనత్థం నిబ్బత్తేన్తి. కథం? చక్ఖుద్వారస్మిఞ్హి ఇట్ఠాదీసు ఆరమ్మణేసు ఆపాథగతేసు యథారహం తాని ఆరబ్భ లోభాదయో ఉప్పజ్జన్తి, ఏత్తావతాస్స పఞ్ఞాసిరం పాతితం నామ హోతి. సోతద్వారాదీసుపి ఏసేవ నయో. ఏవం తావ పఞ్ఞాసిరపాతనతో అమిత్తాదిసదిసతా వేదితబ్బా. లోభాదయో పన కమ్మనిదానా హుత్వా అణ్డజాదిభేదా చతస్సో యోనియో ఉపనేన్తి. తస్స యోనిఉపగమనమూలకాని పఞ్చవీసతి మహాభయాని ద్వత్తింస కమ్మకరణాని చ ఆగతానేవ హోన్తి. ఏవం యోనిసమ్పటిపాదనతోపి నేసం అమిత్తాదిసదిసతా వేదితబ్బా. ఇతి లోభాదయో అమిత్తాదిసదిసతాయ చిత్తసమ్భూతతాయ చ ‘‘అన్తరాఅమిత్తా’’తిఆదినా వుత్తా. అపిచ అమిత్తేహి కాతుం అసక్కుణేయ్యం లోభాదయో కరోన్తి, అమిత్తాదిభావో చ లోభాదీహి జాయతీతి తేసం అమిత్తాదిభావో వేదితబ్బో. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘దిసో దిసం యన్తం కయిరా, వేరీ వా పన వేరినం;

మిచ్ఛాపణిహితం చిత్తం, పాపియో నం తతో కరే’’తి. (ధ. ప. ౪౨; ఉదా. ౩౩);

గాథాసు అత్తనో పరేసఞ్చ అనత్థం జనేతీతి అనత్థజననో. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘యదపి లుద్ధో అభిసఙ్ఖరోతి కాయేన వాచాయ మనసా తదపి అకుసలం; యదపి లుద్ధో లోభేన అభిభూతో పరియాదిన్నచిత్తో పరస్స అసతా దుక్ఖం ఉప్పాదేతి వధేన వా బన్ధేన వా జానియా వా గరహాయ వా పబ్బాజనాయ వా బలవమ్హి బలత్థో ఇతి, తదపి అకుసలం, ఇతిస్సమే లోభజా లోభనిదానా లోభసముదయా లోభపచ్చయా అనేకే పాపకా అకుసలా ధమ్మా సమ్భవన్తీ’’తి (అ. ని. ౩.౭౦).

అపరమ్పి వుత్తం –

‘‘రత్తో ఖో, బ్రాహ్మణ, రాగేన అభిభూతో పరియాదిన్నచిత్తో అత్తబ్యాబాధాయపి చేతేతి, పరబ్యాబాధాయపి చేతేతి, ఉభయబ్యాబాధాయపి చేతేతి, చేతసికమ్పి దుక్ఖం దోమనస్సం పటిసంవేదేతీ’’తిఆది (అ. ని. ౩.౫౪).

చిత్తప్పకోపనోతి చిత్తసఙ్ఖోభనో. లోభో హి లోభనీయే వత్థుస్మిం ఉప్పజ్జమానో చిత్తం ఖోభేన్తో పకోపేన్తో విపరిణామేన్తో వికారం ఆపాదేన్తో ఉప్పజ్జతి, పసాదాదివసేన పవత్తితుం న దేతి. భయమన్తరతో జాతం, తం జనో నావబుజ్ఝతీతి తం లోభసఙ్ఖాతం అన్తరతో అబ్భన్తరే అత్తనో చిత్తేయేవ జాతం అనత్థజననచిత్తప్పకోపనాదిం భయం భయహేతుం అయం బాలమహాజనో నావబుజ్ఝతి న జానాతీతి.

లుద్ధో అత్థం న జానాతీతి అత్తత్థపరత్థాదిభేదం అత్థం హితం లుద్ధపుగ్గలో యథాభూతం న జానాతి. ధమ్మం న పస్సతీతి దసకుసలకమ్మపథధమ్మమ్పి లుద్ధో లోభేన అభిభూతో పరియాదిన్నచిత్తో న పస్సతి పచ్చక్ఖతో న జానాతి, పగేవ ఉత్తరిమనుస్సధమ్మం. వుత్తమ్పి చేతం –

‘‘రత్తో ఖో, బ్రాహ్మణ, రాగేన అభిభూతో పరియాదిన్నచిత్తో అత్తత్థమ్పి యథాభూతం న పజానాతి, పరత్థమ్పి యథాభూతం న పజానాతి, ఉభయత్థమ్పి యథాభూతం న పజానాతీ’’తిఆది (అ. ని. ౩.౫౫).

అన్ధతమన్తి అన్ధభావకరం తమం. యన్తి యత్థ. భుమ్మత్థే హి ఏతం పచ్చత్తవచనం. యస్మిం కాలే లోభో సహతే అభిభవతి నరం, అన్ధతమం తదా హోతీతి. యన్తి వా కారణవచనం. యస్మా లోభో ఉప్పజ్జమానో నరం సహతే అభిభవతి, తస్మా అన్ధతమం తదా హోతీతి యోజనా, య-త-సద్దానం ఏకన్తసమ్బన్ధభావతో. అథ వా యన్తి కిరియాపరామసనం, ‘‘లోభో సహతే’’తి ఏత్థ యదేతం లోభస్స సహనం అభిభవనం వుత్తం. ఏతం అన్ధభావకరస్స తమస్స గమనం ఉప్పాదోతి అత్థో. అథ వా యం నరం లోభో సహతే అభిభవతి, తస్స అన్ధతమం తదా హోతి, తతో చ లుద్ధో అత్థం న జానాతి, లుద్ధో ధమ్మం న పస్సతీతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో.

యో చ లోభం పహన్త్వానాతి యో పుబ్బభాగే తదఙ్గవసేన విక్ఖమ్భనవసేన చ యథారహం సమథవిపస్సనాహి లోభం పజహిత్వా తథా పజహనహేతు లోభనేయ్యే దిబ్బేపి రూపాదికే ఉపట్ఠితే న లుబ్భతి, బలవవిపస్సనానుభావేన లోభో పహీయతే తమ్హాతి తస్మా అరియపుగ్గలా అరియమగ్గేన లోభో పహీయతి పజహీయతి, అచ్చన్తమేవ పరిచ్చజీయతి. యథా కిం? ఉదబిన్దూవ పోక్ఖరాతి పదుమినిపణ్ణతో ఉదకబిన్దు వియ. సేసగాథానమ్పి ఇమినా నయేన అత్థో వేదితబ్బో.

తథా దోసస్స –

‘‘యదపి దుట్ఠో అభిసఙ్ఖరోతి కాయేన వాచాయ మనసా తదపి అకుసలం; యదపి దుట్ఠో దోసేన అభిభూతో పరియాదిన్నచిత్తో పరస్స అసతా దుక్ఖం ఉప్పాదేతి వధేన వా బన్ధేన వా జానియా వా గరహాయ వా పబ్బాజనాయ వా బలవమ్హి బలత్థో ఇతి, తదపి అకుసలం. ఇతిస్సమే దోసజా దోసనిదానా దోససముదయా దోసపచ్చయా అనేకే పాపకా అకుసలా ధమ్మా సమ్భవన్తీ’’తి (అ. ని. ౩.౭౦).

తథా –

‘‘దుట్ఠో ఖో, బ్రాహ్మణ, దోసేన అభిభూతో పరియాదిన్నచిత్తో అత్తబ్యాబాధాయపి చేతేతి, పరబ్యాబాధాయపి చేతేతి, ఉభయబ్యాబాధాయపి చేతేతి చేతసికమ్పి దుక్ఖం దోమనస్సం పటిసంవేదేతీ’’తి (అ. ని. ౩.౫౫).

తథా –

‘‘దుట్ఠో ఖో, బ్రాహ్మణ, దోసేన అభిభూతో పరియాదిన్నచిత్తో అత్తత్థమ్పి యథాభూతం న పజానాతి, పరత్థమ్పి యథాభూతం న పజానాతి, ఉభయత్థమ్పి యథా భూతం న పజానాతీ’’తి (అ. ని. ౩.౫౫) –

ఆదిసుత్తపదానుసారేన అనత్థజననతా అత్థహానిహేతుతా చ వేదితబ్బా.

తథా మోహస్స ‘‘యదపి మూళ్హో అభిసఙ్ఖరోతి కాయేన వాచాయ మనసా’’తిఆదినా (అ. ని. ౩.౭౦), ‘‘మూళ్హో ఖో, బ్రాహ్మణ, మోహేన అభిభూతో పరియాదిన్నచిత్తో అత్తబ్యాబాధాయపి చేతేతీ’’తిఆదినా(అ. ని. ౩.౫౫), ‘‘అత్తత్థమ్పి యథాభూతం న పజానాతీ’’తిఆదినా (అ. ని. ౩.౫౫) చ ఆగతసుత్తపదానుసారేన వేదితబ్బా.

తాలపక్కంవ బన్ధనాతి తాలఫలం వియ ఉసుముప్పాదేన వణ్టతో, తతియమగ్గఞాణుప్పాదేన తస్స చిత్తతో దోసో పహీయతి, పరిచ్చజీయతీతి అత్థో. మోహం విహన్తి సో సబ్బన్తి సో అరియపుగ్గలో సబ్బం అనవసేసం మోహం చతుత్థమగ్గేన విహన్తి విధమతి సముచ్ఛిన్దతి. ఆదిచ్చోవుదయం తమన్తి ఆదిచ్చో వియ ఉదయం ఉగ్గచ్ఛన్తో తమం అన్ధకారం.

నవమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. దేవదత్తసుత్తవణ్ణనా

౮౯. దసమే తీహి, భిక్ఖవే, అసద్ధమ్మేహి అభిభూతోతి కా ఉప్పత్తి? దేవదత్తే హి అవీచిమహానిరయం పవిట్ఠే దేవదత్తపక్ఖియా అఞ్ఞతిత్థియా చ ‘‘సమణేన గోతమేన అభిసపితో దేవదత్తో పథవిం పవిట్ఠో’’తి అబ్భాచిక్ఖింసు. తం సుత్వా సాసనే అనభిప్పసన్నా మనుస్సా ‘‘సియా ను ఖో ఏతదేవం, యథా ఇమే భణన్తీ’’తి ఆసఙ్కం ఉప్పాదేసుం. తం పవత్తిం భిక్ఖూ భగవతో ఆరోచేసుం. అథ భగవా ‘‘న, భిక్ఖవే, తథాగతా కస్సచి అభిసపం దేన్తి, తస్మా న దేవదత్తో మయా అభిసపితో, అత్తనో కమ్మేనేవ నిరయం పవిట్ఠో’’తి వత్వా తేసం మిచ్ఛాగాహం పటిసేధేన్తో ఇమాయ అట్ఠుప్పత్తియా ఇదం సుత్తం అభాసి.

తత్థ అసద్ధమ్మేహీతి అసతం ధమ్మేహి, అసన్తేహి వా ధమ్మేహి. అతేకిచ్ఛోతి బుద్ధేహిపి అనివత్తనీయత్తా అవీచినిబ్బత్తియా తికిచ్ఛాభావతో అతేకిచ్ఛో, అతికిచ్ఛనీయోతి అత్థో. అసన్తగుణసమ్భావనాధిప్పాయేన పవత్తా పాపా ఇచ్ఛా ఏతస్సాతి పాపిచ్ఛో, తస్స భావో పాపిచ్ఛతా, తాయ. ‘‘అహం బుద్ధో భవిస్సామి, సఙ్ఘం పరిహరిస్సామీ’’తి తస్స ఇచ్ఛా ఉప్పన్నా. కోకాలికాదయో పాపా లామకా మిత్తా ఏతస్సాతి పాపమిత్తో, తస్స భావో పాపమిత్తతా, తాయ. ఉత్తరికరణీయేతి ఝానాభిఞ్ఞాహి ఉత్తరికరణీయే అధిగన్తబ్బే మగ్గఫలే అనధిగతే సతి ఏవ, తం అనధిగన్త్వాతి అత్థో. ఓరమత్తకేనాతి అప్పమత్తకేన ఝానాభిఞ్ఞామత్తేన. విసేసాధిగమేనాతి ఉత్తరిమనుస్సధమ్మాధిగమేన. అన్తరాతి వేమజ్ఝే. వోసానం ఆపాదీతి అకతకిచ్చోవ సమానో ‘‘కతకిచ్చోమ్హీ’’తి మఞ్ఞమానో సమణధమ్మతో విగమం ఆపజ్జి. ఇతి భగవా ఇమినా సుత్తేన విసేసతో పుథుజ్జనభావే ఆదీనవం పకాసేసి భారియో పుథుజ్జనభావో, యత్ర హి నామ ఝానాభిఞ్ఞాపరియోసానా సమ్పత్తియో నిబ్బత్తేత్వాపి అనేకానత్థావహం నానావిధం దుక్ఖహేతుం అసన్తగుణసమ్భావనం అసప్పురిససంసగ్గం ఆలసియానుయోగఞ్చ అవిజహన్తో అవీచిమ్హి కప్పట్ఠియం అతేకిచ్ఛం కిబ్బిసం పసవిస్సతీతి.

గాథాసు మాతి పటిసేధే నిపాతో. జాతూతి ఏకంసేన. కోచీతి సబ్బసఙ్గాహకవచనం. లోకస్మిన్తి సత్తలోకే. ఇదం వుత్తం హోతి ‘‘ఇమస్మిం సత్తలోకే కోచి పుగ్గలో ఏకంసేన పాపిచ్ఛో మా హోతూ’’తి. తదమినాపి జానాథ, పాపిచ్ఛానం యథా గతీతి పాపిచ్ఛానం పుగ్గలానం యథా గతి యాదిసీ నిప్ఫత్తి, యాదిసో అభిసమ్పరాయో, తం ఇమినాపి కారణేన జానాథాతి దేవదత్తం నిదస్సేన్తో ఏవమాహ. పణ్డితోతి సమఞ్ఞాతోతి పరియత్తిబాహుసచ్చేన పణ్డితోతి ఞాతో. భావితత్తోతి సమ్మతోతి ఝానాభిఞ్ఞాహి భావితచిత్తోతి సమ్భావితో. తథా హి సో పుబ్బే ‘‘మహిద్ధికో గోధిపుత్తో, మహానుభావో గోధిపుత్తో’’తి ధమ్మసేనాపతినాపి పసంసితో అహోసి. జలంవ యససా అట్ఠా, దేవదత్తోతి విస్సుతోతి అత్తనో కిత్తియా పరివారేన జలన్తో వియ ఓభాసేన్తో వియ ఠితో దేవదత్తోతి ఏవం విస్సుతో పాకటో అహోసి. ‘‘మే సుత్త’’న్తిపి పాఠో, మయా సుతం సుతమత్తం, కతిపాహేనేవ అతథాభూతత్తా తస్స తం పణ్డిచ్చాది సవనమత్తమేవాతి అత్థో.

సో సమానమనుచిణ్ణో, ఆసజ్జ నం తథాగతన్తి సో ఏవంభూతో దేవదత్తో ‘‘బుద్ధోపి సక్యపుత్తో, అహమ్పి సక్యపుత్తో, బుద్ధోపి సమణో, అహమ్పి సమణో, బుద్ధోపి ఇద్ధిమా, అహమ్పి ఇద్ధిమా, బుద్ధోపి దిబ్బచక్ఖుకో, అహమ్పి దిబ్బచక్ఖుకో, బుద్ధోపి దిబ్బసోతకో, అహమ్పి దిబ్బసోతకో, బుద్ధోపి చేతోపరియఞాణలాభీ, అహమ్పి చేతోపరియఞాణలాభీ, బుద్ధోపి అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నే ధమ్మే జానాతి, అహమ్పి తే జానామీ’’తి అత్తనో పమాణం అజానిత్వా సమ్మాసమ్బుద్ధం అత్తనా సమసమట్ఠపనేన సమానం ఆపజ్జన్తో ‘‘ఇదానాహం బుద్ధో భవిస్సామి, భిక్ఖుసఙ్ఘం పరిహరిస్సామీ’’తి అభిమారపయోజనా తథాగతం ఆసజ్జ ఆసాదేత్వా విహేఠేత్వా. ‘‘పమాదమనుజీనో’’తిపి పఠన్తి. తస్సత్థో ‘‘వుత్తనయేన పమాదం ఆపజ్జన్తో పమాదం నిస్సాయ భగవతా సద్ధిం యుగగ్గాహచిత్తుప్పాదేన సహేవ ఝానాభిఞ్ఞాహి అనుజీనో పరిహీనో’’తి. అవీచినిరయం పత్తో, చతుద్వారం భయానకన్తి జాలానం తత్థ ఉప్పన్నసత్తానం వా నిరన్తరతాయ ‘‘అవీచీ’’తి లద్ధనామం చతూసు పస్సేసు చతుమహాద్వారయోగేన చతుద్వారం అతిభయానకం మహానిరయం పటిసన్ధిగ్గహణవసేన పత్తో. తథా హి వుత్తం –

‘‘చతుక్కణ్ణో చతుద్వారో, విభత్తో భాగసో మితో;

అయోపాకారపరియన్తో, అయసా పటికుజ్జితో.

‘‘తస్స అయోమయా భూమి, జలితా తేజసా యుతా;