౩. తతియవగ్గో
౧. పసన్నచిత్తసుత్తవణ్ణనా
౨౧. తతియవగ్గస్స పఠమే పసన్నచిత్తన్తి రతనత్తయసద్ధాయ కమ్మఫలసద్ధాయ చ పసన్నమానసం. సుగతిన్తి సున్దరం గతిం, సుఖస్స వా గతిన్తి సుగతిం. సగ్గన్తి రూపాదిసమ్పత్తీహి సుట్ఠు అగ్గన్తి సగ్గం. లోకన్తి లోకియన్తి ఏత్థ పుఞ్ఞపాపఫలాని, లుజ్జనట్ఠేనేవ వా లోకం. ఏత్థ చ సుగతిగ్గహణేన మనుస్సగతిపి సఙ్గయ్హతి, సగ్గగ్గహణేన దేవగతి ఏవ. సేసం హేట్ఠా వుత్తనయమేవ.
పఠమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౨. మేత్తసుత్తవణ్ణనా
౨౨. దుతియే మా, భిక్ఖవే, పుఞ్ఞానన్తి ఏత్థ మాతి పటిసేధే నిపాతో. పుఞ్ఞసద్దో ‘‘కుసలానం, భిక్ఖవే, ధమ్మానం సమాదానహేతు ఏవమిదం పుఞ్ఞం పవడ్ఢతీ’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౩.౩౮౦) పుఞ్ఞఫలే ఆగతో. ‘‘అవిజ్జాగతోయం, భిక్ఖవే, పురిసపుగ్గలో పుఞ్ఞఞ్చే సఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరోతీ’’తిఆదీసు (సం. ని. ౨.౫౧) కామరూపావచరసుచరితే. ‘‘పుఞ్ఞూపగం భవతి విఞ్ఞాణ’’న్తిఆదీసు సుగతివిసేసభూతే ఉపపత్తిభవే. ‘‘తీణిమాని, భిక్ఖవే, పుఞ్ఞకిరియవత్థూని – దానమయం పుఞ్ఞకిరియవత్థు, సీలమయం పుఞ్ఞకిరియవత్థు, భావనామయం పుఞ్ఞకిరియవత్థూ’’తిఆదీసు (ఇతివు. ౬౦; అ. ని. ౮.౩౬) కుసలచేతనాయం. ఇధ పన తేభూమకకుసలధమ్మే వేదితబ్బో. భాయిత్థాతి ఏత్థ దువిధం భయం ఞాణభయం, సారజ్జభయన్తి. తత్థ ‘‘యేపి తే, భిక్ఖవే, దేవా దీఘాయుకా వణ్ణవన్తో సుఖబహులా ఉచ్చేసు విమానేసు చిరట్ఠితికా, తేపి తథాగతస్స ధమ్మదేసనం సుత్వా యేభుయ్యేన భయం సంవేగం సన్తాసం ఆపజ్జన్తీ’’తిఆదీసు (అ. ని. ౪.౩౩) ఆగతం ఞాణభయం. ‘‘అహుదేవ భయం, అహు ఛమ్భితత్తం, అహు లోమహంసో’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౩౧౮) ఆగతం సారజ్జభయం. ఇధాపి సారజ్జభయమేవ. అయఞ్హేత్థ అత్థో – భిక్ఖవే, దీఘరత్తం కాయవచీసంయమో వత్తపటివత్తపూరణం ఏకాసనం, ఏకసేయ్యం, ఇన్ద్రియదమో, ధుతధమ్మేహి చిత్తస్స నిగ్గహో, సతిసమ్పజఞ్ఞం, కమ్మట్ఠానానుయోగవసేన వీరియారమ్భోతి ఏవమాదీని యాని భిక్ఖునా, నిరన్తరం పవత్తేతబ్బాని పుఞ్ఞాని, తేహి మా భాయిత్థ, మా భయం సన్తాసం ఆపజ్జిత్థ, ఏకచ్చస్స దిట్ఠధమ్మసుఖస్స ఉపరోధభయేన సమ్పరాయికనిబ్బానసుఖదాయకేహి పుఞ్ఞేహి మా భాయిత్థాతి. నిస్సక్కే హి ఇదం సామివచనం.
ఇదాని తతో అభాయితబ్బభావే కారణం దస్సేన్తో ‘‘సుఖస్సేత’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ సుఖసద్దో ‘‘సుఖో బుద్ధానం ఉప్పాదో, సుఖా విరాగతా లోకే’’తిఆదీసు (ధ. ప. ౧౯౪) సుఖమూలే ఆగతో. ‘‘యస్మా చ ఖో, మహాలి, రూపం సుఖం సుఖానుపతితం సుఖావక్కన్త’’న్తిఆదీసు (సం. ని. ౩.౬౦) సుఖారమ్మణే. ‘‘యావఞ్చిదం, భిక్ఖవే, న సుకరం అక్ఖానేన పాపుణితుం యావ సుఖా సగ్గా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౩.౨౫౫) సుఖపచ్చయట్ఠానే. ‘‘సుఖో పుఞ్ఞస్స ఉచ్చయో’’తిఆదీసు (ధ. ప. ౧౧౮) సుఖహేతుమ్హి. ‘‘దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారా ఏతే ధమ్మా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౮౨) అబ్యాపజ్జే. ‘‘నిబ్బానం పరమం సుఖ’’న్తిఆదీసు (ధ. ప. ౨౦౪; మ. ని. ౨.౨౧౫) నిబ్బానే. ‘‘సుఖస్స చ పహానా’’తిఆదీసు (చూళని. ఖగ్గవిసాణసుత్తనిద్దేస ౧౨౫) సుఖవేదనాయం. ‘‘అదుక్ఖమసుఖం సన్తం, సుఖమిచ్చేవ భాసిత’’న్తిఆదీసు (సం. ని. ౪.౨౫౩; ఇతివు. ౫౩) ఉపేక్ఖావేదనాయం. ‘‘ద్వేపి మయా, ఆనన్ద, వేదనా వుత్తా పరియాయేన సుఖా వేదనా, దుక్ఖా వేదనా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౨.౮౯) ఇట్ఠసుఖే. ‘‘సుఖో విపాకో పుఞ్ఞాన’’న్తిఆదీసు (పేటకో. ౨౩) సుఖవిపాకే. ఇధాపి ఇట్ఠవిపాకే ఏవ దట్ఠబ్బో. ఇట్ఠస్సాతిఆదీసు ఏసితబ్బతో అనిట్ఠపటిక్ఖేపతో చ ఇట్ఠస్స, కమనీయతో మనస్మిఞ్చ కమనతో పవిసనతో కన్తస్స, పియాయితబ్బతో సన్తప్పనతో చ పియస్స, మాననీయతో మనస్స పవడ్ఢనతో చ మనాపస్సాతి అత్థో వేదితబ్బో. యదిదం పుఞ్ఞానీతి ‘‘పుఞ్ఞానీ’’తి యదిదం వచనం, ఏతం సుఖస్స ఇట్ఠస్స విపాకస్స అధివచనం నామం, సుఖమేవ తం యదిదం పుఞ్ఞన్తి ఫలేన కారణస్స అభేదూపచారం వదతి. తేన కతూపచితానం పుఞ్ఞానం అవస్సంభావిఫలం సుత్వా అప్పమత్తేన సక్కచ్చం పుఞ్ఞాని కాతబ్బానీతి పుఞ్ఞకిరియాయం నియోజేతి, ఆదరఞ్చ నేసం తత్థ ఉప్పాదేతి.
ఇదాని అత్తనా సునేత్తకాలే కతేన పుఞ్ఞకమ్మేన దీఘరత్తం పచ్చనుభూతం భవన్తరపటిచ్ఛన్నం ఉళారతమం పుఞ్ఞవిపాకం ఉదాహరిత్వా తమత్థం పాకటం కరోన్తో ‘‘అభిజానామి ఖో పనాహ’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ అభిజానామీతి అభివిసిట్ఠేన ఞాణేన జానామి, పచ్చక్ఖతో బుజ్ఝామి. దీఘరత్తన్తి చిరకాలం. పుఞ్ఞానన్తి దానాదికుసలధమ్మానం. సత్త వస్సానీతి సత్త సంవచ్ఛరాని. మేత్తచిత్తన్తి మిజ్జతీతి మేత్తా, సినియ్హతీతి అత్థో. మిత్తే భవా, మిత్తస్స వా ఏసా పవత్తీతిపి మేత్తా. లక్ఖణాదితో పన హితాకారప్పవత్తిలక్ఖణా, హితూపసంహారరసా, ఆఘాతవినయపచ్చుపట్ఠానా, సత్తానం మనాపభావదస్సనపదట్ఠానా. బ్యాపాదూపసమో ఏతిస్సా సమ్పత్తి, సినేహాసమ్భవో విపత్తి. సా ఏతస్స అత్థీతి మేత్తచిత్తం. భావేత్వాతి మేత్తాసహగతం చిత్తం, చిత్తసీసేన సమాధి వుత్తోతి మేత్తాసమాధిం మేత్తాబ్రహ్మవిహారం ఉప్పాదేత్వా చేవ వడ్ఢేత్వా చ. సత్త సంవట్టవివట్టకప్పేతి సత్త మహాకప్పే. సంవట్ట-వివట్టగ్గహణేనేవ హి సంవట్టట్ఠాయి-వివట్టట్ఠాయినోపి గహితా. ఇమం లోకన్తి కామలోకం. సంవట్టమానే సుదన్తి సంవట్టమానే. సుదన్తి నిపాతమత్తం వినస్సమానేతి అత్థో. ‘‘సంవత్తమానే సుద’’న్తి చ పఠన్తి. కప్పేతి కాలే. కప్పసీసేన హి కాలో వుత్తో. కాలే ఖీయమానే కప్పోపి ఖీయతేవ. యథాహ –
‘‘కాలో ఘసతి భూతాని, సబ్బానేవ సహత్తనా’’తి. (జా. ౧.౨.౧౯౦);
‘‘ఆభస్సరూపగో హోమీ’’తి వుత్తత్తా తేజోసంవట్టవసేనేత్థ కప్పవుట్ఠానం వేదితబ్బం. ఆభస్సరూపగోతి తత్థ పటిసన్ధిగ్గహణవసేన ఆభస్సరబ్రహ్మలోకం ఉపగచ్ఛామీతి ఆభస్సరూపగో హోమి. వివట్టమానేతి సణ్ఠహమానే, జాయమానేతి అత్థో. సుఞ్ఞం బ్రహ్మవిమానం ఉపపజ్జామీతి కస్సచి సత్తస్స తత్థ నిబ్బత్తస్స అభావతో సుఞ్ఞం, యం పఠమజ్ఝానభూమిసఙ్ఖాతం బ్రహ్మవిమానం ఆదితో నిబ్బత్తం, తం పటిసన్ధిగ్గహణవసేన ఉపపజ్జామి ఉపేమి. బ్రహ్మాతి కామావచరసత్తేహి సేట్ఠట్ఠేన తథా తథా బ్రూహితగుణతాయ బ్రహ్మవిహారతో నిబ్బత్తట్ఠేన చ బ్రహ్మా. బ్రహ్మపారిసజ్జబ్రహ్మపురోహితేహి మహన్తో బ్రహ్మాతి మహాబ్రహ్మా. తతో ఏవ తే అభిభవిత్వా ఠితత్తా అభిభూ. తేహి కేనచి గుణేన న అభిభూతోతి అనభిభూతో. అఞ్ఞదత్థూతి ఏకంసవచనే నిపాతో. దసోతి దస్సనసీలో, సో అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నానం దస్సనసమత్థో, అభిఞ్ఞాణేన పస్సితబ్బం పస్సామీతి అత్థో. సేసబ్రహ్మానం ఇద్ధిపాదభావనాబలేన అత్తనో చిత్తఞ్చ మమ వసే వత్తేమీతి వసవత్తీ హోమీతి యోజేతబ్బం. తదా కిర బోధిసత్తో అట్ఠసమాపత్తిలాభీపి సమానో తథా సత్తహితం అత్తనో పారమిపరిపూరణఞ్చ ఓలోకేన్తో తాసు ఏవ ద్వీసు ఝానభూమీసు నికన్తిం ఉప్పాదేత్వా మేత్తాబ్రహ్మవిహారవసేన అపరాపరం సంసరి. తేన వుత్తం ‘‘సత్తవస్సాని…పే… వసవత్తీ’’తి.
ఏవం భగవా రూపావచరపుఞ్ఞస్స విపాకమహన్తతం పకాసేత్వా ఇదాని కామావచరపుఞ్ఞస్సాపి తం దస్సేన్తో ‘‘ఛత్తింసక్ఖత్తు’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ సక్కో అహోసిన్తి ఛత్తింస వారే అఞ్ఞత్థ అనుపపజ్జిత్వా నిరన్తరం సక్కో దేవానమిన్దో తావతింసదేవరాజా అహోసి. రాజా అహోసిన్తిఆదీసు చతూహి అచ్ఛరియధమ్మేహి చతూహి చ సఙ్గహవత్థూహి లోకం రఞ్జేతీతి రాజా. చక్కరతనం వత్తేతి, చతూహి సమ్పత్తిచక్కేహి వత్తతి, తేహి చ పరం వత్తేతి, పరహితాయ చ ఇరియాపథచక్కానం వత్తో ఏతస్మిం అత్థీతి చక్కవత్తీ. రాజాతి చేత్థ సామఞ్ఞం, చక్కవత్తీతి విసేసం. ధమ్మేన చరతీతి ధమ్మికో. ఞాయేన సమేన వత్తతీతి అత్థో. ధమ్మేనేవ రజ్జం లభిత్వా రాజా జాతోతి ధమ్మరాజా. పరహితధమ్మచరణేన వా ధమ్మికో, అత్తహితధమ్మచరణేన ధమ్మరాజా, చతురన్తాయ ఇస్సరోతి చాతురన్తో, చతుసముద్దన్తాయ చతుబ్బిధదీపవిభూసితాయ చ పథవియా ఇస్సరోతి అత్థో. అజ్ఝత్తం కోపాదిపచ్చత్థికే, బహిద్ధా చ సబ్బరాజానో అదణ్డేన అసత్థేన విజేసీతి విజితావీ. జనపదే థావరభావం ధువభావం పత్తో, న సక్కా కేనచి తతో చాలేతుం జనపదో వా తమ్హి థావరియప్పత్తో అనుయుత్తో సకమ్మనిరతో అచలో అసమ్పవేధీతి జనపదత్థావరియప్పత్తో.
చక్కరతనం, హత్థిరతనం, అస్సరతనం, మణిరతనం, ఇత్థిరతనం, గహపతిరతనం, పరిణాయకరతనన్తి ఇమేహి సత్తహి రతనేహి సముపేతోతి సత్తరతనసమన్నాగతో. తేసు హి రాజా చక్కవత్తి చక్కరతనేన అజితం జినాతి, హత్థిఅస్సరతనేహి విజితే సుఖేనేవ అనువిచరతి, పరిణాయకరతనేన విజితమనురక్ఖతి, సేసేహి ఉపభోగసుఖమనుభవతి. పఠమేన చస్స ఉస్సాహసత్తియోగో, పచ్ఛిమేన మన్తసత్తియోగో, హత్థిఅస్సగహపతిరతనేహి పభూసత్తియోగో సుపరిపుణ్ణో హోతి, ఇత్థిమణిరతనేహి తివిధసత్తియోగఫలం. సో ఇత్థిమణిరతనేహి పరిభోగసుఖమనుభవతి, సేసేహి ఉపభోగసుఖం. విసేసతో చస్స పురిమాని తీణి అదోసకుసలమూలజనితకమ్మానుభావేన సమ్పజ్జన్తి, మజ్ఝిమాని అలోభకుసలమూలజనితకమ్మానుభావేన, పచ్ఛిమమేకం అమోహకుసలమూలజనితకమ్మానుభావేనాతి వేదితబ్బం పదేసరజ్జస్సాతి ఖుద్దకరజ్జస్స.
ఏతదహోసీతి అత్తనో సమ్పత్తియో పచ్చవేక్ఖన్తస్స పచ్ఛిమే చక్కవత్తికాలే ఏతం ‘‘కిస్స ను ఖో మే ఇదం కమ్మస్స ఫల’’న్తిఆదికం అహోసి. సబ్బత్థకమేవ తస్మిం తస్మిమ్పి భవే ఏతదహోసియేవ. తత్థాయం చక్కవత్తికాలవసేన యోజనా. ఏవంమహిద్ధికోతి మణిరతనహత్థిరతనాదిప్పముఖాయ కోసవాహనసమ్పత్తియా జనపదత్థావరియప్పత్తియా చ ఏవంమహిద్ధికో. ఏవంమహానుభావోతి చక్కరతనాదిసమన్నాగమేన కస్సచిపి పీళం అకరోన్తోవ సబ్బరాజూహి సిరసా సమ్పటిచ్ఛితసాసనవేహాసగమనాదీహి ఏవం మహానుభావో. దానస్సాతి అన్నాదిదేయ్యధమ్మపరిచ్చాగస్స. దమస్సాతి చక్ఖాదిఇన్ద్రియదమనస్స చేవ సమాధానవసేన రాగాదికిలేసదమనస్స చ. సంయమస్సాతి కాయవచీసంయమస్స. తత్థ యం సమాధానవసేన కిలేసదమనం, తం భావనామయం పుఞ్ఞం, తఞ్చ ఖో మేత్తాబ్రహ్మవిహారభూతం ఇధాధిప్పేతం. తస్మిఞ్చ ఉపచారప్పనాభేదేన దువిధే యం అప్పనాప్పత్తం, తేనస్స యథావుత్తాసు ద్వీసు ఝానభూమీసు ఉపపత్తి అహోసి. ఇతరేన తివిధేనాపి యథారహం పత్తచక్కవత్తిఆదిభావోతి వేదితబ్బం.
ఇతి భగవా అత్తానం కాయసక్ఖి కత్వా పుఞ్ఞానం విపాకమహన్తతం పకాసేత్వా ఇదాని తమేవత్థం గాథాబన్ధేన దస్సేన్తో ‘‘పుఞ్ఞమేవా’’తిఆదిమాహ. తత్థ పుఞ్ఞమేవ సో సిక్ఖేయ్యాతి యో అత్థకామో కులపుత్తో, సో పుఞ్ఞఫలనిబ్బత్తనతో, అత్తనో సన్తానం పుననతో చ ‘‘పుఞ్ఞ’’న్తి లద్ధనామం తివిధం కుసలమేవ సిక్ఖేయ్య నివేసేయ్య ఉపచినేయ్య పసవేయ్యాతి అత్థో. ఆయతగ్గన్తి విపులఫలతాయ ఉళారఫలతాయ ఆయతగ్గం, పియమనాపఫలతాయ వా ఆయతిం ఉత్తమన్తి ఆయతగ్గం, ఆయేన వా యోనిసోమనసికారాదిప్పచ్చయేన ఉళారతమేన అగ్గన్తి ఆయతగ్గం. తకారో పదసన్ధికరో. అథ వా ఆయేన పుఞ్ఞఫలేన అగ్గం పధానన్తి ఆయతగ్గం. తతో ఏవ సుఖుద్రయం సుఖవిపాకన్తి అత్థో.
కతమం పన తం పుఞ్ఞం, కథఞ్చ నం సిక్ఖేయ్యాతి ఆహ ‘‘దానఞ్చ సమచరియఞ్చ, మేత్తచిత్తఞ్చ భావయే’’తి. తత్థ సమచరియన్తి కాయవిసమాదీని వజ్జేత్వా కాయసమాదిచరితం, సువిసుద్ధం సీలన్తి అత్థో. భావయేతి అత్తనో సన్తానే ఉప్పాదేయ్య వడ్ఢేయ్య. ఏతే ధమ్మేతి ఏతే దానాదికే సుచరితధమ్మే. సుఖసముద్దయేతి సుఖానిసంసే, ఆనిసంసఫలమ్పి నేసం సుఖమేవాతి దస్సేతి. అబ్యాపజ్జం సుఖం లోకన్తి కామచ్ఛన్దాదిబ్యాపాదవిరహితత్తా అబ్యాపజ్జం నిద్దుక్ఖం, పరపీళాభావే పన వత్తబ్బం నత్థి. ఝానసమాపత్తివసేన సుఖబహులత్తా సుఖం, ఏకన్తసుఖఞ్చ బ్రహ్మలోకం ఝానపుఞ్ఞానం, ఇతరపుఞ్ఞానం పన తదఞ్ఞం సమ్పత్తిభవసఙ్ఖాతం సుఖం లోకం పణ్డితో సప్పఞ్ఞో ఉపపజ్జతి ఉపేతి. ఇతి ఇమస్మిం సుత్తే గాథాసు చ వట్టసమ్పత్తి ఏవ కథితా.
దుతియసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౩. ఉభయత్థసుత్తవణ్ణనా
౨౩. తతియే భావితోతి ఉప్పాదితో చ వడ్ఢితో చ. బహులీకతోతి పునప్పునం కతో. అత్థోతి హితం. తఞ్హి అరణీయతో ఉపగన్తబ్బతో అత్థోతి వుచ్చతి. సమధిగయ్హ తిట్ఠతీతి సమ్మా పరిగ్గహేత్వా అవిజహిత్వా వత్తతి. దిట్ఠధమ్మికన్తి దిట్ఠధమ్మో వుచ్చతి పచ్చక్ఖభూతో అత్తభావో, దిట్ఠధమ్మే భవం దిట్ఠధమ్మికం, ఇధలోకపరియాపన్నన్తి అత్థో. సమ్పరాయికన్తి ధమ్మవసేన సమ్పరేతబ్బతో సమ్పరాయో, పరలోకో, సమ్పరాయే భవం సమ్పరాయికం, పరలోకపరియాపన్నన్తి వుత్తం హోతి.
కో పనేస దిట్ఠధమ్మికో నామ అత్థో, కో వా సమ్పరాయికోతి? సఙ్ఖేపేన తావ యం ఇధలోకసుఖం, యఞ్చేతరహి ఇధలోకసుఖావహం, అయం దిట్ఠధమ్మికో అత్థో. సేయ్యథిదం – గహట్ఠానం తావ ఇధ యం కిఞ్చి విత్తూపకరణం, అనాకులకమ్మన్తతా, ఆరోగ్యసంవిధానం, వత్థువిసదకిరియాయోగవిహితాని సిప్పాయతనవిజ్జాట్ఠానాని సఙ్గహితపరిజనతాతి ఏవమాది. పబ్బజితానం పన యే ఇమే జీవితపరిక్ఖారా చీవరపిణ్డపాతసేనాసనగిలానప్పచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారా. తేసం అకిచ్ఛలాభో, తత్థ చ సఙ్ఖాయ పటిసేవనా, సఙ్ఖాయ పరివజ్జనా, వత్థువిసదకిరియా, అప్పిచ్ఛతా, సన్తుట్ఠి, పవివేకో, అసంసగ్గోతి ఏవమాది. పతిరూపదేసవాససప్పురిసూపనిస్సయసద్ధమ్మస్సవనయోనిసోమనసికారాదయో పన ఉభయేసం సాధారణా ఉభయానురూపా చాతి వేదితబ్బా.
అప్పమాదోతి ఏత్థ అప్పమాదో పమాదప్పటిపక్ఖతో వేదితబ్బో. కో పనేస పమాదో నామ? పమజ్జనాకారో. వుత్తం హేతం –
‘‘తత్థ కతమో పమాదో? కాయదుచ్చరితే వా వచీదుచ్చరితే వా మనోదుచ్చరితే వా పఞ్చసు వా కామగుణేసు చిత్తస్స వోస్సగ్గో వోస్సగ్గానుప్పాదనం కుసలానం వా ధమ్మానం భావనాయ అసక్కచ్చకిరియతా అసాతచ్చకిరియతా అనట్ఠితకిరియతా ఓలీనవుత్తితా నిక్ఖిత్తఛన్దతా నిక్ఖిత్తధురతా అనాసేవనా అభావనా అబహులీకమ్మం అనధిట్ఠానం అననుయోగోపమాదో. యో ఏవరూపో పమాదో పమజ్జనా పమజ్జితత్తం. అయం వుచ్చతి పమాదో’’తి (విభ. ౮౪౬).
తస్మా వుత్తప్పటిపక్ఖతో అప్పమాదో వేదితబ్బో. అత్థతో హి సో సతియా అవిప్పవాసో, నిచ్చం ఉపట్ఠితస్సతియా ఏతం నామం. అపరే పన ‘‘సతిసమ్పజఞ్ఞయోగేన పవత్తా చత్తారో అరూపినో ఖన్ధా అప్పమాదో’’తి వదన్తి.
‘‘భావితో బహూలీకతో’’తి వుత్తం, కథం పనాయం అప్పమాదో భావేతబ్బోతి? న అప్పమాదభావనా నామ విసుం ఏకభావనా అత్థి. యా హి కాచి పుఞ్ఞకిరియా కుసలకిరియా, సబ్బా సా అప్పమాదభావనాత్వేవ వేదితబ్బా. విసేసతో పన వివట్టూపనిస్సయం సరణగమనం కాయికవాచసికసంవరఞ్చ ఉపాదాయ సబ్బా సీలభావనా, సబ్బా సమాధిభావనా, సబ్బా పఞ్ఞాభావనా, సబ్బా కుసలభావనా, అనవజ్జభావనా, అప్పమాదభావనాతి వేదితబ్బా. ‘‘అప్పమాదో’’తి హి ఇదం మహన్తం అత్థం దీపేతి, మహన్తం అత్థం పరిగ్గహేత్వా తిట్ఠతి. సకలమ్పి తేపిటకం బుద్ధవచనం ఆహరిత్వా అప్పమాదపదస్స అత్థం కత్వా కథేన్తో ధమ్మకథికో ‘‘అతిత్థేన పక్ఖన్దో’’తి న వత్తబ్బో. కస్మా? అప్పమాదపదస్స మహన్తభావతో. తథా హి సమ్మాసమ్బుద్ధో కుసినారాయం యమకసాలానమన్తరే పరినిబ్బానసమయే నిపన్నో అభిసమ్బోధితో పట్ఠాయ పఞ్చచత్తాలీసాయ వస్సేసు అత్తనా భాసితం ధమ్మం ఏకేన పదేన సఙ్గహేత్వా దస్సేన్తో – ‘‘అప్పమాదేన సమ్పాదేథా’’తి భిక్ఖూనం ఓవాదమదాసి. తథా చ వుత్తం –
‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, యాని కానిచి జఙ్గలానం పాణానం పదజాతాని, సబ్బాని తాని హత్థిపదే సమోధానం గచ్ఛన్తి, హత్థిపదం తేసం అగ్గమక్ఖాయతి యదిదం మహన్తట్ఠేన; ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, యే కేచి కుసలా ధమ్మా, సబ్బేతే అప్పమాదమూలకా అప్పమాదసమోసరణా, అప్పమాదో తేసం ధమ్మానం అగ్గమక్ఖాయతీ’’తి (మ. ని. ౧.౩౦౦).
గాథాసు అప్పమాదం పసంసన్తీతి దానాదిపుఞ్ఞకిరియాసు అప్పమాదం అప్పమజ్జనం పణ్డితా సప్పఞ్ఞా బుద్ధాదయో పసంసన్తి, వణ్ణేన్తి థోమేన్తి. కస్మా? యస్మా అప్పమత్తో ఉభో అత్థే అధిగణ్హాతి పణ్డితో. కే పన తే ఉభో అత్థాతి ఆహ – ‘‘దిట్ఠే ధమ్మే చ యో అత్థో, యో చత్థో సమ్పరాయికో’’తి, ఏవమేత్థ పదయోజనా వేదితబ్బా. ఇధాపి దిట్ఠే ధమ్మే చ యో అత్థోతి గహట్ఠస్స తావ ‘‘అనవజ్జాని కమ్మాని, అనాకులా చ కమ్మన్తా’’తిఆదినా నయేన వుత్తో కసిగోరక్ఖాదివిధినా లద్ధబ్బో అత్థో, పబ్బజితస్స పన అవిప్పటిసారాదిఅత్థో వేదితబ్బో. యో చత్థో సమ్పరాయికోతి పన ఉభయేసమ్పి ధమ్మచరియావ వుత్తాతి వేదితబ్బా. అత్థాభిసమయాతి దువిధస్సపి అత్థస్స హితస్స పటిలాభా, లద్ధబ్బేన సమితి సఙ్గతి సమోధానన్తి సమయో, లాభో. సమయో ఏవ అభిసమయో, అభిముఖభావేన వా సమయో అభిసమయోతి ఏవమేత్థ అభిసమయో వేదితబ్బో. ధితిసమ్పన్నత్తా ధీరో. తతియేన చేత్థ అత్థ-సద్దేన పరమత్థస్స నిబ్బానస్సాపి సఙ్గహో వేదితబ్బో. సేసం సువిఞ్ఞేయ్యమేవ. ఇతి ఇమస్మిం సుత్తే వట్టసమ్పత్తి ఏవ కథితా. గాథాయం పన వివట్టస్సపి సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. తథా హి వుత్తం –
‘‘అప్పమాదో అమతపదం, పమాదో మచ్చునో పదం;
అప్పమత్తా న మీయన్తి, యే పమత్తా యథా మతా.
‘‘ఏవం విసేసతో ఞత్వా, అప్పమాదమ్హి పణ్డితా;
అప్పమాదే పమోదన్తి, అరియానం గోచరే రతా.
‘‘తే ఝాయినో సాతతికా, నిచ్చం దళ్హపరక్కమా;
ఫుసన్తి ధీరా నిబ్బానం, యోగక్ఖేమం అనుత్తర’’న్తి. (ధ. ప. ౨౧-౨౩);
తస్మా ‘‘అత్థాభిసమయా’’తి ఏత్థ లోకుత్తరత్థవసేనపి అత్థో వేదితబ్బో.
తతియసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౪. అట్ఠిపుఞ్జసుత్తవణ్ణనా
౨౪. చతుత్థే ఏకపుగ్గలస్సాతి ఏత్థ పుగ్గలోతి అయం వోహారకథా. బుద్ధస్స హి భగవతో దువిధా దేసనా సమ్ముతిదేసనా చ పరమత్థదేసనా చాతి. తత్థ ‘‘పుగ్గలో, సత్తో, ఇత్థీ, పురిసో, ఖత్తియో, బ్రాహ్మణో, దేవో, మారో’’తి ఏవరూపా సమ్ముతిదేసనా. ‘‘అనిచ్చం, దుక్ఖం, అనత్తా, ఖన్ధా, ధాతు, ఆయతనా, సతిపట్ఠానా’’తి ఏవరూపా పరమత్థదేసనా. తత్థ భగవా యే సమ్ముతివసేన దేసనం సుత్వా విసేసమధిగన్తుం సమత్థా, నేసం సమ్ముతిదేసనం దేసేతి. యే పన పరమత్థవసేన దేసనం సుత్వా విసేసమధిగన్తుం సమత్థా, తేసం పరమత్థదేసనం దేసేతి.
తత్థాయం ఉపమా – యథా హి దేసభాసాకుసలో తిణ్ణం వేదానం అత్థసంవణ్ణనకో ఆచరియో యే దమిళభాసాయ వుత్తే అత్థం జానన్తి, తేసం దమిళభాసాయ ఆచిక్ఖతి. యే అన్ధకభాసాదీసు అఞ్ఞతరాయ, తేసం తాయ తాయ భాసాయ. ఏవం తే మాణవకా ఛేకం బ్యత్తం ఆచరియమాగమ్మ ఖిప్పమేవ సిప్పం ఉగ్గణ్హన్తి. తత్థ ఆచరియో వియ బుద్ధో భగవా, తయో వేదా వియ కథేతబ్బభావే ఠితాని తీణి పిటకాని, దేసభాసాకోసల్లమివ సమ్ముతిపరమత్థకోసల్లం, నానాదేసభాసా మాణవకా వియ సమ్ముతిపరమత్థవసేన పటివిజ్ఝనసమత్థా వేనేయ్యా, ఆచరియస్స దమిళభాసాదిఆచిక్ఖనం వియ భగవతో సమ్ముతిపరమత్థవసేన దేసనా వేదితబ్బా. ఆహ చేత్థ –
‘‘దువే సచ్చాని అక్ఖాసి, సమ్బుద్ధో వదతం వరో;
సమ్ముతిం పరమత్థఞ్చ, తతియం నూపలబ్భతి.
‘‘సఙ్కేతవచనం సచ్చం, లోకసమ్ముతికారణా;
పరమత్థవచనం సచ్చం, ధమ్మానం భూతకారణా.
‘‘తస్మా వోహారకుసలస్స, లోకనాథస్స సత్థునో;
సమ్ముతిం వోహరన్తస్స, ముసావాదో న జాయతీ’’తి.
అపిచ అట్ఠహి కారణేహి భగవా పుగ్గలకథం కథేతి – హిరోత్తప్పదీపనత్థం, కమ్మస్సకతాదీపనత్థం, పచ్చత్తపురిసకారదీపనత్థం,, ఆనన్తరియదీపనత్థం, బ్రహ్మవిహారదీపనత్థం, పుబ్బేనివాసదీపనత్థం, దక్ఖిణావిసుద్ధిదీపనత్థం, లోకసమ్ముతియా అప్పహానత్థం, చాతి. ‘‘ఖన్ధధాతుఆయతనాని హిరియన్తి ఓత్తప్పన్తీ’’తి హి వుత్తే మహాజనో న జానాతి, సమ్మోహం ఆపజ్జతి, పటిసత్తు వా హోతి – ‘‘కిమిదం ఖన్ధధాతుఆయతనాని హిరియన్తి ఓత్తప్పన్తి నామా’’తి? ‘‘ఇత్థీ హిరియతి ఓత్తప్పతి, పురిసో, ఖత్తియో, బ్రాహ్మణో, దేవో, మారో’’తి పన వుత్తే జానాతి, న సమ్మోహం ఆపజ్జతి, న పటిసత్తు వా హోతి. తస్మా భగవా హిరోత్తప్పదీపనత్థం పుగ్గలకథం కథేతి.
‘‘ఖన్ధా కమ్మస్సకా, ధాతుయో ఆయతనానీ’’తి వుత్తేపి ఏసేవ నయో. తస్మా కమ్మస్సకతాదీపనత్థమ్పి పుగ్గలకథం కథేతి.
‘‘వేళువనాదయో మహావిహారా ఖన్ధేహి కారాపితా, ధాతూహి ఆయతనేహీ’’తి వుత్తేపి ఏసేవ నయో. తథా ‘‘ఖన్ధా మాతరం జీవితా వోరోపేన్తి, పితరం, అరహన్తం, రుహిరుప్పాదకమ్మం, సఙ్ఘభేదకమ్మం కరోన్తి, ధాతుయో ఆయతనానీ’’తి వుత్తేపి ఏసేవ నయో. ‘‘ఖన్ధా మేత్తాయన్తి, ధాతుయో ఆయతనానీ’’తి వుత్తేపి ఏసేవ నయో. ‘‘ఖన్ధా పుబ్బేనివాసం అనుస్సరన్తి, ధాతుయో ఆయతనానీ’’తి వుత్తేపి ఏసేవ నయో. తస్మా భగవా పచ్చత్తపురిసకారదీపనత్థం ఆనన్తరియదీపనత్థం బ్రహ్మవిహారదీపనత్థం పుబ్బేనివాసదీపనత్థఞ్చ పుగ్గలకథం కథేతి.
‘‘ఖన్ధా దానం పటిగ్గణ్హన్తి, ధాతుయో ఆయతనానీ’’తి వుత్తేపి మహాజనో న జానాతి, సమ్మోహం ఆపజ్జతి, పటిసత్తు వా హోతి ‘‘కిమిదం ఖన్ధా ధాతుయో ఆయతనాని పటిగ్గణ్హన్తి నామా’’తి? ‘‘పుగ్గలా పటిగ్గణ్హన్తీ’’తి పన వుత్తే జానాతి, న సమ్మోహం ఆపజ్జతి, న పటిసత్తు వా హోతి. తస్మా భగవా దక్ఖిణావిసుద్ధిదీపనత్థం పుగ్గలకథం కథేతి.
లోకసమ్ముతిఞ్చ బుద్ధా భగవన్తో న పజహన్తి, లోకసమఞ్ఞాయ లోకనిరుత్తియా లోకాభిలాపే ఠితాయేవ ధమ్మం దేసేన్తి. తస్మా భగవా లోకసమ్ముతియా అప్పహానత్థమ్పి పుగ్గలకథం కథేతి. సో ఇధాపి లోకవోహారవసేన దేసేతబ్బమత్థం దస్సేన్తో ‘‘ఏకపుగ్గలస్సా’’తిఆదిమాహ.
తత్థ ఏకపుగ్గలస్సాతి ఏకసత్తస్స. కప్పన్తి మహాకప్పం. యదిపి అచ్చన్తసంయోగే ఇదం ఉపయోగవచనం, యత్థ పన సత్తానం సన్ధావనం సంసరణం సమ్భవతి, తస్స వసేన గహేతబ్బం. అట్ఠికఙ్కలోతి అట్ఠిభాగో. ‘‘అట్ఠిఖలో’’తిపి పఠన్తి, అట్ఠిసఞ్చయోతి అత్థో. అట్ఠిపుఞ్జోతి అట్ఠిసమూహో. అట్ఠిరాసీతి తస్సేవ వేవచనం. కేచి పన ‘‘కటిప్పమాణతో హేట్ఠా సమూహో కఙ్కలో నామ, తతో ఉపరి యావ తాలప్పమాణం పుఞ్జో, తతో ఉపరి రాసీ’’తి వదన్తి. తం తేసం మతిమత్తం. సబ్బమేతం సమూహస్సేవ పరియాయవచనం వేపుల్లస్సేవ ఉపమాభావేన ఆహటత్తా.
సచే సంహారకో అస్సాతి అవిప్పకిరణవసేన సంహరిత్వా ఠపేతా కోచి యది సియాతి పరికప్పనవసేన వదతి. సమ్భతఞ్చ న వినస్సేయ్యాతి తథా కేనచి సమ్భతఞ్చ తం అట్ఠికఙ్కలం అన్తరధానాభావేన పూతిభూతం చుణ్ణవిచుణ్ణఞ్చ అహుత్వా సచే న వినస్సేయ్యాతి పరికప్పనవసేనేవ వదతి. అయఞ్హేత్థ అత్థో – భిక్ఖవే, ఏకస్స సత్తస్స కమ్మకిలేసేహి అపరాపరుప్పత్తివసేన ఏకం మహాకప్పం సన్ధావన్తస్స సంసరన్తస్స ఏవం మహాఅట్ఠిసఞ్చయో భవేయ్య, ఆరోహపరిణాహేహి యత్తకోయం వేపుల్లపబ్బతో. సచే పనస్స కోచి సంహరిత్వా ఠపేతా భవేయ్య, సమ్భతఞ్చ తం సచే అవినస్సన్తం తిట్ఠేయ్యాతి. అయఞ్చ నయో నిబ్బుతప్పదీపే వియ భిజ్జనసభావే కళేవరనిక్ఖేపరహితే ఓపపాతికత్తభావే సబ్బేన సబ్బం అనట్ఠికే చ ఖుద్దకత్తభావే వజ్జేత్వా వుత్తో. కేచి పన ‘‘పరికప్పనవసేన ఇమస్స నయస్స ఆహటత్తా తేసమ్పి యది సియా అట్ఠికఙ్కలో, తేనాపి సహేవ అయం అట్ఠిపుఞ్జపరిమాణో వుత్తో’’తి వదన్తి. అపరే పన ‘‘నయిదమేవం లబ్భమానస్సేవ అట్ఠిపుఞ్జస్స వసేన సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేన పరిచ్ఛిన్దిత్వా ఇమస్స పరిమాణస్స వుత్తతా. తస్మా వుత్తనయేనేవ అత్థో గహేతబ్బో’’తి.
గాథాసు మహేసినాతి మహన్తే సీలక్ఖన్ధాదయో ఏసతి గవేసతీతి మహేసీ, సమ్మాసమ్బుద్ధో. ‘‘ఇతి వుత్తం మహేసినా’’తి చ భగవా ‘‘దసబలసమన్నాగతో, భిక్ఖవే, తథాగతో’’తిఆదీసు వియ అత్తానం అఞ్ఞం వియ కత్వా దస్సేతి. వేపుల్లోతి రాజగహం పరివారేత్వా ఠితేసు పఞ్చసు పబ్బతేసు విపులభావతో వేపుల్లోతి లద్ధనామో. తతో ఏవ మహా, ఠితదిసాభాగవసేన ఉత్తరో గిజ్ఝకూటస్స. గిరిబ్బజేతి గిరిబ్బజపురనామకస్స రాజగహస్స సమీపే.
ఏత్తావతా భగవా ‘‘ఏత్తకేనాపి కాలేన అనుపచ్ఛిన్నభవమూలస్స అపరిఞ్ఞాతవత్థుకస్స పుథుజ్జనస్స అయమీదిసీ కటసివడ్ఢనా’’తి వట్టే ఆదీనవం దస్సేత్వా ఇదాని యేసం అరియసచ్చానం అననుబోధా అప్పటివేధా అన్ధపుథుజ్జనస్స ఏవం కటసివడ్ఢనా, తాని అరియసచ్చాని దిట్ఠవతో అరియపుగ్గలస్స అయం నత్థీతి దస్సేన్తో ‘‘యతో చ అరియసచ్చానీ’’తిఆదిమాహ.
తత్థ యతోతి యదా. అరియసచ్చానీతి అరణీయతో అరియాని, అవితథభావేన సచ్చాని చాతి అరియసచ్చాని, అరియభావకరాని వా సచ్చాని అరియసచ్చాని, అరియేహి వా బుద్ధాదీహి పటివిజ్ఝితబ్బాని సచ్చాని అరియసచ్చాని. అథ వా అరియస్స సచ్చాని అరియసచ్చాని. సదేవకేన హి లోకేన సరణన్తి అరణీయతో అరియో భగవా, తేన సయమ్భుఞాణేన దిట్ఠత్తా తస్స సచ్చానీతి అరియసచ్చాని. సమ్మప్పఞ్ఞాయ పస్సతీతి సమ్మా హేతునా ఞాయేన విపస్సనాపఞ్ఞాసహితాయ మగ్గపఞ్ఞాయ పరిఞ్ఞాపహానసచ్ఛికిరియాభావనాభిసమయవసేన పస్సతి. దుక్ఖన్తిఆది అరియసచ్చానం సరూపదస్సనం. తత్థ అనేకూపద్దవాధిట్ఠానతాయ కుచ్ఛితభావతో బాలజనపరికప్పితధువసుభసుఖత్తవిరహేన తుచ్ఛభావతో చ దుక్ఖం. దుక్ఖం సముప్పజ్జతి ఏతేనాతి దుక్ఖసముప్పాదో, దుక్ఖసముదయో. దుక్ఖం అతిక్కమతి ఏతేన ఆరమ్మణప్పచ్చయభూతేన, ఏత్థ వాతి దుక్ఖస్స అతిక్కమో, నిబ్బానం. ఆరకత్తా కిలేసేహి అరణీయతో చ అరియో. సమ్మాదిట్ఠిఆదీనం అట్ఠన్నం అఙ్గానం వసేన అట్ఠఙ్గికో. మారేన్తో కిలేసే గచ్ఛతి, నిబ్బానత్థికేహి మగ్గీయతి, సయం వా నిబ్బానం మగ్గతీతి మగ్గో. తతో ఏవ దుక్ఖస్స ఉపసమం నిరోధం గచ్ఛతీతి దుక్ఖూపసమగామీ. యతో సమ్మప్పఞ్ఞాయ పస్సతీతి సమ్బన్ధో.
స సత్తక్ఖత్తుం పరమం, సన్ధావిత్వాన పుగ్గలోతి సో ఏవం చతుసచ్చదస్సావీ అరియపుగ్గలో సోతాపన్నో సబ్బముదిన్ద్రియో సమానో సత్తవారపరమంయేవ భవాదీసు అపరాపరుప్పత్తివసేన సన్ధావిత్వా సంసరిత్వా. ఏకబీజీ, కోలంకోలో, సత్తక్ఖత్తుపరమోతి ఇన్ద్రియానం తిక్ఖమజ్ఝిమముదుభావేన తయో హి సోతాపన్నా. తేసు సబ్బముదిన్ద్రియస్స వసేనిదం వుత్తం ‘‘స సత్తక్ఖత్తుం పరమం, సన్ధావిత్వానా’’తి. దుక్ఖస్సన్తకరో హోతీతి వట్టదుక్ఖస్స అన్తకరో పరియోసానకరో హోతి. కథం? సబ్బసంయోజనక్ఖయా అనుపుబ్బేన అగ్గమగ్గం అధిగన్త్వా నిరవసేసానం సంయోజనానం ఖేపనాతి అరహత్తఫలేనేవ దేసనాయ కూటం గణ్హి.
చతుత్థసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫. ముసావాదసుత్తవణ్ణనా
౨౫. పఞ్చమే ఏకధమ్మం అతీతస్సాతి కా ఉప్పత్తి? భగవతో భిక్ఖుసఙ్ఘస్స చ మహాలాభసక్కారో ఉప్పజ్జి, తిత్థియానం పరిహాయి. తే హతలాభసక్కారా నిప్పభా నిత్తేజా ఇస్సాపకతా చిఞ్చమాణవికం నామ పరిబ్బాజికం ఉయ్యోజేసుం – ‘‘ఏహి, త్వం భగిని, సమణం గోతమం అభూతేన అబ్భాచిక్ఖస్సూ’’తి. సా భగవన్తం చతుపరిసమజ్ఝే ధమ్మం దేసేన్తం ఉపగన్త్వా అభూతేన అబ్భాచిక్ఖిత్వా సక్కేనస్సా అభూతభావే పకాసితే మహాజనేన ‘‘ధీ కాళకణ్ణీ’’తి విహారతో నిక్కడ్ఢాపితా పథవియా వివరే దిన్నే అవీచిజాలానం ఇన్ధనం హుత్వావ అవీచినిరయే నిబ్బత్తి, భియ్యోసోమత్తాయ తిత్థియానం లాభసక్కారో పరిహాయి. భిక్ఖూ ధమ్మసభాయం కథం సముట్ఠాపేసుం ‘‘ఆవుసో, చిఞ్చమాణవికా ఏవం ఉళారగుణం అగ్గదక్ఖిణేయ్యం సమ్మాసమ్బుద్ధం అభూతేన అక్కోసిత్వా మహావినాసం పత్తా’’తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ, పుబ్బేపి సా మం అభూతేన అక్కోసిత్వా మహావినాసం పత్తాయేవా’’తి మహాపదుమజాతకమ్పి విత్థారేత్వా ఉపరి ధమ్మం దేసేన్తో ఇమిస్సా అట్ఠుప్పత్తియా ‘‘ఏకధమ్మం అతీతస్సా’’తి ఇదం సుత్తం దేసేసి.
తత్థ ఏకధమ్మన్తి ఏకం వచీసచ్చసఙ్ఖాతం ధమ్మం. అతీతస్సాతి యా సా అట్ఠ అనరియవోహారే వజ్జేత్వా అట్ఠసు అరియవోహారేసు పతిట్ఠాపనత్థం ‘‘సచ్చం, భణే, నాలిక’’న్తి అరియేహి ఠపితా మరియాదా, తం అతిక్కమిత్వా ఠితస్స. పురిసో ఏవ పుగ్గలోతి పురిసపుగ్గలో, తస్స. అకరణీయన్తి కాతుం అసక్కుణేయ్యం. సమ్పజానముసావాదీ హి పుగ్గలో కిఞ్చి పాపకమ్మం కత్వా ‘‘ఇదం నామ తయా కత’’న్తి వుత్తే ‘‘న మయా కత’’న్తి ముసావాదేనేవ పరిహరిస్సతి. ఏవఞ్చ పటిపజ్జన్తో కిఞ్చి పాపకమ్మం కరోతియేవ, న తత్థ లజ్జతి సచ్చమరియాదాయ సమతిక్కన్తత్తా. తేన వుత్తం ‘‘కతమం ఏకధమ్మం, యదిదం, భిక్ఖవే, సమ్పజానముసావాదో’’తి.
గాథాయం ముసావాదిస్సాతి ముసా అభూతం అతచ్ఛం పరేసం విఞ్ఞాపనవసేన వదనసీలస్స. యస్స దససు వచనేసు ఏకమ్పి సచ్చం నత్థి, ఏవరూపే వత్తబ్బమేవ నత్థి. జన్తునోతి సత్తస్స. సత్తో హి జాయనట్ఠేన ‘‘జన్తూ’’తి వుచ్చతి. వితిణ్ణపరలోకస్సాతి విస్సట్ఠపరలోకస్స. ఈదిసో హి మనుస్ససమ్పత్తి దేవలోకసమ్పత్తి అవసానే నిబ్బానసమ్పత్తీతి ఇమా తిస్సోపి సమ్పత్తియో న పస్సతి. నత్థి పాపన్తి తస్స తాదిసస్స ఇదం నామ పాపం న కత్తబ్బన్తి నత్థీతి.
పఞ్చమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౬. దానసుత్తవణ్ణనా
౨౬. ఛట్ఠే ఏవఞ్చేతి ఏత్థ ఏవన్తి ఉపమాకారే నిపాతో, చేతి పరికప్పనే. సత్తాతి రూపాదీసు సత్తా విసత్తా. జానేయ్యున్తి బుజ్ఝేయ్యుం. దానసంవిభాగస్సాతి యాయ హి చేతనాయ అన్నాదిదేయ్యధమ్మం సంహరిత్వా అనుకమ్పాపూజాసు అఞ్ఞతరవసేన పరేసం దీయతి, తం దానం. యాయ పన అత్తనా పరిభుఞ్జితబ్బభావేన గహితవత్థుస్స ఏకదేసో సంవిభజిత్వా దీయతి, అయం సంవిభాగో. విపాకన్తి ఫలం. యథాహం జానామీతి యథా అహం జానామి. ఇదం వుత్తం హోతి – తిరచ్ఛానగతస్సపి దానం దత్వా అత్తభావసతే పవత్తసుఖవిపచ్చనవసేన సతగుణా దక్ఖిణా హోతీతి ఏవమాదినా, భిక్ఖవే, యేన పకారేన అహం దానస్స సంవిభాగస్స చ విపాకం కమ్మవిపాకం ఞాణబలేన పచ్చక్ఖతో జానామి, ఏవం ఇమే సత్తా యది జానేయ్యున్తి. న అదత్వా భుఞ్జేయ్యున్తి యం భుఞ్జితబ్బయుత్తకం అత్తనో అత్థి, తతో పరేసం న అదత్వా మచ్ఛరియచిత్తేన చ తణ్హాలోభవసేన చ భుఞ్జేయ్యుం, దత్వావ భుఞ్జేయ్యుం. న చ నేసం మచ్ఛేరమలం చిత్తం పరియాదాయ తిట్ఠేయ్యాతి అత్తనో సమ్పత్తీనం పరేహి సాధారణభావాసహనలక్ఖణం చిత్తస్స పభస్సరభావదూసకానం ఉపక్కిలేసభూతానం కణ్హధమ్మానం అఞ్ఞతరం మచ్ఛేరమలం. అథ వా యథావుత్తమచ్ఛేరఞ్చేవ అఞ్ఞమ్పి దానన్తరాయకరం ఇస్సాలోభదోసాదిమలఞ్చ నేసం సత్తానం చిత్తం యథా దానచేతనా న పవత్తతి, న వా సుపరిసుద్ధా హోతి, ఏవం పరియాదాయ పరితో గహేత్వా అభిభవిత్వా న తిట్ఠేయ్య. కో హి సమ్మదేవ దానఫలం జానన్తో అత్తనో చిత్తే మచ్ఛేరమలస్స ఓకాసం దదేయ్య.
యోపి నేసం అస్స చరిమో ఆలోపోతి నేసం సత్తానం యో సబ్బపచ్ఛిమకో ఆలోపో సియా. చరిమం కబళన్తి తస్సేవ వేవచనం. ఇదం వుత్తం హోతి – ఇమే సత్తా పకతియా యత్తకేహి ఆలోపేహి సయం యాపేయ్యుం, తేసు ఏకమేవ ఆలోపం అత్తనో అత్థాయ ఠపేత్వా తదఞ్ఞే సబ్బే ఆలోపే ఆగతాగతానం అత్థికానం దత్వా యో ఠపితో ఆలోపో అస్స, సో ఇధ చరిమో ఆలోపో నామ. తతోపి న అసంవిభజిత్వా భుఞ్జేయ్యుం, సచే నేసం పటిగ్గాహకా అస్సూతి నేసం సత్తానం పటిగ్గాహకా యది సియుం, తతోపి యథావుత్తచరిమాలోపతోపి సంవిభజిత్వావ ఏకదేసం దత్వావ భుఞ్జేయ్యుం, యథాహం దానసంవిభాగస్స విపాకం పచ్చక్ఖతో జానామి, ఏవం యది జానేయ్యున్తి. యస్మా చ ఖోతిఆదినా కమ్మఫలస్స అప్పచ్చక్ఖభావతో ఏవమేతే సత్తా దానసంవిభాగేసు న పవత్తన్తీతి యథాధిప్పేతమత్థం కారణేన సమ్పటిపాదేతి. ఏతేనేవ తేసం తదఞ్ఞపుఞ్ఞేసు చ అప్పటిపత్తియా అపుఞ్ఞేసు చ పటిపత్తియా కారణం దస్సితన్తి దట్ఠబ్బం.
గాథాసు యథావుత్తం మహేసినాతి మహేసినా భగవతా ‘‘తిరచ్ఛానగతే దానం దత్వా సతగుణా దక్ఖిణా పాటికఙ్ఖితబ్బా’ తిఆదినా, ఇధేవ వా ‘‘ఏవం చే సత్తా జానేయ్యు’’న్తిఆదినా యథావుత్తం, ఞాణచారేన తం యథావుత్తం చిత్తం ఞాతన్తి అత్థో. విపాకం సంవిభాగస్సాతి సంవిభాగస్సపి విపాకం, కో పన వాదో దానస్స. యథా హోతి మహప్ఫలన్తి యథా సో విపాకో మహన్తం ఫలం హోతి, ఏవం ఇమే సత్తా యది జానేయ్యున్తి సమ్బన్ధో. వినేయ్య మచ్ఛేరమలన్తి మచ్ఛరియమలం అపనేత్వా కమ్మఫలసద్ధాయ రతనత్తయసద్ధాయ చ విసేసతో పసన్నేన చిత్తేన యేసు కిలేసేహి ఆరకత్తా అరియేసు సీలాదిగుణసమ్పన్నేసు దిన్నం అప్పకమ్పి దానం మహప్ఫలం హోతి, తేసు యుత్తకాలేన దజ్జుం దదేయ్యుం.
మహప్ఫలభావకరణతో దక్ఖిణం అరహన్తీతి దక్ఖిణేయ్యా, సమ్మాపటిపన్నా, తేసు దక్ఖిణేయ్యేసు. దక్ఖిణం పరలోకం సద్దహిత్వా దాతబ్బం దేయ్యధమ్మం యథా తం దానం హోతి మహాదానం, ఏవం దత్వా. అథ వా బహునో అన్నం దత్వా, కథం పన అన్నం దాతబ్బన్తి ఆహ ‘‘దక్ఖిణేయ్యేసు దక్ఖిణ’’న్తి. ఇతో మనుస్సత్తా మనుస్సత్తభావతో చుతా పటిసన్ధివసేన సగ్గం గచ్ఛన్తి దాయకా. కామకామినోతి కామేతబ్బానం ఉళారానం దేవభోగానం పటిలద్ధరూపవిభవేన కమ్మునా ఉపగమనే సాధుకారితాయ కామకామినో సబ్బకామసమఙ్గినో. మోదన్తి యథారుచి పరిచారేన్తీతి అత్థో.
ఛట్ఠసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౭. మేత్తాభావనాసుత్తవణ్ణనా
౨౭. సత్తమే యాని కానిచీతి అనవసేసపరియాదానం. ఓపధికాని పుఞ్ఞకిరియవత్థూనీతి
తేసం నియమనం. తత్థ ఉపధి వుచ్చన్తి ఖన్ధా, ఉపధిస్స కరణం సీలం ఏతేసం, ఉపధిప్పయోజనాని వా ఓపధికాని. సమ్పత్తిభవే అత్తభావజనకాని పటిసన్ధిపవత్తివిపాకదాయకాని. పుఞ్ఞకిరియవత్థూనీతి పుఞ్ఞకిరియా చ తా తేసం తేసం ఫలానిసంసానం వత్థూని చాతి పుఞ్ఞకిరియవత్థూని. తాని పన సఙ్ఖేపతో దానమయం, సీలమయం, భావనామయన్తి తివిధాని హోన్తి. తత్థ యం వత్తబ్బం, తం పరతో తికనిపాతవణ్ణనాయం ఆవి భవిస్సతి. మేత్తాయ చేతోవిముత్తియాతి మేత్తాభావనావసేన పటిలద్ధతికచతుక్కజ్ఝానసమాపత్తియా. ‘‘మేత్తా’’తి హి వుత్తే ఉపచారోపి లబ్భతి అప్పనాపి, ‘‘చేతోవిముత్తీ’’తి పన వుత్తే అప్పనాఝానమేవ లబ్భతి. తఞ్హి నీవరణాదిపచ్చనీకధమ్మతో చిత్తస్స సుట్ఠు విముత్తిభావేన చేతోవిముత్తీతి వుచ్చతి. కలం నాగ్ఘన్తి సోళసిన్తి మేత్తాబ్రహ్మవిహారస్స సోళసభాగం ఓపధికాని పుఞ్ఞకిరియవత్థూని న అగ్ఘన్తి. ఇదం వుత్తం హోతి – మేత్తాయ చేతోవిముత్తియా యో విపాకో, తం సోళస కోట్ఠాసే కత్వా తతో ఏకం పున సోళస కోట్ఠాసే కత్వా తత్థ యో ఏకకోట్ఠాసో, న తం అఞ్ఞాని ఓపధికాని పుఞ్ఞకిరియవత్థూని అగ్ఘన్తీతి. అధిగ్గహేత్వాతి అభిభవిత్వా. భాసతేతి ఉపక్కిలేసవిసుద్ధియా దిప్పతి. తపతేతి తతో ఏవ అనవసేసే పటిపక్ఖధమ్మే సన్తపతి. విరోచతీతి ఉభయసమ్పత్తియా విరోచతి. మేత్తా హి చేతోవిముత్తి చన్దాలోకసఙ్ఖాతా విగతూపక్కిలేసా జుణ్హా వియ దిప్పతి, ఆతపో వియ అన్ధకారం పచ్చనీకధమ్మే విధమన్తీ తపతి, ఓసధితారకా వియ విజ్జోతమానా విరోచతి చ.
సేయ్యథాపీతి ఓపమ్మదస్సనత్థే నిపాతో. తారకరూపానన్తి జోతీనం. చన్దియాతి చన్దస్స అయన్తి చన్దీ, తస్సా చన్దియా, పభాయ జుణ్హాయాతి అత్థో. వస్సానన్తి వస్సానం బహువసేన లద్ధవోహారస్స ఉతునో. పచ్ఛిమే మాసేతి కత్తికమాసే. సరదసమయేతి సరదకాలే. అస్సయుజకత్తికమాసా హి లోకే ‘‘సరదఉతూ’’తి వుచ్చన్తి. విద్ధేతి ఉబ్బిద్ధే, మేఘవిగమేన దూరీభూతేతి అత్థో. తేనేవాహ ‘‘విగతవలాహకే’’తి. దేవేతి ఆకాసే. నభం అబ్భుస్సక్కమానోతి ఉదయట్ఠానతో ఆకాసం ఉల్లఙ్ఘన్తో. తమగతన్తి తమం. అభివిహచ్చాతి అభిహన్త్వా విధమిత్వా. ఓసధితారకాతి ఉస్సన్నా పభా ఏతాయ ధీయతి, ఓసధీనం వా అనుబలప్పదాయికత్తా ఓసధీతి లద్ధనామా తారకా.
ఏత్థాహ – కస్మా పన భగవతా సమానేపి ఓపధికభావే మేత్తా ఇతరేహి ఓపధికపుఞ్ఞేహి విసేసేత్వా వుత్తాతి? వుచ్చతే – సేట్ఠట్ఠేన నిద్దోసభావేన చ సత్తేసు సుప్పటిపత్తిభావతో. సేట్ఠా హి ఏతే విహారా, సబ్బసత్తేసు సమ్మాపటిపత్తిభూతాని యదిదం మేత్తాఝానాని. యథా చ బ్రహ్మానో నిద్దోసచిత్తా విహరన్తి, ఏవం ఏతేహి సమన్నాగతా యోగినో బ్రహ్మసమావ హుత్వా విహరన్తి. తథా హిమే ‘‘బ్రహ్మవిహారా’’తి వుచ్చన్తి. ఇతి సేట్ఠట్ఠేన నిద్దోసభావేన చ సత్తేసు సుప్పటిపత్తిభావతో మేత్తావ ఇతరేహి ఓపధికపుఞ్ఞేహి విసేసేత్వా వుత్తా.
ఏవమ్పి కస్మా మేత్తావ ఏవం విసేసేత్వా వుత్తా? ఇతరేసం బ్రహ్మవిహారానం అధిట్ఠానభావతో దానాదీనం సబ్బేసం కల్యాణధమ్మానం పరిపూరికత్తా చ. అయఞ్హి సత్తేసు హితాకారప్పవత్తిలక్ఖణా మేత్తా, హితూపసంహారసా, ఆఘాతవినయపచ్చుపట్ఠానా. యది అనోధిసో భావితా బహులీకతా, అథ సుఖేనేవ కరుణాదిభావనా సమ్పజ్జన్తీతి మేత్తా ఇతరేసం బ్రహ్మవిహారానం అధిట్ఠానం. తథా హి సత్తేసు హితజ్ఝాసయతాయ సతి నేసం దుక్ఖాసహనతా, సమ్పత్తివిసేసానం చిరట్ఠితికామతా, పక్ఖపాతాభావేన సబ్బత్థ సమప్పవత్తచిత్తతా చ సుఖేనేవ ఇజ్ఝన్తి. ఏవఞ్చ సకలలోకహితసుఖవిధానాధిముత్తా మహాబోధిసత్తా ‘‘ఇమస్స దాతబ్బం, ఇమస్స న దాతబ్బ’’న్తి ఉత్తమవిచయవసేన విభాగం అకత్వా సబ్బసత్తానం నిరవసేససుఖనిదానం దానం దేన్తి, హితసుఖత్థమేవ నేసం సీలం సమాదియన్తి, సీలపరిపూరణత్థం నేక్ఖమ్మం భజన్తి, తేసం హితసుఖేసు అసమ్మోహత్థాయ పఞ్ఞం పరియోదపేన్తి, హితసుఖాభివడ్ఢనత్థమేవ దళ్హం వీరియమారభన్తి, ఉత్తమవీరియవసేన వీరభావం పత్తాపి సత్తానం నానప్పకారం హితజ్ఝాసయేనేవ అపరాధం ఖమన్తి, ‘‘ఇదం వో దస్సామ, కరిస్సామా’’తిఆదినా కతం పటిఞ్ఞాతం న విసంవాదేన్తి, తేసం హితసుఖాయేవ అచలాధిట్ఠానా హోన్తి. తేసు అచలాయ మేత్తాయ పుబ్బకారినో హితజ్ఝాసయేనేవ నేసం విప్పకారే ఉదాసీనా హోన్తి, పుబ్బకారితాయపి న పచ్చుపకారమాసిసన్తీతి. ఏవం తే పారమియో పూరేత్వా యావ దసబలచతు-వేసారజ్జ-ఛఅసాధారణఞాణ-అట్ఠారసావేణికబుద్ధధమ్మప్పభేదే సబ్బేపి కల్యాణధమ్మే పరిపూరేన్తి. ఏవం దానాదీనం సబ్బేసం కల్యాణధమ్మానం పారిపూరికా మేత్తాతి చ ఇమస్స విసేసస్స దస్సనత్థం సా ఇతరేహి విసేసేత్వా వుత్తా.
అపిచ మేత్తాయ ఇతరేహి ఓపధికపుఞ్ఞేహి మహానుభావతా వేలామసుత్తేన దీపేతబ్బా. తత్థ హి యథా నామ మహతా వేలామస్స దానతో ఏకస్స సోతాపన్నస్స దానం మహప్ఫలతరం వుత్తం, ఏవం సోతాపన్నసతతో ఏకస్స సకదాగామిస్స దానం…పే… పచ్చేకబుద్ధసతతో భగవతో, తతోపి బుద్ధప్పముఖస్స సఙ్ఘస్స దానం, తతోపి చాతుద్దిసస్స సఙ్ఘస్స విహారదానం, తతోపి సరణగమనం, తతోపి సీలసమాదానం, తతోపి గద్దూహనమత్తం కాలం మేత్తాభావనా మహప్ఫలతరా వుత్తా. యథాహ –
‘‘యం గహపతి వేలామో బ్రాహ్మణో దానం అదాసి మహాదానం. యో చేకం దిట్ఠిసమ్పన్నం భోజేయ్య, ఇదం తతో మహప్ఫలతరం. యో చ సతం దిట్ఠిసమ్పన్నం భోజేయ్య…పే… సురామేరయమజ్జప్పమాదట్ఠానా వేరమణిం. యో చ అన్తమసో గద్దూహనమత్తమ్పి మేత్తచిత్తం భావేయ్య, ఇదం తతో మహప్ఫలతర’’న్తి (అ. ని. ౯.౨౦).
మహగ్గతపుఞ్ఞభావేన పనస్సా పరిత్తపుఞ్ఞతో సాతిసయతాయ వత్తబ్బమేవ నత్థి. వుత్తఞ్హేతం ‘‘యం పమాణకతం కమ్మం, న తం తత్రావసిస్సతి, న తం తత్రావతిట్ఠతీ’’తి (దీ. ని. ౧.౫౫౬; సం. ని. ౪.౩౬౦). కామావచరకమ్మఞ్హి పమాణకతం నామ, మహగ్గతకమ్మం పన పమాణం అతిక్కమిత్వా ఓధిసకానోధిసకఫరణవసేన వడ్ఢిత్వా కతత్తా అప్పమాణకతం నామ. కామావచరకమ్మం తస్స మహగ్గతకమ్మస్స అన్తరా లగ్గితుం వా తం కమ్మం అభిభవిత్వా అత్తనో విపాకస్స ఓకాసం గహేత్వా ఠాతుం వా న సక్కోతి, అథ ఖో మహగ్గతకమ్మమేవ తం పరిత్తకమ్మం మహోఘో వియ పరిత్తం ఉదకం అభిభవిత్వా అత్తనో ఓకాసం గహేత్వా తిట్ఠతి, తస్స విపాకం పటిబాహిత్వా సయమేవ బ్రహ్మసహబ్యతం ఉపనేతీతి అయఞ్హి తస్స అత్థోతి.
గాథాసు యోతి యో కోచి గహట్ఠో వా పబ్బజితో వా. మేత్తన్తి మేత్తాఝానం. అప్పమాణన్తి భావనావసేన ఆరమ్మణవసేన చ అప్పమాణం. అసుభభావనాదయో వియ హి ఆరమ్మణే ఏకదేసగ్గహణం అకత్వా అనవసేసఫరణవసేన అనోధిసోఫరణవసేన చ అప్పమాణారమ్మణతాయ పగుణభావనావసేన అప్పమాణం. తనూ సంయోజనా హోన్తీతి మేత్తాఝానం పాదకం కత్వా సమ్మసిత్వా హేట్ఠిమే అరియమగ్గే అధిగచ్ఛన్తస్స సుఖేనేవ పటిఘసంయోజనాదయో పహీయమానా తనూ హోన్తి. తేనాహ ‘‘పస్సతో ఉపధిక్ఖయ’’న్తి. ‘‘ఉపధిక్ఖయో’’తి హి నిబ్బానం వుచ్చతి. తఞ్చస్స సచ్ఛికిరియాభిసమయవసేన మగ్గఞాణేన పస్సతి. అథ వా తనూ సంయోజనా హోన్తీతి మేత్తాఝానపదట్ఠానాయ విపస్సనాయ అనుక్కమేన ఉపధిక్ఖయసఙ్ఖాతం అరహత్తం పత్వా తం పస్సతో పగేవ దసపి సంయోజనా తనూ హోన్తి, పహీయన్తీతి అత్థో. అథ వా తనూ సంయోజనా హోన్తీతి పటిఘో చేవ పటిఘసమ్పయుత్తసంయోజనా చ తనుకా హోన్తి. పస్సతో ఉపధిక్ఖయన్తి తేసంయేవ కిలేసూపధీనం ఖయసఙ్ఖాతం మేత్తం అధిగమవసేన పస్సన్త స్సాతి ఏవమేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో.
ఏవం కిలేసప్పహానం నిబ్బానాధిగమఞ్చ మేత్తాభావనాయ సిఖాప్పత్తమానిసంసం దస్సేత్వా ఇదాని అఞ్ఞే ఆనిసంసే దస్సేతుం ‘‘ఏకమ్పి చే’’తిఆదిమాహ. తత్థ అదుట్ఠచిత్తోతి మేత్తాబలేన సుట్ఠు విక్ఖమ్భితబ్యాపాదతాయ బ్యాపాదేన అదూసితచిత్తో. మేత్తాయతీతి హితఫరణవసేన మేత్తం కరోతి. కుసలోతి అతిసయేన కుసలవా మహాపుఞ్ఞో, పటిఘాదిఅనత్థవిగమేన వో. ఖేమీ తేనాతి తేన మేత్తాయితేన. సబ్బే చ పాణేతి చసద్దో బ్యతిరేకే. మనసానుకమ్పన్తి చిత్తేన అనుకమ్పన్తో. ఇదం వుత్తం హోతి – ఏకసత్తవిసయాపి తావ మేత్తా మహాకుసలరాసి, సబ్బే పన పాణే అత్తనో పియపుత్తం వియ హితఫరణేన మనసా అనుకమ్పన్తో పహూతం బహుం అనప్పకం అపరియన్తం చతుసట్ఠిమహాకప్పేపి అత్తనో విపాకప్పబన్ధం పవత్తేతుం సమత్థం ఉళారపుఞ్ఞం అరియో పరిసుద్ధచిత్తో పుగ్గలో పకరోతి నిప్ఫాదేతి.
సత్తసణ్డన్తి సత్తసఙ్ఖాతేన సణ్డేన సమన్నాగతం భరితం, సత్తేహి అవిరళం ఆకిణ్ణమనుస్సన్తి అత్థో. విజిత్వాతి అదణ్డేన అసత్థేన ధమ్మేనేవ విజినిత్వా. రాజిసయోతి ఇసిసదిసా ధమ్మికరాజానో. యజమానాతి దానాని దదమానా. అనుపరియగాతి విచరింసు.
అస్సమేధన్తిఆదీసు పోరాణకరాజకాలే కిర సస్సమేధం, పురిసమేధం, సమ్మాపాసం, వాచాపేయ్యన్తి చత్తారి సఙ్గహవత్థూని అహేసుం, యేహి రాజానో లోకం సఙ్గణ్హింసు. తత్థ నిప్ఫన్నసస్సతో దసమభాగగ్గహణం సస్సమేధం నామ, సస్ససమ్పాదనే, మేధావితాతి అత్థో. మహాయోధానం ఛమాసికం భత్తవేతనానుప్పదానం పురిసమేధం నామ, పురిససఙ్గణ్హనే మేధావితాతి అత్థో. దలిద్దమనుస్సానం పోత్థకే లేఖం గహేత్వా తీణి వస్సాని వినా వడ్ఢియా సహస్సద్విసహస్సమత్తధనానుప్పదానం సమ్మాపాసం నామ. తఞ్హి సమ్మా మనుస్సే పాసేతి హదయే బన్ధిత్వా వియ ఠపేతి, తస్మా ‘‘సమ్మాపాస’’న్తి వుచ్చతి. ‘‘తాత మాతులా’’తిఆదినా పన సణ్హవాచాయ సఙ్గహణం వాచాపేయ్యం నామ, పేయ్యవజ్జం పియవాచతాతి అత్థో. ఏవం చతూహి సఙ్గహవత్థూహి సఙ్గహితం రట్ఠం ఇద్ధఞ్చేవ హోతి ఫీతఞ్చ పహూతఅన్నపానం ఖేమం నిరబ్బుదం. మనుస్సా ముదా మోదమానా ఉరే పుత్తే నచ్చేన్తా అపారుతఘరా విహరన్తి. ఇదం ఘరద్వారేసు అగ్గళానం అభావతో ‘‘నిరగ్గళ’’న్తి వుచ్చతి. అయం పోరాణికా పవేణి, అయం పోరాణికా పకతి.
అపరభాగే పన ఓక్కాకరాజకాలే బ్రాహ్మణా ఇమాని చత్తారి సఙ్గహవత్థూని ఇమఞ్చ రట్ఠసమ్పత్తిం పరివత్తేన్తా ఉద్ధమ్మూలం కత్వా అస్సమేధం పురిసమేధన్తిఆదికే పఞ్చ యఞ్ఞే నామ అకంసు. వుత్తఞ్హేతం భగవతా బ్రాహ్మణధమ్మియసుత్తే –
‘‘తేసం ఆసి విపల్లాసో, దిస్వాన అణుతో అణుం…పే….
‘‘తే తత్థ మన్తే గన్థేత్వా, ఓక్కాకం తదుపాగము’’న్తి. (సు. ని. ౩౦౧-౩౦౪);
తత్థ అస్సమేత్థ మేధన్తి బాధేన్తీతి అస్సమేధో. ద్వీహి పరియఞ్ఞేహి యజితబ్బస్స ఏకవీసతియూపస్స ఏకస్మిం పచ్ఛిమదివసే ఏవ సత్తనవుతిపఞ్చపసుసతఘాతభీసనస్స ఠపేత్వా భూమిఞ్చ పురిసే చ అవసేససబ్బవిభవదక్ఖిణస్స యఞ్ఞస్సేతం అధివచనం. పురిసమేత్థ మేధన్తి బాధేన్తీతి పురిసమేధో. చతూహి పరియఞ్ఞేహి యజితబ్బస్స సద్ధింభూమియా అస్సమేధే వుత్తవిభవదక్ఖిణస్స యఞ్ఞస్సేతం అధివచనం. సమ్మమేత్థ పాసన్తి ఖిపన్తీతి సమ్మాపాసో. యుగచ్ఛిగ్గళే పవేసనదణ్డకసఙ్ఖాతం సమ్మం ఖిపిత్వా తస్స పతితోకాసే వేదిం కత్వా సంహారిమేహి యూపాదీహి సరస్సతినదియా నిముగ్గోకాసతో పభుతి పటిలోమం గచ్ఛన్తేన యజితబ్బస్స సత్రయాగస్సేతం అధివచనం వాజమేత్థ పివన్తీతి వాజపేయ్యో. ఏకేన పరియఞ్ఞేన సత్తరసహి పసూహి యజితబ్బస్స బేళువయూపస్స సత్తరసకదక్ఖిణస్స యఞ్ఞస్సేతం అధివచనం. నత్థి ఏత్థ అగ్గళోతి నిరగ్గళో. నవహి పరియఞ్ఞేహి యజితబ్బస్స సద్ధిం భూమియా పురిసేహి చ అస్సమేధే వుత్తవిభవదక్ఖిణస్స సబ్బమేధపరియాయనామస్స అస్సమేధవికప్పస్సేతం అధివచనం.
చన్దప్పభాతి చన్దప్పభాయ. తారగణావ సబ్బేతి యథా సబ్బేపి తారాగణా చన్దిమసోభాయ సోళసిమ్పి కలం నాగ్ఘన్తి, ఏవం తే అస్సమేధాదయో యఞ్ఞా మేత్తచిత్తస్స వుత్తలక్ఖణేన సుభావితస్స సోళసిమ్పి కలం నానుభవన్తి, న పాపుణన్తి, నాగ్ఘన్తీతి అత్థో.
ఇదాని అపరేపి దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికే మేత్తాభావనాయ ఆనిసంసే దస్సేతుం ‘‘యో న హన్తీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ యోతి మేత్తాబ్రహ్మవిహారభావనానుయుత్తో పుగ్గలో. న హన్తీతి తేనేవ మేత్తాభావనానుభావేన దూరవిక్ఖమ్భితబ్యాపాదతాయ న కఞ్చి సత్తం హింసతి, లేడ్డుదణ్డాదీహి న విబాధతి వా. న ఘాతేతీతి పరం సమాదపేత్వా న సత్తే హనాపేతి న విబాధాపేతి చ. న జినాతీతి సారమ్భవిగ్గాహికకథాదివసేన న కఞ్చి జినాతి సారమ్భస్సేవ అభావతో, జానికరణవసేన వా అడ్డకరణాదినా న కఞ్చి జినాతి. న జాపయేతి పరేపి పయోజేత్వా పరేసం ధనజానిం న కారాపేయ్య. మేత్తంసోతి మేత్తామయచిత్తకోట్ఠాసో, మేత్తాయ వా అంసో అవిజహనట్ఠేన అవయవభూతోతి మేత్తంసో. సబ్బభూతేసూతి సబ్బసత్తేసు. తతో ఏవ వేరం తస్స న కేనచీతి అకుసలవేరం తస్స కేనచిపి కారణేన నత్థి, పుగ్గలవేరసఙ్ఖాతో విరోధో కేనచి పురిసేన సద్ధిం తస్స మేత్తావిహారిస్స నత్థీతి.
ఏవమేతస్మిం ఏకకనిపాతే పటిపాటియా తేరససు సుత్తేసు సిక్ఖాసుత్తద్వయే చాతి పన్నరససు సుత్తేసు వివట్టం కథితం, నీవరణసుత్తం సంయోజనసుత్తం అప్పమాదసుత్తం అట్ఠిసఞ్చయసుత్తన్తి ఏతేసు చతూసు సుత్తేసు వట్టవివట్టం కథితం. ఇతరేసు పన వట్టమేవ కథితన్తి.
సత్తమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.
పరమత్థదీపనియా
ఖుద్దకనికాయ-అట్ఠకథాయ
ఇతివుత్తకస్స ఏకకనిపాతవణ్ణనా నిట్ఠితా.