౨. దుతియవగ్గో

౧-౩. మోహపరిఞ్ఞాదిసుత్తవణ్ణనా

౧౧-౧౩. దుతియవగ్గేపి పఠమాదీని తీణి సుత్తాని వుత్తనయానేవ, తథా దేసనాకారణమ్పి వుత్తమేవ.

౪. అవిజ్జానీవరణసుత్తవణ్ణనా

౧౪. చతుత్థే – ‘‘నాహం, భిక్ఖవే’’తిఆదీసు న-కారో పటిసేధత్థో. అహన్తి భగవా అత్తానం నిద్దిసతి. అఞ్ఞన్తి ఇదాని వత్తబ్బఅవిజ్జానీవరణతో అఞ్ఞం. ఏకనీవరణమ్పీతి ఏకనీవరణధమ్మమ్పి. సమనుపస్సామీతి ద్వే సమనుపస్సనా – దిట్ఠిసమనుపస్సనా చ ఞాణసమనుపస్సనా చ. తత్థ ‘‘రూపం అత్తతో సమనుపస్సతీ’’తిఆదినా (అ. ని. ౪.౨౦౦; పటి. మ. ౧.౧౩౦) ఆగతా అయం దిట్ఠిసమనుపస్సనా నామ. ‘‘అనిచ్చతో సమనుపస్సతి, నో నిచ్చతో’’తిఆదినా (పటి. మ. ౩.౩౫) పన ఆగతా అయం ఞాణసమనుపస్సనా నామ. ఇధాపి ఞాణసమనుపస్సనావ అధిప్పేతా. ‘‘సమనుపస్సామీ’’తి చ పదస్స న-కారేన సమ్బన్ధో. ఇదం వుత్తం హోతి – ‘‘అహం, భిక్ఖవే, సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణసఙ్ఖాతేన సమన్తచక్ఖునా సబ్బధమ్మే హత్థామలకం వియ ఓలోకేన్తోపి అఞ్ఞం ఏకనీవరణమ్పి న సమనుపస్సామీ’’తి.

యేన నీవరణేన నివుతా పజా దీఘరత్తం సన్ధావన్తి సంసరన్తీతి యేన నీవరణకసభావత్తా నీవరణేన ధమ్మసభావం జానితుం పస్సితుం పటివిజ్ఝితుం అదత్వా ఛాదేత్వా పరియోనన్ధిత్వా ఠానేన అన్ధకారేన నివుతా సత్తా అనాదిమతసంసారే అపరిమాణే కప్పే మహన్తేసు చేవ ఖుద్దకేసు చ భవాదీసు అపరాపరుప్పత్తివసేన సబ్బతో ధావన్తి చేవ సంసరన్తి, చ. ఆరమ్మణన్తరసఙ్కమనవసేన వా సన్ధావనం, భవన్తరసఙ్కమనవసేన సంసరణం. కిలేసానం బలవభావేన వా సన్ధావనం, దుబ్బలభావేన సంసరణం. ఖణికమరణవసేన వా ఏకజాతియం సన్ధావనం, వోహారమరణవసేన అనేకాసు జాతీసు సంసరణం. చిత్తవసేన వా సన్ధావనం, ‘‘చిత్తమస్స విధావతీ’’తి హి వుత్తం, కమ్మవసేన సంసరణం. ఏవం సన్ధావనసంసరణానం విసేసో వేదితబ్బో.

యథయిదన్తి యథా ఇదం. య-కారో పదసన్ధికరో, సన్ధివసేన రస్సత్తం. అవిజ్జానీవరణన్తి ఏత్థ పూరేతుం అయుత్తట్ఠేన కాయదుచ్చరితాది అవిన్దియం నామ, అలద్ధబ్బన్తి అత్థో. తం అవిన్దియం విన్దతీతి అవిజ్జా. విపరీతతో కాయసుచరితాది విన్దియం నామ, తం విన్దియం న విన్దతీతి అవిజ్జా. ఖన్ధానం రాసట్ఠం, ఆయతనానం ఆయతనట్ఠం, ధాతూనం సుఞ్ఞట్ఠం, ఇన్ద్రియానం ఆధిపతేయ్యట్ఠం, సచ్చానం తథట్ఠం దుక్ఖాదీనం పీళనాదివసేన వుత్తం చతుబ్బిధం అత్థం అవిదితం కరోతీతిపి అవిజ్జా. అన్తవిరహితే సంసారే సత్తే జవాపేతీతి వా అవిజ్జా, పరమత్థతో వా అవిజ్జమానేసు ఇత్థిపురిసాదీసు జవతి పవత్తతి, విజ్జమానేసు ఖన్ధాదీసు న జవతి, న పవత్తతీతి అవిజ్జా. అపిచ చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం వత్థారమ్మణానం పటిచ్చసముప్పాదపటిచ్చసముప్పన్నానఞ్చ ధమ్మానం ఛాదనతోపి అవిజ్జా. అవిజ్జావ నీవరణన్తి అవిజ్జానీవరణం.

అవిజ్జానీవరణేన హి, భిక్ఖవే, నివుతా పజా దీఘరత్తం సన్ధావన్తి సంసరన్తీతి ఇదం పురిమస్సేవ దళ్హీకరణత్థం వుత్తం. పురిమం వా – ‘‘యథయిదం, భిక్ఖవే, అవిజ్జానీవరణ’’న్తి ఏవం ఓపమ్మదస్సనవసేన వుత్తం, ఇదం నీవరణానుభావదస్సనవసేన. కస్మా పనేత్థ అవిజ్జావ ఏవం వుత్తా, న అఞ్ఞే ధమ్మాతి? ఆదీనవపటిచ్ఛాదనేన కామచ్ఛన్దాదీనం విసేసప్పచ్చయభావతో. తథా హి తాయ పటిచ్ఛాదితాదీనవే విసయే కామచ్ఛన్దాదయో పవత్తన్తి.

నత్థఞ్ఞోతి ఆదికా గాథా వుత్తస్స అవుత్తస్స చ అత్థస్స సఙ్గణ్హనవసేన భాసితా. తత్థ నివుతాతి నివారితా పలిగుణ్ఠితా, పటిచ్ఛాదితాతి అత్థో. అహోరత్తన్తి దివా చేవ రత్తిఞ్చ, సబ్బకాలన్తి వుత్తం హోతి. యథా మోహేన ఆవుతాతి యేన పకారేన అవిజ్జానీవరణసఙ్ఖాతేన మోహేన ఆవుతా పటిచ్ఛాదితా సువిఞ్ఞేయ్యమ్పి అజానన్తియో పజా సంసారే సంసరన్తి, తథారూపో అఞ్ఞో ఏకధమ్మోపి ఏకనీవరణమ్పి నత్థీతి యోజేతబ్బం. యే చ మోహం పహన్త్వాన, తమోఖన్ధం పదాలయున్తి యే పన అరియసావకా పుబ్బభాగే తదఙ్గాదిప్పహానవసేన, హేట్ఠిమమగ్గేహి వా తంతంమగ్గవజ్ఝం మోహం పజహిత్వా అగ్గమగ్గేన వజిరూపమఞాణేన మోహసఙ్ఖాతమేవ తమోరాసిం పదాలయింసు, అనవసేసతో సముచ్ఛిన్దింసు. న తే పున సంసరన్తీతి తే అరహన్తో –

‘‘ఖన్ధానఞ్చ పటిపాటి, ధాతుఆయతనాన చ;

అబ్బోచ్ఛిన్నం వత్తమానా, సంసారోతి పవుచ్చతీ’’తి. –

ఏవం వుత్తే ఇమస్మిం సంసారే న సంసరన్తి న పరిబ్భమన్తి. కిం కారణా? హేతు తేసం న విజ్జతి, యస్మా సంసారస్స హేతు మూలకారణం అవిజ్జా, సా తేసం న విజ్జతి, సబ్బసో నత్థి సముచ్ఛిన్నత్తాతి.

చతుత్థసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౫. తణ్హాసంయోజనసుత్తవణ్ణనా

౧౫. పఞ్చమే యస్స విజ్జతి, తం పుగ్గలం దుక్ఖేహి, కమ్మం వా విపాకేహి, భవయోనిగతివిఞ్ఞాణట్ఠితిసత్తావాసే వా భవన్తరాదీహి సంయోజేతీతి సంయోజనం. తణ్హాయనట్ఠేన తణ్హా, తసతి సయం పరితసతి, తసన్తి వా ఏతాయాతి తణ్హా. సఞ్ఞుత్తాతి చక్ఖాదీసు అభినివేసవత్థూసు బద్ధా. సేసం వుత్తనయమేవ. కామఞ్చేత్థ అవిజ్జాయపి సంయోజనభావో తణ్హాయ చ నీవరణభావో అత్థియేవ, తథాపి అవిజ్జాయ పటిచ్ఛాదితాదీనవేహి భవేహి తణ్హా సత్తే సంయోజేతీతి ఇమస్స విసేసస్స దస్సనత్థం పురిమసుత్తే అవిజ్జా నీవరణభావేన, ఇధ చ తణ్హా సంయోజనభావేనేవ వుత్తా. కిఞ్చ నీవరణసంయోజనప్పధానస్స దస్సనత్థం. యథా హి నీవరణభావేన అవిజ్జా సంకిలేసధమ్మానం పధానభూతా పుబ్బఙ్గమా చ, ఏవం సంయోజనభావేన నేసం తణ్హాతి తదధీనప్పధానభావం దస్సేతుం సుత్తద్వయే ఏవమేతే ధమ్మా వుత్తా. అపిచ విసేసేన అవిజ్జా నిబ్బానసుఖం నివారేతీతి ‘‘నీవరణ’’న్తి వుత్తా, తణ్హా సంసారదుక్ఖేన సత్తే సంయోజేతీతి ‘‘సంయోజన’’న్తి.

దస్సనగమనన్తరాయకరణతో వా విజ్జాచరణవిపక్ఖతో ద్వయం ద్విధా వుత్తం. విజ్జాయ హి ఉజువిపచ్చనీకభూతా అవిజ్జా నిబ్బానదస్సనస్స అవిపరీతదస్సనస్స చ విసేసతో అన్తరాయకరా, చరణధమ్మానం ఉజువిపచ్చనీకభూతా తణ్హా గమనస్స సమ్మాపటిపత్తియా అన్తరాయకరాతి; ఏవమయం అవిజ్జాయ నివుతో అన్ధీకతో తణ్హాయ సంవుతో బద్ధో అస్సుతవా పుథుజ్జనో అన్ధో వియ బద్ధో మహాకన్తారం, సంసారకన్తారం నాతివత్తతి. అనత్థుప్పత్తిహేతుద్వయదస్సనత్థమ్పి ద్వయం ద్విధా వుత్తం. అవిజ్జాగతో హి పుగ్గలో బాలభావేన అత్థం పరిహాపేతి, అనత్థఞ్చ అత్తనో కరోతి, అకుసలో వియ ఆతురో అసప్పాయకిరియాయ. జానన్తోపి బాలో బాలభావేన అత్థం పరిహాపేతి, అనత్థఞ్చ కరోతి జానన్తో వియ రోగీ అసప్పాయసేవీ. మక్కటాలేపోపమసుత్తం చేతస్స అత్థస్స సాధకం.

పటిచ్చసముప్పాదస్స మూలకారణదస్సనత్థమ్పేత్థ ద్వయం ద్విధా వుత్తం. విసేసేన హి సమ్మోహస్స బలవభావతో అవిజ్జాఖేత్తం అతీతో అద్ధా, పత్థనాయ బలవభావతో తణ్హాఖేత్తం అనాగతో అద్ధా. తథా హి బాలజనో సమ్మోహబహులో అతీతమనుసోచతి, తస్స అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారాతి సబ్బం నేతబ్బం. పత్థనాబహులో అనాగతం పజప్పతి, తస్స తణ్హాపచ్చయా ఉపాదానన్తిఆది సబ్బం నేతబ్బం. తేనేవ తాసం పుబ్బన్తాహరణేన అపరన్తపటిసన్ధానేన చస్స యథాక్కమం మూలకారణతా దస్సితాతి వేదితబ్బన్తి.

గాథాసు తణ్హాదుతియోతి తణ్హాసహాయో. తణ్హా హి నిరుదకకన్తారే మరీచికాయ ఉదకసఞ్ఞా వియ పిపాసాభిభూతం అప్పటికారదుక్ఖాభిభూతమ్పి సత్తం అస్సాదసన్దస్సనవసేన సహాయకిచ్చం కరోన్తీ భవాదీసు అనిబ్బిన్దం కత్వా పరిబ్భమాపేతి, తస్మా తణ్హా పురిసస్స ‘‘దుతియా’’తి వుత్తా. నను చ అఞ్ఞేపి కిలేసాదయో భవాభినిబ్బత్తియా పచ్చయావ? సచ్చమేతం, న పన తథా విసేసప్పచ్చయో యథా తణ్హా. తథా హి సా కుసలేహి వినా అకుసలేహి, కామావచరాదికుసలేహి చ వినా రూపావచరాదికుసలేహి భవనిబ్బత్తియా విసేసప్పచ్చయో, యతో సముదయసచ్చన్తి వుచ్చతీతి. ఇత్థభావఞ్ఞథాభావన్తి ఇత్థభావో చ అఞ్ఞథాభావో చ ఇత్థభావఞ్ఞథాభావో. సో ఏతస్స అత్థీతి ఇత్థభావఞ్ఞథాభావో సంసారో, తం తత్థ ఇత్థభావో మనుస్సత్తం, అఞ్ఞథాభావో తతో అవసిట్ఠసత్తావాసా. ఇత్థభావో వా తేసం తేసం సత్తానం పచ్చుప్పన్నో అత్తభావో, అఞ్ఞథాభావో అనాగతత్తభావో. ఏవరూపో వా అఞ్ఞోపి అత్తభావో ఇత్థభావో, న ఏవరూపో అఞ్ఞథాభావో. తం ఇత్థభావఞ్ఞథాభావం సంసారం ఖన్ధధాతుఆయతనపటిపాటిం నాతివత్తతి, న అతిక్కమతి.

ఏతమాదీనవం ఞత్వా, తణ్హం దుక్ఖస్స సమ్భవన్తి ఏతం సకలవట్టదుక్ఖస్స సమ్భవం సముదయం తణ్హం ఆదీనవం ఆదీనవతో ఞత్వాతి అత్థో. అథ వా ఏతమాదీనవం ఞత్వాతి ఏతం యథావుత్తం సంసారనాతివత్తనం ఆదీనవం దోసం ఞత్వా. తణ్హం దుక్ఖస్స సమ్భవన్తి తణ్హఞ్చ వుత్తనయేన వట్టదుక్ఖస్స పధానకారణన్తి ఞత్వా. వీతతణ్హో అనాదానో, సతో భిక్ఖు, పరిబ్బజేతి ఏవం తీహి పరిఞ్ఞాహి పరిజానన్తో విపస్సనం వడ్ఢేత్వా మగ్గపటిపాటియా తణ్హం విగమేన్తో అగ్గమగ్గేన సబ్బసో వీతతణ్హో విగతతణ్హో, తతో ఏవ చతూసు ఉపాదానేసు కస్సచిపి అభావేన ఆయతిం పటిసన్ధిసఙ్ఖాతస్స వా ఆదానస్స అభావేన అనాదానో, సతివేపుల్లప్పత్తియా సబ్బత్థ సతోకారితాయ సతో భిన్నకిలేసో భిక్ఖు పరిబ్బజే చరేయ్య, ఖన్ధపరినిబ్బానేన వా సఙ్ఖారప్పవత్తితో అపగచ్ఛేయ్యాతి అత్థో.

పఞ్చమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౬. పఠమసేఖసుత్తవణ్ణనా

౧౬. ఛట్ఠే సేఖస్సాతి ఏత్థ కేనట్ఠేన సేఖో? సేక్ఖధమ్మపటిలాభతో సేఖో. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘కిత్తావతా ను ఖో, భన్తే, సేఖో హోతీతి? ఇధ, భిక్ఖు, సేఖాయ సమ్మాదిట్ఠియా సమన్నాగతో హోతి…పే… సేఖేన సమ్మాసమాధినా సమన్నాగతో హోతి. ఏత్తావతా ఖో, భిక్ఖు, సేఖో హోతీ’’తి (సం. ని. ౫.౧౩).

అపిచ సిక్ఖతీతి సేఖో. వుత్తమ్పి చేతం –

‘‘సిక్ఖతీతి ఖో, భిక్ఖు, తస్మా సేఖోతి వుచ్చతి. కిఞ్చ సిక్ఖతి? అధిసీలమ్పి సిక్ఖతి, అధిచిత్తమ్పి సిక్ఖతి, అధిపఞ్ఞమ్పి సిక్ఖతి. సిక్ఖతీతి ఖో, భిక్ఖు, తస్మా సేఖోతి వుచ్చతీ’’తి (అ. ని. ౩.౮౬).

యోపి కల్యాణపుథుజ్జనో అనులోమప్పటిపదాయ పరిపూరకారీ సీలసమ్పన్నో ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారో భోజనే మత్తఞ్ఞూ జాగరియానుయోగమనుయుత్తో పుబ్బరత్తాపరరత్తం బోధిపక్ఖియానం ధమ్మానం భావనానుయోగమనుయుత్తో విహరతి – ‘‘అజ్జ వా స్వే వా అఞ్ఞతరం సామఞ్ఞఫలం అధిగమిస్సామీ’’తి, సోపి వుచ్చతి సిక్ఖతీతి సేఖోతి. ఇమస్మిం అత్థే న పటివిజ్ఝన్తోవ సేఖో అధిప్పేతో, అథ ఖో కల్యాణపుథుజ్జనోపి. అప్పత్తం మానసం ఏతేనాతి అప్పత్తమానసో. మానసన్తి ‘‘అన్తలిక్ఖచరో పాసో, య్వాయం చరతి మానసో’’తి (సం. ని. ౧.౧౫౧; మహావ. ౩౩) ఏత్థ రాగో మానసన్తి వుత్తో. ‘‘చిత్తం మనో మానస’’న్తి (ధ. స. ౬౩, ౬౫) ఏత్థ చిత్తం. ‘‘అప్పత్తమానసో సేఖో, కాలం కయిరా జనే సుతా’’తి (సం. ని. ౧.౧౫౯) ఏత్థ అరహత్తం. ఇధాపి అరహత్తమేవ అధిప్పేతం. తేన అప్పత్తఅరహత్తస్సాతి వుత్తం హోతి.

అనుత్తరన్తి సేట్ఠం, అసదిసన్తి అత్థో. చతూహి యోగేహి ఖేమం అనుపద్దుతన్తి యోగక్ఖేమం, అరహత్తమేవ అధిప్పేతం. పత్థయమానస్సాతి ద్వే పత్థనా తణ్హాపత్థనా, కుసలచ్ఛన్దపత్థనా చ. ‘‘పత్థయమానస్స హి జప్పితాని, పవేధితం వాపి పకప్పితేసూ’’తి (సు. ని. ౯౦౮; మహాని. ౧౩౭) ఏత్థ తణ్హాపత్థనా.

‘‘ఛిన్నం పాపిమతో సోతం, విద్ధస్తం వినళీకతం;

పామోజ్జబహులా హోథ, ఖేమం పత్థేథ భిక్ఖవో’’తి. (మ. ని. ౧.౩౫౨);

ఏత్థ కత్తుకమ్యతాకుసలచ్ఛన్దపత్థనా, అయమేవ ఇధాధిప్పేతా. తేన పత్థయమానస్సాతి తం యోగక్ఖేమం గన్తుకామస్స తన్నిన్నస్స తప్పోణస్స తప్పబ్భారస్సాతి అత్థో. విహరతోతి ఏకం ఇరియాపథదుక్ఖం అఞ్ఞేన ఇరియాపథేన విచ్ఛిన్దిత్వా అపరిపతన్తం అత్తభావం హరతో. అథ వా ‘‘సబ్బే సఙ్ఖారా అనిచ్చాతి అధిముచ్చన్తో సద్ధాయ విహరతీ’’తిఆదినా నిద్దేసనయేన చేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో. అజ్ఝత్తికన్తి నియకజ్ఝత్తసఙ్ఖాతే అజ్ఝత్తే భవం అజ్ఝత్తికం. అఙ్గన్తి కారణం. ఇతి కరిత్వాతి ఏవం కత్వా. న అఞ్ఞం ఏకఙ్గమ్పి సమనుపస్సామీతి ఏత్థ అయం సఙ్ఖేపత్థో – భిక్ఖవే, అజ్ఝత్తం అత్తనో సన్తానే సముట్ఠితం కారణన్తి కత్వా అఞ్ఞం ఏకకారణమ్పి న సమనుపస్సామి యం ఏవం బహూపకారం, యథయిదం యోనిసో మనసికారోతి ఉపాయమనసికారో, పథమనసికారో, అనిచ్చాదీసు అనిచ్చాదినయేనేవ మనసికారో, అనిచ్చానులోమికేన వా చిత్తస్స ఆవట్టనా అన్వావట్టనా ఆభోగో సమన్నాహారో మనసికారో. అయం యోనిసో మనసికారో.

ఇదాని యోనిసో మనసికారస్స ఆనుభావం దస్సేతుం ‘‘యోనిసో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు మనసి కరోన్తో అకుసలం పజహతి, కుసలం భావేతీ’’తి వుత్తం. తత్థ యోనిసో మనసి కరోన్తోతి ‘‘ఇదం దుక్ఖం అరియసచ్చం, అయం దుక్ఖసముదయో అరియసచ్చం, అయం దుక్ఖనిరోధో అరియసచ్చం, అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా అరియసచ్చ’’న్తి చతూసు అరియసచ్చేసు యోనిసో మనసికారం పవత్తేన్తో.

తత్రాయం అత్థవిభావనా – యదిపి ఇదం సుత్తం అవిసేసేన సేక్ఖపుగ్గలవసేన ఆగతం, చతుమగ్గసాధారణవసేన పన సఙ్ఖేపేనేవ కమ్మట్ఠానం కథయిస్సామ. యో చతుసచ్చకమ్మట్ఠానికో యోగావచరో ‘‘తణ్హావజ్జా తేభూమకా ఖన్ధా దుక్ఖం, తణ్హా సముదయో, ఉభిన్నం అప్పవత్తి నిరోధో, నిరోధసమ్పాపకో మగ్గో’’తి ఏవం పుబ్బే ఏవ ఆచరియసన్తికే ఉగ్గహితచతుసచ్చకమ్మట్ఠానో. సో అపరేన సమయేన విపస్సనామగ్గం సమారుళ్హో సమానో తేభూమకే ఖన్ధే ‘‘ఇదం దుక్ఖ’’న్తి యోనిసో మనసి కరోతి, ఉపాయేన పథేన సమన్నాహరతి చేవ విపస్సతి చ. విపస్సనా హి ఇధ మనసికారసీసేన వుత్తా. యా పనాయం తస్స దుక్ఖస్స సముట్ఠాపికా పురిమభవికా తణ్హా, అయం దుక్ఖసముదయోతి యోనిసో మనసి కరోతి. యస్మా పన ఇదం దుక్ఖం, అయఞ్చ సముదయో ఇదం ఠానం పత్వా నిరుజ్ఝన్తి న పవత్తన్తి, తస్మా యదిదం నిబ్బానం నామ, అయం దుక్ఖనిరోధోతి యోనిసో మనసి కరోతి. నిరోధసమ్పాపకం అట్ఠఙ్గికం మగ్గం, ‘‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’’తి యోనిసో మనసి కరోతి, ఉపాయేన పథేన సమన్నాహరతి చేవ విపస్సతి చ.

తత్రాయం ఉపాయో – అభినివేసో నామ ఖన్ధే హోతి, న వివట్టే, తస్మా అయమత్థో – ‘‘ఇమస్మిం కాయే పథవీధాతు, ఆపోధాతూ’’తిఆదినా (దీ. ని. ౨.౩౭౮) నయేన చత్తారి మహాభూతాని తదనుసారేన ఉపాదారూపాని చ పరిగ్గహేత్వా ‘‘అయం రూపక్ఖన్ధో’’తి వవత్థపేతి. తం వవత్థాపయతో ఉప్పన్నే తదారమ్మణే చిత్తచేతసికధమ్మే ‘‘ఇమే చత్తారో అరూపక్ఖన్ధా’’తి వవత్థపేతి. తతో ‘‘ఇమే పఞ్చక్ఖన్ధా దుక్ఖ’’న్తి వవత్థపేతి. తే పన సఙ్ఖేపతో నామఞ్చ రూపఞ్చాతి ద్వే భాగా హోన్తి. ఇదఞ్చ నామరూపం సహేతు సప్పచ్చయం ఉప్పజ్జతి, తస్స అయం అవిజ్జాభవతణ్హాదికో హేతు, అయం ఆహారాదికో పచ్చయోతి హేతుప్పచ్చయే వవత్థపేతి. సో తేసం పచ్చయానఞ్చ పచ్చయుప్పన్నానఞ్చ యాథావసరసలక్ఖణం వవత్థపేత్వా ‘‘ఇమే ధమ్మా అహుత్వా భవన్తి, హుత్వా నిరుజ్ఝన్తి, తస్మా అనిచ్చా’’తి అనిచ్చలక్ఖణం ఆరోపేతి, ‘‘ఉదయబ్బయపటిపీళితత్తా దుక్ఖా’’తి దుక్ఖలక్ఖణం ఆరోపేతి, ‘‘అవసవత్తనతో అనత్తా’’తి అనత్తలక్ఖణం ఆరోపేతి.

ఏవం తిలక్ఖణాని ఆరోపేత్వా విపస్సన్తో ఉదయబ్బయఞాణుప్పత్తియా ఉప్పన్నే ఓభాసాదికే విపస్సనుపక్కిలేసే ‘అమగ్గో’తి ఉదయబ్బయఞాణమేవ ‘‘అరియమగ్గస్స ఉపాయభూతో పుబ్బభాగమగ్గో’’తి మగ్గామగ్గం వవత్థపేత్వా పున ఉదయబ్బయఞాణం పటిపాటియా భఙ్గఞాణాదీని చ ఉప్పాదేన్తో సోతాపత్తిమగ్గాదయో పాపుణాతి. తస్మిం ఖణే చత్తారి సచ్చాని ఏకప్పటివేధేనేవ పటివిజ్ఝతి, ఏకాభిసమయేన అభిసమేతి. తత్థ దుక్ఖం పరిఞ్ఞాపటివేధేన పటివిజ్ఝన్తో, సముదయం పహానప్పటివేధేన పటివిజ్ఝన్తో సబ్బం అకుసలం పజహతి, నిరోధం సచ్ఛికిరియాపటివేధేన పటివిజ్ఝన్తో మగ్గం భావనాపటివేధేన పటివిజ్ఝన్తో సబ్బం కుసలం భావేతి. అరియమగ్గో హి నిప్పరియాయతో కుచ్ఛితసలనాదిఅత్థేన కుసలో, తస్మిఞ్చ భావితే సబ్బేపి కుసలా అనవజ్జబోధిపక్ఖియధమ్మా భావనాపారిపూరిం గచ్ఛన్తీతి. ఏవం యోనిసో మనసి కరోన్తో అకుసలం పజహతి, కుసలం భావేతి. తథా హి వుత్తం – ‘‘ఇదం దుక్ఖన్తి యోనిసో మనసి కరోతి, అయం దుక్ఖసముదయోతి యోనిసో మనసి కరోతీ’’తిఆది (మ. ని. ౧.౨౧). అపరమ్పి వుత్తం ‘‘యోనిసో మనసికారసమ్పన్నస్సేతం, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో పాటికఙ్ఖం – అరియం అట్ఠఙ్గికం మగ్గం భావేస్సతి, అరియం అట్ఠఙ్గికం మగ్గం బహులీకరిస్సతీ’’తి (సం. ని. ౫.౫౫).

యోనిసో మనసికారోతి గాథాయ అయం సఙ్ఖేపత్థో – సిక్ఖతి, సిక్ఖాపదాని తస్స అత్థి, సిక్ఖనసీలోతి వా సేఖో. సంసారే భయం ఇక్ఖతీతి భిక్ఖు. తస్స సేఖస్స భిక్ఖునో ఉత్తమత్థస్స అరహత్తస్స పత్తియా అధిగమాయ యథా యోనిసో మనసికారో, ఏవం బహుకారో బహూపకారో అఞ్ఞో కోచి ధమ్మో నత్థి. కస్మా? యస్మా యోనిసో ఉపాయేన మనసికారం పురక్ఖత్వా పదహం చతుబ్బిధసమ్మప్పధానవసేన పదహన్తో, ఖయం దుక్ఖస్స పాపుణే సంకిలేసవట్టదుక్ఖస్స పరిక్ఖయం పరియోసానం నిబ్బానం పాపుణే అధిగచ్ఛేయ్య, తస్మా యోనిసో మనసికారో బహుకారోతి.

ఛట్ఠసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౭. దుతియసేఖసుత్తవణ్ణనా

౧౭. సత్తమే బాహిరన్తి అజ్ఝత్తసన్తానతో బహి భవం. కల్యాణమిత్తతాతి యస్స సీలాదిగుణసమ్పన్నో అఘస్స ఘాతా, హితస్స విధాతా సబ్బాకారేన ఉపకారకో మిత్తో హోతి, సో పుగ్గలో కల్యాణమిత్తో, తస్స భావో కల్యాణమిత్తతా. తత్రాయం కల్యాణమిత్తో పకతియా సద్ధాసమ్పన్నో హోతి సీలసమ్పన్నో సుతసమ్పన్నో చాగసమ్పన్నో వీరియసమ్పన్నో సతిసమ్పన్నో సమాధిసమ్పన్నో పఞ్ఞాసమ్పన్నో. తత్థ సద్ధాసమ్పత్తియా సద్దహతి తథాగతస్స బోధిం, తేన సమ్మాసమ్బోధిహేతుభూతం సత్తేసు హితసుఖేసితం న పరిచ్చజతి, సీలసమ్పత్తియా సబ్రహ్మచారీనం పియో హోతి గరు చ భావనీయో చోదకో పాపగరహీ వత్తా వచనక్ఖమో, సుతసమ్పత్తియా ఖన్ధాయతనసచ్చపటిచ్చసముప్పాదాదికానం గమ్భీరానం కథానం కత్తా హోతి, చాగసమ్పత్తియా అప్పిచ్ఛో హోతి సన్తుట్ఠో పవివిత్తో అసంసట్ఠో, వీరియసమ్పత్తియా అత్తనో పరేసఞ్చ హితప్పటిపత్తియం ఆరద్ధవీరియో హోతి, సతిసమ్పత్తియా ఉపట్ఠితస్సతి హోతి పరమేన సతినేపక్కేన సమన్నాగతో చిరకతమ్పి చిరభాసితమ్పి సరితా అనుస్సరితా, సమాధిసమ్పత్తియా అవిక్ఖిత్తో హోతి సమాహితో ఏకగ్గచిత్తో, పఞ్ఞాసమ్పత్తియా అవిపరీతం పజానాతి. సో సతియా కుసలాకుసలానం ధమ్మానం గతియో సమన్వేసన్తో పఞ్ఞాయ సత్తానం హితసుఖం యథాభూతం జానిత్వా సమాధినా తత్థ అబ్యగ్గచిత్తో హుత్వా వీరియేన సత్తే అహితతో నిసేధేత్వా ఏకన్తహితే నియోజేతి. తేనేవాహ –

‘‘పియో గరు భావనీయో, వత్తా చ వచనక్ఖమో;

గమ్భీరఞ్చ కథం కత్తా, నో చాట్ఠానే నియోజకో’’తి. (నేత్తి. ౧౧౩);

కల్యాణమిత్తో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు అకుసలం పజహతి, కుసలం భావేతీతి కల్యాణమిత్తో పుగ్గలో కల్యాణమిత్తం నిస్సాయ కమ్మస్సకతాఞాణం ఉప్పాదేతి, ఉప్పన్నం సద్ధం ఫాతిం కరోతి, సద్ధాజాతో ఉపసఙ్కమతి ఉపసఙ్కమిత్వా ధమ్మం సుణాతి. తం ధమ్మం సుత్వా తథాగతే సద్ధం పటిలభతి, తేన సద్ధాపటిలాభేన ఘరావాసం పహాయ పబ్బజ్జం అనుతిట్ఠతి, చతుపారిసుద్ధిసీలం సమ్పాదేతి, యథాబలం ధుతధమ్మే సమాదాయ వత్తతి, దసకథావత్థులాభీ హోతి, ఆరద్ధవీరియో విహరతి ఉపట్ఠితస్సతి సమ్పజానో పుబ్బరత్తాపరరత్తం బోధిపక్ఖియానం ధమ్మానం భావనానుయోగమనుయుత్తో, నచిరస్సేవ విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేత్వా అరియమగ్గాధిగమేన సబ్బం అకుసలం సముచ్ఛిన్దతి, సబ్బఞ్చ కుసలం భావనాపారిపూరిం గమేన్తో వడ్ఢేతి. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘కల్యాణమిత్తస్సేతం, మేఘియ, భిక్ఖునో పాటికఙ్ఖం కల్యాణసహాయస్స కల్యాణసమ్పవఙ్కస్స ‘యం సీలవా భవిస్సతి, పాతిమోక్ఖసంవరసంవుతో విహరిస్సతి ఆచారగోచరసమ్పన్నో, అణుమత్తేసు వజ్జేసు, భయదస్సావీ సమాదాయ సిక్ఖిస్సతి, సిక్ఖాపదేసు’.

‘‘కల్యాణమిత్తస్సేతం…పే… కల్యాణసమ్పవఙ్కస్స ‘యం యాయం కథా అభిసల్లేఖికా చేతోవివరణసప్పాయా ఏకన్తనిబ్బిదాయ…పే… నిబ్బానాయ సంవత్తతి. సేయ్యథిదం – అప్పిచ్ఛకథా, సన్తుట్ఠికథా, పవివేకకథా, అసంసగ్గకథా, వీరియారమ్భకథా, సీలకథా, సమాధికథా…పే… విముత్తిఞాణదస్సనకథా. ఏవరూపాయ కథాయ నికామలాభీ భవిస్సతి అకిచ్ఛలాభీ అకసిరలాభీ’.

‘‘కల్యాణమిత్తస్సేతం …పే… కల్యాణసమ్పవఙ్కస్స ‘యం ఆరద్ధవీరియో విహరిస్సతి అకుసలానం ధమ్మానం పహానాయ కుసలానం ధమ్మానం ఉపసమ్పదాయ థామవా దళ్హపరక్కమో అనిక్ఖిత్తధురో కుసలేసు ధమ్మేసు’.

‘‘కల్యాణమిత్తస్సేతం…పే… కల్యాణసమ్పవఙ్కస్స ‘యం పఞ్ఞవా భవిస్సతి, ఉదయత్థగామినియా పఞ్ఞాయ సమన్నాగతో అరియాయ నిబ్బేధికాయ సమ్మా దుక్ఖక్ఖయగామినియా’’’తి (ఉదా. ౩౧).

ఏవం సకలవట్టదుక్ఖపరిముచ్చననిమిత్తం కల్యాణమిత్తతాతి వేదితబ్బం. తేనేవాహ –

‘‘మమఞ్హి, ఆనన్ద, కల్యాణమిత్తం ఆగమ్మ జాతిధమ్మా సత్తా జాతియా పరిముచ్చన్తి, జరాధమ్మా సత్తా జరాయ పరిముచ్చన్తీ’’తిఆది (సం. ని. ౧.౧౨౯).

తేన వుత్తం – ‘‘కల్యాణమిత్తో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు అకుసలం పజహతి, కుసలం భావేతీ’’తి.

గాథాయ సప్పతిస్సోతి పతిస్సవసఙ్ఖాతేన సహ పతిస్సేనాతి సప్పతిస్సో, కల్యాణమిత్తస్స ఓవాదం సిరసా సమ్పటిచ్ఛకో సుబ్బచోతి అత్థో. అథ వా హితసుఖే పతిట్ఠాపనేన పతి ఇసేతీతి పతిస్సో, ఓవాదదాయకో. గరుఆదరయోగేన తేన పతిస్సేన సహ వత్తతీతి సప్పతిస్సో, గరూసు గరుచిత్తీకారబహులో. సగారవోతి ఛబ్బిధేనపి గారవేన యుత్తో. కరం మిత్తానం వచనన్తి కల్యాణమిత్తానం ఓవాదం కరోన్తో యథోవాదం పటిపజ్జన్తో. సమ్పజానోతి సత్తట్ఠానియేన సమ్పజఞ్ఞేన సమన్నాగతో. పతిస్సతోతి కమ్మట్ఠానం ఫాతిం, గమేతుం సమత్థాయ సతియా పతిస్సతో సతోకారీ. అనుపుబ్బేనాతి సీలాదివిసుద్ధిపటిపాటియా, తత్థ చ విపస్సనాపటిపాటియా చేవ మగ్గపటిపాటియా చ. సబ్బసంయోజనక్ఖయన్తి కామరాగసంయోజనాదీనం సబ్బేసం సంయోజనానం ఖేపనతో సబ్బసంయోజనక్ఖయసఙ్ఖాతస్స అరియమగ్గస్స పరియోసానభూతం అరహత్తం, తస్స ఆరమ్మణభూతం నిబ్బానమేవ వా. పాపుణే అధిగచ్ఛేయ్యాతి అత్థో. ఇతి ఇమేసు ద్వీసు సుత్తేసు అరియమగ్గాధిగమస్స సత్థారా పధానఙ్గం నామ గహితన్తి వేదితబ్బం.

సత్తమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౮. సఙ్ఘభేదసుత్తవణ్ణనా

౧౮. అట్ఠమే ఏకధమ్మోతి కతరోయం సుత్తనిక్ఖేపో? అట్ఠుప్పత్తికో. తత్రాయం సఙ్ఖేపకథా – దేవదత్తో హి అజాతసత్తుం దుగ్గహణం గాహాపేత్వా తస్స పితరం రాజానం బిమ్బిసారం తేన మారాపేత్వాపి అభిమారే పయోజేత్వాపి సిలాపవిజ్ఝనేన లోహితుప్పాదకమ్మం కత్వాపి న తావతా పాకటో జాతో, నాళాగిరిం విస్సజ్జేత్వా పన పాకటో జాతో. అథ మహాజనో ‘‘ఏవరూపమ్పి నామ పాపం గహేత్వా రాజా విచరతీ’’తి కోలాహలం అకాసి, మహాఘోసో అహోసి. తం సుత్వా రాజా అత్తనా దీయమానాని పఞ్చ థాలిపాకసతాని పచ్ఛిన్దాపేసి, ఉపట్ఠానమ్పిస్స నాగమాసి. నాగరాపి కులం ఉపగతస్స కటచ్ఛుభత్తమ్పిస్స నాదంసు. సో పరిహీనలాభసక్కారో కోహఞ్ఞేన జీవితుకామో సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా పఞ్చ వత్థూని యాచిత్వా ‘‘అలం, దేవదత్త, యో ఇచ్ఛతి, సో ఆరఞ్ఞికో హోతూ’’తిఆదినా (పారా. ౪౦౯; చూళవ. ౩౪౩) భగవతా పటిక్ఖిత్తో తేహి పఞ్చహి వత్థూహి బాలం లూఖప్పసన్నం జనం సఞ్ఞాపేన్తో పఞ్చసతే వజ్జిపుత్తకే సలాకం గాహాపేత్వా సఙ్ఘం భిన్దిత్వావ తే ఆదాయ గయాసీసం అగమాసి. అథ ద్వే అగ్గసావకా సత్థు ఆణాయ తత్థ గన్త్వా ధమ్మం దేసేత్వా తే అరియఫలే పతిట్ఠాపేత్వా ఆనయింసు. యే పనస్స సఙ్ఘభేదాయ పరక్కమన్తస్స లద్ధిం రోచేత్వా తథేవ పగ్గయ్హ ఠితా సఙ్ఘే భిజ్జన్తే భిన్నే చ సమనుఞ్ఞా అహేసుం, తేసం తం దీఘరత్తం అహితాయ దుక్ఖాయ అహోసి.

దేవదత్తోపి న చిరస్సేవ రోగాభిభూతో బాళ్హగిలానో మరణకాలే ‘‘సత్థారం వన్దిస్సామీ’’తి మఞ్చకసివికాయ నీయమానో జేతవనపోక్ఖరణితీరే ఠపితో పథవియా వివరే దిన్నే పతిత్వా అవీచిమ్హి నిబ్బత్తి, యోజనసతికో చస్స అత్తభావో అహోసి కప్పట్ఠియో తాలక్ఖన్ధపరిమాణేహి అయసూలేహి వినివిద్ధో. దేవదత్తపక్ఖికాని చ పఞ్చమత్తాని కులసతాని తస్స లద్ధియం ఠితాని సహ బన్ధవేహి నిరయే నిబ్బత్తాని. ఏకదివసం భిక్ఖూ ధమ్మసభాయం కథం సముట్ఠాపేసుం ‘‘ఆవుసో, దేవదత్తేన సఙ్ఘం భిన్దన్తేన భారియం కమ్మం కత’’న్తి. అథ సత్థా ధమ్మసభం ఉపగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే సఙ్ఘభేదే ఆదీనవం దస్సేన్తో ఇమం సుత్తం అభాసి. కేచి పన భణన్తి ‘‘దేవదత్తస్స తప్పక్ఖికానఞ్చ తథా నిరయే నిబ్బత్తభావం దిస్వా సఙ్ఘభేదే ఆదీనవం దస్సేన్తో భగవా అత్తనో అజ్ఝాసయేనేవ ఇమం సుత్తం దేసేసీ’’తి.

తత్థ ఏకధమ్మోతి ఏకో అకుసలో మహాసావజ్జధమ్మో. లోకేతి సత్తలోకే. ఉప్పజ్జమానో ఉప్పజ్జతీతి ఏత్థ భేదసంవత్తనికేసు భణ్డనాదీసు సఙ్ఘే ఉప్పన్నేసుపి ‘‘ధమ్మో అధమ్మో’’తిఆదీసు అట్ఠారసభేదకరవత్థూసు యస్స కస్సచి దీపనవసేన వోహరన్తేసుపి తత్థ రుచిజననత్థం అనుస్సావేన్తేసుపి అనుస్సావేత్వా సలాకాయ గాహితాయపి సఙ్ఘభేదో ఉప్పజ్జమానో నామ హోతి, సలాకాయ పన గాహితాయ చత్తారో వా అతిరేకా వా యదా ఆవేణికం ఉద్దేసం వా సఙ్ఘకమ్మం వా కరోన్తి, తదా సఙ్ఘభేదో ఉప్పజ్జతి నామ. కతే పన తస్మిం సఙ్ఘభేదో ఉప్పన్నో నామ? కమ్మం, ఉద్దేసో, వోహారో, అనుస్సావనా, సలాకగ్గాహోతి ఇమేసు హి పఞ్చసు సఙ్ఘస్స భేదకారణేసు కమ్మం వా ఉద్దేసో వా పమాణం, వోహారానుస్సావనసలాకగ్గాహా పన పుబ్బభాగాతి.

బహుజనాహితాయాతిఆదీసు ౦.మహాజనస్స ఝానమగ్గాదిసమ్పత్తినివారణేన అహితాయ, సగ్గసమ్పత్తినివారణేన అసుఖాయ, అపాయూపపత్తిహేతుభావేన అనత్థాయ. అకుసలధమ్మవసేన వా అహితాయ, హితమత్తస్సపి అభావా సుగతియమ్పి నిబ్బత్తనకకాయికచేతసికదుక్ఖాయ ఉప్పజ్జతీతి సమ్బన్ధో. దేవమనుస్సానన్తి ఇదం ‘‘బహునో జనస్సా’’తి వుత్తేసు ఉక్కట్ఠపుగ్గలనిద్దేసో. అపరో నయో – బహుజనాహితాయాతి బహుజనస్స మహతో సత్తకాయస్స అహితత్థాయ, దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికఅనత్థాయాతి అత్థో. అసుఖాయాతి దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికఅసుఖత్థాయ, దువిధదుక్ఖత్థాయాతి అత్థో. అనత్థాయాతి పరమత్థపటిక్ఖేపాయ. నిబ్బానఞ్హి పరమత్థో, తతో ఉత్తరిం అత్థో నత్థి. అహితాయాతి మగ్గపటిక్ఖేపాయ. నిబ్బానసమ్పాపకమగ్గతో హి ఉత్తరిం హితం నామ నత్థి. దుక్ఖాయాతి అరియసుఖవిరాధనేన వట్టదుక్ఖతాయ. యే హి అరియసుఖతో విరద్ధా తం అధిగన్తుం అభబ్బా, తే వట్టదుక్ఖే పరిబ్భమన్తి, అరియసుఖతో చ ఉత్తరిం సుఖం నామ నత్థి. వుత్తఞ్హేతం ‘‘అయం సమాధి పచ్చుప్పన్నసుఖో చేవ ఆయతిఞ్చ సుఖవిపాకో’’తి (దీ. ని. ౩.౩౫౫; అ. ని. ౫.౨౭).

ఇదాని ‘‘సఙ్ఘభేదో’’తి సరూపతో దస్సేత్వా తస్స అహితాదీనం ఏకన్తహేతుభావం పకాసేతుం ‘‘సఙ్ఘే ఖో పన, భిక్ఖవే, భిన్నే’’తిఆదిమాహ. తత్థ భిన్నేతి నిమిత్తత్థే భుమ్మం యథా ‘‘అధనానం ధనే అననుప్పదీయమానే’’తి (దీ. ని. ౩.౯౧), భేదహేతూతి అత్థో. అఞ్ఞమఞ్ఞం భణ్డనానీతి చతున్నం పరిసానం తప్పక్ఖికానఞ్చ ‘‘ఏసో ధమ్మో, నేసో ధమ్మో’’తి అఞ్ఞమఞ్ఞం వివదనాని. భణ్డనఞ్హి కలహస్స పుబ్బభాగో. పరిభాసాతి ‘‘ఇదఞ్చిదఞ్చ వో అనత్థం కరిస్సామా’’తి భయుప్పాదనవసేన తజ్జనా. పరిక్ఖేపాతి జాతిఆదివసేన పరితో ఖేపా, దసహి అక్కోసవత్థూహి ఖుంసనవమ్భనా. పరిచ్చజనాతి ఉక్ఖేపనియకమ్మకరణాదివసేన నిస్సారణా. తత్థాతి తస్మిం సఙ్ఘభేదే, తన్నిమిత్తే వా భణ్డనాదికే. అప్పసన్నాతి రతనత్తయగుణానం అనభిఞ్ఞా. న పసీదన్తీతి ‘‘ధమ్మచారినో సమచారినో’’తిఆదినా య్వాయం భిక్ఖూసు పసాదనాకారో, తథా న పసీదన్తి, తేసం వా సోతబ్బం సద్ధాతబ్బం న మఞ్ఞన్తి. తథా చ ధమ్మే సత్థరి చ అప్పసన్నావ హోన్తి. ఏకచ్చానం అఞ్ఞథత్తన్తి పుథుజ్జనానం అవిరుళ్హసద్ధానం పసాదఞ్ఞథత్తం.

గాథాయం ఆపాయికోతిఆదీసు అపాయే నిబ్బత్తనారహతాయ ఆపాయికో. తత్థపి అవీచిసఙ్ఖాతే మహానిరయే ఉప్పజ్జతీతి నేరయికో. ఏకం అన్తరకప్పం పరిపుణ్ణమేవ కత్వా తత్థ తిట్ఠతీతి కప్పట్ఠో. సఙ్ఘభేదసఙ్ఖాతే వగ్గే రతోతి వగ్గరతో. అధమ్మియతాయ అధమ్మో. భేదకరవత్థూహి సఙ్ఘభేదసఙ్ఖాతే ఏవ చ అధమ్మే ఠితోతి అధమ్మట్ఠో. యోగక్ఖేమా పధంసతీతి యోగక్ఖేమతో హితతో పధంసతి పరిహాయతి, చతూహి వా యోగేహి అనుపద్దుతత్తా యోగక్ఖేమం నామ అరహత్తం నిబ్బానఞ్చ, తతో పనస్స ధంసనే వత్తబ్బమేవ నత్థి. దిట్ఠిసీలసామఞ్ఞతో సంహతట్ఠేన సఙ్ఘం, తతో ఏవ ఏకకమ్మాదివిధానయోగేన సమగ్గం సహితం. భేత్వానాతి పుబ్బే వుత్తలక్ఖణేన సఙ్ఘభేదేన భిన్దిత్వా. కప్పన్తి ఆయుకప్పం. సో పనేత్థ అన్తరకప్పోవ. నిరయమ్హీతి అవీచిమహానిరయమ్హి.

అట్ఠమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౯. సఙ్ఘసామగ్గీసుత్తవణ్ణనా

౧౯. నవమే ఏకధమ్మోతి ఏకో కుసలధమ్మో అనవజ్జధమ్మో. ‘‘అయం ధమ్మో, నాయం ధమ్మో’’తిఆదినా సచే సఙ్ఘే వివాదో ఉప్పజ్జేయ్య, తత్థ ధమ్మకామేన విఞ్ఞునా ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖితబ్బం ‘‘ఠానం ఖో, పనేతం విజ్జతి, యదిదం వివాదో వడ్ఢమానో సఙ్ఘరాజియా వా సఙ్ఘభేదాయ వా సంవత్తేయ్యా’’తి. సచే తం అధికరణం అత్తనా పగ్గహేత్వా ఠితో, అగ్గిం అక్కన్తేన వియ సహసా తతో ఓరమితబ్బం. అథ పరేహి తం పగ్గహితం సయఞ్చేతం సక్కోతి వూపసమేతుం, ఉస్సాహజాతో హుత్వా దూరమ్పి గన్త్వా తథా పటిపజ్జితబ్బం, యథా తం వూపసమ్మతి. సచే పన సయం న సక్కోతి, సో చ వివాదో ఉపరూపరి వడ్ఢతేవ, న వూపసమ్మతి. యే తత్థ పతిరూపా సిక్ఖాకామా సబ్రహ్మచారినో, తే ఉస్సాహేత్వా యేన ధమ్మేన యేన వినయేన యేన సత్థుసాసనేన తం అధికరణం యథా వూపసమ్మతి, తథా వూపసమేతబ్బం. ఏవం వూపసమేన్తస్స యో సఙ్ఘసామగ్గికరో కుసలో ధమ్మో, అయమేత్థ ఏకధమ్మోతి అధిప్పేతో. సో హి ఉభతోపక్ఖియానం ద్వేళ్హకజాతానం భిక్ఖూనం, తేసం అనువత్తనవసేన ఠితానం భిక్ఖునీనం ఉపాసకానం ఉపాసికానం తేసం ఆరక్ఖదేవతానం యావదేవ బ్రహ్మానమ్పి ఉప్పజ్జనారహం అహితం దుక్ఖావహం సంకిలేసధమ్మం అపనేత్వా మహతో పుఞ్ఞరాసిస్స కుసలాభిసన్దస్స హేతుభావతో సదేవకస్స లోకస్స హితసుఖావహో హోతి. తేన వుత్తం ‘‘ఏకధమ్మో, భిక్ఖవే, లోకే ఉప్పజ్జమానో ఉప్పజ్జతి బహుజనహితాయా’’తిఆది. తస్సత్థో అనన్తరసుత్తే వుత్తవిపరియాయేన వేదితబ్బో. సఙ్ఘసామగ్గీతి సఙ్ఘస్స సమగ్గభావో భేదాభావో ఏకకమ్మతా ఏకుద్దేసతా చ.

గాథాయం సుఖా సఙ్ఘస్స సామగ్గీతి సుఖస్స పచ్చయభావతో సామగ్గీ సుఖాతి వుత్తా. యథా ‘‘సుఖో బుద్ధానముప్పాదో’’తి (ధ. ప. ౧౯౪). సమగ్గానఞ్చనుగ్గహోతి సమగ్గానం సామగ్గిఅనుమోదనేన అనుగ్గణ్హనం సామగ్గిఅనురూపం, యథా తే సామగ్గిం న విజహన్తి, తథా గహణం ఠపనం అనుబలప్పదానన్తి అత్థో. సఙ్ఘం సమగ్గం కత్వానాతి భిన్నం సఙ్ఘం రాజిపత్తం వా సమగ్గం సహితం కత్వా. కప్పన్తి ఆయుకప్పమేవ. సగ్గమ్హి మోదతీతి కామావచరదేవలోకే అఞ్ఞే దేవే దసహి ఠానేహి అభిభవిత్వా దిబ్బసుఖం అనుభవన్తో ఇచ్ఛితనిప్ఫత్తియావ మోదతి పమోదతి లలతి కీళతీతి.

నవమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

౧౦. పదుట్ఠచిత్తసుత్తవణ్ణనా

౨౦. దసమస్స కా ఉప్పత్తి? అట్ఠుప్పత్తియేవ. ఏకదివసం కిర భిక్ఖూ ధమ్మసభాయం సన్నిసిన్నా కథం సముట్ఠాపేసుం – ‘‘ఆవుసో, ఇధేకచ్చో బహుం పుఞ్ఞకమ్మం కరోతి, ఏకచ్చో బహుం పాపకమ్మం, ఏకచ్చో ఉభయవోమిస్సకం కరోతి. తత్థ వోమిస్సకారినో కీదిసో అభిసమ్పరాయో’’తి? అథ సత్థా ధమ్మసభం ఉపగన్వా పఞ్ఞత్తవరబుద్ధాసనే నిసిన్నో తం కథం సుత్వా ‘‘భిక్ఖవే, మరణాసన్నకాలే సంకిలిట్ఠచిత్తస్స దుగ్గతి పాటికఙ్ఖా’’తి దస్సేన్తో ఇమాయ అట్ఠుప్పత్తియా ఇదం సుత్తం దేసేసి.

తత్థ ఇధాతి దేసాపదేసే నిపాతో. స్వాయం కత్థచి పదేసం ఉపాదాయ వుచ్చతి ‘‘ఇధేవ తిట్ఠమానస్స, దేవభూతస్స మే సతో’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౩౬౯). కత్థచి సాసనం ఉపాదాయ ‘‘ఇధేవ, భిక్ఖవే, సమణో ఇధ దుతియో సమణో’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౧౩౯; అ. ని. ౪.౨౪౧). కత్థచి పదపూరణమత్తే ‘‘ఇధాహం, భిక్ఖవే, భుత్తావీ అస్సం పవారితో’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౩౦). కత్థచి లోకం ఉపాదాయ వుచ్చతి ‘‘ఇధ తథాగతో లోకే ఉప్పజ్జతీ’’తిఆదీసు (అ. ని. ౩.౬౧). ఇధాపి లోకే ఏవ దట్ఠబ్బో. ఏకచ్చన్తి ఏకం, అఞ్ఞతరన్తి అత్థో. పుగ్గలన్తి సత్తం. సో హి యథాపచ్చయం కుసలాకుసలానం తబ్బిపాకానఞ్చ పూరణతో మరణవసేన గలనతో చ పుగ్గలోతి వుచ్చతి. పదుట్ఠచిత్తన్తి పదోసేన ఆఘాతేన దుట్ఠచిత్తం. అథ వా పదుట్ఠచిత్తన్తి దోసేన రాగాదినా పదూసితచిత్తం. ఏత్థ చ ఏకచ్చన్తి ఇదం పదుట్ఠచిత్తస్స పుగ్గలస్స విసేసనం. యస్స హి పటిసన్ధిదాయకకమ్మం ఓకాసమకాసి, సో తథా వుత్తో. యస్స చ అకుసలప్పవత్తితో చిత్తం నివత్తేత్వా కుసలవసేన ఓతారేతుం న సక్కా, ఏవం ఆసన్నమరణో. ఏవన్తి ఇదాని వత్తబ్బాకారం దస్సేతి. చేతసాతి అత్తనో చిత్తేన చేతోపరియఞాణేన. చేతోతి తస్స పుగ్గలస్స చిత్తం. పరిచ్చాతి పరిచ్ఛిన్దిత్వా పజానామి. నను చ యథాకమ్ముపగఞాణస్సాయం విసయోతి? సచ్చమేతం, తదా పవత్తమానఅకుసలచిత్తవసేన పనేతం వుత్తం.

ఇమమ్హి చాయం సమయేతి ఇమస్మిం కాలే, ఇమాయం వా పచ్చయసామగ్గియం, అయం పుగ్గలో జవనవీథియా అపరభాగే కాలం కరేయ్య చేతి అత్థో. న హి జవనక్ఖణే కాలంకిరియా అత్థి. యథాభతం నిక్ఖిత్తో ఏవం నిరయేతి యథా ఆభతం కిఞ్చి ఆహరిత్వా ఠపితం, ఏవం అత్తనో కమ్మునా నిక్ఖిత్తో నిరయే ఠపితో ఏవాతి అత్థో. కాయస్స భేదాతి ఉపాదిన్నక్ఖన్ధపరిచ్చాగా. పరం మరణాతి తదనన్తరం అభినిబ్బత్తక్ఖన్ధగ్గహణే. అథ వా కాయస్స భేదాతి జీవితిన్ద్రియస్స ఉపచ్ఛేదా. పరం మరణాతి చుతితో ఉద్ధం.

అపాయన్తిఆది సబ్బం నిరయస్సేవ వేవచనం. నిరయో హి అయసఙ్ఖాతా సుఖా అపేతోతి అపాయో; సగ్గమోక్ఖహేతుభూతా వా పుఞ్ఞసమ్మతా అయా అపేతోతిపి అపాయో. దుక్ఖస్స గతి పటిసరణన్తి దుగ్గతి; దోసబహులత్తా వా దుట్ఠేన కమ్మునా నిబ్బత్తా గతీతిపి దుగ్గతి. వివసా నిపతన్తి ఏత్థ దుక్కటకమ్మకారినో, వినస్సన్తా వా ఏత్థ నిపతన్తి సమ్భిజ్జమానఙ్గపచ్చఙ్గాతి వినిపాతో. నత్థి ఏత్థ అస్సాదసఞ్ఞితో అయోతి నిరస్సాదట్ఠేన నిరయో. అథ వా అపాయగ్గహణేన తిరచ్ఛానయోని వుచ్చతి. తిరచ్ఛానయోని హి అపాయో సుగతితో అపేతత్తా, న దుగ్గతి మహేసక్ఖానం నాగరాజాదీనం సమ్భవతో. దుగ్గతిగ్గహణేన పేత్తివిసయో. సో హి అపాయో చేవ దుగ్గతి చ సుగతితో అపేతత్తా దుక్ఖస్స చ గతిభూతత్తా, న వినిపాతో అసురసదిసం అవినిపాతత్తా. వినిపాతగ్గహణేన అసురకాయో. సో హి యథావుత్తేన అత్థేన అపాయో చేవ దుగ్గతి చ, సబ్బసమ్పత్తిసముస్సయేహి వినిపతితత్తా వినిపాతోతి చ వుచ్చతి. నిరయగ్గహణేన అవీచిఆదిఅనేకప్పకారో నిరయోవ వుచ్చతి. ఇధ పన సబ్బపదేహిపి నిరయోవ వుత్తో. ఉపపజ్జన్తీతి పటిసన్ధిం గణ్హన్తి.

గాథాసు పఠమగాథా సఙ్గీతికాలే ధమ్మసఙ్గాహకత్థేరేహి ఠపితా. ఞత్వానాతి పుబ్బకాలకిరియా. ఞాణపుబ్బకఞ్హి బ్యాకరణం. హేతుఅత్థో వా త్వా-సద్దో యథా ‘‘సీహం దిస్వా భయం హోతీ’’తి, జాననహేతూతి అత్థో. బుద్ధో, భిక్ఖూనం సన్తికేతి బుద్ధో భగవా అత్తనో సన్తికే భిక్ఖూనం ఏతం పరతో ద్వీహి గాథాహి వుచ్చమానం అత్థం బ్యాకాసి. సేసం వుత్తనయమేవ.

దసమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.

దుతియవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.