౪. పఞ్చపుబ్బనిమిత్తసుత్తవణ్ణనా

౮౩. చతుత్థే యదాతి యస్మిం కాలే. దేవోతి ఉపపత్తిదేవో. తయో హి దేవా – సమ్ముతిదేవా, ఉపపత్తిదేవా, విసుద్ధిదేవాతి. తేసు సమ్ముతిదేవా నామ రాజానో ఖత్తియా. ఉపపత్తిదేవా నామ చాతుమహారాజికతో పట్ఠాయ తదుపరిదేవా. విసుద్ధిదేవా నామ ఖీణాసవా. ఇధ పన కామావచరదేవో అధిప్పేతో. తేన వుత్తం ‘‘దేవోతి ఉపపత్తిదేవో’’తి. దేవకాయాతి దేవసమూహతో, దేవట్ఠానతో వా, దేవలోకతోతి అత్థో. సమూహనివాసవాచకో హి అయం కాయసద్దో. చవనధమ్మోతి మరణధమ్మో, ఆయుక్ఖయేన వా పుఞ్ఞక్ఖయేన వా ఉపట్ఠితమరణోతి అత్థో.

పఞ్చస్స పుబ్బనిమిత్తాని పాతుభవన్తీతి అస్స ఉపట్ఠితమరణస్స దేవపుత్తస్స పఞ్చ మరణస్స పుబ్బనిమిత్తాని ఉప్పజ్జన్తి, పకాసాని వా హోన్తి. మాలా మిలాయన్తీతి తేన పిళన్ధితమాలా మజ్ఝన్హికసమయే ఆతపే ఖిత్తా వియ మిలాతా విహతసోభా హోన్తి.

వత్థాని కిలిస్సన్తీతి సరదసమయే విగతవలాహకే ఆకాసే అబ్భుస్సక్కమానబాలసూరియసదిసప్పభాని నానావిరాగవణ్ణాని తేన నివత్థపారుతవత్థాని తం ఖణంయేవ కద్దమే ఖిపిత్వా మద్దితాని వియ విహతప్పభాని మలినాని హోన్తి.

కచ్ఛేహి సేదా ముచ్చన్తీతి సుపరిసుద్ధజాతిమణి వియ సుసిక్ఖితసిప్పాచరియరచితసువణ్ణపటిమా వియ చ పుబ్బే సేదమలజల్లికారహితసరీరస్స తస్మిం ఖణే ఉభోహి కచ్ఛేహి సేదధారా సన్దన్తి పగ్ఘరన్తి. న కేవలఞ్చ కచ్ఛేహియేవ, సకలసరీరతోపి పనస్స సేదజలకణ్ణికా ముచ్చతియేవ, యేన ఆముత్తముత్తాజాలగవచ్ఛితో వియ తస్స కాయో హోతి.

కాయే దుబ్బణ్ణియం ఓక్కమతీతి పుబ్బే పటిసన్ధితో పట్ఠాయ యథానుభావం ఏకయోజనం ద్వియోజనం యావ ద్వాదసయోజనమత్తమ్పి పదేసం ఆభాయ ఫరిత్వా విజ్జోతమానో కాయో హోతి ఖణ్డిచ్చపాలిచ్చాదివిరహితో, న సీతం న ఉణ్హం ఉపఘాతకం, దేవధీతా సోళసవస్సుద్దేసికా వియ హోతి, దేవపుత్తో వీసతివస్సుద్దేసికో వియ, తం ఖణంయేవ నిప్పభే నిత్తేజే కాయే విరూపభావో అనుపవిసతి సణ్ఠాతి.

సకే దేవో దేవాసనే నాభిరమతీతి అత్తనో అచ్ఛరాగణేహి సద్ధిం కీళనపరిచరణకదిబ్బాసనే న రమతి, న చిత్తస్సాదం లభతి. తస్స కిర మనుస్సగణనాయ సత్తహి దివసేహి మరణం భవిస్సతీతి ఇమాని పుబ్బనిమిత్తాని పాతుభవన్తి. సో తేసం ఉప్పత్తియా ‘‘ఏవరూపాయ నామ సమ్పత్తియా వినా భవిస్సామీ’’తి బలవసోకాభిభూతో హోతి. తేనస్స కాయే మహాపరిళాహో ఉప్పజ్జతి, తేన సబ్బతో గత్తేహి సేదా ముచ్చన్తి. చిరతరం కాలం అపరిచితదుక్ఖో తం అధివాసేతుం అసక్కోన్తో ఏకచ్చో ‘‘దయ్హామి దయ్హామీ’’తి కన్దన్తో పరిదేవన్తో కత్థచి అస్సాదం అలభన్తో విజప్పన్తో విలపన్తో తహిం తహిం ఆహిణ్డతి. ఏకచ్చో సతిం ఉపట్ఠపేత్వా కాయవాచాహి వికారం అకరోన్తోపి పియవిప్పయోగదుక్ఖం అసహన్తో విహఞ్ఞమానో విచరతి.

ఇమాని పన పుబ్బనిమిత్తాని యథా లోకే మహాపుఞ్ఞానం రాజరాజమహామత్తాదీనంయేవ ఉక్కాపాతభూమిచాలచన్దగ్గాహాదీని నిమిత్తాని పఞ్ఞాయన్తి, న సబ్బేసం; ఏవమేవ మహేసక్ఖదేవానంయేవ పఞ్ఞాయతి. ఉప్పన్నాని చ తాని ‘‘ఇమాని మరణస్స పుబ్బనిమిత్తాని నామా’’తి కేచి దేవా జానన్తి, న సబ్బే. తత్థ యో మన్దేన కుసలకమ్మేన నిబ్బత్తో, సో ‘‘ఇదాని కో జానాతి, ‘కుహిం నిబ్బత్తిస్సామీ’’’తి భాయతి. యో పన మహాపుఞ్ఞో, సో ‘‘బహుం మయా దానం దిన్నం, సీలం రక్ఖితం, పుఞ్ఞం ఉపచితం, ఇతో చుతస్స మే సుగతియేవ పాటికఙ్ఖా’’తి న భాయతి న వికమ్పతి. ఏవం ఉపట్ఠితపుబ్బనిమిత్తం పన తం గహేత్వా దేవతా నన్దనవనం పవేసేన్తి సబ్బదేవలోకేసు నన్దనవనం అత్థియేవ.

తీహి వాచాహి అనుమోదేన్తీతి ఇదాని వుచ్చమానేహి తీహి వచనేహి అనుమోదేన్తి, మోదం పమోదం ఉప్పాదేన్తి, అస్సాసేన్తి, అభివదనవసేన వా తంఖణానురూపం పమోదం కరోన్తి. కేచి పన ‘‘అనుమోదేన్తీ’’తి పదస్స ‘‘ఓవదన్తీ’’తి వదన్తి. ఇతోతి దేవలోకతో. భోతి ఆలపనం. సుగతిన్తి సున్దరగతిం, మనుస్సలోకం సన్ధాయ వదన్తి. గచ్ఛాతి పటిసన్ధిగ్గహణవసేన ఉపేహి.

ఏవం వుత్తేతి ఏవం తదా తేహి దేవేహి తస్స ‘‘ఇతో భో సుగతిం గచ్ఛా’’తిఆదినా వత్తబ్బవచనే భగవతా వుత్తే అఞ్ఞతరో నామగోత్తేన అపాకటో తస్సం పరిసాయం నిసిన్నో అనుసన్ధికుసలో ఏకో భిక్ఖు ‘‘ఏతే సుగతిఆదయో భగవతా అవిసేసతో వుత్తా అవిభూతా, హన్ద తే విభూతతరే కారాపేస్సామీ’’తి ఏతం ‘‘కింను ఖో, భన్తే’’తిఆదివచనం అవోచ. సద్ధాదిగుణవిసేసపటిలాభకారణతో దేవూపపత్తిహేతుతో చ మనుస్సత్తం దేవానం అభిసమ్మతన్తి ఆహ ‘‘మనుస్సత్తం ఖో భిక్ఖు దేవానం సుగతిగమనసఙ్ఖాత’’న్తి.

సుగతిగమనసఙ్ఖాతన్తి ‘‘సుగతిగమన’’న్తి సమ్మా కథితం, వణ్ణితం థోమితన్తి అత్థో. యం మనుస్సభూతోతి ఏత్థ యన్తి కిరియాపరామసనం, తేన పటిలభతీతి ఏత్థ పటిలభనకిరియా ఆమసీయతి, యో సద్ధాపటిలాభోతి అత్థో. మనుస్సభూతోతి మనుస్సేసు ఉప్పన్నో, మనుస్సభావం వా పత్తో. యస్మా దేవలోకే ఉప్పన్నానం తథాగతస్స ధమ్మదేసనా యేభుయ్యేన దుల్లభా సవనాయ, న తథా మనుస్సానం, తస్మా వుత్తం ‘‘మనుస్సభూతో’’తి. తథాగతప్పవేదితే ధమ్మవినయేతి తథాగతేన భగవతా దేసితే సిక్ఖత్తయసఙ్గహే సాసనే. తఞ్హి ధమ్మతో అనపేతత్తా ధమ్మో చ, ఆసయానురూపం వినేయ్యానం వినయనతో వినయో చాతి ధమ్మవినయో, ఉపనిస్సయసమ్పత్తియా వా ధమ్మతో అనపేతత్తా ధమ్మం అప్పరజక్ఖజాతికం వినేతీతి ధమ్మవినయో. ధమ్మేనేవ వా వినయో, న దణ్డసత్థేహీతి ధమ్మవినయో, ధమ్మయుత్తో వా వినయోతి ధమ్మవినయో, ధమ్మాయ వా సహ మగ్గఫలనిబ్బానాయ వినయోతి ధమ్మవినయో, మహాకరుణాసబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణాదిధమ్మతో వా పవత్తో వినయోతి ధమ్మవినయో. ధమ్మో వా భగవా ధమ్మభూతో ధమ్మకాయో ధమ్మస్సామీ, తస్స ధమ్మస్స వినయో, న తక్కియానన్తి ధమ్మవినయో, ధమ్మే వా మగ్గఫలే నిప్ఫాదేతబ్బవిసయభూతే వా పవత్తో వినయోతి ధమ్మవినయోతి వుచ్చతి. తస్మిం ధమ్మవినయే.

సద్ధం పటిలభతీతి ‘‘స్వాక్ఖాతో భగవతా ధమ్మో’’తిఆదినా సద్ధం ఉప్పాదేతి. సద్ధో హి ఇమస్మిం ధమ్మవినయే యథానుసిట్ఠం పటిపజ్జమానో దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికపరమత్థే ఆరాధేస్సతి. సులద్ధలాభసఙ్ఖాతన్తి ఏత్థ యథా హిరఞ్ఞసువణ్ణఖేత్తవత్థాదిలాభో సత్తానం ఉపభోగసుఖం ఆవహతి, ఖుప్పిపాసాదిదుక్ఖం పటిబాహతి, ధనదాలిద్దియం వూపసమేతి, ముత్తాదిరతనపటిలాభహేతు హోతి, లోకసన్తతిఞ్చ ఆవహతి; ఏవం లోకియలోకుత్తరా సద్ధాపి యథాసమ్భవం లోకియలోకుత్తరం విపాకసుఖమావహతి, సద్ధాధురేన పటిపన్నానం జాతిజరాదిదుక్ఖం పటిబాహతి, గుణదాలిద్దియం వూపసమేతి, సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గాదిరతనపటిలాభహేతు హోతి, లోకసన్తతిఞ్చ ఆవహతి. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘సద్ధో సీలేన సమ్పన్నో, యసో భోగసమప్పితో;

యం యం పదేసం భజతి, తత్థ తత్థేవ పూజితో’’తి. (ధ. ప. ౩౦౩);

ఏవం సద్ధాపటిలాభస్స సులద్ధలాభతా వేదితబ్బా. యస్మా పనాయం సద్ధాపటిలాభో అనుగామికో అనఞ్ఞసాధారణో సబ్బసమ్పత్తిహేతు, లోకియస్స చ హిరఞ్ఞసువణ్ణాదిధనలాభస్స కారణం. సద్ధోయేవ హి దానాదీని పుఞ్ఞాని కత్వా ఉళారుళారవిత్తూపకరణాని అధిగచ్ఛతి, తేహి చ అత్తనో పరేసఞ్చ అత్థమేవ సమ్పాదేతి. అస్సద్ధస్స పన తాని అనత్థావహాని హోన్తి, ఇధ చేవ సమ్పరాయే చాతి, ఏవమ్పి సద్ధాయ సులద్ధలాభతా వేదితబ్బా. తథా హి –

‘‘సద్ధా బన్ధతి పాథేయ్యం’’. (సం. ని. ౧.౭౯).

‘‘సద్ధా దుతియా పురిసస్స హోతీ’’తి చ. (సం. ని. ౧.౩౬, ౫౯).

‘‘సద్ధీధ విత్తం పురిసస్స సేట్ఠ’’న్తి చ. (సం. ని. ౧.౭౩; సు. ని. ౧౮౪).

‘‘సద్ధాహత్థో మహానాగో’’తి చ. (అ. ని. ౬.౪౩; థేరగా. ౬౯౪).

‘‘సద్ధా బీజం తపో వుట్ఠీ’’తి చ. (సం. ని. ౧.౧౯౭; సు. ని. ౭౭).

‘‘సద్ధేసికో, భిక్ఖవే, అరియసావకో’’తి (అ. ని. ౭.౬౭) చ.

‘‘సద్ధాయ తరతి ఓఘ’’న్తి చ. (సం. ని. ౧.౨౪౬) –

అనేకేసు ఠానేసు అనేకేహి కారణేహి సద్ధా సంవణ్ణితా.

ఇదాని యాయ సద్ధాయ సాసనే కుసలధమ్మేసు సుప్పతిట్ఠితో నామ హోతి నియామోక్కన్తియా, తం సద్ధం దస్సేతుం ‘‘సా ఖో పనస్సా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ అస్సాతి ఇమస్స భవేయ్యాతి అత్థో. నివిట్ఠాతి అభినివిట్ఠా చిత్తసన్తానం అనుపవిట్ఠా. మూలజాతాతి జాతమూలా. కిం పన సద్ధాయ మూలం నామ? సద్ధేయ్యవత్థుస్మిం ఓకప్పనహేతుభూతో ఉపాయమనసికారో. అపిచ సప్పురిససేవనా సద్ధమ్మస్సవనం యోనిసోమనసికారో ధమ్మానుధమ్మప్పటిపత్తీతి చత్తారి సోతాపత్తియఙ్గాని మూలాని వేదితబ్బాని. పతిట్ఠితాతి అరియమగ్గాధిగమేన కేనచి అకమ్పనీయభావేన అవట్ఠితా. తేనేవాహ ‘‘దళ్హా అసంహారియా’’తి. దళ్హాతి థిరా. అసంహారియాతి కేనచి సంహరితుం వా హాపేతుం వా అపనేతుం వా అసక్కుణేయ్యా. ఇతి తే దేవా తస్స సోతాపత్తిమగ్గసమధిగమం ఆసీసన్తా ఏవం వదన్తి. అత్తనో దేవలోకే కామసుఖూపభోగారహమేవ హి అరియపుగ్గలం తే ఇచ్ఛన్తి. తేనాహ ‘‘ఏహి, దేవ, పునప్పున’’న్తి.

గాథాసు పుఞ్ఞక్ఖయమరణమ్పి జీవితిన్ద్రియుపచ్ఛేదేనేవ హోతీతి ఆహ ‘‘చవతి ఆయుసఙ్ఖయా’’తి. అనుమోదతన్తి అనుమోదన్తానం. మనుస్సానం సహబ్యతన్తి మనుస్సేహి సహభావం. సహ బ్యేతీతి సహబ్యో, సహపవత్తనకో, తస్స భావో సహబ్యతా. నివిట్ఠస్సాతి నివిట్ఠా భవేయ్య. యావజీవన్తి యావ జీవితప్పవత్తియా, యావ పరినిబ్బానాతి అత్థో.

అప్పమాణన్తి సక్కచ్చం బహుం ఉళారం బహుక్ఖత్తుఞ్చ కరణవసేన పమాణరహితం. నిరూపధిన్తి కిలేసూపధిరహితం, సువిసుద్ధం నిమ్మలన్తి అత్థో. యస్మా పన తే దేవా మహగ్గతకుసలం న ఇచ్ఛన్తి కామలోకసమతిక్కమనతో, కామావచరపుఞ్ఞమేవ ఇచ్ఛన్తి, తస్మా ఏవమేత్థ అత్థో వేదితబ్బో – ‘‘ఇతో దేవలోకతో చుతో మనుస్సేసు ఉప్పజ్జిత్వా విఞ్ఞుతం పత్తో కాయదుచ్చరితాదిం సబ్బం దుచ్చరితం పహాయ కాయసుచరితాదిం సబ్బం సుచరితం ఉళారం విపులం ఉపచినిత్వా అరియమగ్గేన ఆగతసద్ధో భవాహీ’’తి. యస్మా పన లోకుత్తరేసు పఠమమగ్గం దుతియమగ్గమ్పి వా ఇచ్ఛన్తి అత్తనో దేవలోకూపపత్తియా అనతివత్తనతో, తస్మా తేసమ్పి వసేన ‘‘అప్పమాణం నిరూపధి’’న్తిపదానం అత్థో వేదితబ్బో – పమాణకరానం దిట్ఠేకట్ఠఓళారికకామరాగాదికిలేసానం ఉపచ్ఛేదేన అప్పమాణం, సత్తమభవతో వా ఉప్పజ్జనారహస్స ఖన్ధూపధిస్స తంనిబ్బత్తకఅభిసఙ్ఖారూపధిస్స తంతంమగ్గవజ్ఝకిలేసూపధిస్స చ పహానేన తేసం అనిబ్బత్తనతో నిరుపధిసఙ్ఖాతనిబ్బానసన్నిస్సితత్తా చ నిరుపధీతి.

ఏవం అచ్చన్తమేవ అపాయద్వారపిధాయకం కమ్మం దస్సేత్వా ఇదాని సగ్గసమ్పత్తినిబ్బత్తకకమ్మం దస్సేతుం ‘‘తతో ఓపధిక’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థ ఓపధికన్తి ఉపధివేపక్కం అత్తభావసమ్పత్తియా చేవ భోగసమ్పత్తియా చ నిబ్బత్తకన్తి అత్థో. ఉపధీతి హి అత్తభావో వుచ్చతి. యథాహ ‘‘సన్తేకచ్చాని పాపకాని కమ్మసమాదానాని ఉపధిసమ్పత్తిపటిబాహితాని న విపచ్చన్తీ’’తి (విభ. ౮౧౦). కామగుణాపి. యథాహ ‘‘ఉపధీహి నరస్స సోచనా’’తి (సం. ని. ౧.౧౨; సు. ని. ౩౪). తత్రాయం వచనత్థో – ఉపధీయతి ఏత్థ సుఖదుక్ఖన్తి ఉపధి, అత్తభావో కామగుణా చ. ఉపధికరణం సీలం ఏతస్స, ఉపధిం వా అరహతీతి ఓపధికం, పుఞ్ఞం, తం బహుం ఉళారం కత్వా. కథం? దానేన. దానఞ్హి ఇతరేహి సుకరన్తి ఏవం వుత్తం. దానేనాతి వా పదేన అభయదానమ్పి వుత్తం, న ఆమిసదానమేవాతి సీలస్సాపి సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. యస్మా పన తే దేవా అసురకాయహానిం ఏకన్తేనేవ దేవకాయపారిపూరిఞ్చ ఇచ్ఛన్తి, తస్మా తస్స ఉపాయం దస్సేన్తా ‘‘అఞ్ఞేపి మచ్చే సద్ధమ్మే, బ్రహ్మచరియే నివేసయా’’తి ధమ్మదానే నియోజేన్తి. యదా విదూతి యస్మిం కాలే దేవా దేవం చవన్తం విదూ విజానేయ్యుం, తదా ఇమాయ యథావుత్తాయ అనుకమ్పాయ దుక్ఖాపనయనకమ్యతాయ ‘‘దేవ, ఇమే దేవకాయే పునప్పునం ఉప్పజ్జనవసేన ఏహి ఆగచ్ఛాహీ’’తి చ అనుమోదేన్తీతి.

చతుత్థసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.