౨. దోససుత్తవణ్ణనా

౨. వుత్తఞ్హేతం …పే… దోసన్తి దుతియసుత్తం. తత్రాయం అపుబ్బపదవణ్ణనా. యథా ఏత్థ, ఏవం ఇతో పరేసుపి సబ్బత్థ అపుబ్బపదవణ్ణనంయేవ కరిస్సామ. యస్మా ఇదం సుత్తం దోసబహులానం పుగ్గలానం అజ్ఝాసయం ఓలోకేత్వా దోసవూపసమనత్థం దేసితం, తస్మా ‘‘దోసం, భిక్ఖవే, ఏకధమ్మం పజహథా’’తి ఆగతం. తత్థ దోసన్తి ‘‘అనత్థం మే అచరీతి ఆఘాతో జాయతీ’’తిఆదినా (విభ. ౯౬౦) నయేన సుత్తే వుత్తానం నవన్నం, ‘‘అత్థం మే నాచరీ’’తిఆదీనఞ్చ తప్పటిపక్ఖతో సిద్ధానం నవన్నమేవాతి అట్ఠారసన్నం ఖాణుకణ్టకాదినా అట్ఠానేన సద్ధిం ఏకూనవీసతియా అఞ్ఞతరాఘాతవత్థుసమ్భవం ఆఘాతం. సో హి దుస్సన్తి తేన, సయం వా దుస్సతి, దుస్సనమత్తమేవ వా తన్తి దోసోతి వుచ్చతి. సో చణ్డిక్కలక్ఖణో పహటాసీవిసో వియ, విసప్పనరసో విసనిపాతో వియ, అత్తనో నిస్సయదహనరసో వా దావగ్గి వియ, దుస్సనపచ్చుపట్ఠానో లద్ధోకాసో వియ సపత్తో, యథావుత్తఆఘాతవత్థుపదట్ఠానో విససంసట్ఠపూతిముత్తం వియ దట్ఠబ్బో. పజహథాతి సముచ్ఛిన్దథ. తత్థ యే ఇమే –

‘‘పఞ్చిమే, భిక్ఖవే, ఆఘాతపటివినయా, యత్థ భిక్ఖునో ఉప్పన్నో ఆఘాతో సబ్బసో పటివినేతబ్బో. కతమే పఞ్చ? యస్మిం, భిక్ఖవే, పుగ్గలే ఆఘాతో జాయేథ, మేత్తా తస్మిం పుగ్గలే భావేతబ్బా…పే… కరుణా…పే… ఉపేక్ఖా, అసతిఅమనసికారో తస్మిం పుగ్గలే ఆపజ్జితబ్బో, ఏవం తస్మిం పుగ్గలే ఆఘాతో పటివినేతబ్బో. యస్మిం, భిక్ఖవే, పుగ్గలే ఆఘాతో జాయేథ, కమ్మస్సకతా తస్మిం పుగ్గలే అధిట్ఠాతబ్బా ‘కమ్మస్సకో అయమాయస్మా కమ్మదాయాదో…పే… భవిస్సతీ’’తి (అ. ని. ౫.౧౬౧) –

ఏవం పఞ్చ ఆఘాతప్పటివినయా వుత్తాయేవ.

‘‘పఞ్చిమే, ఆవుసో, ఆఘాతపటివినయా, యత్థ భిక్ఖునో ఉప్పన్నో ఆఘాతో సబ్బసో పటివినేతబ్బో. కతమే పఞ్చ? ఇధావుసో, ఏకచ్చో పుగ్గలో అపరిసుద్ధకాయసమాచారో హోతి పరిసుద్ధవచీసమాచారో; ఏవరూపేపి, ఆవుసో, పుగ్గలే ఆఘాతో పటివినేతబ్బో’’తి (అ. ని. ౫.౧౬౨) –

ఏవమాదినాపి నయేన పఞ్చ ఆఘాతపటివినయా వుత్తా, తేసు యేన కేనచి ఆఘాతపటివినయవిధినా పచ్చవేక్ఖిత్వా. అపిచ యో –

‘‘ఉభతోదణ్డకేన చేపి, భిక్ఖవే, కకచేన చోరా ఓచరకా అఙ్గమఙ్గాని ఓకన్తేయ్యుం, తత్రాపి యో మనో పదూసేయ్య, న మే సో తేన సాసనకరో’’తి (మ. ని. ౧.౨౩౨) సత్థు ఓవాదో.

‘‘తస్సేవ తేన పాపియో, యో కుద్ధం పటికుజ్ఝతి;

కుద్ధం అప్పటికుజ్ఝన్తో, సఙ్గామం జేతి దుజ్జయం.

‘‘ఉభిన్నమత్థం చరతి, అత్తనో చ పరస్స చ;

పరం సఙ్కుపితం ఞత్వా, యో సతో ఉపసమ్మతి. (సం. ని. ౧.౧౮౮);

‘‘సత్తిమే, భిక్ఖవే, ధమ్మా సపత్తకన్తా సపత్తకరణా కోధనం ఆగచ్ఛన్తి ఇత్థిం వా పురిసం వా. కతమే సత్త? ఇధ, భిక్ఖవే, సపత్తో సపత్తస్స ఏవం ఇచ్ఛతి, ‘అహో వతాయం దుబ్బణ్ణో అస్సా’తి. తం కిస్స హేతు? న, భిక్ఖవే, సపత్తో సపత్తస్స వణ్ణవతాయ నన్దతి. కోధనోయం, భిక్ఖవే, పురిసపుగ్గలో కోధాభిభూతో కోధపరేతో కిఞ్చాపి సో హోతి సున్హాతో సువిలిత్తో కప్పితకేసమస్సు ఓదాతవత్థవసనో, అథ ఖో సో దుబ్బణ్ణోవ హోతి కోధాభిభూతో. అయం, భిక్ఖవే, పఠమో ధమ్మో సపత్తకన్తో సపత్తకరణో కోధనం ఆగచ్ఛతి ఇత్థిం వా పురిసం వా.

‘‘పున చపరం, భిక్ఖవే, సపత్తో సపత్తస్స ఏవం ఇచ్ఛతి ‘అహో వతాయం దుక్ఖం సయేయ్యా’తి…పే… న పచురత్థో అస్సాతి…పే… న భోగవా అస్సాతి…పే… న యసవా అస్సాతి…పే… న మిత్తవా అస్సాతి…పే… కాయస్స భేదా పరం మరణా అపాయం దుగ్గతిం వినిపాతం నిరయం ఉపపజ్జేయ్యాతి. తం కిస్స హేతు? న, భిక్ఖవే, సపత్తో సపత్తస్స సుగతిగమనే నన్దతి. కోధనోయం, భిక్ఖవే, పురిసపుగ్గలో కోధాభిభూతో కోధపరేతో కాయేన దుచ్చరితం చరతి, వాచాయ దుచ్చరితం చరతి, మనసా దుచ్చరితం చరతి. సో కాయేన దుచ్చరితం చరిత్వా వాచాయ దుచ్చరితం చరిత్వా మనసా దుచ్చరితం చరిత్వా కాయస్స భేదా పరం మరణా…పే… నిరయం ఉపపజ్జతి కోధాభిభూతో’’తి (అ. ని. ౭.౬౪).

‘‘కుద్ధో అత్థం న జానాతి, కుద్ధో ధమ్మం న పస్సతి…పే…. (అ. ని. ౭.౬౪);

‘‘కోధం జహే విప్పజహేయ్య మానం, సంయోజనం సబ్బమతిక్కమేయ్య. (ధ. ప. ౨౨౧);

‘‘అనత్థజననో కోధో, కోధో చిత్తప్పకోపనో…పే…. (అ. ని. ౭.౬౪);

‘‘కోధం ఛేత్వా సుఖం సేతి, కోధం ఛేత్వా న సోచతి;

కోధస్స విసమూలస్స, మధురగ్గస్స బ్రాహ్మణా’’తి. (సం. ని. ౧.౧౮౭);

‘‘ఏకాపరాధం ఖమ భూరిపఞ్ఞ,

న పణ్డితా కోధబలా భవన్తీ’’తి. –

ఏవమాదినా నయేన దోసే ఆదీనవే వుత్తప్పటిపక్ఖతో దోసప్పహానే ఆనిసంసే చ పచ్చవేక్ఖిత్వా పుబ్బభాగే దోసం తదఙ్గప్పహానాదివసేన పజహిత్వా విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేత్వా తతియమగ్గేన సబ్బసో దోసం సముచ్ఛిన్దథ, పజహథాతి తేసం భిక్ఖూనం తత్థ నియోజనం. తేన వుత్తం ‘‘దోసం, భిక్ఖవే, ఏకధమ్మం పజహథా’’తి. దుట్ఠాసేతి ఆఘాతేన దూసితచిత్తతాయ పదుట్ఠా. సేసమేత్థ యం వత్తబ్బం, తం పఠమసుత్తవణ్ణనాయం వుత్తనయమేవ.

దుతియసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.