౩. తతియవగ్గో

౧. మిచ్ఛాదిట్ఠికసుత్తవణ్ణనా

౭౦. తతియవగ్గస్స పఠమే దిట్ఠా మయాతి మయా దిట్ఠా, మమ సమన్తచక్ఖునా దిబ్బచక్ఖునా చాతి ద్వీహిపి చక్ఖూహి దిట్ఠా పచ్చక్ఖతో విదితా. తేన అనుస్సవాదిం పటిక్ఖిపతి, అయఞ్చ అత్థో ఇదానేవ పాళియం ఆగమిస్సతి. కాయదుచ్చరితేన సమన్నాగతాతి కాయదుచ్చరితేన సమఙ్గీభూతా. అరియానం ఉపవాదకాతి బుద్ధాదీనం అరియానం అన్తమసో గిహిసోతాపన్నానమ్పి గుణపరిధంసనేన అభూతబ్భక్ఖానేన ఉపవాదకా అక్కోసకా గరహకా. మిచ్ఛాదిట్ఠికాతి విపరీతదస్సనా. మిచ్ఛాదిట్ఠికమ్మసమాదానాతి మిచ్ఛాదస్సనహేతు సమాదిన్ననానావిధకమ్మా యే చ, మిచ్ఛాదిట్ఠిమూలకేసు కాయకమ్మాదీసు అఞ్ఞేపి సమాదపేన్తి. ఏత్థ చ వచీమనోదుచ్చరితగ్గహణేనేవ అరియూపవాదమిచ్ఛాదిట్ఠీసు గహితాసు పునవచనం మహాసావజ్జభావదస్సనత్థం నేసం. మహాసావజ్జో హి అరియూపవాదో ఆనన్తరియసదిసో. యథాహ –

‘‘సేయ్యథాపి, సారిపుత్త, భిక్ఖు సీలసమ్పన్నో, సమాధిసమ్పన్నో, పఞ్ఞాసమ్పన్నో, దిట్ఠేవ ధమ్మే అఞ్ఞం ఆరాధేయ్య; ఏవంసమ్పదమిదం, సారిపుత్త, వదామి తం వాచం అప్పహాయ, తం చిత్తం అప్పహాయ, తం దిట్ఠిం అప్పటినిస్సజ్జిత్వా యథాభతం నిక్ఖిత్తో ఏవం నిరయే’’తి (మ. ని. ౧.౧౪౯).

మిచ్ఛాదిట్ఠితో చ మహాసావజ్జతరం నామ అఞ్ఞం నత్థి. యథాహ –

‘‘నాహం, భిక్ఖవే, అఞ్ఞం ఏకధమ్మమ్పి సమనుపస్సామి, యం ఏవం మహాసావజ్జతరం యథయిదం, భిక్ఖవే, మిచ్ఛాదిట్ఠి. మిచ్ఛాదిట్ఠిపరమాని, భిక్ఖవే, వజ్జానీ’’తి (అ. ని. ౧.౩౧౦).

తం ఖో పనాతిఆది యథావుత్తస్స అత్థస్స అత్తపచ్చక్ఖభావం దళ్హతరం కత్వా దస్సేతుం ఆరద్ధం. తమ్పి సువిఞ్ఞేయ్యమేవ.

గాథాసు మిచ్ఛా మనం పణిధాయాతి అభిజ్ఝాదీనం వసేన చిత్తం అయోనిసో ఠపేత్వా. మిచ్ఛా వాచఞ్చ భాసియాతి మిచ్ఛా ముసావాదాదివసేన వాచం భాసిత్వా. మిచ్ఛా కమ్మాని కత్వానాతి పాణాతిపాతాదివసేన కాయకమ్మాని కత్వా. అథ వా మిచ్ఛా మనం పణిధాయాతి మిచ్ఛాదిట్ఠివసేన చిత్తం విపరీతం ఠపేత్వా. సేసపదద్వయేపి ఏసేవ నయో. ఇదానిస్స తథా దుచ్చరితచరణే కారణం దస్సేతి అప్పస్సుతోతి, అత్తనో పరేసఞ్చ హితావహేన సుతేన విరహితోతి అత్థో. అపుఞ్ఞకరోతి తతో ఏవ అరియధమ్మస్స అకోవిదతాయ కిబ్బిసకారీ పాపధమ్మో. అప్పస్మిం ఇధ జీవితేతి ఇధ మనుస్సలోకే జీవితే అతిపరిత్తే. తథా చాహ ‘‘యో చిరం జీవతి, సో వస్ససతం అప్పం వా భియ్యో’’తి (దీ. ని. ౨.౯౩; సం. ని. ౧.౧౪౫), ‘‘అప్పమాయు మనుస్సాన’’న్తి (సం. ని. ౧.౧౪౫; మహాని. ౧౦) చ. తస్మా బహుస్సుతో సప్పఞ్ఞో సీఘం పుఞ్ఞాని కత్వా సగ్గూపగో నిబ్బానపతిట్ఠో వా హోతి. యో పన అప్పస్సుతో అపుఞ్ఞకరో, కాయస్స భేదా దుప్పఞ్ఞో నిరయం సో ఉపపజ్జతీతి.

పఠమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. సమ్మాదిట్ఠికసుత్తవణ్ణనా

౭౧. దుతియే పఠమసుత్తే వుత్తవిపరియాయేన అత్థో వేదితబ్బో.

దుతియసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. నిస్సరణియసుత్తవణ్ణనా

౭౨. తతియే నిస్సరణియాతి నిస్సరణపటిసంయుత్తా. ధాతుయోతి సత్తసుఞ్ఞసభావా. కామానన్తి కిలేసకామానఞ్చేవ వత్థుకామానఞ్చ. అథ వా కామానన్తి కిలేసకామానం. కిలేసకామతో హి నిస్సరణా వత్థుకామేహిపి నిస్సరణంయేవ హోతి, న అఞ్ఞథా. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘న తే కామా యాని చిత్రాని లోకే,

సఙ్కప్పరాగో పురిసస్స కామో;

తిట్ఠన్తి చిత్రాని తథేవ లోకే,

అథేత్థ ధీరా వినయన్తి ఛన్ద’’న్తి. (అ. ని. ౬.౬౩);

నిస్సరణన్తి అపగమో. నేక్ఖమ్మన్తి పఠమజ్ఝానం, విసేసతో తం అసుభారమ్మణం దట్ఠబ్బం. యో పన తం ఝానం పాదకం కత్వా సఙ్ఖారే సమ్మసిత్వా తతియమగ్గం పత్వా అనాగామిమగ్గేన నిబ్బానం సచ్ఛికరోతి, తస్స చిత్తం అచ్చన్తమేవ కామేహి నిస్సటన్తి ఇదం ఉక్కట్ఠతో కామానం నిస్సరణం వేదితబ్బం. రూపానన్తి రూపధమ్మానం, విసేసేన సద్ధిం ఆరమ్మణేహి కుసలవిపాకకిరియాభేదతో సబ్బేసం రూపావచరధమ్మానం. ఆరుప్పన్తి అరూపావచరజ్ఝానం. కేచి పన ‘‘కామాన’’న్తి పదస్స ‘‘సబ్బేసం కామావచరధమ్మాన’’న్తి అత్థం వదన్తి. ‘‘నేక్ఖమ్మ’’న్తి చ ‘‘పఞ్చ రూపావచరజ్ఝానానీ’’తి. తం అట్ఠకథాసు నత్థి, న యుజ్జతి చ. భూతన్తి జాతం. సఙ్ఖతన్తి సమేచ్చ సమ్భుయ్య పచ్చయేహి కతం. పటిచ్చసముప్పన్నన్తి కారణతో నిబ్బత్తం. తీహిపి పదేహి తేభూమకే ధమ్మే అనవసేసతో పరియాదియతి. నిరోధోతి నిబ్బానం. ఏత్థ చ పఠమాయ ధాతుయా కామపరిఞ్ఞా వుత్తా, దుతియాయ రూపపరిఞ్ఞా, తతియాయ సబ్బసఙ్ఖతపరిఞ్ఞా సబ్బభవసమతిక్కమో వుత్తో.

గాథాసు కామనిస్సరణం ఞత్వాతి ‘‘ఇదం కామనిస్సరణం – ఏవఞ్చ కామతో నిస్సరణ’’న్తి జానిత్వా. అతిక్కమతి ఏతేనాతి అతిక్కమో, అతిక్కమనూపాయో, తం అతిక్కమం ఆరుప్పం ఞత్వా. సబ్బే సఙ్ఖారా సమన్తి వూపసమన్తి ఏత్థాతి సబ్బసఙ్ఖారసమథో, నిబ్బానం, తం ఫుసం ఫుసన్తో. సేసం హేట్ఠా వుత్తనయమేవ.

తతియసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. సన్తతరసుత్తవణ్ణనా

౭౩. చతుత్థే రూపేహీతి రూపావచరధమ్మేహి. సన్తతరాతి అతిసయేన సన్తా. రూపావచరధమ్మా హి కిలేసవిక్ఖమ్భనతో వితక్కాదిఓళారికఙ్గప్పహానతో సమాధిభూమిభావతో చ సన్తా నామ, ఆరుప్పా పన తేహిపి అఙ్గసన్తతాయ చేవ ఆరమ్మణసన్తతాయ చ అతిసయేన సన్తవుత్తికా, తేన సన్తతరాతి వుత్తా. నిరోధోతి నిబ్బానం. సఙ్ఖారావసేససుఖుమభావప్పత్తితోపి హి చతుత్థారుప్పతో ఫలసమాపత్తియోవ సన్తతరా కిలేసదరథపటిపస్సద్ధితో నిబ్బానారమ్మణతో చ, కిమఙ్గం పన సబ్బసఙ్ఖారసమథో నిబ్బానం. తేన వుత్తం ‘‘ఆరుప్పేహి నిరోధో సన్తతరో’’తి.

గాథాసు రూపూపగాతి రూపభవూపగా. రూపభవో హి ఇధ రూపన్తి వుత్తో, ‘‘రూపూపపత్తియా మగ్గం భావేతీ’’తిఆదీసు వియ. అరూపట్ఠాయినోతి అరూపావచరా. నిరోధం అప్పజానన్తా, ఆగన్తారో పునబ్భవన్తి ఏతేన రూపారూపావచరధమ్మేహి నిరోధస్స సన్తభావమేవ దస్సేతి. అరూపేసు అసణ్ఠితాతి అరూపరాగేన అరూపభవేసు అప్పతిట్ఠహన్తా, తేపి పరిజానన్తాతి అత్థో. నిరోధే యే విముచ్చన్తీతి ఏత్థ యేతి నిపాతమత్తం. సేసం హేట్ఠా వుత్తనయమేవ.

చతుత్థసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. పుత్తసుత్తవణ్ణనా

౭౪. పఞ్చమే పుత్తాతి అత్రజా ఓరసపుత్తా, దిన్నకాదయోపి వా. సన్తోతి భవన్తా సంవిజ్జమానా లోకస్మిన్తి ఇమస్మిం లోకే ఉపలబ్భమానా. అత్థిభావేన సన్తో, పాకటభావేన విజ్జమానా. అతిజాతోతి అత్తనో గుణేహి మాతాపితరో అతిక్కమిత్వా జాతో, తేహి అధికగుణోతి అత్థో. అనుజాతోతి గుణేహి మాతాపితూనం అనురూపో హుత్వా జాతో, తేహి సమానగుణోతి అత్థో. అవజాతోతి గుణేహి మాతాపితూనం అధమో హుత్వా జాతో, తేహి హీనగుణోతి అత్థో. యేహి పన గుణేహి యుత్తో మాతాపితూనం అధికో సమో హీనోతి చ అధిప్పేతో, తే విభజిత్వా దస్సేతుం ‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, పుత్తో అతిజాతో హోతీ’’తి కథేతుకమ్యతాయ పుచ్ఛం కత్వా ‘‘ఇధ, భిక్ఖవే, పుత్తస్సా’’తిఆదినా నిద్దేసో ఆరద్ధో.

తత్థ న బుద్ధం సరణం గతాతిఆదీసు బుద్ధోతి సబ్బధమ్మేసు అప్పటిహతఞాణనిమిత్తానుత్తరవిమోక్ఖాధిగమపరిభావితం ఖన్ధసన్తానం, సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణపదట్ఠానం వా సచ్చాభిసమ్బోధిం ఉపాదాయ పఞ్ఞత్తికో సత్తాతిసయో బుద్ధో. యథాహ –

‘‘బుద్ధోతి యో సో భగవా సయమ్భూ అనాచరియకో పుబ్బే అననుస్సుతేసు ధమ్మేసు సామం సచ్చాని అభిసమ్బుజ్ఝి, తత్థ చ సబ్బఞ్ఞుతం పత్తో, బలేసు చ వసీభావ’’న్తి (చూళని. పారాయనత్థుతిగాథానిద్దేస ౯౭; పటి. మ. ౧.౧౬౧) –

అయం తావ అత్థతో బుద్ధవిభావనా.

బ్యఞ్జనతో పన సవాసనాయ కిలేసనిద్దాయ అచ్చన్తవిగమేన బుద్ధవా పటిబుద్ధవాతి బుద్ధో, బుద్ధియా వా వికసితభావేన బుద్ధవా విబుద్ధవాతి బుద్ధో, బుజ్ఝితాతి బుద్ధో, బోధేతాతి బుద్ధోతి ఏవమాదినా నయేన వేదితబ్బో. యథాహ –

‘‘బుజ్ఝితా సచ్చానీతి బుద్ధో, బోధేతా పజాయాతి బుద్ధో, సబ్బఞ్ఞుతాయ బుద్ధో, సబ్బదస్సావితాయ బుద్ధో, అనఞ్ఞనేయ్యతాయ బుద్ధో, విసవితాయ బుద్ధో, ఖీణాసవసఙ్ఖాతేన బుద్ధో, నిరుపక్కిలేససఙ్ఖాతేన బుద్ధో, ఏకన్తవీతరాగోతి బుద్ధో, ఏకన్తవీతదోసోతి బుద్ధో, ఏకన్తవీతమోహోతి బుద్ధో, ఏకన్తనిక్కిలేసోతి బుద్ధో, ఏకాయనమగ్గం గతోతి బుద్ధో, ఏకో అనుత్తరం సమ్మాసమ్బోధిం అభిసమ్బుద్ధోతి బుద్ధో, అబుద్ధివిహతత్తా బుద్ధిపటిలాభాతి బుద్ధో, బుద్ధోతి చేతం నామం న మాతరా కతం, న పితరా కతం, న భాతరా కతం, న భగినియా కతం, న మిత్తామచ్చేహి కతం, న ఞాతిసాలోహితేహి కతం, న సమణబ్రాహ్మణేహి కతం, న దేవతాహి కతం, అథ ఖో విమోక్ఖన్తికమేతం బుద్ధానం భగవన్తానం బోధియా మూలే సహ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణస్స పటిలాభా సచ్ఛికా పఞ్ఞత్తి, యదిదం బుద్ధో’’తి (చూళని. పారాయనత్థుతిగాథానిద్దేస ౯౭; పటి. మ. ౧.౧౬౨).

హింసతీతి సరణం, సబ్బం అనత్థం అపాయదుక్ఖం సబ్బం సంసారదుక్ఖం హింసతి వినాసేతి విద్ధంసేతీతి అత్థో. సరణం గతాతి ‘‘బుద్ధో భగవా అమ్హాకం సరణం గతి పరాయణం పటిసరణం అఘస్స హన్తా హితస్స విధాతా’’తి ఇమినా అధిప్పాయేన బుద్ధం భగవన్తం గచ్ఛామ భజామ సేవామ పయిరుపాసామ. ఏవం వా జానామ బుజ్ఝామాతి ఏవం గతా ఉపగతా బుద్ధం సరణం గతా. తప్పటిక్ఖేపేన న బుద్ధం సరణం గతా.

ధమ్మం సరణం గతాతి అధిగతమగ్గే సచ్ఛికతనిరోధే యథానుసిట్ఠం పటిపజ్జమానే చతూసు అపాయేసు అపతమానే కత్వా ధారేతీతి ధమ్మో. సో అత్థతో అరియమగ్గో చేవ నిబ్బానఞ్చ. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘యావతా, భిక్ఖవే, ధమ్మా సఙ్ఖతా, అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో తేసం అగ్గమక్ఖాయతీ’’తి విత్థారో (అ. ని. ౪.౩౪).

న కేవలఞ్చ అరియమగ్గనిబ్బానాని ఏవ, అపిచ ఖో అరియఫలేహి సద్ధిం పరియత్తిధమ్మో చ. వుత్తఞ్హేతం ఛత్తమాణవకవిమానే –

‘‘రాగవిరాగమనేజమసోకం,

ధమ్మమసఙ్ఖతమప్పటికూలం;

మధురమిమం పగుణం సువిభత్తం,

ధమ్మమిమం సరణత్థముపేహీ’’తి. (వి. వ. ౮౮౭);

తత్థ హి రాగవిరాగోతి మగ్గో కథితో, అనేజమసోకన్తి ఫలం, ధమ్మసఙ్ఖతన్తి నిబ్బానం, అప్పటికూలం మధురమిమం పగుణం సువిభత్తన్తి పిటకత్తయేన విభత్తా సబ్బధమ్మక్ఖన్ధా కథితా. తం ధమ్మం వుత్తనయేన సరణన్తి గతా ధమ్మం సరణం గతా. తప్పటిక్ఖేపేన న ధమ్మం సరణం గతా.

దిట్ఠిసీలసఙ్ఘాతేన సంహతోతి సఙ్ఘో. సో అత్థతో అట్ఠఅరియపుగ్గలసమూహో. వుత్తఞ్హేతం తస్మిం ఏవ విమానే –

‘‘యత్థ చ దిన్న మహప్ఫలమాహు,

చతూసు సుచీసు పురిసయుగేసు;

అట్ఠ చ పుగ్గల ధమ్మదసా తే,

సఙ్ఘమిమం సరణత్థముపేహీ’’తి. (వి. వ. ౮౮౮);

తం సఙ్ఘం వుత్తనయేన సరణన్తి గతా సఙ్ఘం సరణం గతా. తప్పటిక్ఖేపేన న సఙ్ఘం సరణం గతాతి.

ఏత్థ చ సరణగమనకోసల్లత్థం సరణం సరణగమనం, యో చ సరణం గచ్ఛతి సరణగమనప్పభేదో, ఫలం, సంకిలేసో, భేదో, వోదానన్తి అయం విధి వేదితబ్బో.

తత్థ పదత్థతో తావ హింసతీతి సరణం, సరణగతానం తేనేవ సరణగమనేన భయం సన్తాసం దుక్ఖం దుగ్గతిం పరికిలేసం హనతి వినాసేతీతి అత్థో, రతనత్తయస్సేతం అధివచనం. అథ వా హితే పవత్తనేన అహితా నివత్తనేన చ సత్తానం భయం హింసతీతి బుద్ధో సరణం, భవకన్తారతో ఉత్తారణేన అస్సాసదానేన చ ధమ్మో, అప్పకానమ్పి కారానం విపులఫలపటిలాభకరణేన సఙ్ఘో. తస్మా ఇమినాపి పరియాయేన రతనత్తయం సరణం. తప్పసాదతగ్గరుతాహి విహతకిలేసో తప్పరాయణతాకారప్పవత్తో చిత్తుప్పాదో సరణగమనం. తంసమఙ్గిసత్తో సరణం గచ్ఛతి, వుత్తప్పకారేన చిత్తుప్పాదేన ‘‘ఏతాని మే తీణి రతనాని సరణం, ఏతాని పరాయణ’’న్తి ఏవం ఉపేతీతి అత్థో. ఏవం తావ సరణం సరణగమనం, యో చ సరణం గచ్ఛతీతి ఇదం తయం వేదితబ్బం.

పభేదతో పన దువిధం సరణగమనం – లోకియం, లోకుత్తరఞ్చ. తత్థ లోకుత్తరం దిట్ఠసచ్చానం మగ్గక్ఖణే సరణగమనుపక్కిలేససముచ్ఛేదేన ఆరమ్మణతో నిబ్బానారమ్మణం హుత్వా కిచ్చతో సకలేపి రతనత్తయే ఇజ్ఝతి, లోకియం పుథుజ్జనానం సరణగమనుపక్కిలేసవిక్ఖమ్భనేన ఆరమ్మణతో బుద్ధాదిగుణారమ్మణం హుత్వా ఇజ్ఝతి. తం అత్థతో బుద్ధాదీసు వత్థూసు సద్ధాపటిలాభో, సద్ధామూలికా చ సమ్మాదిట్ఠి దససు పుఞ్ఞకిరియవత్థూసు దిట్ఠిజుకమ్మన్తి వుచ్చతి.

తయిదం చతుధా పవత్తతి – అత్తసన్నియ్యాతనేన, తప్పరాయణతాయ, సిస్సభావూపగమనేన, పణిపాతేనాతి. తత్థ అత్తసన్నియ్యాతనం నామ ‘‘అజ్జ ఆదిం కత్వా అహం అత్తానం బుద్ధస్స నియ్యాతేమి, ధమ్మస్స, సఙ్ఘస్సా’’తి ఏవం బుద్ధాదీనం అత్తపరిచ్చజనం. తప్పరాయణం నామ ‘‘అజ్జ ఆదిం కత్వా అహం బుద్ధపరాయణో, ధమ్మపరాయణో, సఙ్ఘపరాయణో ఇతి మం ధారేహీ’’తి ఏవం తప్పటిసరణభావో తప్పరాయణతా. సిస్సభావూపగమనం నామ ‘‘అజ్జ ఆదిం కత్వా అహం బుద్ధస్స అన్తేవాసికో, ధమ్మస్స, సఙ్ఘస్స ఇతి మం ధారేతూ’’తి ఏవం సిస్సభావస్స ఉపగమనం. పణిపాతో నామ ‘‘అజ్జ ఆదిం కత్వా అహం అభివాదనపచ్చుట్ఠానఅఞ్జలికమ్మసామీచికమ్మం బుద్ధాదీనం ఏవ తిణ్ణం వత్థూనం కరోమి ఇతి మం ధారేతూ’’తి ఏవం బుద్ధాదీసు పరమనిపచ్చకారో. ఇమేసఞ్హి చతున్నం ఆకారానం అఞ్ఞతరం కరోన్తేన గహితం ఏవ హోతి సరణగమనం.

అపిచ ‘‘భగవతో అత్తానం పరిచ్చజామి, ధమ్మస్స, సఙ్ఘస్స అత్తానం పరిచ్చజామి, జీవితం పరిచ్చజామి, పరిచ్చత్తో ఏవ మే అత్తా జీవితఞ్చ, జీవితపరియన్తికం బుద్ధం సరణం గచ్ఛామి, బుద్ధో మే సరణం తాణం లేణ’’న్తి ఏవమ్పి అత్తసన్నియ్యాతనం వేదితబ్బం. ‘‘సత్థారఞ్చ వతాహం పస్సేయ్యం, భగవన్తమేవ పస్సేయ్యం; సుగతఞ్చ వతాహం పస్సేయ్యం, భగవన్తమేవ పస్సేయ్యం; సమ్మాసమ్బుద్ధఞ్చ వతాహం పస్సేయ్యం; భగవన్తమేవ పస్సేయ్య’’న్తి (సం. ని. ౨.౧౫౪) ఏవం మహాకస్సపత్థేరస్స సరణగమనం వియ సిస్సభావూపగమనం దట్ఠబ్బం.

‘‘సో అహం విచరిస్సామి, గామా గామం పురా పురం;

నమస్సమానో సమ్బుద్ధం, ధమ్మస్స చ సుధమ్మత’’న్తి. (సం. ని. ౧.౨౪౬; సు. ని. ౧౯౪) –

ఏవం ఆళవకాదీనం సరణగమనం వియ తప్పరాయణతా వేదితబ్బా. ‘‘అథ ఖో, బ్రహ్మాయు, బ్రాహ్మణో ఉట్ఠాయాసనా ఏకంసం ఉత్తరాసఙ్గం కరిత్వా భగవతో పాదేసు సిరసా నిపతిత్వా భగవతో పాదాని ముఖేన చ పరిచుమ్బతి, పాణీహి చ పరిసమ్బాహతి, నామఞ్చ సావేతి ‘బ్రహ్మాయు అహం, భో గోతమ, బ్రాహ్మణో, బ్రహ్మాయు అహం, భో గోతమ, బ్రాహ్మణో’’’తి (మ. ని. ౨.౩౯౪) ఏవం పణిపాతో దట్ఠబ్బో.

సో పనేస ఞాతిభయాచరియదక్ఖిణేయ్యవసేన చతుబ్బిధో హోతి. తత్థ దక్ఖిణేయ్యపణిపాతేన సరణగమనం హోతి, న ఇతరేహి. సేట్ఠవసేనేవ హి సరణం గయ్హతి, సేట్ఠవసేన భిజ్జతి. తస్మా యో ‘‘అయమేవ లోకే సబ్బసత్తుత్తమో అగ్గదక్ఖిణేయ్యో’’తి వన్దతి, తేనేవ సరణం గహితం హోతి, న ఞాతిభయాచరియసఞ్ఞాయ వన్దన్తేన. ఏవం గహితసరణస్స ఉపాసకస్స వా ఉపాసికాయ వా అఞ్ఞతిత్థియేసు పబ్బజితమ్పి ‘‘ఞాతకో మే అయ’’న్తి వన్దతో సరణం న భిజ్జతి, పగేవ అపబ్బజితం. తథా రాజానం భయేన వన్దతో. సో హి రట్ఠపూజితత్తా అవన్దియమానో అనత్థమ్పి కరేయ్యాతి. తథా యంకిఞ్చి సిప్పం సిక్ఖాపకం తిత్థియమ్పి ‘‘ఆచరియో మే అయ’’న్తి వన్దతోపి న భిజ్జతి. ఏవం సరణగమనస్స పభేదో వేదితబ్బో.

ఏత్థ చ లోకుత్తరస్స సరణగమనస్స చత్తారి సామఞ్ఞఫలాని విపాకఫలం, సబ్బదుక్ఖక్ఖయో ఆనిసంసఫలం. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘యో చ బుద్ధఞ్చ ధమ్మఞ్చ, సఙ్ఘఞ్చ సరణం గతో;

చత్తారి అరియసచ్చాని, సమ్మప్పఞ్ఞాయ పస్సతి.

‘‘దుక్ఖం దుక్ఖసముప్పాదం, దుక్ఖస్స చ అతిక్కమం;

అరియం చట్ఠఙ్గికం మగ్గం, దుక్ఖూపసమగామినం.

‘‘ఏతం ఖో సరణం ఖేమం, ఏతం సరణముత్తమం;

ఏతం సరణమాగమ్మ, సబ్బదుక్ఖా పముచ్చతీ’’తి. (ధ. ప. ౧౯౦-౧౯౨);

అపిచ నిచ్చతో అనుపగమనాదీనిపి ఏతస్స ఆనిసంసఫలం వేదితబ్బం. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘అట్ఠానమేతం, భిక్ఖవే, అనవకాసో, యం దిట్ఠిసమ్పన్నో పుగ్గలో కఞ్చి సఙ్ఖారం నిచ్చతో ఉపగచ్ఛేయ్య, సుఖతో ఉపగచ్ఛేయ్య, కఞ్చి ధమ్మం అత్తతో ఉపగచ్ఛేయ్య, మాతరం జీవితా వోరోపేయ్య, పితరం జీవితా వోరోపేయ్య, అరహన్తం జీవితా వోరోపేయ్య, దుట్ఠచిత్తో తథాగతస్స లోహితం ఉప్పాదేయ్య, సఙ్ఘం భిన్దేయ్య, అఞ్ఞం సత్థారం ఉద్దిసేయ్య నేతం ఠానం విజ్జతీ’’తి (మ. ని. ౩.౧౨౭-౧౨౮; అ. ని. ౧.౨౬౮-౨౭౬; విభ. ౮౦౯).

లోకియస్స పన సరణగమనస్స భవసమ్పదాపి భోగసమ్పదాపి ఫలమేవ. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘యే కేచి బుద్ధం సరణం గతాసే,

న తే గమిస్సన్తి అపాయభూమిం;

పహాయ మానుసం దేహం,

దేవకాయం పరిపూరేస్సన్తీ’’తి. (సం. ని. ౧.౩౭);

అపరమ్పి వుత్తం –

‘‘అథ ఖో సక్కో దేవానమిన్దో అసీతియా దేవతాసహస్సేహి సద్ధిం యేనాయస్మా మహామోగ్గల్లానో తేనుపసఙ్కమి…పే… ఏకమన్తం ఠితం ఖో సక్కం దేవానమిన్దం ఆయస్మా మహామోగ్గల్లానో ఏతదవోచ – ‘సాధు ఖో, దేవానమిన్ద, బుద్ధం సరణగమనం హోతి. బుద్ధం సరణగమనహేతు ఖో, దేవానమిన్ద, ఏవమిధేకచ్చే సత్తా కాయస్స భేదా పరం మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపజ్జన్తి. తే అఞ్ఞే దేవే దసహి ఠానేహి అధిగణ్హన్తి – దిబ్బేన ఆయునా, దిబ్బేన వణ్ణేన, దిబ్బేన సుఖేన, దిబ్బేన యసేన, దిబ్బేన ఆధిపతేయ్యేన, దిబ్బేహి రూపేహి, దిబ్బేహి సద్దేహి, దిబ్బేహి గన్ధేహి, దిబ్బేహి రసేహి, దిబ్బేహి ఫోట్ఠబ్బేహి…పే… ధమ్మం, సఙ్ఘం…పే… ఫోట్ఠబ్బేహీ’’’తి (సం. ని. ౪.౩౪౧).

వేలామసుత్తాదివసేనపి (అ. ని. ౯.౨౦) సరణగమనస్స ఫలవిసేసో వేదితబ్బో. ఏవం సరణగమనస్స ఫలం వేదితబ్బం.

లోకియసరణగమనఞ్చేత్థ తీసు వత్థూసు అఞ్ఞాణసంసయమిచ్ఛాఞాణాదీహి సంకిలిస్సతి, న మహాజుతికం హోతి న మహావిప్ఫారం. లోకుత్తరస్స పన సంకిలేసో నత్థి. లోకియస్స చ సరణగమనస్స దువిధో భేదో – సావజ్జో, అనవజ్జో చ. తత్థ సావజ్జో అఞ్ఞసత్థారాదీసు అత్తసన్నియ్యాతనాదీహి హోతి, సో అనిట్ఠఫలో. అనవజ్జో కాలకిరియాయ, సో అవిపాకత్తా అఫలో. లోకుత్తరస్స పన నేవత్థి భేదో. భవన్తరేపి హి అరియసావకో అఞ్ఞం సత్థారం న ఉద్దిసతీతి ఏవం సరణగమనస్స సంకిలేసో చ భేదో చ వేదితబ్బో.

వోదానమ్పి చ లోకియస్సేవ యస్స హి సంకిలేసో, తస్సేవ తతో వోదానేన భవితబ్బం. లోకుత్తరం పన నిచ్చవోదానమేవాతి.

పాణాతిపాతాతి ఏత్థ పాణస్స సరసేనేవ పతనసభావస్స అన్తరా ఏవ అతిపాతనం అతిపాతో, సణికం పతితుం అదత్వా సీఘం పాతనన్తి అత్థో. అతిక్కమ్మ వా సత్థాదీహి అభిభవిత్వా పాతనం అతిపాతో, పాణఘాతోతి వుత్తం హోతి. పాణోతి చేత్థ ఖన్ధసన్తానో, యో సత్తోతి వోహరీయతి, పరమత్థతో రూపారూపజీవితిన్ద్రియం. రూపజీవితిన్ద్రియే హి వికోపితే ఇతరమ్పి తంసమ్బన్ధతాయ వినస్సతీతి. తస్మిం పన పాణే పాణసఞ్ఞినో జీవితిన్ద్రియుపచ్ఛేదకఉపక్కమసముట్ఠాపికా కాయవచీద్వారానం అఞ్ఞతరద్వారప్పవత్తా వధకచేతనా పాణాతిపాతో. యాయ హి చేతనాయ పవత్తమానస్స జీవితిన్ద్రియస్స నిస్సయభూతేసు ఉపక్కమకరణహేతుకమహాభూతపచ్చయా ఉప్పజ్జనకమహాభూతా పురిమసదిసా న ఉప్పజ్జన్తి, విసదిసా ఏవ ఉప్పజ్జన్తి, సా తాదిసప్పయోగసముట్ఠాపికా చేతనా పాణాతిపాతో. లద్ధూపక్కమాని హి భూతాని పురిమభూతాని వియ న విసదానీతి సమానజాతియానం కారణాని న హోన్తీతి. ‘‘కాయవచీద్వారానం అఞ్ఞతరద్వారప్పవత్తా’’తి ఇదం మనోద్వారే పవత్తాయ వధకచేతనాయ పాణాతిపాతతాసమ్భవదస్సనం. కులుమ్బసుత్తేపి హి ‘‘ఇధేకచ్చో సమణో వా బ్రాహ్మణో వా ఇద్ధిమా చేతో వసిప్పత్తో అఞ్ఞిస్సా కుచ్ఛిగతం గబ్భం పాపకేన మనసా అనుపేక్ఖితా హోతీ’’తి విజ్జామయిద్ధి అధిప్పేతా. సా చ వచీద్వారం ముఞ్చిత్వా న సక్కా నిబ్బత్తేతున్తి వచీద్వారవసేనేవ నిప్పజ్జతి. యే పన ‘‘భావనామయిద్ధి తత్థ అధిప్పేతా’’తి వదన్తి, తేసం వాదో కుసలత్తికవేదనత్తికవితక్కత్తికభూమన్తరేహి విరుజ్ఝతి.

స్వాయం పాణాతిపాతో గుణరహితేసు తిరచ్ఛానగతాదీసు ఖుద్దకే పాణే అప్పసావజ్జో, మహాసరీరే మహాసావజ్జో. కస్మా? పయోగమహన్తతాయ. పయోగసమత్తేపి వత్థుమహన్తతాదీహి మహాసావజ్జో, గుణవన్తేసు మనుస్సాదీసు అప్పగుణే పాణే అప్పసావజ్జో, మహాగుణే మహాసావజ్జో. సరీరగుణానం పన సమభావే సతి కిలేసానం ఉపక్కమానఞ్చ ముదుతాయ అప్పసావజ్జో, తిబ్బతాయ మహాసావజ్జో.

ఏత్థ చ పయోగవత్థుమహన్తతాదీహి మహాసావజ్జతా తేహి పచ్చయేహి ఉప్పజ్జమానాయ చేతనాయ బలవభావతో వేదితబ్బా. యథాధిప్పేతస్స పయోగస్స సహసా నిప్ఫాదనవసేన సకిచ్చసాధికాయ బహుక్ఖత్తుం పవత్తజవనేహి లద్ధాసేవనాయ చ సన్నిట్ఠాపకచేతనాయ పయోగస్స మహన్తభావో. సతిపి కదాచి ఖుద్దకే చేవ మహన్తే చ పాణే పయోగస్స సమభావే మహన్తం హనన్తస్స చేతనా తిబ్బతరా ఉప్పజ్జతీతి వత్థుమహన్తతాపి చేతనాయ బలవభావస్స కారణం. ఇతి ఉభయమ్పేతం చేతనాబలవభావేనేవ మహాసావజ్జతాయ హేతు హోతి. తథా హన్తబ్బస్స మహాగుణభావే తత్థ పవత్తఉపకారచేతనా వియ ఖేత్తవిసేసనిప్ఫత్తియా అపకారచేతనాపి బలవతీ తిబ్బతరా ఉప్పజ్జతీతి తస్స మహాసావజ్జతా దట్ఠబ్బా. తస్మా పయోగవత్థుఆదిపచ్చయానం అమహత్తేపి గుణమహన్తతాదిపచ్చయేహి చేతనాయ బలవభావవసేనేవ మహాసావజ్జతా వేదితబ్బా.

తస్స పాణో, పాణసఞ్ఞితా, వధకచిత్తం, ఉపక్కమో, తేన మరణన్తి పఞ్చ సమ్భారా. పఞ్చసమ్భారయుత్తో పాణాతిపాతోతి పఞ్చసమ్భారావినిముత్తో దట్ఠబ్బో. తేసు పాణసఞ్ఞితావధకచిత్తాని పుబ్బభాగియానిపి హోన్తి, ఉపక్కమో వధకచేతనాసముట్ఠాపితో. తస్స ఛ పయోగా – సాహత్థికో, ఆణత్తికో, నిస్సగ్గియో, థావరో, విజ్జామయో, ఇద్ధిమయోతి. తేసు సహత్థేన నిబ్బత్తో సాహత్థికో. పరేసం ఆణాపనవసేన పవత్తో ఆణత్తికో. ఉసుసత్తిఆదీనం నిస్సజ్జనవసేన పవత్తో నిస్సగ్గియో. ఓపాతఖణనాదివసేన పవత్తో థావరో. ఆథబ్బణికాదీనం వియ మన్తపరిజప్పనపయోగో విజ్జామయో. దాఠాకోట్టనాదీనం వియ కమ్మవిపాకజిద్ధిమయో.

ఏత్థాహ – ఖణే ఖణే నిరుజ్ఝనసభావేసు సఙ్ఖారేసు, కో హన్తా, కో వా హఞ్ఞతి? యది చిత్తచేతసికసన్తానో, సో అరూపితాయ న ఛేదనభేదనాదివసేన వికోపనసమత్థో, నాపి వికోపనీయో, అథ రూపసన్తానో, సో అచేతనతాయ కట్ఠకలిఙ్గరూపమోతి న తత్థ ఛేదనాదినా పాణాతిపాతో లబ్భతి, యథా మతసరీరే. పయోగోపి పాణాతిపాతస్స యథావుత్తో పహరణప్పహారాదికో అతీతేసు సఙ్ఖారేసు భవేయ్య అనాగతేసు పచ్చుప్పన్నేసు వా. తత్థ న తావ అతీతేసు అనాగతేసు చ సమ్భవతి తేసం అవిజ్జమానసభావత్తా, పచ్చుప్పన్నేసు చ సఙ్ఖారానం ఖణికత్తా సరసేనేవ నిరుజ్ఝనసభావతాయ వినాసాభిముఖేసు నిప్పయోజనో పయోగో సియా, వినాసస్స చ కారణరహితత్తా న పహరణప్పహారాదిప్పయోగహేతుకం మరణం, నిరీహత్తా చ సఙ్ఖారానం కస్స సో పయోగో, ఖణికభావేన వధాధిప్పాయసమకాలమేవ భిజ్జనకస్స యావ కిరియాపరియోసానకాలమనవట్ఠానతో కస్స వా పాణాతిపాతో కమ్మబన్ధోతి?

వుచ్చతే – యథావుత్తవధకచేతనాసమఙ్గీ సఙ్ఖారానం పుఞ్జో సత్తసఙ్ఖాతో హన్తా. తేన పవత్తితవధప్పయోగనిమిత్తం అపగతుస్మావిఞ్ఞాణజీవితిన్ద్రియో మతోతి వోహారస్స వత్థుభూతో యథావుత్తవధప్పయోగాకరణే పుబ్బే వియ ఉద్ధం పవత్తనారహో రూపారూపధమ్మపుఞ్జో హఞ్ఞతి, చిత్తచేతసికసన్తానో ఏవ వా. వధప్పయోగావిసయభావేపి తస్స పఞ్చవోకారభవే రూపసన్తానాధీనవుత్తితాయ భూతరూపేసు కతప్పయోగవసేన జీవితిన్ద్రియవిచ్ఛేదేన సోపి విచ్ఛిజ్జతీతి న పాణాతిపాతస్స అసమ్భవో, నాపి అహేతుకో, న చ పయోగో నిప్పయోజనో. పచ్చుప్పన్నేసు సఙ్ఖారేసు కతప్పయోగవసేన తదనన్తరం ఉప్పజ్జనారహస్స సఙ్ఖారకలాపస్స తథా అనుప్పత్తితో ఖణికానఞ్చ సఙ్ఖారానం ఖణికమరణస్స ఇధ మరణభావేన అనధిప్పేతత్తా సన్తతిమరణస్స చ యథావుత్తనయేన సహేతుకభావతో న అహేతుకం మరణం, నిరీహకేసుపి సఙ్ఖారేసు యథాపచ్చయం ఉప్పజ్జిత్వా అత్థిభావమత్తేనేవ అత్తనో అత్తనో అనురూపఫలుప్పాదననియతాని కారణానియేవ కరోన్తీతి వుచ్చతి, యథా పదీపో పకాసేతీతి, తథేవ ఘాతకవోహారో. న చ కేవలస్స వధాధిప్పాయసహభునో చిత్తచేతసికకలాపస్స పాణాతిపాతో ఇచ్ఛితో, సన్తానవసేన వత్తమానస్సేవ పన ఇచ్ఛితోతి అత్థేవ పాణాతిపాతేన కమ్మబన్ధో. సన్తానవసేన వత్తమానానఞ్చ పదీపాదీనం అత్థకిరియాసిద్ధి దిస్సతీతి. అయఞ్చ విచారణా అదిన్నాదానాదీసుపి యథాసమ్భవం విభావేతబ్బా. తస్మా పాణాతిపాతా. న పటివిరతాతి అప్పటివిరతా.

అదిన్నస్స ఆదానం అదిన్నాదానం, పరస్స హరణం థేయ్యం చోరికాతి వుత్తం హోతి. తత్థ అదిన్నన్తి పరపరిగ్గహితం, యత్థ పరో యథాకామకారితం ఆపజ్జన్తో అదణ్డారహో అనుపవజ్జో చ హోతి. తస్మిం పరపరిగ్గహితే పరపరిగ్గహితసఞ్ఞినో తదాదాయకఉపక్కమసముట్ఠాపికా థేయ్యచేతనా అదిన్నాదానం. తం హీనే పరసన్తకే అప్పసావజ్జం, పణీతే మహాసావజ్జం. కస్మా? వత్థుపణీతతాయ. తథా ఖుద్దకే పరసన్తకే అప్పసావజ్జం, మహన్తే మహాసావజ్జం. కస్మా? వత్థుమహన్తతాయ పయోగమహన్తతాయ చ. వత్థుసమత్తే పన సతి గుణాధికానం సన్తకే వత్థుస్మిం మహాసావజ్జం, తంతంగుణాధికం ఉపాదాయ తతో తతో హీనగుణస్స సన్తకే వత్థుస్మిం అప్పసావజ్జం. వత్థుగుణానం పన సమభావే సతి కిలేసానం పయోగస్స చ ముదుభావే అప్పసావజ్జం, తిబ్బభావే మహాసావజ్జం.

తస్స పఞ్చ సమ్భారా – పరపరిగ్గహితం, పరపరిగ్గహితసఞ్ఞితా, థేయ్యచిత్తం, ఉపక్కమో, తేన హరణన్తి. ఛ పయోగా సాహత్థికాదయోవ. తే చ ఖో యథానురూపం థేయ్యావహారో, పసయ్హావహారో, పరికప్పావహారో, పటిచ్ఛన్నావహారో, కుసావహారోతి ఇమేసం అవహారానం వసేన పవత్తా. ఏత్థ చ మన్తపరిజప్పనేన పరసన్తకహరణం విజ్జామయో పయోగో. వినా మన్తేన తాదిసేన ఇద్ధానుభావసిద్ధేన కాయవచీపయోగేన పరసన్తకస్స ఆకడ్ఢనం ఇద్ధిమయో పయోగోతి వేదితబ్బో.

కామేసూతి మేథునసమాచారేసు. మిచ్ఛాచారోతి ఏకన్తనిన్దితో లామకాచారో. లక్ఖణతో పన అసద్ధమ్మాధిప్పాయేన కాయద్వారప్పవత్తా అగమనీయట్ఠానవీతిక్కమచేతనా కామేసు మిచ్ఛాచారో. తత్థ అగమనీయట్ఠానం నామ పురిసానం తావ మాతురక్ఖితాదయో దస, ధనక్కీతాదయో దసాతి వీసతి ఇత్థియో, ఇత్థీసు పన ద్విన్నం సారక్ఖసపరిదణ్డానం, దసన్నఞ్చ ధనక్కీతాదీనన్తి ద్వాదసన్నం ఇత్థీనం అఞ్ఞపురిసా. స్వాయం మిచ్ఛాచారో సీలాదిగుణరహితే అగమనీయట్ఠానే అప్పసావజ్జో, సీలాదిగుణసమ్పన్నే మహాసావజ్జో. గుణరహితేపి చ అభిభవిత్వా మిచ్ఛా చరన్తస్స మహాసావజ్జో, ఉభిన్నం సమానచ్ఛన్దతాయ అప్పసావజ్జో. సమానచ్ఛన్దభావేపి కిలేసానం ఉపక్కమానఞ్చ ముదుతాయ అప్పసావజ్జో, తిబ్బతాయ మహాసావజ్జో. తస్స చత్తారో సమ్భారా – అగమనీయవత్థు, తస్మిం సేవనచిత్తం, సేవనపయోగో, మగ్గేనమగ్గప్పటిపత్తిఅధివాసనన్తి. తత్థ అత్తనో రుచియా పవత్తితస్స తయో, బలక్కారేన పవత్తితస్స తయోతి అనవసేసగ్గహణేన చత్తారో దట్ఠబ్బా, అత్థసిద్ధి పన తీహేవ. ఏకో పయోగో సాహత్థికోవ.

ముసాతి విసంవాదనపురేక్ఖారస్స అత్థభఞ్జకో కాయవచీపయోగో, విసంవాదనాధిప్పాయేన పనస్స పరవిసంవాదకకాయవచీపయోగసముట్ఠాపికా చేతనా ముసావాదో. అపరో నయో ముసాతి అభూతం వత్థు, వాదోతి తస్స భూతతో తచ్ఛతో విఞ్ఞాపనం. తస్మా అతథం వత్థుం తథతో పరం విఞ్ఞాపేతుకామస్స తథావిఞ్ఞాపనపయోగసముట్ఠాపికా చేతనా ముసావాదో.

సో యమత్థం భఞ్జతి, తస్స అప్పతాయ అప్పసావజ్జో, మహన్తతాయ మహాసావజ్జో. అపిచ గహట్ఠానం అత్తనో సన్తకం అదాతుకామతాయ నత్థీతి ఆదినయప్పవత్తో అప్పసావజ్జో, సక్ఖినా హుత్వా అత్థభఞ్జనవసేన వుత్తో మహాసావజ్జో. పబ్బజితానం అప్పకమ్పి తేలం వా సప్పిం వా లభిత్వా హసాధిప్పాయేన ‘‘అజ్జ గామే తేలం నదీ మఞ్ఞే సన్దతీ’’తి పూరణకథానయేన పవత్తో అప్పసావజ్జో, అదిట్ఠంయేవ పన ‘‘దిట్ఠ’’న్తిఆదినా నయేన వదన్తానం మహాసావజ్జో. తథా యస్స అత్థం భఞ్జతి, తస్స అప్పగుణతాయ అప్పసావజ్జో, మహాగుణతాయ మహాసావజ్జో. కిలేసానం ముదుతిబ్బతావసేన చ అప్పసావజ్జమహాసావజ్జతా లబ్భతేవ.

తస్స చత్తారో సమ్భారా – అతథం వత్థు, విసంవాదనచిత్తం, తజ్జో వాయామో, పరస్స తదత్థవిజాననన్తి. విసంవాదనాధిప్పాయేన హి పయోగే కతేపి పరేన తస్మిం అత్థే అవిఞ్ఞాతే విసంవాదనస్స అసిజ్ఝనతో పరస్స తదత్థవిజాననమ్పి ఏకో సమ్భారో వేదితబ్బో. కేచి పన ‘‘అభూతవచనం, విసంవాదనచిత్తం, పరస్స తదత్థవిజాననన్తి తయో సమ్భారా’’తి వదన్తి. సచే పన పరో దన్ధతాయ విచారేత్వా తమత్థం జానాతి, సన్నిట్ఠాపకచేతనాయ పవత్తత్తా కిరియాసముట్ఠాపకచేతనాక్ఖణేయేవ ముసావాదకమ్మునా బజ్ఝతి.

సురాతి పిట్ఠసురా, పూవసురా, ఓదనసురా, కిణ్ణపక్ఖిత్తా, సమ్భారసంయుత్తాతి పఞ్చ సురా. మేరయన్తి పుప్ఫాసవో, ఫలాసవో, మధ్వాసవో, గుళాసవో సమ్భారసంయుత్తోతి పఞ్చ ఆసవా. తదుభయమ్పి మదనీయట్ఠేన మజ్జం. యాయ చేతనాయ తం పివతి, సా పమాదకారణత్తా పమాదట్ఠానం. లక్ఖణతో పన యథావుత్తస్స సురామేరయసఙ్ఖాతస్స మజ్జస్స బీజతో పట్ఠాయ మదవసేన కాయద్వారప్పవత్తా పమాదచేతనా సురామేరయమజ్జపమాదట్ఠానం. తస్స మజ్జభావో, పాతుకమ్యతాచిత్తం, తజ్జో వాయామో, అజ్ఝోహరణన్తి చత్తారో సమ్భారా. అకుసలచిత్తేనేవ చస్స పాతబ్బతో ఏకన్తేన సావజ్జభావో. అరియసావకానం పన వత్థుం అజానన్తానమ్పి ముఖం న పవిసతి, పగేవ జానన్తానం. అడ్ఢపసతమత్తస్స పానం అప్పసావజ్జం, అద్ధాళ్హకమత్తస్స పానం తతో మహన్తం మహాసావజ్జం, కాయసఞ్చాలనసమత్థం బహుం పివిత్వా గామఘాతకాదికమ్మం కరోన్తస్స మహాసావజ్జమేవ. పాపకమ్మఞ్హి పాణాతిపాతం పత్వా ఖీణాసవే మహాసావజ్జం, అదిన్నాదానం పత్వా ఖీణాసవస్స సన్తకే మహాసావజ్జం, మిచ్ఛాచారం పత్వా ఖీణాసవాయ భిక్ఖునియా వీతిక్కమే, ముసావాదం పత్వా ముసావాదేన సఙ్ఘభేదే, సురాపానం పత్వా కాయసఞ్చాలనసమత్థం బహుం పివిత్వా గామఘాతకాదికమ్మం మహాసావజ్జం. సబ్బేహిపి చేతేహి ముసావాదేన సఙ్ఘభేదోవ మహాసావజ్జో. తఞ్హి కత్వా కప్పం నిరయే పచ్చతి.

ఇదాని ఏతేసు సభావతో, ఆరమ్మణతో, వేదనతో, మూలతో, కమ్మతో, ఫలతోతి ఛహి ఆకారేహి వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో. తత్థ సభావతో పాణాతిపాతాదయో సబ్బేపి చేతనాసభావావ. ఆరమ్మణతో పాణాతిపాతో జీవితిన్ద్రియారమ్మణతో సఙ్ఖారారమ్మణో, అదిన్నాదానం సత్తారమ్మణం వా సఙ్ఖారారమ్మణం వా, మిచ్ఛాచారో ఫోట్ఠబ్బవసేన సఙ్ఖారారమ్మణో, సత్తారమ్మణోతి ఏకే. ముసావాదో సత్తారమ్మణో వా సఙ్ఖారారమ్మణో వా, సురాపానం సఙ్ఖారారమ్మణం. వేదనతో పాణాతిపాతో దుక్ఖవేదనో, అదిన్నాదానం తివేదనం, మిచ్ఛాచారో సుఖమజ్ఝత్తవసేన ద్వివేదనో, తథా సురాపానం. సన్నిట్ఠాపకచిత్తేన పన ఉభయమ్పి మజ్ఝత్తవేదనం న హోతి. ముసావాదో తివేదనో. మూలతో పాణాతిపాతో దోసమోహవసేన ద్విమూలకో, అదిన్నాదానం ముసావాదో చ దోసమోహవసేన వా లోభమోహవసేన వా, మిచ్ఛాచారో సురాపానఞ్చ లోభమోహవసేన ద్విమూలం. కమ్మతో ముసావాదోయేవేత్థ వచీకమ్మం, సేసం చతుబ్బిధమ్పి కాయకమ్మమేవ. ఫలతో సబ్బేపి అపాయూపపత్తిఫలా చేవ సుగతియమ్పి అప్పాయుకతాదినానావిధఅనిట్ఠఫలా చాతి ఏవమేత్థ సభావాదితో వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో.

అప్పటివిరతాతి సమాదానవిరతియా సమ్పత్తవిరతియా చ అభావేన న పటివిరతా. దుస్సీలాతి తతో ఏవ పఞ్చసీలమత్తస్సాపి అభావేన నిస్సీలా. పాపధమ్మాతి లామకధమ్మా, హీనాచారా. పాణాతిపాతా పటివిరతోతి సిక్ఖాపదసమాదానేన పాణాతిపాతతో విరతో, ఆరకా ఠితో. ఏస నయో సేసేసుపి.

ఇధాపి పాణాతిపాతావేరమణిఆదీనం సభావతో ఆరమ్మణతో, వేదనతో, మూలతో, కమ్మతో, సమాదానతో, భేదతో, ఫలతో చ విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో. తత్థ సభావతో పఞ్చపి చేతనాయోపి హోన్తి విరతియోపి, విరతివసేన పన దేసనా ఆగతా. యా పాణాతిపాతా విరమన్తస్స ‘‘యా తస్మిం సమయే పాణాతిపాతా ఆరతి విరతీ’’తి ఏవం వుత్తా కుసలచిత్తసమ్పయుత్తా విరతి. సా పభేదతో తివిధా – సమ్పత్తవిరతి, సమాదానవిరతి, సముచ్ఛేదవిరతీతి. తత్థ అసమాదిన్నసిక్ఖాపదానం అత్తనో జాతివయబాహుసచ్చాదీని పచ్చవేక్ఖిత్వా ‘‘అయుత్తమేతం అమ్హాకం కాతు’’న్తి సమ్పత్తవత్థుం అవీతిక్కమన్తానం ఉప్పజ్జమానా విరతి సమ్పత్తవిరతి నామ. సమాదిన్నసిక్ఖాపదానం సిక్ఖాపదసమాదానే తదుత్తరి చ అత్తనో జీవితమ్పి పరిచ్చజిత్వా వత్థుం అవీతిక్కమన్తానం ఉప్పజ్జమానా విరతి సమాదానవిరతి నామ. అరియమగ్గసమ్పయుత్తా పన విరతి సముచ్ఛేదవిరతి నామ, యస్సా ఉప్పత్తితో పట్ఠాయ అరియపుగ్గలానం ‘‘పాణం ఘాతేస్సామా’’తి చిత్తమ్పి న ఉప్పజ్జతి. తాసు సమాదానవిరతి ఇధాధిప్పేతా.

ఆరమ్మణతో పాణాతిపాతాదీనం ఆరమ్మణానేవ ఏతేసం ఆరమ్మణాని. వీతిక్కమితబ్బతోయేవ హి విరతి నామ హోతి. యథా పన నిబ్బానారమ్మణో అరియమగ్గో కిలేసే పజహతి, ఏవం జీవితిన్ద్రియాదిఆరమ్మణాయేవ ఏతే కుసలధమ్మా పాణాతిపాతాదీని దుస్సీల్యాని పజహన్తి. వేదనతో సబ్బాపి సుఖవేదనావ.

మూలతో ఞాణసమ్పయుత్తచిత్తేన విరమన్తస్స అలోభఅదోసఅమోహవసేన తిమూలా హోన్తి, ఞాణవిప్పయుత్తచిత్తేన విరమన్తస్స అలోభఅదోసవసేన ద్విమూలా. కమ్మతో ముసావాదా వేరమణి వచీకమ్మం, సేసా కాయకమ్మం. సమాదానతో అఞ్ఞస్స గరుట్ఠానియస్స సన్తికే తం అలభన్తేన సయమేవ వా పఞ్చ సీలాని ఏకజ్ఝం పాటియేక్కం వా సమాదియన్తేన సమాదిన్నాని హోన్తి. భేదతో గహట్ఠానం యం యం వీతిక్కన్తం, తం తదేవ భిజ్జతి, ఇతరం న భిజ్జతి. కస్మా? గహట్ఠా హి అనిబద్ధసీలా హోన్తి, యం యం సక్కోన్తి, తం తదేవ రక్ఖన్తి. పబ్బజితానం పన ఏకస్మిం వీతిక్కన్తే సబ్బాని భిజ్జన్తీతి.

ఫలతోతి పాణాతిపాతా వేరమణియా చేత్థ అఙ్గపచ్చఙ్గసమ్పన్నతా, ఆరోహపరిణాహసమ్పత్తి, జవనసమ్పత్తి, సుప్పతిట్ఠితపాదతా, చారుతా, ముదుతా, సుచితా, సూరతా, మహబ్బలతా, విస్సట్ఠవచనతా, సత్తానం పియమనాపతా, అభిజ్జపరిసతా, అచ్ఛమ్భితా, దుప్పధంసియతా, పరూపక్కమేన అమరణతా, మహాపరివారతా, సువణ్ణతా, సుసణ్ఠానతా, అప్పాబాధతా, అసోకతా, పియమనాపేహి అవిప్పయోగో, దీఘాయుకతాతి ఏవమాదీని ఫలాని.

అదిన్నాదానా వేరమణియా మహాధనధఞ్ఞతా, అనన్తభోగతా, థిరభోగతా, ఇచ్ఛితానం భోగానం ఖిప్పం పటిలాభో, రాజాదీహి అసాధారణభోగతా, ఉళారభోగతా, తత్థ తత్థ జేట్ఠకభావో, నత్థిభావస్స అజాననతా, సుఖవిహారితాతి ఏవమాదీని.

అబ్రహ్మచరియా వేరమణియా విగతపచ్చత్థికతా, సబ్బసత్తానం పియమనాపతా, అన్నపానవత్థచ్ఛాదనాదీనం లాభితా, సుఖసుపనతా, సుఖపటిబుజ్ఝనతా, అపాయభయవిమోక్ఖో, ఇత్థిభావనపుంసకభావానం అభబ్బతా, అక్కోధనతా, సచ్చకారితా, అమఙ్కుతా, ఆరాధనసుఖతా, పరిపుణ్ణిన్ద్రియతా, పరిపుణ్ణలక్ఖణతా, నిరాసఙ్కతా, అప్పోస్సుక్కతా, సుఖవిహారితా, అకుతోభయతా, పియవిప్పయోగాభావోతి ఏవమాదీని. యస్మా పన మిచ్ఛాచారావేరమణియా ఫలానిపి ఏత్థేవ అన్తోగధాని, తస్మా (అబ్రహ్మచరియా వేరమణియా).

ముసావాదా వేరమణియా విప్పసన్నిన్ద్రియతా, విస్సట్ఠమధురభాణితా, సమసితసుద్ధదన్తతా, నాతిథూలతా, నాతికిసతా, నాతిరస్సతా, నాతిదీఘతా, సుఖసమ్ఫస్సతా, ఉప్పలగన్ధముఖతా, సుస్సూసకపరిసతా, ఆదేయ్యవచనతా, కమలదలసదిసముదులోహితతనుజివ్హతా, అలీనతా, అనుద్ధతతాతి ఏవమాదీని.

సురామేరయమజ్జపమాదట్ఠానా వేరమణియా అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నేసు కిచ్చకరణీయేసు అప్పమాదతా, ఞాణవన్తతా, సదా ఉపట్ఠితస్సతితా, ఉప్పన్నేసు కిచ్చకరణీయేసు ఠానుప్పత్తికపటిభానవన్తతా, అనలసతా, అజళతా, అనుమ్మత్తతా, అచ్ఛమ్భితా, అసారమ్భితా, అనిస్సుకితా, అమచ్ఛరితా, సచ్చవాదితా, అపిసుణఅఫరుసఅసమ్ఫప్పలాపవాదితా, కతఞ్ఞుతా, కతవేదితా, చాగవన్తతా, సీలవన్తతా, ఉజుకతా, అక్కోధనతా, హిరోత్తప్పసమ్పన్నతా, ఉజుదిట్ఠితా, మహన్తతా, పణ్డితతా, అత్థానత్థకుసలతాతి ఏవమాదీని ఫలాని. ఏవమేత్థ పాణాతిపాతావేరమణిఆదీనమ్పి సభావాదితో వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో.

సీలవాతి యథావుత్తపఞ్చసీలవసేన సీలవా. కల్యాణధమ్మోతి సున్దరధమ్మో, సరణగమనపరిదీపితాయ దిట్ఠిసమ్పత్తియా సమ్పన్నపఞ్ఞోతి అత్థో. యో పన పుత్తో మాతాపితూసు అస్సద్ధేసు దుస్సీలేసు చ సయమ్పి తాదిసో, సోపి అవజాతోయేవాతి వేదితబ్బో. అస్సద్ధియాదయో హి ఇధ అవజాతభావస్స లక్ఖణం వుత్తా, తే చ తస్మిం సంవిజ్జన్తి. మాతాపితరో పన ఉపాదాయ పుత్తస్స అతిజాతాదిభావో వుచ్చతీతి.

యో హోతి కులగన్ధనోతి కులచ్ఛేదకో కులవినాసకో. ఛేదనత్థో హి ఇధ గన్ధసద్దో, ‘‘ఉప్పలగన్ధపచ్చత్థికా’’తిఆదీసు (పారా. ౬౫) వియ. కేచి పన ‘‘కులధంసనో’’తి పఠన్తి, సో ఏవత్థో.

ఏతే ఖో పుత్తా లోకస్మిన్తి ఏతే అతిజాతాదయో తయో పుత్తా ఏవ ఇమస్మిం సత్తలోకే పుత్తా నామ, న ఇతో వినిముత్తా అత్థి. ఇమేసు పన యే భవన్తి ఉపాసకా యే సరణగమనసమ్పత్తియా ఉపాసకా భవన్తి కమ్మస్సకతాఞాణేన కమ్మస్స కోవిదా, తే చ పణ్డితా పఞ్ఞవన్తో, పఞ్చసీలదససీలేన సమ్పన్నా పరిపుణ్ణా. యాచకానం వచనం జానన్తి, తేసం ముఖాకారదస్సనేనేవ అధిప్పాయపూరణతోతి వదఞ్ఞూ, తేసం వా ‘‘దేహీ’’తి వచనం సుత్వా ‘‘ఇమే పుబ్బే దానం అదత్వా ఏవంభూతా, మయా పన ఏవం న భవితబ్బ’’న్తి తేసం పరిచ్చాగేన తదత్థం జానన్తీతి వదఞ్ఞూ, పణ్డితానం వా కమ్మస్సకతాదిదీపకం వచనం జానన్తీతి వదఞ్ఞూ. ‘‘పదఞ్ఞూ’’తి చ పఠన్తి, పదానియా పరిచ్చాగసీలాతి అత్థో. తతో ఏవ విగతమచ్ఛేరమలత్తా వీతమచ్ఛరా. అబ్భఘనాతి అబ్భసఙ్ఖాతా ఘనా, ఘనమేఘపటలా వా ముత్తో చన్దోవియ, ఉపాసకాదిపరిసాసు ఖత్తియాదిపరిసాసు చ విరోచరే విరోచన్తి, సోభన్తీతి అత్థో.

పఞ్చమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. అవుట్ఠికసుత్తవణ్ణనా

౭౫. ఛట్ఠే అవుట్ఠికసమోతి అవుట్ఠికమేఘసమో. ఏకచ్చో హి మేఘో సతపటలసహస్సపటలో హుత్వా ఉట్ఠహిత్వా థనన్తో గజ్జన్తో విజ్జోతన్తో ఏకం ఉదకబిన్దుమ్పి అపాతేత్వా విగచ్ఛతి, తథూపమో ఏకచ్చో పుగ్గలోతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘అవుట్ఠికసమో’’తి. పదేసవస్సీతి ఏకదేసవస్సిమేఘసమో. పదేసవస్సీ వియాతి హి పదేసవస్సీ. ఏకచ్చో ఏకస్మింయేవ ఠానే ఠితేసు మనుస్సేసు యథా ఏకచ్చే తేమేన్తి, ఏకచ్చే న తేమేన్తి, ఏవం మన్దం వస్సతి, తథూపమం ఏకచ్చం పుగ్గలం దస్సేతి ‘‘పదేసవస్సీ’’తి. సబ్బత్థాభివస్సీతి సబ్బస్మిం పథవీపబ్బతసముద్దాదికే జగతిప్పదేసే అభివస్సిమేఘసమో. ఏకచ్చో హి సకలచక్కవాళగబ్భం పత్థరిత్వా సబ్బత్థకమేవ అభివస్సతి, తం చాతుద్దీపికమహామేఘం ఏకచ్చస్స పుగ్గలస్స ఉపమం కత్వా వుత్తం ‘‘సబ్బత్థాభివస్సీ’’తి.

సబ్బేసానన్తి సబ్బేసం, అయమేవ వా పాఠో. న దాతా హోతీతి అదానసీలో హోతి, థద్ధమచ్ఛరితాయ న కస్సచి కిఞ్చి దేతీతి అత్థో. ఇదాని దానస్స ఖేత్తం దేయ్యధమ్మఞ్చ విభాగేన దస్సేతుం ‘‘సమణబ్రాహ్మణా’’తిఆదిమాహ. తత్థ సమితపాపసమణా చేవ పబ్బజ్జమత్తసమణా చ బాహితపాపబ్రాహ్మణా చేవ జాతిమత్తబ్రాహ్మణా చ ఇధ ‘‘సమణబ్రాహ్మణా’’తి అధిప్పేతా. కపణా నామ దుగ్గతా దలిద్దమనుస్సా. అద్ధికా నామ పథావినో పరిబ్బయవిహీనా. వనిబ్బకా నామ యే ‘‘ఇట్ఠం దేథ కన్తం మనాపం కాలేన అనవజ్జం ఉదగ్గచిత్తా పసన్నచిత్తా, ఏవం దేన్తా గచ్ఛథ సుగతిం, గచ్ఛథ బ్రహ్మలోక’’న్తిఆదినా నయేన దానే నియోజేన్తా దానస్స వణ్ణం థోమేన్తా విచరన్తి. యాచకా నామ యే కేవలం ‘‘ముట్ఠిమత్తం దేథ, పసతమత్తం దేథ, సరావమత్తం దేథా’’తి అప్పకమ్పి యాచమానా విచరన్తి. తత్థ సమణబ్రాహ్మణగ్గహణేన గుణఖేత్తం ఉపకారిఖేత్తఞ్చ దస్సేతి, కపణాదిగ్గహణేన కరుణాఖేత్తం. అన్నన్తి యంకిఞ్చి ఖాదనీయం భోజనీయం. పానన్తి అమ్బపానాదిపానకం. వత్థన్తి నివాసనపారుపనాదిఅచ్ఛాదనం. యానన్తి రథవయ్హాది అన్తమసో ఉపాహనం ఉపాదాయ గమనసాధనం. మాలాతి గన్థితాగన్థితభేదం సబ్బం పుప్ఫం. గన్ధన్తి యంకిఞ్చి గన్ధజాతం పిసితం అపిసితం గన్ధూపకరణఞ్చ. విలేపనన్తి ఛవిరాగకరణం. సేయ్యాతి మఞ్చపీఠాది చేవ పావారకోజవాది చ సయితబ్బవత్థు. సేయ్యగ్గహణేన చేత్థ ఆసనమ్పి గహితన్తి దట్ఠబ్బం. ఆవసథన్తి వాతాతపాదిపరిస్సయవినోదనం పతిస్సయం. పదీపేయ్యన్తి దీపకపల్లికాదిపదీపూపకరణం.

ఏవం ఖో, భిక్ఖవేతి విజ్జమానేపి దేయ్యధమ్మే పటిగ్గాహకానం ఏవం దాతబ్బవత్థుం సబ్బేన సబ్బం అదేన్తో పుగ్గలో అవస్సికమేఘసదిసో హోతి. ఇదం వుత్తం హోతి – భిక్ఖవే, యథా సో మేఘో సతపటలసహస్సపటలో హుత్వా ఉట్ఠహిత్వా న కిఞ్చి వస్సి విగచ్ఛతి, ఏవమేవ యో ఉళారం విపులఞ్చ భోగం సంహరిత్వా గేహం ఆవసన్తో కస్సచి కటచ్ఛుమత్తం భిక్ఖం వా ఉళుఙ్కమత్తం యాగుం వా అదత్వా విగచ్ఛతి, వివసో మచ్చువసం గచ్ఛతి, సో అవుట్ఠికసమో నామ హోతీతి. ఇమినా నయేన సేసేసుపి నిగమనం వేదితబ్బం. ఇమేసు చ తీసు పుగ్గలేసు పఠమో ఏకంసేనేవ గరహితబ్బో, దుతియో పసంసనీయో, తతియో, పసంసనీయతరో. పఠమో వా ఏకన్తేనేవ సబ్బనిహీనో, దుతియో మజ్ఝిమో, తతియో ఉత్తమోతి వేదితబ్బో.

గాథాసు సమణేతి ఉపయోగవసేన బహువచనం తథా సేసేసుపి. లద్ధానాతి లభిత్వా, సమణే దక్ఖిణేయ్యే పవారేత్వా పుట్ఠో న సంవిభజతి. అన్నం పానఞ్చ భోజనన్తి అన్నం వా పానం వా అఞ్ఞం వా భుఞ్జితబ్బయుత్తకం భోజనం, తం న సంవిభజతి. అయఞ్హేత్థ సఙ్ఖేపత్థో – యో అత్థికభావేన ఉపగతే సమ్పటిగ్గాహకే లభిత్వా అన్నాదినా సంవిభాగమత్తమ్పి న కరోతి, కిం సో అఞ్ఞం దానం దస్సతి, తం ఏవరూపం థద్ధమచ్ఛరియం పురిసాధమం నిహీనపుగ్గలం పణ్డితా అవుట్ఠికసమోతి ఆహు కథయన్తీతి.

ఏకచ్చానం న దదాతీతి విజ్జమానేపి మహతి దాతబ్బధమ్మే ఏకేసం సత్తానం తేసు కోధవసేన వా, దేయ్యధమ్మే లోభవసేన వా న దదాతి. ఏకచ్చానం పవేచ్ఛతీతి ఏకేసంయేవ పన దదాతి. మేధావినోతి పఞ్ఞవన్తో పణ్డితా జనా.

సుభిక్ఖవాచోతి యో ఉపగతానం యాచకానం ‘‘అన్నం దేథ, పానం దేథా’’తిఆదినా తం తం దాపేతి, సో సులభభిక్ఖతాయ సుభిక్ఖా వాచా ఏతస్సాతి సుభిక్ఖవాచో. ‘‘సుభిక్ఖవస్సీ’’తిపి పఠన్తి. యథా లోకో సుభిక్ఖో హోతి, ఏవం సబ్బత్థాభివస్సితమహామేఘో సుభిక్ఖవస్సీ నామ హోతి. ఏవమయమ్పి మహాదానేహి సబ్బత్థాభివస్సీ సుభిక్ఖవస్సీతి. ఆమోదమానో పకిరేతీతి తుట్ఠహట్ఠమానసో సహత్థేన దానం దేన్తో పటిగ్గాహకఖేత్తే దేయ్యధమ్మం పకిరేన్తో వియ హోతి, వాచాయపి ‘‘దేథ దేథా’’తి భాసతి.

ఇదాని నం సుభిక్ఖవస్సితభావం దస్సేతుం ‘‘యథాపి మేఘో’’తిఆది వుత్తం. తత్రాయం సఙ్ఖేపత్థో – యథా మహామేఘో పఠమం మన్దనిగ్ఘోసేన థనయిత్వా పున సకలనదీకన్దరాని ఏకనిన్నాదం కరోన్తో గజ్జయిత్వా పవస్సతి, సబ్బత్థకమేవ వారినా ఉదకేన థలం నిన్నఞ్చ అభిసన్దన్తో పూరేతి ఏకోఘం కరోతి, ఏవమేవ ఇధ ఇమస్మిం సత్తలోకే ఏకచ్చో ఉళారపుగ్గలో సబ్బసమతాయ సో మహామేఘో వియ వస్సితబ్బత్తా తాదిసో యథా ధనం ఉట్ఠానాధిగతం అత్తనో ఉట్ఠానవీరియాభినిబ్బత్తం హోతి, ఏవం అనలసో హుత్వా తఞ్చ ధమ్మేన ఞాయేన సంహరిత్వా తన్నిబ్బత్తేన అన్నేన పానేన అఞ్ఞేన చ దేయ్యధమ్మేన పత్తే సమ్పత్తే వనిబ్బకే సమ్మా సమ్మదేవ దేసకాలానురూపఞ్చేవ ఇచ్ఛానురూపఞ్చ తప్పేతి సమ్పవారేతీతి.

ఛట్ఠసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. సుఖపత్థనాసుత్తవణ్ణనా

౭౬. సత్తమే సుఖానీతి సుఖనిమిత్తాని. పత్థయమానోతి ఇచ్ఛమానో ఆకఙ్ఖమానో. సీలన్తి గహట్ఠసీలం పబ్బజితసీలఞ్చ. గహట్ఠో చే గహట్ఠసీలం, పబ్బజితో చే చతుపారిసుద్ధిసీలన్తి అధిప్పాయో. రక్ఖేయ్యాతి సమాదియిత్వా అవీతిక్కమన్తో సమ్మదేవ గోపేయ్య. పసంసా మే ఆగచ్ఛతూతి ‘‘మమ కల్యాణో కిత్తిసద్దో ఆగచ్ఛతూ’’తి ఇచ్ఛన్తో పణ్డితో సప్పఞ్ఞో సీలం రక్ఖేయ్య. సీలవతో హి గహట్ఠస్స తావ ‘‘అసుకో అసుకకులస్స పుత్తో సీలవా కల్యాణధమ్మో సద్ధో పసన్నో దాయకో కారకో’’తిఆదినా పరిసమజ్ఝే కల్యాణో కిత్తిసద్దో అబ్భుగ్గచ్ఛతి, పబ్బజితస్స ‘‘అసుకో నామ భిక్ఖు సీలవా వత్తసమ్పన్నో సోరతో సుఖసంవాసో సగారవో సప్పతిస్సో’’తిఆదినా…పే… అబ్భుగ్గచ్ఛతీతి. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘పున చపరం, గహపతయో, సీలవతో సీలసమ్పన్నస్స కల్యాణో కిత్తిసద్దో అబ్భుగ్గచ్ఛతీ’’తి (అ. ని. ౫.౨౧౩; ఉదా. ౭౬; మహావ. ౨౮౫).

తథా –

‘‘ఆకఙ్ఖేయ్య చే, భిక్ఖవే, భిక్ఖు – ‘సబ్రహ్మచారీనం పియో చస్సం మనాపో, గరు చ భావనీయో చా’తి, సీలేస్వేవస్స పరిపూరకారీ’’తిఆది (మ. ని. ౧.౬౫).

భోగా మే ఉప్పజ్జన్తూతి ఏత్థ గహట్ఠస్స తావ సీలవతో కల్యాణధమ్మస్స యేన యేన సిప్పట్ఠానేన జీవికం కప్పేతి – యది కసియా, యది వణిజ్జాయ, యది రాజపోరిసేన, తం తం యథాకాలం యథావిధిఞ్చ అతివియ అప్పమత్తభావతో అథస్స అనుప్పన్నా చేవ భోగా ఉప్పజ్జన్తి, ఉప్పన్నా చ భోగా ఫాతిం గమిస్సన్తి. పబ్బజితస్స పన సీలాచారసమ్పన్నస్స అప్పమాదవిహారిస్స సతో సీలసమ్పన్నస్స సీలసమ్పదాయ అప్పిచ్ఛతాదిగుణేసు చ పసన్నా మనుస్సా ఉళారుళారే పచ్చయే అభిహరన్తి, ఏవమస్స అనుప్పన్నా చేవ భోగా ఉప్పజ్జన్తి, ఉప్పన్నా చ థిరా హోన్తి. తథా హి వుత్తం –

‘‘పున చపరం, గహపతయో, సీలవా సీలసమ్పన్నో అప్పమాదాధికరణం మహన్తం భోగక్ఖన్ధం అధిగచ్ఛతీ’’తి (అ. ని. ౫.౨౧౩; ఉదా. ౭౬; మహావ. ౨౮౫).

తథా –

‘‘ఆకఙ్ఖేయ్య చే, భిక్ఖవే, భిక్ఖు – ‘లాభీ అస్స చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారాన’న్తి, సీలేస్వేవస్స పరిపూరకారీ’’తి (మ. ని. ౧.౬౫) చ –

సేసం వుత్తనయమేవ.

గాథాసు పత్థయానోతి పత్థయన్తో. తయో సుఖేతి తీణి సుఖాని. విత్తలాభన్తి ధనలాభం, భోగుప్పత్తిన్తి అత్థో. విసేసతో చేత్థ పసంసాయ చేతసికసుఖం, భోగేహి కాయికసుఖం, ఇతరేన ఉపపత్తిసుఖం; తథా పఠమేన దిట్ఠధమ్మసుఖం, తతియేన సమ్పరాయసుఖం, దుతియేన ఉభయసుఖం గహితన్తి వేదితబ్బం.

ఇదాని పసంసాదికారణస్స సీలస్స వియ పసంసాదీనమ్పి విసేసకారణం పాపమిత్తపరివజ్జనం కల్యాణమిత్తసేవనఞ్చ ఆదీనవానిసంసేహి సద్ధిం దస్సేన్తో ‘‘అకరోన్తో’’తిఆదిమాహ. తత్థ సఙ్కియోతి పాపస్మిం పరిసఙ్కితబ్బో ‘‘అద్ధా ఇమినా పాపం కతం వా కరిస్సతి వా, తథా హేస పాపపురిసేహి సద్ధిం సఞ్చరతీ’’తి. అస్సాతి ఇమస్స పాపజనసేవినో పుగ్గలస్స ఉపరి, అస్స వా పుగ్గలస్స అవణ్ణో అభూతోపి పాపజనసేవితాయ రుహతి విరూళ్హిం వేపుల్లం ఆపజ్జతి పత్థరతి. అస్సాతి వా భుమ్మత్థే సామివచనం, తస్మిం పుగ్గలేతి అత్థో. స వే తాదిసకో హోతీతి యో యాదిసం పాపమిత్తం వా కల్యాణమిత్తం వా భజతి ఉపసేవతి చ, సో పుగ్గలో భూమిభాగవసేన ఉదకం వియ తాదిసోవ హోతి, పాపధమ్మో కల్యాణధమ్మో వా హోతి. కస్మా? సహవాసో హి తాదిసో; యస్మా సహవాసో సంసగ్గో ఉపరాగో వియ ఫలికమణీసు పురిసఉపనిస్సయభూతం పుగ్గలాకారం గాహాపేతి, తస్మా పాపపుగ్గలేన సహ వాసో న కాతబ్బోతి అధిప్పాయో.

సేవమానో సేవమానన్తి పరం పకతిసుద్ధం పుగ్గలం కాలేన కాలం అత్తానం సేవమానం సేవమానో భజమానో పాపపుగ్గలో, తేన వా సేవియమానో. సమ్ఫుట్ఠో సమ్ఫుసన్తి తేన పకతిసుద్ధేన పుగ్గలేన సహవాసేన సంసగ్గేన సమ్ఫుట్ఠో పాపపుగ్గలో సయమ్పి, తథా తం ఫుసన్తో. సరో దిద్ధో కలాపం వాతి యథా నామ సరో విసేన దిద్ధో లిత్తో సరకలాపగతో సరసమూహసఙ్ఖాతం సరకలాపం అత్తనా ఫుట్ఠం అలిత్తమ్పి ఉపలిమ్పతి, ఏవం పాపేన ఉపలేపభయా ధీరోతి ధితిసమ్పన్నత్తా ధీరో పణ్డితపురిసో పాపసహాయో న భవేయ్య.

పూతిమచ్ఛం కుసగ్గేనాతి యథా కుచ్ఛితభావేన పూతిభూతం మచ్ఛం కుసతిణగ్గేన యో పురిసో ఉపనయ్హతి పుటబన్ధవసేన బన్ధతి, తస్స తే కుసా అపూతికాపి పూతిమచ్ఛసమ్బన్ధేన పూతి దుగ్గన్ధమేవ వాయన్తి. ఏవం బాలూపసేవనాతి ఏవంసమ్పదా బాలజనూపసేవనా దట్ఠబ్బా. ఏవం ధీరూపసేవనాతి యథా అసురభినోపి పత్తా తగరసమ్బన్ధేన సురభిం వాయన్తి, ఏవం పణ్డితూపసేవనా పకతియా అసీలవతో సీలసమాదానాదివసేన సీలగన్ధవాయనస్స కారణం హోతి.

తస్మాతి యస్మా అకల్యాణమిత్తసేవనాయ కల్యాణమిత్తసేవనాయ చ అయం ఏదిసో ఆదీనవో ఆనిసంసో చ, తస్మా పత్తపుటస్సేవ పలాసపుటస్స వియ దుగ్గన్ధసుగన్ధవత్థుసంసగ్గేన అసాధుసాధుజనసన్నిస్సయేన చ. ఞత్వా సమ్పాకమత్తనోతి అత్తనో దుక్ఖుద్రయం సుఖుద్రయఞ్చ ఫలనిప్ఫత్తిం ఞత్వా జానిత్వా అసన్తే పాపమిత్తే న ఉపసేవేయ్య, సన్తే ఉపసన్తే వన్తదోసే పసత్థే వా పణ్డితే సేవేయ్య. తథా హి అసన్తో నిరయం నేన్తి, సన్తో పాపేన్తి సుగ్గతిన్తి. ఇతి భగవా పఠమగాథాయ యథావుత్తాని తీణి సుఖనిమిత్తాని దస్సేత్వా తతో పరాహి పఞ్చహి గాథాహి పటిపక్ఖపరివజ్జనేన సద్ధిం పసంసాసుఖస్స ఆగమనం దస్సేత్వా ఓసానగాథాయ తిణ్ణమ్పి సుఖానం ఆగమనకారణేన సద్ధిం ఓసానసుఖం దస్సేతి.

సత్తమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. భిదురసుత్తవణ్ణనా

౭౭. అట్ఠమే భిదురాయన్తి భిదురో అయం. కాయోతి రూపకాయో. సో హి అఙ్గపచ్చఙ్గానం కేసాదీనఞ్చ సమూహట్ఠేన, ఏవం కుచ్ఛితానం జేగుచ్ఛానం ఆయో ఉప్పత్తిదేసోతిపి కాయో. తత్రాయం వచనత్థో – ఆయన్తి ఏత్థాతి ఆయో. కే ఆయన్తి? కుచ్ఛితా కేసాదయో. ఇతి కుచ్ఛితానం ఆయోతిపి కాయో. అత్థతో పన చతుసన్తతివసేన పవత్తమానానం భూతుపాదాయధమ్మానం పుఞ్జో. ఇదం వుత్తం హోతి – భిక్ఖవే, అయం చతుమహాభూతమయో రూపకాయో భిదురో భేదనసీలో భేదనసభావో ఖణే ఖణే విద్ధంసనసభావోతి. ‘‘భిన్దరాయ’’న్తిపి పాఠో, సో ఏవత్థో. విఞ్ఞాణన్తి తేభూమకం కుసలాదిచిత్తం. వచనత్థో పన – తం తం ఆరమ్మణం విజానాతీతి విఞ్ఞాణం. యఞ్హి సఞ్జాననపజాననవిధురం ఆరమ్మణవిజాననం ఉపలద్ధి, తం విఞ్ఞాణం. విరాగధమ్మన్తి విరజ్జనధమ్మం, పలుజ్జనసభావన్తి అత్థో. సబ్బే ఉపధీతి ఖన్ధూపధి, కిలేసూపధి, అభిసఙ్ఖారూపధి, పఞ్చకామగుణూపధీతి ఏతే ‘‘ఉపధీయతి ఏత్థ దుక్ఖ’’న్తి ఉపధిసఞ్ఞితా సబ్బేపి ఉపాదానక్ఖన్ధకిలేసాభిసఙ్ఖారపఞ్చకామగుణధమ్మా హుత్వా అభావట్ఠేన అనిచ్చా, ఉదయబ్బయప్పటిపీళనట్ఠేన దుక్ఖా, జరాయ మరణేన చాతి ద్విధా విపరిణామేతబ్బసభావతాయ పకతివిజహనట్ఠేన విపరిణామధమ్మా. ఏవమేత్థ అనిచ్చదస్సనసుఖతాయ రూపధమ్మే విఞ్ఞాణఞ్చ విసుం గహేత్వా పున ఉపధివిభాగేన సబ్బేపి తేభూమకధమ్మే ఏకజ్ఝం గహేత్వా అనిచ్చదుక్ఖానుపస్సనాముఖేన తథాబుజ్ఝనకానం పుగ్గలానం అజ్ఝాసయేన సమ్మసనచారో.కథితో. కామఞ్చేత్థ లక్ఖణద్వయమేవ పాళియం ఆగతం, ‘‘యం దుక్ఖం, తదనత్తా’’తి (సం. ని. ౩.౧౫) పన వచనతో దుక్ఖలక్ఖణేనేవ అనత్తలక్ఖణమ్పి దస్సితమేవాతి వేదితబ్బం.

గాథాయం ఉపధీసు భయం దిస్వాతి ఉపధీసు భయతుపట్ఠానఞాణవసేన భయం దిస్వా, తేసం భాయితబ్బతం పస్సిత్వా. ఇమినా బలవవిపస్సనం దస్సేతి. భయతుపట్ఠానఞాణమేవ హి విభజిత్వా విసేసవసేన ఆదీనవానుపస్సనా నిబ్బిదానుపస్సనాతి చ వుచ్చతి. జాతిమరణమచ్చగాతి ఏవం సమ్మసన్తో విపస్సనాఞాణం మగ్గేన ఘటేత్వా మగ్గపరమ్పరాయ అరహత్తం పత్తో జాతిమరణం అతీతో నామ హోతి. కథం? సమ్పత్వా పరమం సన్తిన్తి పరమం ఉత్తమం అనుత్తరం సన్తిం సబ్బసఙ్ఖారూపసమం నిబ్బానం అధిగన్త్వా. ఏవంభూతో చ కాలం కఙ్ఖతి భావితత్తోతి చతున్నం అరియమగ్గానం వసేన భావనాభిసమయనిప్ఫత్తియా భావితకాయసీలచిత్తపఞ్ఞత్తా భావితత్తో మరణం జీవితఞ్చ అనభినన్దన్తో కేవలం అత్తనో ఖన్ధపరినిబ్బానకాలం కఙ్ఖతి ఉదిక్ఖతి, న తస్స కత్థచి పత్థనా హోతీతి. తేనాహ –

‘‘నాభినన్దామి మరణం, నాభినన్దామి జీవితం;

కాలఞ్చ పటికఙ్ఖామి, నిబ్బిసం భతకో యథా’’తి. (థేరగా. ౬౦౬);

అట్ఠమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. ధాతుసోసంసన్దనసుత్తవణ్ణనా

౭౮. నవమే ధాతుసోతి ధాతుతో. ధాతూతి చ అజ్ఝాసయధాతు అజ్ఝాసయసభావో అధిప్పేతో, యో అధిముత్తీతిపి వుచ్చతి. సంసన్దన్తీతి తాయ ధాతుసభాగతాయ యథాధాతు యథాఅజ్ఝాసయం అల్లీయన్తి ఏకతో హోన్తి. సమేన్తీతి తాయ ఏవ సమానజ్ఝాసయతాయ ఏకచిత్తా హుత్వా సమాగచ్ఛన్తి అఞ్ఞమఞ్ఞం భజన్తి ఉపసఙ్కమన్తి, అత్తనో రుచిభావఖన్తిదిట్ఠియో వా తత్థ తత్థ సమే కరోన్తా పవత్తన్తి. హీనాధిముత్తికాతి హీనే కామగుణాదికే అధిముత్తి ఏతేసన్తి హీనాధిముత్తికా, హీనజ్ఝాసయా. కల్యాణాధిముత్తికాతి కల్యాణే నేక్ఖమ్మాదికే అధిముత్తి ఏతేసన్తి కల్యాణాధిముత్తికా, పణీతజ్ఝాసయా. సచే హి ఆచరియుపజ్ఝాయా న సీలవన్తో, అన్తేవాసికసద్ధివిహారికా చ సీలవన్తో, తే ఆచరియుపజ్ఝాయేపి న ఉపసఙ్కమన్తి, అత్తనో సదిసే సారుప్పభిక్ఖూయేవ ఉపసఙ్కమన్తి. సచే పన ఆచరియుపజ్ఝాయా సీలవన్తో, ఇతరే న సీలవన్తో, తేపి న ఆచరియుపజ్ఝాయే ఉపసఙ్కమన్తి, అత్తనో సదిసే హీనాధిముత్తికేయేవ ఉపసఙ్కమన్తి. ఏవం ఉపసఙ్కమనం పన న కేవలం ఏతరహి ఏవ, అథ ఖో అతీతానాగతేపీతి దస్సేన్తో ‘‘అతీతమ్పి, భిక్ఖవే’’తిఆదిమాహ. సఙ్ఖేపతో సంకిలేసధమ్మేసు అభినివిట్ఠా హీనాధిముత్తికా, వోదానధమ్మేసు అభినివిట్ఠా కల్యాణాధిముత్తికా.

ఇదం పన దుస్సీలానం దుస్సీలసేవనమేవ, సీలవన్తానం సీలవన్తసేవనమేవ, దుప్పఞ్ఞానం దుప్పఞ్ఞసేవనమేవ, పఞ్ఞవన్తానం పఞ్ఞవన్తసేవనమేవ కో నియామేతీతి? అజ్ఝాసయధాతు నియామేతి. సమ్బహులా కిర భిక్ఖూ ఏకస్మిం గామే భిక్ఖాచారం చరన్తి. తే మనుస్సా బహుం భత్తం ఆహరిత్వా పత్తాని పూరేత్వా ‘‘యథాసభాగం పరిభుఞ్జథా’’తి వత్వా ఉయ్యోజేసుం. భిక్ఖూ ఆహంసు ‘‘ఆవుసో, మనుస్సా ధాతుసంయుత్తకమ్మే పయోజేన్తీ’’తి. ఏవం అజ్ఝాసయధాతు నియామేతీతి. ధాతుసంయుత్తేన అయమత్థో దీపేతబ్బో – గిజ్ఝకూటపబ్బతస్మిఞ్హి గిలానసేయ్యాయ నిపన్నో భగవా ఆరక్ఖత్థాయ పరివారేత్వా వసన్తేసు సారిపుత్తమోగ్గల్లానాదీసు ఏకమేకం అత్తనో పరిసాయ సద్ధిం చఙ్కమన్తం ఓలోకేత్వా భిక్ఖూ ఆమన్తేసి ‘‘పస్సథ నో తుమ్హే, భిక్ఖవే, సారిపుత్తం సమ్బహులేహి భిక్ఖూహి సద్ధిం చఙ్కమన్తన్తి. ఏవం, భన్తే. సబ్బే ఖో ఏతే, భిక్ఖవే, భిక్ఖూ మహాపఞ్ఞా’’తి (సం. ని. ౨.౯౯) సబ్బం విత్థారేతబ్బం.

గాథాసు సంసగ్గాతి సంకిలేసతో సహవాసాదివసేన సమాయోగతో, అథ వా దస్సనసంసగ్గో, సవనసంసగ్గో, సముల్లాపసంసగ్గో, సమ్భోగసంసగ్గో, కాయసంసగ్గోతి ఏవం పఞ్చవిధే సంసగ్గే యతో కుతోచి సంసగ్గతో. వనథో జాతోతి కిలేసో ఉప్పన్నో మగ్గేన అసమూహతో. అసంసగ్గేన ఛిజ్జతీతి సంసగ్గపటిక్ఖేపేన కాయవివేకాదినా పుబ్బభాగే ఛిజ్జిత్వా పున అచ్చన్తాసంసగ్గేన సముచ్ఛేదవివేకేన ఛిజ్జతి పహీయతి. ఏత్తావతా సఙ్ఖేపతో హీనాధిముత్తియా సముదయో అత్థఙ్గమో చ దస్సితో హోతి.

యస్మా పన తే సంసగ్గా తే చ కిలేసా కోసజ్జవసేన ఉప్పజ్జన్తి చేవ వడ్ఢన్తి చ, న వీరియారమ్భవసేన, తస్మా హీనాధిముత్తికే కుసీతపుగ్గలే వజ్జేత్వా కల్యాణాధిముత్తికే ఆరద్ధవీరియే సేవన్తేన అసంసగ్గేన సంసగ్గజో వనథో ఛిన్దితబ్బోతి యథావుత్తమత్థం విత్థారతో దస్సేన్తో కుసీతసేవనాయ తావ ఆదీనవం పకాసేతుం ‘‘పరిత్తం దారు’’న్తిఆదిమాహ.

తత్థ పరిత్తం దారున్తి ఖుద్దకం కట్ఠమయం కుల్లం. యథా సీదే మహణ్ణవేతి యథా ఖుద్దకం కుల్లం ఆరుహిత్వా మహాసముద్దం తరితుకామో తీరం అప్పత్వా సముద్దమజ్ఝేయేవ సీదేయ్య, పతిత్వా మచ్ఛకచ్ఛపభక్ఖో భవేయ్య. ఏవం కుసీతం ఆగమ్మ, సాధుజీవీపి సీదతీతి ఏవమేవ కుసీతం వీరియారమ్భరహితం కిలేసవసికం పుగ్గలం నిస్సాయ తేన కతసంసగ్గో సాధుజీవీపి పరిసుద్ధాజీవో పరిసుద్ధసీలోపి సమానో హీనసంసగ్గతో ఉప్పన్నేహి కామవితక్కాదీహి ఖజ్జమానో పారం గన్తుం అసమత్థో సంసారణ్ణవేయేవ సీదతి. తస్మాతి యస్మా ఏవం అనత్థావహో కుసీతసంసగ్గో, తస్మా తం ఆగమ్మ ఆలసియానుయోగేన కుచ్ఛితం సీదతీతి కుసీతం. తతో ఏవ హీనవీరియం నిబ్బీరియం అకల్యాణమిత్తం పరివజ్జేయ్య. ఏకన్తేనేవ పన కాయవివేకాదీనఞ్చేవ తదఙ్గవివేకాదీనఞ్చ వసేన పవివిత్తేహి, తతో ఏవ కిలేసేహి ఆరకత్తా అరియేహి పరిసుద్ధేహి నిబ్బానం పటిపేసితత్తభావతో పహితత్తేహి ఆరమ్మణలక్ఖణూపనిజ్ఝానానం వసేన ఝాయనతో ఝాయీహి సబ్బకాలం పగ్గహితవీరియతాయ ఆరద్ధవీరియేహి పణ్డితేహి సప్పఞ్ఞేహియేవ సహ ఆవసేయ్య సంవసేయ్యాతి.

నవమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. పరిహానసుత్తవణ్ణనా

౭౯. దసమే పరిహానాయ సంవత్తన్తీతి అవుద్ధియా భవన్తి, మగ్గాధిగమస్స పరిపన్థాయ హోన్తి. అధిగతస్స పన మగ్గస్స పరిహాని నామ నత్థి. ‘‘తయో ధమ్మా’’తి ధమ్మాధిట్ఠానవసేన ఉద్దిట్ఠధమ్మే పుగ్గలాధిట్ఠానాయ దేసనాయ విభజన్తో ‘‘ఇధ, భిక్ఖవే, సేఖో భిక్ఖూ’’తిఆదిమాహ.

తత్థ కమ్మం ఆరమితబ్బతో ఆరామో ఏతస్సాతి కమ్మారామో. కమ్మే రతోతి కమ్మరతో. కమ్మారామతం కమ్మాభిరతిం అనుయుత్తో పయుత్తోతి కమ్మారామతమనుయుత్తో. తత్థ కమ్మం నామ ఇతికత్తబ్బం కమ్మం, సేయ్యథిదం – చీవరవిచారణం, చీవరకరణం, ఉపత్థమ్భనం, పత్తత్థవికం, అంసబన్ధనం, కాయబన్ధనం, ధమకరణం, ఆధారకం, పాదకథలికం, సమ్మజ్జనీతి ఏవమాదీనం ఉపకరణానం కరణం, యఞ్చ విహారే ఖణ్డఫుల్లాదిపటిసఙ్ఖరణం. ఏకచ్చో హి ఏతాని కరోన్తో సకలదివసం ఏతానేవ కరోతి. తం సన్ధాయేతం వుత్తం. యో పన ఏతేసం కరణవేలాయమేవ ఏతాని కరోతి, ఉద్దేసవేలాయం ఉద్దేసం గణ్హాతి, సజ్ఝాయవేలాయం సజ్ఝాయతి, చేతియఙ్గణవత్తాదికరణవేలాయం చేతియఙ్గణవత్తాదీని కరోతి, మనసికారవేలాయం మనసికారం కరోతి సబ్బత్థకకమ్మట్ఠానే వా పారిహారియకమ్మట్ఠానే వా, న సో కమ్మారామో నామ. తస్స తం –

‘‘యాని ఖో పన తాని సబ్రహ్మచారీనం ఉచ్చావచాని కింకరణీయాని, తత్థ దక్ఖో హోతి అనలసో, తత్రుపాయాయ వీమంసాయ సమన్నాగతో, అలం కాతుం అలం సంవిధాతు’’న్తి (దీ. ని. ౩.౩౪౫; అ. ని. ౧౦.౧౮) –

ఆదినా సత్థారా అనుఞ్ఞాతకరణమేవ హోతి.

భస్సారామోతి యో భగవతా పటిక్ఖిత్తరాజకథాదివసేన రత్తిన్దివం వీతినామేతి, అయం భస్సే పరియన్తకారీ న హోతీతి భస్సారామో నామ. యో పన రత్తిమ్పి దివాపి ధమ్మం కథేతి, పఞ్హం విస్సజ్జేతి, అయం అప్పభస్సో భస్సే పరియన్తకారీయేవ. కస్మా? ‘‘సన్నిపతితానం వో, భిక్ఖవే, ద్వయం కరణీయం – ధమ్మీ వా కథా, అరియో వా తుణ్హీభావో’’తి (మ. ని. ౧.౨౭౩) వుత్తవిధింయేవ పటిపన్నోతి.

నిద్దారామోతి యో యావదత్థం ఉదరావదేహకం భుఞ్జిత్వా సేయ్యసుఖం, పస్ససుఖం, మిద్ధసుఖం అనుయుఞ్జతి, యో చ గచ్ఛన్తోపి నిసిన్నోపి ఠితోపి థినమిద్ధాభిభూతో నిద్దాయతి, అయం నిద్దారామో నామ. యస్స పన కరజకాయగేలఞ్ఞేన చిత్తం భవఙ్గం ఓతరతి, నాయం నిద్దారామో, తేనేవాహ –

‘‘అభిజానామి ఖో పనాహం, అగ్గివేస్సన, గిమ్హానం పచ్ఛిమే మాసే పచ్ఛాభత్తం పిణ్డపాతప్పటిక్కన్తో చతుగ్గుణం సఙ్ఘాటిం పఞ్ఞాపేత్వా దక్ఖిణేన పస్సేన సతో సమ్పజానో నిద్దం ఓక్కమితా’’తి (మ. ని. ౧.౩౮౭).

ఏత్థ చ పుథుజ్జనకల్యాణకోపి సేఖోత్వేవ వేదితబ్బో. తస్మా తస్స సబ్బస్సపి విసేసాధిగమస్స ఇతరేసం ఉపరి విసేసాధిగమస్స చ పరిహానాయ వత్తన్తీతి వేదితబ్బం. సుక్కపక్ఖస్స వుత్తవిపరియాయేన అత్థవిభావనా వేదితబ్బా.

గాథాసు ఉద్ధతోతి చిత్తవిక్ఖేపకరేన ఉద్ధచ్చేన ఉద్ధతో అవూపసన్తో. అప్పకిచ్చస్సాతి అనుఞ్ఞాతస్సపి వుత్తప్పకారస్స కిచ్చస్స యుత్తప్పయుత్తకాలేయేవ కరణతో అప్పకిచ్చో అస్స భవేయ్య. అప్పమిద్ధోతి ‘‘దివసం చఙ్కమేన నిసజ్జాయా’’తిఆదినా వుత్తజాగరియానుయోగేన నిద్దారహితో అస్స. అనుద్ధతోతి భస్సారామతాయ ఉప్పజ్జనకచిత్తవిక్ఖేపస్స అభస్సారామో హుత్వా పరివజ్జనేన న ఉద్ధతో వూపసన్తచిత్తో, సమాహితోతి అత్థో. సేసం పుబ్బే వుత్తనయత్తా సువిఞ్ఞేయ్యమేవ. ఇతి ఇమస్మిం వగ్గే పఠమదుతియపఞ్చమఛట్ఠసత్తమఅట్ఠమనవమేసు సుత్తేసు వట్టం కథితం, ఇతరేసు వట్టవివట్టం.