౬. మానసుత్తవణ్ణనా

౬. ఛట్ఠే మానన్తి జాతిఆదివత్థుకం చేతసో ఉన్నమనం. సో హి ‘‘సేయ్యోహమస్మీ’’తిఆదినా నయేన మఞ్ఞన్తి తేన, సయం వా మఞ్ఞతి, మాననం సమ్పగ్గహోతి వా మానోతి వుచ్చతి. స్వాయం సేయ్యోహమస్మీతి మానో, సదిసోహమస్మీతి మానో, హీనోహమస్మీతి మానోతి ఏవం తివిధో. పున సేయ్యస్స సేయ్యోహమస్మీతి మానో, సేయ్యస్స సదిసో, సేయ్యస్స హీనో; సదిసస్స సేయ్యో, సదిసస్స సదిసో, సదిసస్స హీనో; హీనస్స సేయ్యో, హీనస్స సదిసో, హీనస్స హీనోహమస్మీతి మానోతి ఏవం నవవిధోపి ఉన్నతిలక్ఖణో, అహంకారరసో, సమ్పగ్గహరసో వా, ఉద్ధుమాతభావపచ్చుపట్ఠానో, కేతుకమ్యతాపచ్చుపట్ఠానో వా, దిట్ఠివిప్పయుత్తలోభపదట్ఠానో ఉమ్మాదో వియాతి దట్ఠబ్బో. పజహథాతి తస్స సబ్బస్సపి అత్తుక్కంసనపరవమ్భననిమిత్తతా, గరుట్ఠానియేసు అభివాదనపచ్చుపట్ఠానఅఞ్జలికమ్మసామీచికమ్మాదీనం అకరణే కారణతా, జాతిమదపురిసమదాదిభావేన పమాదాపత్తిహేతుభావోతి ఏవమాదిభేదం ఆదీనవం తప్పటిపక్ఖతో నిరతిమానతాయ ఆనిసంసఞ్చ పచ్చవేక్ఖిత్వా రాజసభం అనుప్పత్తో చణ్డాలో వియ సబ్రహ్మచారీసు నీచచిత్తతం పచ్చుపట్ఠపేత్వా పుబ్బభాగే తదఙ్గాదివసేన తం పజహన్తా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అనాగామిమగ్గేన సముచ్ఛిన్దథాతి అత్థో. అనాగామిమగ్గవజ్ఝో ఏవ హి మానో ఇధాధిప్పేతో. మత్తాసేతి జాతిమదపురిసమదాదివసేన మానేన పమాదాపత్తిహేతుభూతేన మత్తా అత్తానం పగ్గహేత్వా చరన్తా. సేసం వుత్తనయమేవ.

ఇమేసు పన పటిపాటియా ఛసు సుత్తేసు గాథాసు వా అనాగామిఫలం పాపేత్వా దేసనా నిట్ఠాపితా. తత్థ యే ఇమే అవిహా అతప్పా సుదస్సా సుదస్సీ అకనిట్ఠాతి ఉపపత్తిభవవసేన పఞ్చ అనాగామినో, తేసు అవిహేసు ఉపపన్నా అవిహా నామ. తే అన్తరాపరినిబ్బాయీ, ఉపహచ్చపరినిబ్బాయీ, అసఙ్ఖారపరినిబ్బాయీ, ససఙ్ఖారపరినిబ్బాయీ, ఉద్ధంసోతో అకనిట్ఠగామీతి పఞ్చవిధా, తథా అతప్పా, సుదస్సా, సుదస్సినో. అకనిట్ఠేసు పన ఉద్ధంసోతో అకనిట్ఠగామీ పరిహాయతి. తత్థ యో అవిహాదీసు ఉప్పజ్జిత్వా ఆయువేమజ్ఝం అనతిక్కమిత్వా అరహత్తప్పత్తియా కిలేసపరినిబ్బానేన పరినిబ్బాయతి, అయం అన్తరాపరినిబ్బాయీ నామ. యో పన అవిహాదీసు ఆదితో పఞ్చకప్పసతాదిభేదం ఆయువేమజ్ఝం అతిక్కమిత్వా పరినిబ్బాయతి, అయం ఉపహచ్చపరినిబ్బాయీ నామ. యో అసఙ్ఖారేన అధిమత్తప్పయోగం అకత్వా అప్పదుక్ఖేన అకసిరేన పరినిబ్బాయతి, అయం అసఙ్ఖారపరినిబ్బాయీ నామ. యో పన ససఙ్ఖారేన అధిమత్తప్పయోగం కత్వా దుక్ఖేన కిచ్ఛేన కసిరేన పరినిబ్బాయతి, అయం ససఙ్ఖారపరినిబ్బాయీ నామ. ఇతరో పన అవిహాదీసు ఉద్ధంవాహితభావేన ఉద్ధమస్స తణ్హాసోతం, వట్టసోతం, మగ్గసోతమేవ వాతి ఉద్ధంసోతో. అవిహాదీసు ఉప్పజ్జిత్వా అరహత్తం పత్తుం అసక్కోన్తో తత్థ తత్థ యావతాయుకం ఠత్వా పటిసన్ధిగ్గహణవసేన అకనిట్ఠం గచ్ఛతీతి అకనిట్ఠగామీ.

ఏత్థ చ ఉద్ధంసోతో అకనిట్ఠగామీ, ఉద్ధంసోతో న అకనిట్ఠగామీ, న ఉద్ధంసోతో అకనిట్ఠగామీ, న ఉద్ధంసోతో న అకనిట్ఠగామీతి చతుక్కం వేదితబ్బం. కథం? యో అవిహతో పట్ఠాయ చత్తారో దేవలోకే సోధేత్వా అకనిట్ఠం గన్త్వా పరినిబ్బాయతి, అయం ఉద్ధంసోతో అకనిట్ఠగామీ నామ. యో పన హేట్ఠా తయో దేవలోకే సోధేత్వా సుదస్సీదేవలోకే ఠత్వా పరినిబ్బాయతి, అయం ఉద్ధంసోతో న అకనిట్ఠగామీ నామ. యో ఇతో అకనిట్ఠమేవ గన్త్వా పరినిబ్బాయతి, అయం న ఉద్ధంసోతో అకనిట్ఠగామీ నామ. యో పన హేట్ఠా చతూసు దేవలోకేసు తత్థ తత్థేవ పరినిబ్బాయతి, అయం న ఉద్ధంసోతో, న అకనిట్ఠగామీ నామాతి.

తత్థ అవిహేసు ఉప్పజ్జిత్వా కప్పసతతో ఉద్ధం పరినిబ్బాయికో, ద్విన్నం కప్పసతానం మత్థకే పరినిబ్బాయికో, పఞ్చకప్పసతే అసమ్పత్తే పరినిబ్బాయికోతి తయో అన్తరాపరినిబ్బాయినో. వుత్తఞ్హేతం ‘‘ఉపపన్నం వా సమనన్తరా అప్పత్తం వా వేమజ్ఝ’’న్తి (పు. ప. ౩౬). వా-సద్దేన హి పత్తమత్తోపి సఙ్గహితోతి. ఏవం తయో అన్తరాపరినిబ్బాయినో, ఏకో ఉపహచ్చపరినిబ్బాయీ ఏకో ఉద్ధంసోతో. తేసు అసఙ్ఖారపరినిబ్బాయినో పఞ్చ, ససఙ్ఖారపరినిబ్బాయినో పఞ్చాతి దస హోన్తి. తథా అతప్పాసుదస్సాసుదస్సీసూతి చత్తారో దసకా చత్తారీసం అకనిట్ఠే పన ఉద్ధంసోతస్స అభావతో తయో అన్తరాపరినిబ్బాయినో, ఏకో ఉపహచ్చపరినిబ్బాయీతి అసఙ్ఖారపరినిబ్బాయినో చత్తారో, ససఙ్ఖారపరినిబ్బాయినో చత్తారోతి అట్ఠ, ఏవమేతే అట్ఠచత్తారీసం అనాగామినో. తే సబ్బేపి ఇమేసు సుత్తేసు అవిసేసవచనేన గహితాతి దట్ఠబ్బం.

ఛట్ఠసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.