౭. సబ్బపరిఞ్ఞాసుత్తవణ్ణనా

౭. సత్తమే సబ్బన్తి అనవసేసం. అనవసేసవాచకో హి అయం సబ్బ-సద్దో. సో యేన యేన సమ్బన్ధం గచ్ఛతి, తస్స తస్స అనవసేసతం దీపేతి; యథా ‘‘సబ్బం రూపం, సబ్బా వేదనా, సబ్బసక్కాయపరియాపన్నేసు ధమ్మేసూ’’తి. సో పనాయం సబ్బ-సద్దో సప్పదేసనిప్పదేసవిసయతాయ దువిధో. తథా హేస సబ్బసబ్బం, పదేససబ్బం, ఆయతనసబ్బం, సక్కాయసబ్బన్తి చతూసు విసయేసు దిట్ఠప్పయోగో. తత్థ ‘‘సబ్బే ధమ్మా సబ్బాకారేన బుద్ధస్స భగవతో ఞాణముఖే ఆపాథమాగచ్ఛన్తీ’’తిఆదీసు (చూళని. మోఘరాజమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౮౫) సబ్బసబ్బస్మిం ఆగతో. ‘‘సబ్బేసం వో, సారిపుత్తా, సుభాసితం పరియాయేనా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౩౪౫) పదేససబ్బస్మిం. ‘‘సబ్బం వో, భిక్ఖవే, దేసేస్సామి, చక్ఖుఞ్చేవ రూపఞ్చ…పే…. మనఞ్చేవ ధమ్మే చా’’తి (సం. ని. ౪.౨౩-౨౫) ఏత్థ ఆయతనసబ్బస్మిం. ‘‘సబ్బధమ్మమూలపరియాయం వో, భిక్ఖవే, దేసేస్సామీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౧) సక్కాయసబ్బస్మిం. తత్థ సబ్బసబ్బస్మిం ఆగతో నిప్పదేసవిసయో, ఇతరేసు తీసుపి ఆగతో సప్పదేసవిసయో. ఇధ పన సక్కాయసబ్బస్మిం వేదితబ్బో. విపస్సనాయ ఆరమ్మణభూతా తేభూమకధమ్మా హి ఇధ ‘‘సబ్బ’’న్తి అనవసేసతో గహితా.

అనభిజానన్తి ‘‘ఇమే ధమ్మా కుసలా, ఇమే అకుసలా, ఇమే సావజ్జా, ఇమే అనవజ్జా’’తిఆదినా ‘‘ఇమే పఞ్చక్ఖన్ధా, ఇమాని ద్వాదసాయతనాని, ఇమా అట్ఠారస ధాతుయో, ఇదం దుక్ఖం అరియసచ్చం, అయం దుక్ఖసముదయో అరియసచ్చ’’న్తి చ ఆదినా సబ్బే అభిఞ్ఞేయ్యే ధమ్మే అవిపరీతసభావతో అనభిజానన్తో అభివిసిట్ఠేన ఞాణేన న జానన్తో. అపరిజానన్తి న పరిజానన్తో. యో హి సబ్బం తేభూమకధమ్మజాతం పరిజానాతి, సో తీహి పరిఞ్ఞాహి పరిజానాతి – ఞాతపరిఞ్ఞాయ, తీరణపరిఞ్ఞాయ, పహానపరిఞ్ఞాయ. తత్థ కతమా ఞాతపరిఞ్ఞా? సబ్బం తేభూమకం నామరూపం – ‘‘ఇదం రూపం, ఏత్తకం రూపం, న ఇతో భియ్యో. ఇదం నామం, ఏత్తకం నామం, న ఇతో భియ్యో’’తి భూతప్పసాదాదిప్పభేదం రూపం, ఫస్సాదిప్పభేదం నామఞ్చ, లక్ఖణరసపచ్చుపట్ఠానపదట్ఠానతో వవత్థపేతి. తస్స అవిజ్జాదికఞ్చ పచ్చయం పరిగ్గణ్హాతి. అయం ఞాతపరిఞ్ఞా. కతమా తీరణపరిఞ్ఞా? ఏవం ఞాతం కత్వా తం సబ్బం తీరేతి అనిచ్చతో దుక్ఖతో రోగతోతి ద్వాచత్తాలీసాయ ఆకారేహి. అయం తీరణపరిఞ్ఞా. కతమా పహానపరిఞ్ఞా? ఏవం తీరయిత్వా అగ్గమగ్గేన సబ్బస్మిం ఛన్దరాగం పజహతి. అయం పహానపరిఞ్ఞా.

దిట్ఠివిసుద్ధికఙ్ఖావితరణవిసుద్ధియోపి ఞాతపరిఞ్ఞా. మగ్గామగ్గపటిపదాఞాణదస్సనవిసుద్ధియో కలాపసమ్మసనాదిఅనులోమపరియోసానా వా పఞ్ఞా తీరణపరిఞ్ఞా. అరియమగ్గేన పజహనం పహానపరిఞ్ఞా. యో సబ్బం పరిజానాతి, సో ఇమాహి తీహి పరిఞ్ఞాహి పరిజానాతి. ఇధ పన విరాగప్పహానానం పటిక్ఖేపవసేన విసుం గహితత్తా ఞాతపరిఞ్ఞాయ తీరణపరిఞ్ఞాయ చ వసేన పరిజాననా వేదితబ్బా. యో పనేవం న పరిజానాతి, తం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘అపరిజాన’’న్తి.

తత్థ చిత్తం అవిరాజయన్తి తస్మిం అభిఞ్ఞేయ్యవిసేసే పరిఞ్ఞేయ్యే అత్తనో చిత్తసన్తానం న విరాజయం, న విరజ్జన్తో; యథా తత్థ రాగో న హోతి, ఏవం విరాగానుపస్సనం న ఉప్పాదేన్తోతి అత్థో. అప్పజహన్తి విపస్సనాపఞ్ఞాసహితాయ మగ్గపఞ్ఞాయ తత్థ పహాతబ్బయుత్తకం కిలేసవట్టం అనవసేసతో న పజహన్తో. యథా చేతం, ఏవం అభిజాననాదయోపి మిస్సకమగ్గవసేన వేదితబ్బా. పుబ్బభాగే హి నానాచిత్తవసేన ఞాతతీరణపహానపరిఞ్ఞాహి కమేన అభిజాననాదీని సమ్పాదేత్వా మగ్గకాలే ఏకక్ఖణేనేవ కిచ్చవసేన తం సబ్బం నిప్ఫాదేన్తం ఏకమేవ ఞాణం పవత్తతీతి. అభబ్బో దుక్ఖక్ఖయాయాతి నిబ్బానాయ సకలస్స వట్టదుక్ఖస్స ఖేపనాయ న భబ్బో, నాలం న సమత్థోతి అత్థో.

సబ్బఞ్చ ఖోతి ఏత్థ చ-సద్దో బ్యతిరేకే, ఖో-సద్దో అవధారణే. తదుభయేన అభిజాననాదితో లద్ధబ్బం విసేసం దుక్ఖక్ఖయస్స చ ఏకన్తకారణం దీపేతి. అభిజాననాదీసు యం వత్తబ్బం, తం వుత్తమేవ. తత్థ పన పటిక్ఖేపవసేన వుత్తం, ఇధ విధానవసేన వేదితబ్బం. అయమేవ విసేసో. అపిచ అభిజానన్తి ఉపాదానక్ఖన్ధపఞ్చకసఙ్ఖాతం సక్కాయసబ్బం సరూపతో పచ్చయతో చ ఞాణస్స అభిముఖీకరణవసేన అభిజానన్తో హుత్వా అభావాకారాదిపరిగ్గహేన తం అనిచ్చాదిలక్ఖణేహి పరిచ్ఛిజ్జమానవసేన పరిజానన్తో. విరాజయన్తి సమ్మదేవస్స అనిచ్చతాదిఅవబోధేన ఉప్పన్నభయాదీనవనిబ్బిదాదిఞాణానుభావేన అత్తనో చిత్తం విరత్తం కరోన్తో తత్థ అణుమత్తమ్పి రాగం అనుప్పాదేన్తో. పజహన్తి వుట్ఠానగామినివిపస్సనాసహితాయ మగ్గపఞ్ఞాయ సముదయపక్ఖియం కిలేసవట్టం పజహన్తో సముచ్ఛిన్దన్తో. భబ్బో దుక్ఖక్ఖయాయాతి ఏవం కిలేసమలప్పహానేనేవ సబ్బస్స కమ్మవట్టస్స పరిక్ఖీణత్తా అనవసేసవిపాకవట్టఖేపనాయ సకలసంసారవట్టదుక్ఖపరిక్ఖయభూతాయ వా అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా భబ్బో ఏకన్తేనేతం పాపుణితున్తి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో.

యో సబ్బం సబ్బతో ఞత్వాతి యో యుత్తయోగో ఆరద్ధవిపస్సకో సబ్బం తేభూమకధమ్మజాతం సబ్బతో సబ్బభాగేన కుసలాదిక్ఖన్ధాదివిభాగతో దుక్ఖాదిపీళనాదివిభాగతో చ. అథ వా సబ్బతోతి సబ్బస్మా కక్ఖళఫుసనాదిలక్ఖణాదితో అనిచ్చాదితో చాతి సబ్బాకారతో జానిత్వా విపస్సనాపుబ్బఙ్గమేన మగ్గఞాణేన పటివిజ్ఝిత్వా, విపస్సనాఞాణేనేవ వా జాననహేతు. సబ్బత్థేసు న రజ్జతీతి సబ్బేసు అతీతాదివసేన అనేకభేదభిన్నేసు సక్కాయధమ్మేసు న రజ్జతి, అరియమగ్గాధిగమేన రాగం న జనేతి. ఇమినాస్స తణ్హాగాహస్స అభావం దస్సేన్తో తం నిమిత్తత్తా దిట్ఠమానగ్గాహానం ‘‘ఏతం మమ ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’’తి ఇమస్స మిచ్ఛాగాహత్తయస్సపి అభావం దస్సేతి. స వేతి ఏత్థ స-ఇతి నిపాతమత్తం. వే-తి బ్యత్తం, ఏకంసేనాతి వా ఏతస్మిం అత్థే నిపాతో. సబ్బపరిఞ్ఞాతి సబ్బపరిజాననతో, యథావుత్తస్స సబ్బస్స అభిసమయవసేన పరిజాననతో. సోతి యథావుత్తో యోగావచరో, అరియో ఏవ వా. సబ్బదుక్ఖముపచ్చగాతి సబ్బం వట్టదుక్ఖం అచ్చగా అతిక్కమి, సమతిక్కమీతి అత్థో.

సత్తమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.