౧. పఠమవగ్గో

౧. లోభసుత్తవణ్ణనా

౧. ఇదాని ఏకధమ్మం, భిక్ఖవే, పజహథాతిఆదినా నయేన భగవతా నిక్ఖిత్తస్స సుత్తస్స వణ్ణనాయ ఓకాసో అనుప్పత్తో. సా పనేసా అత్థవణ్ణనా యస్మా సుత్తనిక్ఖేపం విచారేత్వా వుచ్చమానా పాకటా హోతి, తస్మా సుత్తనిక్ఖేపం తావ విచారేస్సామ. చత్తారో హి సుత్తనిక్ఖేపా – అత్తజ్ఝాసయో, పరజ్ఝాసయో, పుచ్ఛావసికో, అట్ఠుప్పత్తికోతి. యథా హి అనేకసతఅనేకసహస్సభేదానిపి సుత్తన్తాని సంకిలేసభాగియాదిపట్ఠాననయేన సోళసవిధతం నాతివత్తన్తి, ఏవం అత్తజ్ఝాసయాదిసుత్తనిక్ఖేపవసేన చతుబ్బిధతం నాతివత్తన్తీతి. తత్థ యథా అత్తజ్ఝాసయస్స అట్ఠుప్పత్తియా చ పరజ్ఝాసయపుచ్ఛావసికేహి సద్ధిం సంసగ్గభేదో సమ్భవతి అత్తజ్ఝాసయో చ పరజ్ఝాసయో చ, అత్తజ్ఝాసయో చ పుచ్ఛావసికో చ, అట్ఠుప్పత్తికో చ పరజ్ఝాసయో చ, అట్ఠుప్పత్తికో చ పుచ్ఛావసికో చాతి అజ్ఝాసయపుచ్ఛానుసన్ధిసమ్భవతో; ఏవం యదిపి అట్ఠుప్పత్తియా అత్తజ్ఝాసయేనపి సంసగ్గభేదో సమ్భవతి, అత్తజ్ఝాసయాదీహి పన పురతో ఠితేహి అట్ఠుప్పత్తియా సంసగ్గో నత్థీతి నిరవసేసో పట్ఠాననయో న సమ్భవతి. తదన్తోగధత్తా వా సమ్భవన్తానం సేసనిక్ఖేపానం మూలనిక్ఖేపవసేన చత్తారో సుత్తనిక్ఖేపా వుత్తాతి వేదితబ్బం.

తత్రాయం వచనత్థో – నిక్ఖిపీయతీతి నిక్ఖేపో, సుత్తం ఏవ నిక్ఖేపో సుత్తనిక్ఖేపో. అథ వా నిక్ఖిపనం నిక్ఖేపో, సుత్తస్స నిక్ఖేపో సుత్తనిక్ఖేపో, సుత్తదేసనాతి అత్థో. అత్తనో అజ్ఝాసయో అత్తజ్ఝాసయో, సో అస్స అత్థి కారణభూతోతి అత్తజ్ఝాసయో, అత్తనో అజ్ఝాసయో ఏతస్సాతి వా అత్తజ్ఝాసయో. పరజ్ఝాసయేపి ఏసేవ నయో. పుచ్ఛాయ వసోతి పుచ్ఛావసో. సో ఏతస్స అత్థీతి పుచ్ఛావసికో. సుత్తదేసనాయ వత్థుభూతస్స అత్థస్స ఉప్పత్తి అత్థుప్పత్తి, అత్థుప్పత్తి ఏవ అట్ఠుప్పత్తి థ-కారస్స ఠ-కారం కత్వా, సా ఏతస్స అత్థీతి అట్ఠుప్పత్తికో. అథ వా నిక్ఖిపీయతి సుత్తం ఏతేనాతి నిక్ఖేపో, అత్తజ్ఝాసయాది ఏవ. ఏతస్మిం పన అత్థవికప్పే అత్తనో అజ్ఝాసయో అత్తజ్ఝాసయో. పరేసం అజ్ఝాసయో పరజ్ఝాసయో. పుచ్ఛీయతీతి పుచ్ఛా, పుచ్ఛితబ్బో అత్థో, పుచ్ఛావసేన పవత్తం ధమ్మప్పటిగ్గాహకానం వచనం పుచ్ఛావసం, తదేవ నిక్ఖేపసద్దాపేక్ఖాయ పుచ్ఛావసికోతి పుల్లిఙ్గవసేన వుత్తం. తథా అట్ఠుప్పత్తి ఏవ అట్ఠుప్పత్తికోతి ఏవమేత్థ అత్థో వేదితబ్బో.

అపిచ పరేసం ఇన్ద్రియపరిపాకాదికారణనిరపేక్ఖత్తా అత్తజ్ఝాసయస్స విసుం సుత్తనిక్ఖేపభావో యుత్తో, కేవలం అత్తనో అజ్ఝాసయేనేవ ధమ్మతన్తిఠపనత్థం పవత్తితదేసనత్తా. పరజ్ఝాసయపుచ్ఛావసికానం పన పరేసం అజ్ఝాసయపుచ్ఛానం దేసనాపవత్తిహేతుభూతానం ఉప్పత్తియం పవత్తితానం కథం అట్ఠుప్పత్తియం అనవరోధో, పుచ్ఛావసికట్ఠుప్పత్తికానం వా పరజ్ఝాసయానురోధేన పవత్తితానం కథం పరజ్ఝాసయే అనవరోధోతి? న చోదేతబ్బమేతం. పరేసఞ్హి అభినీహారపరిపుచ్ఛాదివినిముత్తస్సేవ సుత్తదేసనాకారణుప్పాదస్స అట్ఠుప్పత్తిభావేన గహితత్తా పరజ్ఝాసయపుచ్ఛావసికానం విసుం గహణం. తథా హి బ్రహ్మజాలధమ్మదాయాదసుత్తాదీనం (దీ. న. ౧.౧ ఆదయో) వణ్ణావణ్ణఆమిసుప్పాదాదిదేసనానిమిత్తం అట్ఠుప్పత్తి వుచ్చతి. పరేసం పుచ్ఛం వినా అజ్ఝాసయమేవ నిమిత్తం కత్వా దేసితో పరజ్ఝాసయో, పుచ్ఛావసేన దేసితో పుచ్ఛావసికోతి పాకటోయమత్థోతి.

యాని భగవా పరేహి అనజ్ఝిట్ఠో కేవలం అత్తనో అజ్ఝాసయేనేవ కథేతి, సేయ్యథిదం – ఆకఙ్ఖేయ్యసుత్తం, తువట్టకసుత్తన్తిఏవమాదీని (సు. ని. ౯౨౧ ఆదయో; మ. ని. ౧.౬౪ ఆదయో), తేసం అత్తజ్ఝాసయో నిక్ఖేపో.

యాని పన ‘‘పరిపక్కా ఖో రాహులస్స విముత్తిపరిపాచనీయా ధమ్మా, యంనూనాహం రాహులం ఉత్తరిం ఆసవానం ఖయే వినేయ్య’’న్తి ఏవం పరేసం అజ్ఝాసయం ఖన్తిం అభినీహారం బుజ్ఝనభావఞ్చ ఓలోకేత్వా పరజ్ఝాసయవసేన కథితాని, సేయ్యథిదం – రాహులోవాదసుత్తం, ధమ్మచక్కప్పవత్తనసుత్తన్తిఏవమాదీని (మ. ని. ౨.౧౦౭ ఆదయో; ౩.౪౧౬ ఆదయో; సం. ని. ౩.౫౯; మహావ. ౧౯-౨౦), తేసం పరజ్ఝాసయో నిక్ఖేపో.

భగవన్తం పన ఉపసఙ్కమిత్వా దేవా మనుస్సా చతస్సో పరిసా చత్తారో వణ్ణా చ తథా తథా పఞ్హం పుచ్ఛన్తి ‘‘బోజ్ఝఙ్గా బోజ్ఝఙ్గాతి, భన్తే, వుచ్చన్తి, నీవరణా నీవరణాతి వుచ్చన్తీ’’తిఆదినా, ఏవం పుట్ఠేన భగవతా యాని కథితాని బోజ్ఝఙ్గసంయుత్తాదీని (సం. ని. ౫.౧౮౬) తేసం పుచ్ఛావసికో నిక్ఖేపో.

యాని పన తాని ఉప్పన్నం కారణం పటిచ్చ కథితాని, సేయ్యథిదం – ధమ్మదాయాదం, పుత్తమంసూపమం, దారుక్ఖన్ధూపమన్తిఏవమాదీని (మ. ని. ౧.౨౯; సం. ని. ౨.౬౩), తేసం అట్ఠుప్పత్తికో నిక్ఖేపో.

ఏవమిమేసు చతూసు సుత్తనిక్ఖేపేసు ఇమస్స సుత్తస్స పరజ్ఝాసయో నిక్ఖేపో. పరజ్ఝాసయవసేన హేతం నిక్ఖిత్తం. కేసం అజ్ఝాసయేన? లోభే ఆదీనవదస్సీనం పుగ్గలానం. కేచి పన ‘‘అత్తజ్ఝాసయో’’తి వదన్తి.

తత్థ ఏకధమ్మం, భిక్ఖవేతిఆదీసు ఏకసద్దో అత్థేవ అఞ్ఞత్థే ‘‘సస్సతో అత్తా చ లోకో చ, ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞన్తి ఇత్థేకే అభివదన్తీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౩.౨౭). అత్థి సేట్ఠే ‘‘చేతసో ఏకోదిభావ’’న్తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౨౨౮; పారా. ౧౧). అత్థి అసహాయే ‘‘ఏకో వూపకట్ఠో’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౪౦౫). అత్థి సఙ్ఖాయం ‘‘ఏకోవ ఖో, భిక్ఖవే, ఖణో చ సమయో చ బ్రహ్మచరియవాసాయా’’తిఆదీసు (అ. ని. ౮.౨౯). ఇధాపి సఙ్ఖాయమేవ దట్ఠబ్బో.

ధమ్మ-సద్దో పరియత్తిసచ్చసమాధిపఞ్ఞాపకతిపుఞ్ఞాపత్తిసుఞ్ఞతాఞేయ్యసభావాదీసు దిస్సతి. తథా హిస్స ‘‘ఇధ భిక్ఖు ధమ్మం పరియాపుణాతీ’’తిఆదీసు (అ. ని. ౫.౭౩) పరియత్తి అత్థో. ‘‘దిట్ఠధమ్మో’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౨౯౯) సచ్చాని. ‘‘ఏవంధమ్మా తే భగవన్తో అహేసు’’న్తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౧౩; ౩.౧౪౨) సమాధి. ‘‘సచ్చం ధమ్మో ధితి చాగో, సవే పేచ్చ న సోచతీ’’తిఆదీసు (జా. ౧.౧.౫౭) పఞ్ఞా. ‘‘జాతిధమ్మానం, భిక్ఖవే, సత్తానం ఏవం ఇచ్ఛా ఉప్పజ్జతీ’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౩౯౮) పకతి. ‘‘ధమ్మో హవే రక్ఖతి ధమ్మచారి’’న్తిఆదీసు (జా. ౧.౧౦.౧౦౨) పుఞ్ఞం. ‘‘తిణ్ణం ధమ్మానం అఞ్ఞతరేన వదేయ్య పారాజికేన వా సఙ్ఘాదిసేసేన వా పాచిత్తియేన వా’’తిఆదీసు (పారా. ౪౪౪) ఆపత్తి. ‘‘తస్మిం ఖో పన సమయే ధమ్మా హోన్తీ’’తిఆదీసు (ధ. స. ౧౨౧) సుఞ్ఞతా. ‘‘సబ్బే ధమ్మా సబ్బాకారేన బుద్ధస్స భగవతో ఞాణముఖే ఆపాథం ఆగచ్ఛన్తీ’’తిఆదీసు (మహాని. ౧౫౬; చూళని. మోఘరాజమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౮౫) ఞేయ్యో. ‘‘కుసలా ధమ్మా అకుసలా ధమ్మా’’తిఆదీసు (ధ. స. తికమాతికా ౧) సభావో అత్థో. ఇధాపి సభావో. తస్మా ఏకధమ్మన్తి ఏకం సంకిలేససభావన్తి అధిప్పాయో. ఏకో చ సో ధమ్మో చాతి ఏకధమ్మో, తం ఏకధమ్మం.

భిక్ఖవేతి భిక్ఖూ ఆలపతి. కిమత్థం పన భగవా ధమ్మం దేసేన్తో భిక్ఖూ ఆలపతి, న ధమ్మమేవ దేసేతీతి? సతిజననత్థం. భిక్ఖూ హి అఞ్ఞం చిన్తేన్తాపి ధమ్మం పచ్చవేక్ఖన్తాపి కమ్మట్ఠానం మనసి కరోన్తాపి నిసిన్నా హోన్తి. తే పఠమం అనాలపిత్వా ధమ్మే దేసియమానే ‘‘అయం దేసనా కింనిదానా, కింపచ్చయా’’తి సల్లక్ఖేతుం న సక్కోన్తి. ఆలపితే పన సతిం ఉపట్ఠపేత్వా సల్లక్ఖేతుం సక్కోన్తి, తస్మా సతిజననత్థం ‘‘భిక్ఖవే’’తి ఆలపతి. తేన చ తేసం భిక్ఖనసీలతాదిగుణయోగసిద్ధేన వచనేన హీనాధికజనసేవితం వుత్తిం పకాసేన్తో ఉద్ధతదీనభావనిగ్గహం కరోతి. ‘‘భిక్ఖవే’’తి ఇమినా కరుణావిప్ఫారసోమ్మహదయనయననిపాతపుబ్బఙ్గమేన వచనేన తే అత్తనో ముఖాభిముఖే కరోన్తో తేన చ కథేతుకమ్యతాదీపకేన వచనేన నేసం సోతుకమ్యతం జనేతి. తేనేవ చ సమ్బోధనత్థేన సాధుకం సవనమనసికారేపి నియోజేతి. సాధుకం సవనమనసికారాయత్తా హి సాసనసమ్పత్తి.

అఞ్ఞేసుపి దేవమనుస్సేసు పరిసపరియాపన్నేసు విజ్జమానేసు కస్మా భిక్ఖూ ఏవ ఆమన్తేసీతి? జేట్ఠసేట్ఠాసన్నసదాసన్నిహితభావతో. సబ్బపరిససాధారణా హి భగవతో ధమ్మదేసనా, పరిసాయ చ జేట్ఠా భిక్ఖూ పఠముప్పన్నత్తా, సేట్ఠా అనగారియభావం ఆదిం కత్వా సత్థు చరియానువిధాయకత్తా సకలసాసనపటిగ్గాహకత్తా చ, ఆసన్నా తత్థ నిసిన్నేసు సమీపవుత్తియా, సదాసన్నిహితా సత్థుసన్తికావచరత్తా. అపిచ తే ధమ్మదేసనాయ భాజనం యథానుసిట్ఠం పటిపత్తిసబ్భావతో, విసేసతో చ ఏకచ్చే భిక్ఖూ సన్ధాయ అయం దేసనాతి తే ఏవ ఆలపి.

పజహథాతి ఏత్థ పహానం నామ తదఙ్గప్పహానం, విక్ఖమ్భనప్పహానం, సముచ్ఛేదప్పహానం, పటిప్పస్సద్ధిప్పహానం, నిస్సరణప్పహానన్తి పఞ్చవిధం. తత్థ యం దీపాలోకేనేవ తమస్స పటిపక్ఖభావతో అలోభాదీహి లోభాదికస్స, నామరూపపరిచ్ఛేదాదివిపస్సనాఞాణేహి తస్స తస్స అనత్థస్స పహానం. సేయ్యథిదం – పరిచ్చాగేన లోభాదిమలస్స, సీలేన పాణాతిపాతాదిదుస్సీల్యస్స, సద్ధాదీహి అస్సద్ధియాదికస్స, నామరూపవవత్థానేన సక్కాయదిట్ఠియా, పచ్చయపరిగ్గహేన అహేతువిసమహేతుదిట్ఠీనం, తస్సేవ అపరభాగేన కఙ్ఖావితరణేన కథంకథీభావస్స, కలాపసమ్మసనేన ‘‘అహం మమా’’తి గాహస్స, మగ్గామగ్గవవత్థానేన అమగ్గే మగ్గసఞ్ఞాయ, ఉదయదస్సనేన ఉచ్ఛేదదిట్ఠియా, వయదస్సనేన సస్సతదిట్ఠియా, భయదస్సనేన సభయేసు అభయసఞ్ఞాయ, ఆదీనవదస్సనేన అస్సాదసఞ్ఞాయ, నిబ్బిదానుపస్సనేన అభిరతిసఞ్ఞాయ, ముచ్చితుకమ్యతాఞాణేన అముచ్చితుకమ్యతాయ ఉపేక్ఖాఞాణేన అనుపేక్ఖాయ, అనులోమేన ధమ్మట్ఠితియా, నిబ్బానేన పటిలోమభావస్స, గోత్రభునా సఙ్ఖారనిమిత్తగ్గాహస్స పహానం, ఏతం తదఙ్గప్పహానం నామ.

యం పన ఉపచారప్పనాభేదేన సమాధినా పవత్తిభావనివారణతో ఘటప్పహారేనేవ ఉదకపిట్ఠే సేవాలస్స తేసం తేసం నీవరణాదిధమ్మానం పహానం, ఏతం విక్ఖమ్భనప్పహానం నామ. యం చతున్నం అరియమగ్గానం భావితత్తా తంతంమగ్గవతో అత్తనో సన్తానే ‘‘దిట్ఠిగతానం పహానాయా’’తిఆదినా (ధ. స. ౨౭౭; విభ. ౬౨౮) నయేన వుత్తస్స సముదయపక్ఖియస్స కిలేసగణస్స అచ్చన్తం అప్పవత్తిభావేన సముచ్ఛిన్దనం, ఇదం సముచ్ఛేదప్పహానం నామ. యం పన ఫలక్ఖణే పటిప్పస్సద్ధత్తం కిలేసానం, ఏతం పటిప్పస్సద్ధిప్పహానం నామ. యం పన సబ్బసఙ్ఖతనిస్సటత్తా పహీనసబ్బసఙ్ఖతం నిబ్బానం, ఏతం నిస్సరణప్పహానం నామ. ఏవం పఞ్చవిధే పహానే అనాగామికభావకరస్స పహానస్స అధిప్పేతత్తా ఇధ సముచ్ఛేదప్పహానన్తి వేదితబ్బం. తస్మా పజహథాతి పరిచ్చజథ, సముచ్ఛిన్దథాతి అత్థో.

అహన్తి భగవా అత్తానం నిద్దిసతి. వోతి అయం వోసద్దో పచ్చత్తఉపయోగకరణసామివచనపదపూరణసమ్పదానేసు దిస్సతి. తథా హి ‘‘కచ్చి, పన వో అనురుద్ధా, సమగ్గా సమ్మోదమానా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౩౨౬) పచ్చత్తే ఆగతో. ‘‘గచ్ఛథ, భిక్ఖవే, పణామేమి వో’’తిఆదీసు (మ. ని. ౨.౧౫౭) ఉపయోగే. ‘‘న వో మమ సన్తికే వత్థబ్బ’’న్తిఆదీసు (మ. ని. ౨.౧౫౭) కరణే. ‘‘సబ్బేసం వో, సారిపుత్త, సుభాసిత’’న్తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౩౪౫) సామివచనే. ‘‘యే హి వో అరియా పరిసుద్ధకాయకమ్మన్తా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౩౫) పదపూరణే. ‘‘వనపత్థపరియాయం వో, భిక్ఖవే, దేసేస్సామీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౧౯౦) సమ్పదానే. ఇధాపి సమ్పదానే ఏవ దట్ఠబ్బో.

పాటిభోగోతి పటిభూ. సో హి ధారణకం పటిచ్చ ధనికస్స, ధనికం పటిచ్చ ధారణకస్స పటినిధిభూతో ధనికసన్తకస్స తతో హరణాదిసఙ్ఖాతేన భుఞ్జనేన భోగోతి పటిభోగో, పటిభోగో ఏవ పాటిభోగో. అనాగామితాయాతి అనాగామిభావత్థాయ. పటిసన్ధిగ్గహణవసేన హి కామభవస్స అనాగమనతో అనాగామీ. యో యస్స ధమ్మస్స అధిగమేన అనాగామీతి వుచ్చతి, సఫలో సో తతియమగ్గో అనాగామితా నామ. ఇతి భగవా వేనేయ్యదమనకుసలో వేనేయ్యజ్ఝాసయానుకూలం తతియమగ్గాధిగమం లహునా ఉపాయేన ఏకధమ్మపూరణతామత్తేన థిరం కత్వా దస్సేసి యథా తం సమ్మాసమ్బుద్ధో. భిన్నభూమికాపి హి పటిఘసంయోజనాదయో తతియమగ్గవజ్ఝా కిలేసా కామరాగప్పహానం నాతివత్తన్తీతి.

కస్మా పనేత్థ భగవా అత్తానం పాటిభోగభావే ఠపేసి? తేసం భిక్ఖూనం అనాగామిమగ్గాధిగమాయ ఉస్సాహజననత్థం. పస్సతి హి భగవా ‘‘మయా ‘ఏకధమ్మం, భిక్ఖవే, పజహథ, అహం వో పాటిభోగో అనాగామితాయా’తి వుత్తే ఇమే భిక్ఖూ అద్ధా తం ఏకధమ్మం పహాయ సక్కా తతియభూమిం సమధిగన్తుం, యతో ధమ్మస్సామి పఠమమాహ ‘అహం పాటిభోగో’తి ఉస్సాహజాతా తదత్థాయ పటిపజ్జితబ్బం మఞ్ఞిస్సన్తీ’’తి. తస్మా ఉస్సాహజననత్థం అనాగామితాయ తేసం భిక్ఖూనం అత్తానం పాటిభోగభావే ఠపేసి.

కతమం ఏకధమ్మన్తి ఏత్థ కతమన్తి పుచ్ఛావచనం. పుచ్ఛా చ నామేసా పఞ్చవిధా – అదిట్ఠజోతనాపుచ్ఛా, దిట్ఠసంసన్దనాపుచ్ఛా, విమతిచ్ఛేదనాపుచ్ఛా, అనుమతిపుచ్ఛా, కథేతుకమ్యతాపుచ్ఛాతి. తత్థ పకతియా లక్ఖణం అఞ్ఞాతం హోతి అదిట్ఠం అతులితం అతీరితం అవిభూతం అవిభావితం, తస్స ఞాణాయ దస్సనాయ తులనాయ తీరణాయ విభూతత్థాయ విభావనత్థాయ పఞ్హం పుచ్ఛతి, అయం అదిట్ఠజోతనాపుచ్ఛా. పకతియా లక్ఖణం ఞాతం హోతి దిట్ఠం తులితం తీరితం విభూతం విభావితం. సో అఞ్ఞేహి పణ్డితేహి సద్ధిం సంసన్దనత్థాయ పఞ్హం పుచ్ఛతి, అయం దిట్ఠసంసన్దనాపుచ్ఛా. పకతియా సంసయపక్ఖన్దో హోతి విమతిపక్ఖన్దో ద్వేళ్హకజాతో – ‘‘ఏవం ను ఖో, న ను ఖో, కిం ను ఖో, కథం ను ఖో’’తి, సో విమతిచ్ఛేదనత్థాయ పఞ్హం పుచ్ఛతి, అయం విమతిచ్ఛేదనాపుచ్ఛా. భగవా హి అనుమతిగ్గహణత్థం పఞ్హం పుచ్ఛతి – ‘‘తం కిం మఞ్ఞథ, భిక్ఖవే, రూపం నిచ్చం వా అనిచ్చం వా’’తిఆదినా (సం. ని. ౩.౫౯; మహావ. ౨౧), అయం అనుమతిపుచ్ఛా. భగవా భిక్ఖూనం కథేతుకమ్యతాయ పఞ్హం పుచ్ఛతి – ‘‘చత్తారోమే, భిక్ఖవే, ఆహారా భూతానం వా సత్తానం ఠితియా సమ్భవేసీనం వా అనుగ్గహాయ. కతమే చత్తారో’’తి (సం. ని. ౨.౧౧) అయం కథేతుకమ్యతాపుచ్ఛా.

తత్థ పురిమా తిస్సో పుచ్ఛా బుద్ధానం నత్థి. కస్మా? తీసు హి అద్ధాసు కిఞ్చి సఙ్ఖతం అద్ధావిముత్తం వా అసఙ్ఖతం సమ్మాసమ్బుద్ధానం అదిట్ఠం అతులితం అతీరితం అవిభూతం అవిభావితం నామ నత్థి. తేన నేసం అదిట్ఠజోతనాపుచ్ఛా నత్థి. యం పన తేహి అత్తనో ఞాణేన పటివిద్ధం, తస్స అఞ్ఞేన సమణేన వా బ్రాహ్మణేన వా దేవేన వా మారేన వా బ్రహ్మునా వా సద్ధిం సంసన్దనకిచ్చం నత్థి, తేన నేసం దిట్ఠసంసన్దనాపుచ్ఛాపి నత్థి. యస్మా పన బుద్ధా భగవన్తో అకథంకథీ తిణ్ణవిచికిచ్ఛా సబ్బధమ్మేసు విగతసంసయా, తేన నేసం విమతిచ్ఛేదనాపుచ్ఛాపి నత్థి. ఇతరా పన ద్వే పుచ్ఛా అత్థి, తాసు అయం కథేతుకమ్యతాపుచ్ఛాతి వేదితబ్బా.

ఇదాని తాయ పుచ్ఛాయ పుట్ఠమత్థం సరూపతో దస్సేన్తో ‘‘లోభం, భిక్ఖవే, ఏకధమ్మ’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ లుబ్భన్తి తేన, సయం వా లుబ్భతి, లుబ్భనమత్తమేవ వా తన్తి లోభో. స్వాయం ఆరమ్మణగ్గహణలక్ఖణో మక్కటాలేపో వియ, అభిసఙ్గరసో తత్తకపాలే పక్ఖిత్తమంసపేసి వియ, అపరిచ్చాగపచ్చుపట్ఠానో తేలఞ్జనరాగో వియ, సంయోజనియేసు ధమ్మేసు అస్సాదదస్సనపదట్ఠానో, తణ్హానదిభావేన వడ్ఢమానో యత్థ సముప్పన్నో, సీఘసోతా నదీ వియ మహాసముద్దం అపాయమేవ తం సత్తం గహేత్వా గచ్ఛతీతి దట్ఠబ్బో. కిఞ్చాపి అయం లోభసద్దో సబ్బలోభసామఞ్ఞవచనో, ఇధ పన కామరాగవచనోతి వేదితబ్బో. సో హి అనాగామిమగ్గవజ్ఝో.

పున భిక్ఖవేతి ఆలపనం ధమ్మస్స పటిగ్గాహకభావేన అభిముఖీభూతానం తత్థ ఆదరజననత్థం. పజహథాతి ఇమినా పహానాభిసమయో విహితో, సో చ పరిఞ్ఞాసచ్ఛికిరియాభావనాభిసమయేహి సద్ధిం ఏవ పవత్తతి, న విసున్తి చతుసచ్చాధిట్ఠానాని చత్తారిపి సమ్మాదిట్ఠియా కిచ్చాని విహితానేవ హోన్తి. యథా చ ‘‘లోభం పజహథా’’తి వుత్తే పహానేకట్ఠభావతో దోసాదీనమ్పి పహానం అత్థతో వుత్తమేవ హోతి, ఏవం సముదయసచ్చవిసయే సమ్మాదిట్ఠికిచ్చే పహానాభిసమయే వుత్తే తస్సా సహకారీకారణభూతానం సమ్మాసఙ్కప్పాదీనం సేసమగ్గఙ్గానమ్పి సముదయసచ్చవిసయకిచ్చం అత్థతో వుత్తమేవ హోతీతి పరిపుణ్ణో అరియమగ్గబ్యాపారో ఇధ కథితోతి దట్ఠబ్బో. ఇమినా నయేన సతిపట్ఠానాదీనమ్పి బోధిపక్ఖియధమ్మానం బ్యాపారస్స ఇధ వుత్తభావో యథారహం విత్థారేతబ్బో.

అపిచేత్థ లోభం పజహథాతి ఏతేన పహానపరిఞ్ఞా వుత్తా. సా చ తీరణపరిఞ్ఞాధిట్ఠానా, తీరణపరిఞ్ఞా చ ఞాతపరిఞ్ఞాధిట్ఠానాతి అవినాభావేన తిస్సోపి పరిఞ్ఞా బోధితా హోన్తి. ఏవమేత్థ సహ ఫలేన చతుసచ్చకమ్మట్ఠానం పరిపుణ్ణం కత్వా పకాసితన్తి దట్ఠబ్బం. అథ వా లోభం పజహథాతి సహ ఫలేన ఞాణదస్సనవిసుద్ధి దేసితా. సా చ పటిపదాఞాణదస్సనవిసుద్ధిసన్నిస్సయా…పే… చిత్తవిసుద్ధిసీలవిసుద్ధిసన్నిస్సయా చాతి నానన్తరికభావేన సహ ఫలేన సబ్బాపి సత్త విసుద్ధియో విభావితాతి వేదితబ్బం.

ఏవమేతాయ విసుద్ధిక్కమభావనాయ పరిఞ్ఞాత్తయసమ్పాదనేన లోభం పజహితుకామేన –

‘‘అనత్థజననో లోభో, లోభో చిత్తప్పకోపనో;

భయమన్తరతో జాతం, తం జనో నావబుజ్ఝతి.

‘‘లుద్ధో అత్థం న జానాతి, లుద్ధో ధమ్మం న పస్సతి;

అన్ధతమం తదా హోతి, యం లోభో సహతే నరం’’. (ఇతివు. ౮౮);

రత్తో ఖో, ఆవుసో, రాగేన అభిభూతో పరియాదిన్నచిత్తో పాణమ్పి హనతి, అదిన్నమ్పి ఆదియతి, సన్ధిమ్పి ఛిన్దతి, నిల్లోపమ్పి హరతి, ఏకాగారికమ్పి కరోతి, పరిపన్థేపి తిట్ఠతి, పరదారమ్పి గచ్ఛతి, ముసాపి భణతి. తదపి తేసం భవతం సమణబ్రాహ్మణానం అజానతం అపస్సతం అవేదయతం తణ్హానుగతానం పరితస్సితం విప్ఫన్దితమేవ (అ. ని. ౩.౫౪).

‘‘తణ్హాదుతియో పురిసో, దీఘమద్ధాన సంసరం;

ఇత్థభావఞ్ఞథాభావం, సంసారం నాతివత్తతి’’. (ఇతివు. ౧౫, ౧౦౫);

‘‘నత్థి రాగసమో అగ్గి, నత్థి దోససమో కలి’’. (ధ. ప. ౨౦౨, ౨౫౧);

‘‘కామరాగేన డయ్హామి, చిత్తం మే పరిడయ్హతి’’. (సం. ని. ౧.౨౧౨);

‘‘యే రాగరత్తానుపతన్తి సోతం, సయంకతం మక్కటకోవ జాల’’న్తి. (ధ. ప. ౩౪౭) చ –

ఏవమాదిసుత్తపదానుసారేన నానానయేహి లోభస్స ఆదీనవం పచ్చవేక్ఖిత్వా తస్స పహానాయ పటిపజ్జితబ్బం.

అపిచ ఛ ధమ్మా కామరాగస్స పహానాయ సంవత్తన్తి, అసుభనిమిత్తస్స ఉగ్గహో, అసుభభావనానుయోగో, ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారతా, భోజనే మత్తఞ్ఞుతా, కల్యాణమిత్తతా, సప్పాయకథాతి. దసవిధఞ్హి అసుభనిమిత్తం ఉగ్గణ్హన్తస్సాపి కామరాగో పహీయతి, కాయగతాసతిభావనావసేన సవిఞ్ఞాణకే ఉద్ధుమాతకాదివసేన అవిఞ్ఞాణకే అసుభే అసుభభావనానుయోగమనుయుత్తస్సాపి, మనచ్ఛట్ఠేసు ఇన్ద్రియేసు సంవరణవసేన సతికవాటేన పిహితద్వారస్సాపి, చతున్నం పఞ్చన్నం వా ఆలోపానం ఓకాసే సతి ఉదకం పివిత్వా యాపనసీలతాయ భోజనే మత్తఞ్ఞునోపి. తేనేవాహ –

‘‘చత్తారో పఞ్చ ఆలోపే, అభుత్వా ఉదకం పివే;

అలం ఫాసువిహారాయ, పహితత్తస్స భిక్ఖునో’’తి. (థేరగా. ౯౮౩);

అసుభకమ్మట్ఠానభావనారతే కల్యాణమిత్తే సేవన్తస్సాపి, ఠాననిసజ్జాదీసు దసఅసుభనిస్సితసప్పాయకథాయపి పహీయతి. తేనేవాహ –

‘‘అత్థి, భిక్ఖవే, అసుభనిమిత్తం, తత్థ యోనిసోమనసికారబహులీకారో, అయమాహారో అనుప్పన్నస్స వా కామచ్ఛన్దస్స అనుప్పాదాయ ఉప్పన్నస్స వా కామచ్ఛన్దస్స పహానాయా’’తి.

ఏవం పుబ్బభాగే కామరాగసఙ్ఖాతస్స లోభస్స పహానాయ పటిపన్నో విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేత్వా తతియమగ్గేన తం అనవసేసతో సముచ్ఛిన్దతి. తేన వుత్తం ‘‘లోభం, భిక్ఖవే, ఏకధమ్మం పజహథ, అహం వో పాటిభోగో అనాగామితాయా’’తి.

ఏత్థాహ ‘‘కో పనేత్థ లోభో పహీయతి, కిం అతీతో, అథ అనాగతో, ఉదాహు పచ్చుప్పన్నో’’తి? కిఞ్చేత్థ – న తావ అతీతో లోభో పహీయేయ్య, న అనాగతో వా తేసం అభావతో. న హి నిరుద్ధం అనుప్పన్నం వా అత్థీతి వుచ్చతి, వాయామో చ అఫలో ఆపజ్జతి. అథ పచ్చుప్పన్నో, ఏవమ్పి అఫలో వాయామో తస్స సరసభఙ్గత్తా, సంకిలిట్ఠా చ మగ్గభావనా ఆపజ్జతి, చిత్తవిప్పయుత్తో వా లోభో సియా, న చాయం నయో ఇచ్ఛితోతి. వుచ్చతే – న వుత్తనయేన అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నో లోభో పహీయతి. సేయ్యథాపి ఇధ తరుణరుక్ఖో అసఞ్జాతఫలో, తం పురిసో కుఠారియా మూలే ఛిన్దేయ్య, తస్స రుక్ఖస్స ఛేదే అసతి యాని ఫలాని నిబ్బత్తేయ్యుం, తాని రుక్ఖస్స ఛిన్నత్తా అజాతాని ఏవ న జాయేయ్యుం, ఏవమేవ అరియమగ్గాధిగమే అసతి ఉప్పజ్జనారహో లోభో అరియమగ్గాధిగమేన పచ్చయఘాతస్స కతత్తా న ఉప్పజ్జతి. అయఞ్హి అట్ఠకథాసు ‘‘భూమిలద్ధుప్పన్నో’’తి వుచ్చతి. విపస్సనాయ హి ఆరమ్మణభూతా పఞ్చక్ఖన్ధా తస్స ఉప్పజ్జనట్ఠానతాయ భూమి నామ. సా భూమి తేన లద్ధాతి కత్వా భూమిలద్ధుప్పన్నో. ఆరమ్మణాధిగ్గహితుప్పన్నో అవిక్ఖమ్భితుప్పన్నో అసమూహతుప్పన్నోతి చ అయమేవ వుచ్చతి.

తత్థాతి తస్మిం సుత్తే. ఏతన్తి ఏతం అత్థజాతం. ఇదాని గాథాబన్ధవసేన వుచ్చమానం. ఇతి వుచ్చతీతి కేన పన వుచ్చతి? భగవతా వ. అఞ్ఞేసు హి తాదిసేసు ఠానేసు సఙ్గీతికారేహి ఉపనిబన్ధగాథా హోన్తి, ఇధ పన భగవతా వ గాథారుచికానం పుగ్గలానం అజ్ఝాసయవసేన వుత్తమేవత్థం సఙ్గహేత్వా గాథా భాసితా.

తత్థ యేన లోభేన లుద్ధాసే, సత్తా గచ్ఛన్తి దుగ్గతిన్తి యేన ఆరమ్మణగ్గహణలక్ఖణేన తతో ఏవ అభిసఙ్గరసేన లోభేన లుద్ధా అజ్ఝత్తికబాహిరేసు ఆయతనేసు గిద్ధా గధితా. సేతి హి నిపాతమత్తం. అక్ఖరచిన్తకా పన ఈదిసేసు ఠానేసు సే-కారాగమం ఇచ్ఛన్తి. తథా లుద్ధత్తా ఏవ కాయసుచరితాదీసు కిఞ్చి సుచరితం అకత్వా కాయదుచ్చరితాదీని చ ఉపచినిత్వా రూపాదీసు సత్తవిసత్తతాయ సత్తాతి లద్ధనామా పాణినో దుక్ఖస్స నిబ్బత్తిట్ఠానతాయ దుగ్గతీతి సఙ్ఖం గతం నిరయం తిరచ్ఛానయోనిం పేత్తివిసయఞ్చ పటిసన్ధిగ్గహణవసేన గచ్ఛన్తి ఉపపజ్జన్తి.

తం లోభం సమ్మదఞ్ఞాయ, పజహన్తి విపస్సినోతి తం యథావుత్తం లోభం సభావతో సముదయతో అత్థఙ్గమతో అస్సాదతో ఆదీనవతో నిస్సరణతోతి ఇమేహి ఆకారేహి సమ్మా అవిపరీతం హేతునా ఞాయేన అఞ్ఞాయ ఞాతతీరణపరిఞ్ఞాసఙ్ఖాతాయ పఞ్ఞాయ జానిత్వా రూపాదికే పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధే అనిచ్చాదీహి వివిధేహి ఆకారేహి పస్సనతో విపస్సినో అవసిట్ఠకిలేసే విపస్సనాపఞ్ఞాపుబ్బఙ్గమాయ మగ్గపఞ్ఞాయ సముచ్ఛేదప్పహానవసేన పజహన్తి, న పున అత్తనో సన్తానే ఉప్పజ్జితుం దేన్తి. పహాయ న పునాయన్తి, ఇమం లోకం కుదాచనన్తి ఏవం సహజేకట్ఠపహానేకట్ఠేహి అవసిట్ఠకిలేసేహి సద్ధిం తం లోభం అనాగామిమగ్గేన పజహిత్వా పున పచ్ఛా ఇమం కామధాతుసఙ్ఖాతం లోకం పటిసన్ధిగ్గహణవసేన కదాచిపి న ఆగచ్ఛన్తి ఓరమ్భాగియానం సంయోజనానం సుప్పహీనత్తా. ఇతి భగవా అనాగామిఫలేన దేసనం నిట్ఠాపేసి.

అయమ్పి అత్థోతి నిదానావసానతో పభుతి యావ గాథాపరియోసానా ఇమినా సుత్తేన పకాసితో అత్థో. అపి-సద్దో ఇదాని వక్ఖమానసుత్తత్థసమ్పిణ్డనో. సేసం వుత్తనయమేవ. ఇమస్మిం సుత్తే సముదయసచ్చం సరూపేనేవ ఆగతం, పహానాపదేసేన మగ్గసచ్చం. ఇతరం సచ్చద్వయఞ్చ తదుభయహేతుతాయ నిద్ధారేతబ్బం. గాథాయ పన దుక్ఖసముదయమగ్గసచ్చాని యథారుతవసేనేవ ఞాయన్తి, ఇతరం నిద్ధారేతబ్బం. ఏసేవ నయో ఇతో పరేసుపి సుత్తేసు.

పరమత్థదీపనియా ఖుద్దకనికాయ-అట్ఠకథాయ

ఇతివుత్తకవణ్ణనాయ పఠమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౨. దోససుత్తవణ్ణనా

౨. వుత్తఞ్హేతం …పే… దోసన్తి దుతియసుత్తం. తత్రాయం అపుబ్బపదవణ్ణనా. యథా ఏత్థ, ఏవం ఇతో పరేసుపి సబ్బత్థ అపుబ్బపదవణ్ణనంయేవ కరిస్సామ. యస్మా ఇదం సుత్తం దోసబహులానం పుగ్గలానం అజ్ఝాసయం ఓలోకేత్వా దోసవూపసమనత్థం దేసితం, తస్మా ‘‘దోసం, భిక్ఖవే, ఏకధమ్మం పజహథా’’తి ఆగతం. తత్థ దోసన్తి ‘‘అనత్థం మే అచరీతి ఆఘాతో జాయతీ’’తిఆదినా (విభ. ౯౬౦) నయేన సుత్తే వుత్తానం నవన్నం, ‘‘అత్థం మే నాచరీ’’తిఆదీనఞ్చ తప్పటిపక్ఖతో సిద్ధానం నవన్నమేవాతి అట్ఠారసన్నం ఖాణుకణ్టకాదినా అట్ఠానేన సద్ధిం ఏకూనవీసతియా అఞ్ఞతరాఘాతవత్థుసమ్భవం ఆఘాతం. సో హి దుస్సన్తి తేన, సయం వా దుస్సతి, దుస్సనమత్తమేవ వా తన్తి దోసోతి వుచ్చతి. సో చణ్డిక్కలక్ఖణో పహటాసీవిసో వియ, విసప్పనరసో విసనిపాతో వియ, అత్తనో నిస్సయదహనరసో వా దావగ్గి వియ, దుస్సనపచ్చుపట్ఠానో లద్ధోకాసో వియ సపత్తో, యథావుత్తఆఘాతవత్థుపదట్ఠానో విససంసట్ఠపూతిముత్తం వియ దట్ఠబ్బో. పజహథాతి సముచ్ఛిన్దథ. తత్థ యే ఇమే –

‘‘పఞ్చిమే, భిక్ఖవే, ఆఘాతపటివినయా, యత్థ భిక్ఖునో ఉప్పన్నో ఆఘాతో సబ్బసో పటివినేతబ్బో. కతమే పఞ్చ? యస్మిం, భిక్ఖవే, పుగ్గలే ఆఘాతో జాయేథ, మేత్తా తస్మిం పుగ్గలే భావేతబ్బా…పే… కరుణా…పే… ఉపేక్ఖా, అసతిఅమనసికారో తస్మిం పుగ్గలే ఆపజ్జితబ్బో, ఏవం తస్మిం పుగ్గలే ఆఘాతో పటివినేతబ్బో. యస్మిం, భిక్ఖవే, పుగ్గలే ఆఘాతో జాయేథ, కమ్మస్సకతా తస్మిం పుగ్గలే అధిట్ఠాతబ్బా ‘కమ్మస్సకో అయమాయస్మా కమ్మదాయాదో…పే… భవిస్సతీ’’తి (అ. ని. ౫.౧౬౧) –

ఏవం పఞ్చ ఆఘాతప్పటివినయా వుత్తాయేవ.

‘‘పఞ్చిమే, ఆవుసో, ఆఘాతపటివినయా, యత్థ భిక్ఖునో ఉప్పన్నో ఆఘాతో సబ్బసో పటివినేతబ్బో. కతమే పఞ్చ? ఇధావుసో, ఏకచ్చో పుగ్గలో అపరిసుద్ధకాయసమాచారో హోతి పరిసుద్ధవచీసమాచారో; ఏవరూపేపి, ఆవుసో, పుగ్గలే ఆఘాతో పటివినేతబ్బో’’తి (అ. ని. ౫.౧౬౨) –

ఏవమాదినాపి నయేన పఞ్చ ఆఘాతపటివినయా వుత్తా, తేసు యేన కేనచి ఆఘాతపటివినయవిధినా పచ్చవేక్ఖిత్వా. అపిచ యో –

‘‘ఉభతోదణ్డకేన చేపి, భిక్ఖవే, కకచేన చోరా ఓచరకా అఙ్గమఙ్గాని ఓకన్తేయ్యుం, తత్రాపి యో మనో పదూసేయ్య, న మే సో తేన సాసనకరో’’తి (మ. ని. ౧.౨౩౨) సత్థు ఓవాదో.

‘‘తస్సేవ తేన పాపియో, యో కుద్ధం పటికుజ్ఝతి;

కుద్ధం అప్పటికుజ్ఝన్తో, సఙ్గామం జేతి దుజ్జయం.

‘‘ఉభిన్నమత్థం చరతి, అత్తనో చ పరస్స చ;

పరం సఙ్కుపితం ఞత్వా, యో సతో ఉపసమ్మతి. (సం. ని. ౧.౧౮౮);

‘‘సత్తిమే, భిక్ఖవే, ధమ్మా సపత్తకన్తా సపత్తకరణా కోధనం ఆగచ్ఛన్తి ఇత్థిం వా పురిసం వా. కతమే సత్త? ఇధ, భిక్ఖవే, సపత్తో సపత్తస్స ఏవం ఇచ్ఛతి, ‘అహో వతాయం దుబ్బణ్ణో అస్సా’తి. తం కిస్స హేతు? న, భిక్ఖవే, సపత్తో సపత్తస్స వణ్ణవతాయ నన్దతి. కోధనోయం, భిక్ఖవే, పురిసపుగ్గలో కోధాభిభూతో కోధపరేతో కిఞ్చాపి సో హోతి సున్హాతో సువిలిత్తో కప్పితకేసమస్సు ఓదాతవత్థవసనో, అథ ఖో సో దుబ్బణ్ణోవ హోతి కోధాభిభూతో. అయం, భిక్ఖవే, పఠమో ధమ్మో సపత్తకన్తో సపత్తకరణో కోధనం ఆగచ్ఛతి ఇత్థిం వా పురిసం వా.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, సపత్తో సపత్తస్స ఏవం ఇచ్ఛతి ‘అహో వతాయం దుక్ఖం సయేయ్యా’తి…పే… న పచురత్థో అస్సాతి…పే… న భోగవా అస్సాతి…పే… న యసవా అస్సాతి…పే… న మిత్తవా అస్సాతి…పే… కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపజ్జేయ్యాతి. తం కిస్స హేతు? న, భిక్ఖవే, సపత్తో సపత్తస్స సుగతిగమనే నన్దతి. కోధనోయం, భిక్ఖవే, పురిసపుగ్గలో కోధాభిభూతో కోధపరేతో కాయేన దుచ్చరితం చరతి, వాచాయ దుచ్చరితం చరతి, మనసా దుచ్చరితం చరతి. సో కాయేన దుచ్చరితం చరిత్వా వాచాయ దుచ్చరితం చరిత్వా మనసా దుచ్చరితం చరిత్వా కాయస్స భేదా పరం మరణా…పే… నిరయం ఉపపజ్జతి కోధాభిభూతో’’తి (అ. ని. ౭.౬౪).

‘‘కుద్ధో అత్థం న జానాతి, కుద్ధో ధమ్మం న పస్సతి…పే…. (అ. ని. ౭.౬౪);

‘‘కోధం జహే విప్పజహేయ్య మానం, సంయోజనం సబ్బమతిక్కమేయ్య. (ధ. ప. ౨౨౧);

‘‘అనత్థజననో కోధో, కోధో చిత్తప్పకోపనో…పే…. (అ. ని. ౭.౬౪);

‘‘కోధం ఛేత్వా సుఖం సేతి, కోధం ఛేత్వా న సోచతి;

కోధస్స విసమూలస్స, మధురగ్గస్స బ్రాహ్మణా’’తి. (సం. ని. ౧.౧౮౭);

‘‘ఏకాపరాధం ఖమ భూరిపఞ్ఞ,

న పణ్డితా కోధబలా భవన్తీ’’తి. –

ఏవమాదినా నయేన దోసే ఆదీనవే వుత్తప్పటిపక్ఖతో దోసప్పహానే ఆనిసంసే చ పచ్చవేక్ఖిత్వా పుబ్బభాగే దోసం తదఙ్గప్పహానాదివసేన పజహిత్వా విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేత్వా తతియమగ్గేన సబ్బసో దోసం సముచ్ఛిన్దథ, పజహథాతి తేసం భిక్ఖూనం తత్థ నియోజనం. తేన వుత్తం ‘‘దోసం, భిక్ఖవే, ఏకధమ్మం పజహథా’’తి. దుట్ఠాసేతి ఆఘాతేన దూసితచిత్తతాయ పదుట్ఠా. సేసమేత్థ యం వత్తబ్బం, తం పఠమసుత్తవణ్ణనాయం వుత్తనయమేవ.

దుతియసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౩. మోహసుత్తవణ్ణనా

౩. తతియే మోహన్తి అఞ్ఞాణం. తఞ్హి దుక్ఖే అఞ్ఞాణం, దుక్ఖసముదయే అఞ్ఞాణం, దుక్ఖనిరోధే అఞ్ఞాణం, దుక్ఖనిరోధగామినియా పటిపదాయ అఞ్ఞాణన్తిఆదినా నయేన విభాగేన అనేకప్పభేదమ్పి ముయ్హన్తి. తేన సయం వా ముయ్హతి ముయ్హనమత్తమేవ వా తన్తి మోహోతి వుచ్చతి. సో చిత్తస్స అన్ధభావలక్ఖణో, అఞ్ఞాణలక్ఖణో వా, అసమ్పటివేధరసో, ఆరమ్మణసభావచ్ఛాదనరసో వా, అసమ్మాప్పటిపత్తిపచ్చుపట్ఠానో, అన్ధకారపచ్చుపట్ఠానో వా, అయోనిసోమనసికారపదట్ఠానో, సబ్బాకుసలానం మూలన్తి దట్ఠబ్బో. ఇధాపి పజహథాతి పదస్స –

‘‘మూళ్హో అత్థం న జానాతి, మూళ్హో ధమ్మం న పస్సతి;

అన్ధతమం తదా హోతి, యం మోహో సహతే నరం’’. (ఇతివు. ౮౮);

‘‘అనత్థజననో మోహో…పే…. (ఇతివు. ౮౮);

‘‘అవిజ్జా, భిక్ఖవే, పుబ్బఙ్గమా అకుసలానం ధమ్మానం సమాపత్తియా’’ (ఇతివు. ౪౦);

‘‘మోహసమ్బన్ధనో లోకో, భబ్బరూపోవ దిస్సతి’’; (ఉదా. ౭౦);

‘‘మోహో నిదానం కమ్మానం సముదయాయ’’ (అ. ని. ౩.౩౪);

‘‘మూళ్హో ఖో, బ్రాహ్మణ, మోహేన అభిభూతో పరియాదిన్నచిత్తో దిట్ఠధమ్మికమ్పి భయం వేరం పసవతి, సమ్పరాయికమ్పి భయం వేరం పసవతీ’’తి చ –

ఆదినా నయేన ‘‘యో కోచి ధమ్మో కామచ్ఛన్దాదిసంకిలేసధమ్మేహి నిబ్బత్తేతబ్బో, అత్థతో సబ్బో సో మోహహేతుకో’’తి చ మోహే ఆదీనవం తప్పటిపక్ఖతో మోహప్పహానే ఆనిసంసఞ్చ పచ్చవేక్ఖిత్వా కామచ్ఛన్దాదిప్పహానక్కమేనేవ పుబ్బభాగే తదఙ్గాదివసేన మోహం పజహన్తా తతియమగ్గేన యథావుత్తలోభదోసేకట్ఠం మోహం సముచ్ఛేదవసేన పజహథాతి అత్థో దట్ఠబ్బో. అనాగామిమగ్గవజ్ఝో ఏవ హి మోహో ఇధాధిప్పేతోతి. మూళ్హాసేతి కుసలాకుసలసావజ్జానవజ్జాదిభేదే అత్తనో హితాహితే సమ్మూళ్హా. సేసం వుత్తనయమేవ.

తతియసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౪. కోధసుత్తవణ్ణనా

౪. చతుత్థే కోధన్తి దోసం. దోసో ఏవ హి కోధపరియాయేన బుజ్ఝనకానం పుగ్గలానం అజ్ఝాసయవసేన ఏవం వుత్తో. తస్మా దుతియసుత్తే వుత్తనయేనేవేత్థ అత్థో వేదితబ్బో. అపిచ కుజ్ఝనలక్ఖణో కోధో, ఆఘాతకరణరసో, చిత్తస్స బ్యాపత్తిభావపచ్చుపట్ఠానో, చేతసో పూతిభావోతి దట్ఠబ్బోతి అయమ్పి విసేసో వేదితబ్బో.

చతుత్థసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. మక్ఖసుత్తవణ్ణనా

౫. పఞ్చమే మక్ఖన్తి పరగుణమక్ఖనం. యదిపి హి సో గూథం గహేత్వా పరం పహరన్తో వియ అత్తనో కరం పఠమతరం మక్ఖతియేవ, తథాపి పరేసం గుణమక్ఖనాధిప్పాయేన పవత్తేతబ్బత్తా ‘‘పరగుణమక్ఖనో’’తి వుచ్చతి. తథా హి సో ఉదకపుఞ్ఛనమివ న్హాతస్స సరీరగతం ఉదకం పరేసం గుణే మక్ఖేతి పుఞ్ఛతి వినాసేతి, పరేహి వా కతానం మహన్తానమ్పి కారానం ఖేపనతో ధంసనతో మక్ఖోతి వుచ్చతి. సో పరగుణమక్ఖనలక్ఖణో, తేసం వినాసనరసో, తదవచ్ఛాదనపచ్చుపట్ఠానో. అత్థతో పన పరేసం గుణమక్ఖనాకారేన పవత్తో దోమనస్ససహగతచిత్తుప్పాదోతి దట్ఠబ్బం. పజహథాతి తత్థ వుత్తప్పభేదం దోసం, దోసే చ వుత్తనయం ఆదీనవం, పహానే చస్స ఆనిసంసం పచ్చవేక్ఖిత్వా పుబ్బభాగే తదఙ్గాదివసేన పజహన్తా విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేత్వా తతియమగ్గేన అనవసేసం సముచ్ఛిన్దథాతి అత్థో. మక్ఖాసేతి మక్ఖితా మక్ఖితపరగుణా, పరేసం గుణానం మక్ఖితారో, తతో ఏవ అత్తనోపి ధంసితగుణాతి అత్థో. సేసం వుత్తనయమేవ.

పఞ్చమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. మానసుత్తవణ్ణనా

౬. ఛట్ఠే మానన్తి జాతిఆదివత్థుకం చేతసో ఉన్నమనం. సో హి ‘‘సేయ్యోహమస్మీ’’తిఆదినా నయేన మఞ్ఞన్తి తేన, సయం వా మఞ్ఞతి, మాననం సమ్పగ్గహోతి వా మానోతి వుచ్చతి. స్వాయం సేయ్యోహమస్మీతి మానో, సదిసోహమస్మీతి మానో, హీనోహమస్మీతి మానోతి ఏవం తివిధో. పున సేయ్యస్స సేయ్యోహమస్మీతి మానో, సేయ్యస్స సదిసో, సేయ్యస్స హీనో; సదిసస్స సేయ్యో, సదిసస్స సదిసో, సదిసస్స హీనో; హీనస్స సేయ్యో, హీనస్స సదిసో, హీనస్స హీనోహమస్మీతి మానోతి ఏవం నవవిధోపి ఉన్నతిలక్ఖణో, అహంకారరసో, సమ్పగ్గహరసో వా, ఉద్ధుమాతభావపచ్చుపట్ఠానో, కేతుకమ్యతాపచ్చుపట్ఠానో వా, దిట్ఠివిప్పయుత్తలోభపదట్ఠానో ఉమ్మాదో వియాతి దట్ఠబ్బో. పజహథాతి తస్స సబ్బస్సపి అత్తుక్కంసనపరవమ్భననిమిత్తతా, గరుట్ఠానియేసు అభివాదనపచ్చుపట్ఠానఅఞ్జలికమ్మసామీచికమ్మాదీనం అకరణే కారణతా, జాతిమదపురిసమదాదిభావేన పమాదాపత్తిహేతుభావోతి ఏవమాదిభేదం ఆదీనవం తప్పటిపక్ఖతో నిరతిమానతాయ ఆనిసంసఞ్చ పచ్చవేక్ఖిత్వా రాజసభం అనుప్పత్తో చణ్డాలో వియ సబ్రహ్మచారీసు నీచచిత్తతం పచ్చుపట్ఠపేత్వా పుబ్బభాగే తదఙ్గాదివసేన తం పజహన్తా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అనాగామిమగ్గేన సముచ్ఛిన్దథాతి అత్థో. అనాగామిమగ్గవజ్ఝో ఏవ హి మానో ఇధాధిప్పేతో. మత్తాసేతి జాతిమదపురిసమదాదివసేన మానేన పమాదాపత్తిహేతుభూతేన మత్తా అత్తానం పగ్గహేత్వా చరన్తా. సేసం వుత్తనయమేవ.

ఇమేసు పన పటిపాటియా ఛసు సుత్తేసు గాథాసు వా అనాగామిఫలం పాపేత్వా దేసనా నిట్ఠాపితా. తత్థ యే ఇమే అవిహా అతప్పా సుదస్సా సుదస్సీ అకనిట్ఠాతి ఉపపత్తిభవవసేన పఞ్చ అనాగామినో, తేసు అవిహేసు ఉపపన్నా అవిహా నామ. తే అన్తరాపరినిబ్బాయీ, ఉపహచ్చపరినిబ్బాయీ, అసఙ్ఖారపరినిబ్బాయీ, ససఙ్ఖారపరినిబ్బాయీ, ఉద్ధంసోతో అకనిట్ఠగామీతి పఞ్చవిధా, తథా అతప్పా, సుదస్సా, సుదస్సినో. అకనిట్ఠేసు పన ఉద్ధంసోతో అకనిట్ఠగామీ పరిహాయతి. తత్థ యో అవిహాదీసు ఉప్పజ్జిత్వా ఆయువేమజ్ఝం అనతిక్కమిత్వా అరహత్తప్పత్తియా కిలేసపరినిబ్బానేన పరినిబ్బాయతి, అయం అన్తరాపరినిబ్బాయీ నామ. యో పన అవిహాదీసు ఆదితో పఞ్చకప్పసతాదిభేదం ఆయువేమజ్ఝం అతిక్కమిత్వా పరినిబ్బాయతి, అయం ఉపహచ్చపరినిబ్బాయీ నామ. యో అసఙ్ఖారేన అధిమత్తప్పయోగం అకత్వా అప్పదుక్ఖేన అకసిరేన పరినిబ్బాయతి, అయం అసఙ్ఖారపరినిబ్బాయీ నామ. యో పన ససఙ్ఖారేన అధిమత్తప్పయోగం కత్వా దుక్ఖేన కిచ్ఛేన కసిరేన పరినిబ్బాయతి, అయం ససఙ్ఖారపరినిబ్బాయీ నామ. ఇతరో పన అవిహాదీసు ఉద్ధంవాహితభావేన ఉద్ధమస్స తణ్హాసోతం, వట్టసోతం, మగ్గసోతమేవ వాతి ఉద్ధంసోతో. అవిహాదీసు ఉప్పజ్జిత్వా అరహత్తం పత్తుం అసక్కోన్తో తత్థ తత్థ యావతాయుకం ఠత్వా పటిసన్ధిగ్గహణవసేన అకనిట్ఠం గచ్ఛతీతి అకనిట్ఠగామీ.

ఏత్థ చ ఉద్ధంసోతో అకనిట్ఠగామీ, ఉద్ధంసోతో న అకనిట్ఠగామీ, న ఉద్ధంసోతో అకనిట్ఠగామీ, న ఉద్ధంసోతో న అకనిట్ఠగామీతి చతుక్కం వేదితబ్బం. కథం? యో అవిహతో పట్ఠాయ చత్తారో దేవలోకే సోధేత్వా అకనిట్ఠం గన్త్వా పరినిబ్బాయతి, అయం ఉద్ధంసోతో అకనిట్ఠగామీ నామ. యో పన హేట్ఠా తయో దేవలోకే సోధేత్వా సుదస్సీదేవలోకే ఠత్వా పరినిబ్బాయతి, అయం ఉద్ధంసోతో న అకనిట్ఠగామీ నామ. యో ఇతో అకనిట్ఠమేవ గన్త్వా పరినిబ్బాయతి, అయం న ఉద్ధంసోతో అకనిట్ఠగామీ నామ. యో పన హేట్ఠా చతూసు దేవలోకేసు తత్థ తత్థేవ పరినిబ్బాయతి, అయం న ఉద్ధంసోతో, న అకనిట్ఠగామీ నామాతి.

తత్థ అవిహేసు ఉప్పజ్జిత్వా కప్పసతతో ఉద్ధం పరినిబ్బాయికో, ద్విన్నం కప్పసతానం మత్థకే పరినిబ్బాయికో, పఞ్చకప్పసతే అసమ్పత్తే పరినిబ్బాయికోతి తయో అన్తరాపరినిబ్బాయినో. వుత్తఞ్హేతం ‘‘ఉపపన్నం వా సమనన్తరా అప్పత్తం వా వేమజ్ఝ’’న్తి (పు. ప. ౩౬). వా-సద్దేన హి పత్తమత్తోపి సఙ్గహితోతి. ఏవం తయో అన్తరాపరినిబ్బాయినో, ఏకో ఉపహచ్చపరినిబ్బాయీ ఏకో ఉద్ధంసోతో. తేసు అసఙ్ఖారపరినిబ్బాయినో పఞ్చ, ససఙ్ఖారపరినిబ్బాయినో పఞ్చాతి దస హోన్తి. తథా అతప్పాసుదస్సాసుదస్సీసూతి చత్తారో దసకా చత్తారీసం అకనిట్ఠే పన ఉద్ధంసోతస్స అభావతో తయో అన్తరాపరినిబ్బాయినో, ఏకో ఉపహచ్చపరినిబ్బాయీతి అసఙ్ఖారపరినిబ్బాయినో చత్తారో, ససఙ్ఖారపరినిబ్బాయినో చత్తారోతి అట్ఠ, ఏవమేతే అట్ఠచత్తారీసం అనాగామినో. తే సబ్బేపి ఇమేసు సుత్తేసు అవిసేసవచనేన గహితాతి దట్ఠబ్బం.

ఛట్ఠసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. సబ్బపరిఞ్ఞాసుత్తవణ్ణనా

౭. సత్తమే సబ్బన్తి అనవసేసం. అనవసేసవాచకో హి అయం సబ్బ-సద్దో. సో యేన యేన సమ్బన్ధం గచ్ఛతి, తస్స తస్స అనవసేసతం దీపేతి; యథా ‘‘సబ్బం రూపం, సబ్బా వేదనా, సబ్బసక్కాయపరియాపన్నేసు ధమ్మేసూ’’తి. సో పనాయం సబ్బ-సద్దో సప్పదేసనిప్పదేసవిసయతాయ దువిధో. తథా హేస సబ్బసబ్బం, పదేససబ్బం, ఆయతనసబ్బం, సక్కాయసబ్బన్తి చతూసు విసయేసు దిట్ఠప్పయోగో. తత్థ ‘‘సబ్బే ధమ్మా సబ్బాకారేన బుద్ధస్స భగవతో ఞాణముఖే ఆపాథమాగచ్ఛన్తీ’’తిఆదీసు (చూళని. మోఘరాజమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౮౫) సబ్బసబ్బస్మిం ఆగతో. ‘‘సబ్బేసం వో, సారిపుత్తా, సుభాసితం పరియాయేనా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౩౪౫) పదేససబ్బస్మిం. ‘‘సబ్బం వో, భిక్ఖవే, దేసేస్సామి, చక్ఖుఞ్చేవ రూపఞ్చ…పే…. మనఞ్చేవ ధమ్మే చా’’తి (సం. ని. ౪.౨౩-౨౫) ఏత్థ ఆయతనసబ్బస్మిం. ‘‘సబ్బధమ్మమూలపరియాయం వో, భిక్ఖవే, దేసేస్సామీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౧) సక్కాయసబ్బస్మిం. తత్థ సబ్బసబ్బస్మిం ఆగతో నిప్పదేసవిసయో, ఇతరేసు తీసుపి ఆగతో సప్పదేసవిసయో. ఇధ పన సక్కాయసబ్బస్మిం వేదితబ్బో. విపస్సనాయ ఆరమ్మణభూతా తేభూమకధమ్మా హి ఇధ ‘‘సబ్బ’’న్తి అనవసేసతో గహితా.

అనభిజానన్తి ‘‘ఇమే ధమ్మా కుసలా, ఇమే అకుసలా, ఇమే సావజ్జా, ఇమే అనవజ్జా’’తిఆదినా ‘‘ఇమే పఞ్చక్ఖన్ధా, ఇమాని ద్వాదసాయతనాని, ఇమా అట్ఠారస ధాతుయో, ఇదం దుక్ఖం అరియసచ్చం, అయం దుక్ఖసముదయో అరియసచ్చ’’న్తి చ ఆదినా సబ్బే అభిఞ్ఞేయ్యే ధమ్మే అవిపరీతసభావతో అనభిజానన్తో అభివిసిట్ఠేన ఞాణేన న జానన్తో. అపరిజానన్తి న పరిజానన్తో. యో హి సబ్బం తేభూమకధమ్మజాతం పరిజానాతి, సో తీహి పరిఞ్ఞాహి పరిజానాతి – ఞాతపరిఞ్ఞాయ, తీరణపరిఞ్ఞాయ, పహానపరిఞ్ఞాయ. తత్థ కతమా ఞాతపరిఞ్ఞా? సబ్బం తేభూమకం నామరూపం – ‘‘ఇదం రూపం, ఏత్తకం రూపం, న ఇతో భియ్యో. ఇదం నామం, ఏత్తకం నామం, న ఇతో భియ్యో’’తి భూతప్పసాదాదిప్పభేదం రూపం, ఫస్సాదిప్పభేదం నామఞ్చ, లక్ఖణరసపచ్చుపట్ఠానపదట్ఠానతో వవత్థపేతి. తస్స అవిజ్జాదికఞ్చ పచ్చయం పరిగ్గణ్హాతి. అయం ఞాతపరిఞ్ఞా. కతమా తీరణపరిఞ్ఞా? ఏవం ఞాతం కత్వా తం సబ్బం తీరేతి అనిచ్చతో దుక్ఖతో రోగతోతి ద్వాచత్తాలీసాయ ఆకారేహి. అయం తీరణపరిఞ్ఞా. కతమా పహానపరిఞ్ఞా? ఏవం తీరయిత్వా అగ్గమగ్గేన సబ్బస్మిం ఛన్దరాగం పజహతి. అయం పహానపరిఞ్ఞా.

దిట్ఠివిసుద్ధికఙ్ఖావితరణవిసుద్ధియోపి ఞాతపరిఞ్ఞా. మగ్గామగ్గపటిపదాఞాణదస్సనవిసుద్ధియో కలాపసమ్మసనాదిఅనులోమపరియోసానా వా పఞ్ఞా తీరణపరిఞ్ఞా. అరియమగ్గేన పజహనం పహానపరిఞ్ఞా. యో సబ్బం పరిజానాతి, సో ఇమాహి తీహి పరిఞ్ఞాహి పరిజానాతి. ఇధ పన విరాగప్పహానానం పటిక్ఖేపవసేన విసుం గహితత్తా ఞాతపరిఞ్ఞాయ తీరణపరిఞ్ఞాయ చ వసేన పరిజాననా వేదితబ్బా. యో పనేవం న పరిజానాతి, తం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘అపరిజాన’’న్తి.

తత్థ చిత్తం అవిరాజయన్తి తస్మిం అభిఞ్ఞేయ్యవిసేసే పరిఞ్ఞేయ్యే అత్తనో చిత్తసన్తానం న విరాజయం, న విరజ్జన్తో; యథా తత్థ రాగో న హోతి, ఏవం విరాగానుపస్సనం న ఉప్పాదేన్తోతి అత్థో. అప్పజహన్తి విపస్సనాపఞ్ఞాసహితాయ మగ్గపఞ్ఞాయ తత్థ పహాతబ్బయుత్తకం కిలేసవట్టం అనవసేసతో న పజహన్తో. యథా చేతం, ఏవం అభిజాననాదయోపి మిస్సకమగ్గవసేన వేదితబ్బా. పుబ్బభాగే హి నానాచిత్తవసేన ఞాతతీరణపహానపరిఞ్ఞాహి కమేన అభిజాననాదీని సమ్పాదేత్వా మగ్గకాలే ఏకక్ఖణేనేవ కిచ్చవసేన తం సబ్బం నిప్ఫాదేన్తం ఏకమేవ ఞాణం పవత్తతీతి. అభబ్బో దుక్ఖక్ఖయాయాతి నిబ్బానాయ సకలస్స వట్టదుక్ఖస్స ఖేపనాయ న భబ్బో, నాలం న సమత్థోతి అత్థో.

సబ్బఞ్చ ఖోతి ఏత్థ చ-సద్దో బ్యతిరేకే, ఖో-సద్దో అవధారణే. తదుభయేన అభిజాననాదితో లద్ధబ్బం విసేసం దుక్ఖక్ఖయస్స చ ఏకన్తకారణం దీపేతి. అభిజాననాదీసు యం వత్తబ్బం, తం వుత్తమేవ. తత్థ పన పటిక్ఖేపవసేన వుత్తం, ఇధ విధానవసేన వేదితబ్బం. అయమేవ విసేసో. అపిచ అభిజానన్తి ఉపాదానక్ఖన్ధపఞ్చకసఙ్ఖాతం సక్కాయసబ్బం సరూపతో పచ్చయతో చ ఞాణస్స అభిముఖీకరణవసేన అభిజానన్తో హుత్వా అభావాకారాదిపరిగ్గహేన తం అనిచ్చాదిలక్ఖణేహి పరిచ్ఛిజ్జమానవసేన పరిజానన్తో. విరాజయన్తి సమ్మదేవస్స అనిచ్చతాదిఅవబోధేన ఉప్పన్నభయాదీనవనిబ్బిదాదిఞాణానుభావేన అత్తనో చిత్తం విరత్తం కరోన్తో తత్థ అణుమత్తమ్పి రాగం అనుప్పాదేన్తో. పజహన్తి వుట్ఠానగామినివిపస్సనాసహితాయ మగ్గపఞ్ఞాయ సముదయపక్ఖియం కిలేసవట్టం పజహన్తో సముచ్ఛిన్దన్తో. భబ్బో దుక్ఖక్ఖయాయాతి ఏవం కిలేసమలప్పహానేనేవ సబ్బస్స కమ్మవట్టస్స పరిక్ఖీణత్తా అనవసేసవిపాకవట్టఖేపనాయ సకలసంసారవట్టదుక్ఖపరిక్ఖయభూతాయ వా అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా భబ్బో ఏకన్తేనేతం పాపుణితున్తి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో.

యో సబ్బం సబ్బతో ఞత్వాతి యో యుత్తయోగో ఆరద్ధవిపస్సకో సబ్బం తేభూమకధమ్మజాతం సబ్బతో సబ్బభాగేన కుసలాదిక్ఖన్ధాదివిభాగతో దుక్ఖాదిపీళనాదివిభాగతో చ. అథ వా సబ్బతోతి సబ్బస్మా కక్ఖళఫుసనాదిలక్ఖణాదితో అనిచ్చాదితో చాతి సబ్బాకారతో జానిత్వా విపస్సనాపుబ్బఙ్గమేన మగ్గఞాణేన పటివిజ్ఝిత్వా, విపస్సనాఞాణేనేవ వా జాననహేతు. సబ్బత్థేసు న రజ్జతీతి సబ్బేసు అతీతాదివసేన అనేకభేదభిన్నేసు సక్కాయధమ్మేసు న రజ్జతి, అరియమగ్గాధిగమేన రాగం న జనేతి. ఇమినాస్స తణ్హాగాహస్స అభావం దస్సేన్తో తం నిమిత్తత్తా దిట్ఠమానగ్గాహానం ‘‘ఏతం మమ ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’’తి ఇమస్స మిచ్ఛాగాహత్తయస్సపి అభావం దస్సేతి. స వేతి ఏత్థ స-ఇతి నిపాతమత్తం. వే-తి బ్యత్తం, ఏకంసేనాతి వా ఏతస్మిం అత్థే నిపాతో. సబ్బపరిఞ్ఞాతి సబ్బపరిజాననతో, యథావుత్తస్స సబ్బస్స అభిసమయవసేన పరిజాననతో. సోతి యథావుత్తో యోగావచరో, అరియో ఏవ వా. సబ్బదుక్ఖముపచ్చగాతి సబ్బం వట్టదుక్ఖం అచ్చగా అతిక్కమి, సమతిక్కమీతి అత్థో.

సత్తమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. మానపరిఞ్ఞాసుత్తవణ్ణనా

౮. అట్ఠమే అపుబ్బం నత్థి, కేవలం మానవసేన దేసనా పవత్తా. గాథాసు పన మానుపేతా అయం పజాతి కమ్మకిలేసేహి పజాయతీతి పజాతి లద్ధనామా ఇమే సత్తా మఞ్ఞనలక్ఖణేన మానేన ఉపేతా ఉపగతా. మానగన్థా భవే రతాతి కిమికీటపటఙ్గాదిఅత్తభావేపి మానేన గన్థితా మానసంయోజనేన సంయుత్తా. తతో ఏవ దీఘరత్తం పరిభావితాహంకారవసేన ‘‘ఏతం మమా’’తి సఙ్ఖారేసు అజ్ఝోసానబహులత్తా తత్థ నిచ్చసుఖఅత్తాదివిపల్లాసవసేన చ కామాదిభవే రతా. మానం అపరిజానన్తాతి మానం తీహి పరిఞ్ఞాహి న పరిజానన్తా. అరహత్తమగ్గఞాణేన వా అనతిక్కమన్తా, ‘‘మానం అపరిఞ్ఞాయా’’తి కేచి పఠన్తి. ఆగన్తారో పునబ్భవన్తి పున ఆయాతిం ఉపపత్తిభవం. పునప్పునం భవనతో వా పునబ్భవసఙ్ఖాతం సంసారం అపరాపరం పరివత్తనవసేన గన్తారో ఉపగన్తారో హోన్తి, భవతో న పరిముచ్చన్తీతి అత్థో. యే చ మానం పహన్త్వాన, విముత్తా మానసఙ్ఖయేతి యే పన అరహత్తమగ్గేన సబ్బసో మానం పజహిత్వా మానస్స అచ్చన్తసఙ్ఖయభూతే అరహత్తఫలే నిబ్బానే వా తదేకట్ఠసబ్బకిలేసవిముత్తియా విముత్తా సుట్ఠు ముత్తా. తే మానగన్థాభిభునో, సబ్బదుక్ఖముపచ్చగున్తి తే పరిక్ఖీణభవసంయోజనా అరహన్తో సబ్బసో మానగన్థం మానసంయోజనం సముచ్ఛేదప్పహానేన అభిభవిత్వా ఠితా, అనవసేసం వట్టదుక్ఖం అతిక్కమింసూతి అత్థో. ఏవమేతస్మిం సత్తమసుత్తే చ అరహత్తం కథితన్తి.

అట్ఠమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯-౧౦. లోభదోసపరిఞ్ఞాసుత్తద్వయవణ్ణనా

౯-౧౦. నవమదసమేసు అపుబ్బం నత్థి. దేసనావిలాసవసేన తథా బుజ్ఝనకానం వేనేయ్యానం అజ్ఝాసయవసేన వా తథా దేసితానీతి దట్ఠబ్బం.

నవమదసమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

పఠమవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.