౧. లోభసుత్తవణ్ణనా

౧. ఇదాని ఏకధమ్మం, భిక్ఖవే, పజహథాతిఆదినా నయేన భగవతా నిక్ఖిత్తస్స సుత్తస్స వణ్ణనాయ ఓకాసో అనుప్పత్తో. సా పనేసా అత్థవణ్ణనా యస్మా సుత్తనిక్ఖేపం విచారేత్వా వుచ్చమానా పాకటా హోతి, తస్మా సుత్తనిక్ఖేపం తావ విచారేస్సామ. చత్తారో హి సుత్తనిక్ఖేపా – అత్తజ్ఝాసయో, పరజ్ఝాసయో, పుచ్ఛావసికో, అట్ఠుప్పత్తికోతి. యథా హి అనేకసతఅనేకసహస్సభేదానిపి సుత్తన్తాని సంకిలేసభాగియాదిపట్ఠాననయేన సోళసవిధతం నాతివత్తన్తి, ఏవం అత్తజ్ఝాసయాదిసుత్తనిక్ఖేపవసేన చతుబ్బిధతం నాతివత్తన్తీతి. తత్థ యథా అత్తజ్ఝాసయస్స అట్ఠుప్పత్తియా చ పరజ్ఝాసయపుచ్ఛావసికేహి సద్ధిం సంసగ్గభేదో సమ్భవతి అత్తజ్ఝాసయో చ పరజ్ఝాసయో చ, అత్తజ్ఝాసయో చ పుచ్ఛావసికో చ, అట్ఠుప్పత్తికో చ పరజ్ఝాసయో చ, అట్ఠుప్పత్తికో చ పుచ్ఛావసికో చాతి అజ్ఝాసయపుచ్ఛానుసన్ధిసమ్భవతో; ఏవం యదిపి అట్ఠుప్పత్తియా అత్తజ్ఝాసయేనపి సంసగ్గభేదో సమ్భవతి, అత్తజ్ఝాసయాదీహి పన పురతో ఠితేహి అట్ఠుప్పత్తియా సంసగ్గో నత్థీతి నిరవసేసో పట్ఠాననయో న సమ్భవతి. తదన్తోగధత్తా వా సమ్భవన్తానం సేసనిక్ఖేపానం మూలనిక్ఖేపవసేన చత్తారో సుత్తనిక్ఖేపా వుత్తాతి వేదితబ్బం.

తత్రాయం వచనత్థో – నిక్ఖిపీయతీతి నిక్ఖేపో, సుత్తం ఏవ నిక్ఖేపో సుత్తనిక్ఖేపో. అథ వా నిక్ఖిపనం నిక్ఖేపో, సుత్తస్స నిక్ఖేపో సుత్తనిక్ఖేపో, సుత్తదేసనాతి అత్థో. అత్తనో అజ్ఝాసయో అత్తజ్ఝాసయో, సో అస్స అత్థి కారణభూతోతి అత్తజ్ఝాసయో, అత్తనో అజ్ఝాసయో ఏతస్సాతి వా అత్తజ్ఝాసయో. పరజ్ఝాసయేపి ఏసేవ నయో. పుచ్ఛాయ వసోతి పుచ్ఛావసో. సో ఏతస్స అత్థీతి పుచ్ఛావసికో. సుత్తదేసనాయ వత్థుభూతస్స అత్థస్స ఉప్పత్తి అత్థుప్పత్తి, అత్థుప్పత్తి ఏవ అట్ఠుప్పత్తి థ-కారస్స ఠ-కారం కత్వా, సా ఏతస్స అత్థీతి అట్ఠుప్పత్తికో. అథ వా నిక్ఖిపీయతి సుత్తం ఏతేనాతి నిక్ఖేపో, అత్తజ్ఝాసయాది ఏవ. ఏతస్మిం పన అత్థవికప్పే అత్తనో అజ్ఝాసయో అత్తజ్ఝాసయో. పరేసం అజ్ఝాసయో పరజ్ఝాసయో. పుచ్ఛీయతీతి పుచ్ఛా, పుచ్ఛితబ్బో అత్థో, పుచ్ఛావసేన పవత్తం ధమ్మప్పటిగ్గాహకానం వచనం పుచ్ఛావసం, తదేవ నిక్ఖేపసద్దాపేక్ఖాయ పుచ్ఛావసికోతి పుల్లిఙ్గవసేన వుత్తం. తథా అట్ఠుప్పత్తి ఏవ అట్ఠుప్పత్తికోతి ఏవమేత్థ అత్థో వేదితబ్బో.

అపిచ పరేసం ఇన్ద్రియపరిపాకాదికారణనిరపేక్ఖత్తా అత్తజ్ఝాసయస్స విసుం సుత్తనిక్ఖేపభావో యుత్తో, కేవలం అత్తనో అజ్ఝాసయేనేవ ధమ్మతన్తిఠపనత్థం పవత్తితదేసనత్తా. పరజ్ఝాసయపుచ్ఛావసికానం పన పరేసం అజ్ఝాసయపుచ్ఛానం దేసనాపవత్తిహేతుభూతానం ఉప్పత్తియం పవత్తితానం కథం అట్ఠుప్పత్తియం అనవరోధో, పుచ్ఛావసికట్ఠుప్పత్తికానం వా పరజ్ఝాసయానురోధేన పవత్తితానం కథం పరజ్ఝాసయే అనవరోధోతి? న చోదేతబ్బమేతం. పరేసఞ్హి అభినీహారపరిపుచ్ఛాదివినిముత్తస్సేవ సుత్తదేసనాకారణుప్పాదస్స అట్ఠుప్పత్తిభావేన గహితత్తా పరజ్ఝాసయపుచ్ఛావసికానం విసుం గహణం. తథా హి బ్రహ్మజాలధమ్మదాయాదసుత్తాదీనం (దీ. న. ౧.౧ ఆదయో) వణ్ణావణ్ణఆమిసుప్పాదాదిదేసనానిమిత్తం అట్ఠుప్పత్తి వుచ్చతి. పరేసం పుచ్ఛం వినా అజ్ఝాసయమేవ నిమిత్తం కత్వా దేసితో పరజ్ఝాసయో, పుచ్ఛావసేన దేసితో పుచ్ఛావసికోతి పాకటోయమత్థోతి.

యాని భగవా పరేహి అనజ్ఝిట్ఠో కేవలం అత్తనో అజ్ఝాసయేనేవ కథేతి, సేయ్యథిదం – ఆకఙ్ఖేయ్యసుత్తం, తువట్టకసుత్తన్తిఏవమాదీని (సు. ని. ౯౨౧ ఆదయో; మ. ని. ౧.౬౪ ఆదయో), తేసం అత్తజ్ఝాసయో నిక్ఖేపో.

యాని పన ‘‘పరిపక్కా ఖో రాహులస్స విముత్తిపరిపాచనీయా ధమ్మా, యంనూనాహం రాహులం ఉత్తరిం ఆసవానం ఖయే వినేయ్య’’న్తి ఏవం పరేసం అజ్ఝాసయం ఖన్తిం అభినీహారం బుజ్ఝనభావఞ్చ ఓలోకేత్వా పరజ్ఝాసయవసేన కథితాని, సేయ్యథిదం – రాహులోవాదసుత్తం, ధమ్మచక్కప్పవత్తనసుత్తన్తిఏవమాదీని (మ. ని. ౨.౧౦౭ ఆదయో; ౩.౪౧౬ ఆదయో; సం. ని. ౩.౫౯; మహావ. ౧౯-౨౦), తేసం పరజ్ఝాసయో నిక్ఖేపో.

భగవన్తం పన ఉపసఙ్కమిత్వా దేవా మనుస్సా చతస్సో పరిసా చత్తారో వణ్ణా చ తథా తథా పఞ్హం పుచ్ఛన్తి ‘‘బోజ్ఝఙ్గా బోజ్ఝఙ్గాతి, భన్తే, వుచ్చన్తి, నీవరణా నీవరణాతి వుచ్చన్తీ’’తిఆదినా, ఏవం పుట్ఠేన భగవతా యాని కథితాని బోజ్ఝఙ్గసంయుత్తాదీని (సం. ని. ౫.౧౮౬) తేసం పుచ్ఛావసికో నిక్ఖేపో.

యాని పన తాని ఉప్పన్నం కారణం పటిచ్చ కథితాని, సేయ్యథిదం – ధమ్మదాయాదం, పుత్తమంసూపమం, దారుక్ఖన్ధూపమన్తిఏవమాదీని (మ. ని. ౧.౨౯; సం. ని. ౨.౬౩), తేసం అట్ఠుప్పత్తికో నిక్ఖేపో.

ఏవమిమేసు చతూసు సుత్తనిక్ఖేపేసు ఇమస్స సుత్తస్స పరజ్ఝాసయో నిక్ఖేపో. పరజ్ఝాసయవసేన హేతం నిక్ఖిత్తం. కేసం అజ్ఝాసయేన? లోభే ఆదీనవదస్సీనం పుగ్గలానం. కేచి పన ‘‘అత్తజ్ఝాసయో’’తి వదన్తి.

తత్థ ఏకధమ్మం, భిక్ఖవేతిఆదీసు ఏకసద్దో అత్థేవ అఞ్ఞత్థే ‘‘సస్సతో అత్తా చ లోకో చ, ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞన్తి ఇత్థేకే అభివదన్తీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౩.౨౭). అత్థి సేట్ఠే ‘‘చేతసో ఏకోదిభావ’’న్తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౨౨౮; పారా. ౧౧). అత్థి అసహాయే ‘‘ఏకో వూపకట్ఠో’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౪౦౫). అత్థి సఙ్ఖాయం ‘‘ఏకోవ ఖో, భిక్ఖవే, ఖణో చ సమయో చ బ్రహ్మచరియవాసాయా’’తిఆదీసు (అ. ని. ౮.౨౯). ఇధాపి సఙ్ఖాయమేవ దట్ఠబ్బో.

ధమ్మ-సద్దో పరియత్తిసచ్చసమాధిపఞ్ఞాపకతిపుఞ్ఞాపత్తిసుఞ్ఞతాఞేయ్యసభావాదీసు దిస్సతి. తథా హిస్స ‘‘ఇధ భిక్ఖు ధమ్మం పరియాపుణాతీ’’తిఆదీసు (అ. ని. ౫.౭౩) పరియత్తి అత్థో. ‘‘దిట్ఠధమ్మో’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౨౯౯) సచ్చాని. ‘‘ఏవంధమ్మా తే భగవన్తో అహేసు’’న్తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౧౩; ౩.౧౪౨) సమాధి. ‘‘సచ్చం ధమ్మో ధితి చాగో, సవే పేచ్చ న సోచతీ’’తిఆదీసు (జా. ౧.౧.౫౭) పఞ్ఞా. ‘‘జాతిధమ్మానం, భిక్ఖవే, సత్తానం ఏవం ఇచ్ఛా ఉప్పజ్జతీ’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౩౯౮) పకతి. ‘‘ధమ్మో హవే రక్ఖతి ధమ్మచారి’’న్తిఆదీసు (జా. ౧.౧౦.౧౦౨) పుఞ్ఞం. ‘‘తిణ్ణం ధమ్మానం అఞ్ఞతరేన వదేయ్య పారాజికేన వా సఙ్ఘాదిసేసేన వా పాచిత్తియేన వా’’తిఆదీసు (పారా. ౪౪౪) ఆపత్తి. ‘‘తస్మిం ఖో పన సమయే ధమ్మా హోన్తీ’’తిఆదీసు (ధ. స. ౧౨౧) సుఞ్ఞతా. ‘‘సబ్బే ధమ్మా సబ్బాకారేన బుద్ధస్స భగవతో ఞాణముఖే ఆపాథం ఆగచ్ఛన్తీ’’తిఆదీసు (మహాని. ౧౫౬; చూళని. మోఘరాజమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౮౫) ఞేయ్యో. ‘‘కుసలా ధమ్మా అకుసలా ధమ్మా’’తిఆదీసు (ధ. స. తికమాతికా ౧) సభావో అత్థో. ఇధాపి సభావో. తస్మా ఏకధమ్మన్తి ఏకం సంకిలేససభావన్తి అధిప్పాయో. ఏకో చ సో ధమ్మో చాతి ఏకధమ్మో, తం ఏకధమ్మం.

భిక్ఖవేతి భిక్ఖూ ఆలపతి. కిమత్థం పన భగవా ధమ్మం దేసేన్తో భిక్ఖూ ఆలపతి, న ధమ్మమేవ దేసేతీతి? సతిజననత్థం. భిక్ఖూ హి అఞ్ఞం చిన్తేన్తాపి ధమ్మం పచ్చవేక్ఖన్తాపి కమ్మట్ఠానం మనసి కరోన్తాపి నిసిన్నా హోన్తి. తే పఠమం అనాలపిత్వా ధమ్మే దేసియమానే ‘‘అయం దేసనా కింనిదానా, కింపచ్చయా’’తి సల్లక్ఖేతుం న సక్కోన్తి. ఆలపితే పన సతిం ఉపట్ఠపేత్వా సల్లక్ఖేతుం సక్కోన్తి, తస్మా సతిజననత్థం ‘‘భిక్ఖవే’’తి ఆలపతి. తేన చ తేసం భిక్ఖనసీలతాదిగుణయోగసిద్ధేన వచనేన హీనాధికజనసేవితం వుత్తిం పకాసేన్తో ఉద్ధతదీనభావనిగ్గహం కరోతి. ‘‘భిక్ఖవే’’తి ఇమినా కరుణావిప్ఫారసోమ్మహదయనయననిపాతపుబ్బఙ్గమేన వచనేన తే అత్తనో ముఖాభిముఖే కరోన్తో తేన చ కథేతుకమ్యతాదీపకేన వచనేన నేసం సోతుకమ్యతం జనేతి. తేనేవ చ సమ్బోధనత్థేన సాధుకం సవనమనసికారేపి నియోజేతి. సాధుకం సవనమనసికారాయత్తా హి సాసనసమ్పత్తి.

అఞ్ఞేసుపి దేవమనుస్సేసు పరిసపరియాపన్నేసు విజ్జమానేసు కస్మా భిక్ఖూ ఏవ ఆమన్తేసీతి? జేట్ఠసేట్ఠాసన్నసదాసన్నిహితభావతో. సబ్బపరిససాధారణా హి భగవతో ధమ్మదేసనా, పరిసాయ చ జేట్ఠా భిక్ఖూ పఠముప్పన్నత్తా, సేట్ఠా అనగారియభావం ఆదిం కత్వా సత్థు చరియానువిధాయకత్తా సకలసాసనపటిగ్గాహకత్తా చ, ఆసన్నా తత్థ నిసిన్నేసు సమీపవుత్తియా, సదాసన్నిహితా సత్థుసన్తికావచరత్తా. అపిచ తే ధమ్మదేసనాయ భాజనం యథానుసిట్ఠం పటిపత్తిసబ్భావతో, విసేసతో చ ఏకచ్చే భిక్ఖూ సన్ధాయ అయం దేసనాతి తే ఏవ ఆలపి.

పజహథాతి ఏత్థ పహానం నామ తదఙ్గప్పహానం, విక్ఖమ్భనప్పహానం, సముచ్ఛేదప్పహానం, పటిప్పస్సద్ధిప్పహానం, నిస్సరణప్పహానన్తి పఞ్చవిధం. తత్థ యం దీపాలోకేనేవ తమస్స పటిపక్ఖభావతో అలోభాదీహి లోభాదికస్స, నామరూపపరిచ్ఛేదాదివిపస్సనాఞాణేహి తస్స తస్స అనత్థస్స పహానం. సేయ్యథిదం – పరిచ్చాగేన లోభాదిమలస్స, సీలేన పాణాతిపాతాదిదుస్సీల్యస్స, సద్ధాదీహి అస్సద్ధియాదికస్స, నామరూపవవత్థానేన సక్కాయదిట్ఠియా, పచ్చయపరిగ్గహేన అహేతువిసమహేతుదిట్ఠీనం, తస్సేవ అపరభాగేన కఙ్ఖావితరణేన కథంకథీభావస్స, కలాపసమ్మసనేన ‘‘అహం మమా’’తి గాహస్స, మగ్గామగ్గవవత్థానేన అమగ్గే మగ్గసఞ్ఞాయ, ఉదయదస్సనేన ఉచ్ఛేదదిట్ఠియా, వయదస్సనేన సస్సతదిట్ఠియా, భయదస్సనేన సభయేసు అభయసఞ్ఞాయ, ఆదీనవదస్సనేన అస్సాదసఞ్ఞాయ, నిబ్బిదానుపస్సనేన అభిరతిసఞ్ఞాయ, ముచ్చితుకమ్యతాఞాణేన అముచ్చితుకమ్యతాయ ఉపేక్ఖాఞాణేన అనుపేక్ఖాయ, అనులోమేన ధమ్మట్ఠితియా, నిబ్బానేన పటిలోమభావస్స, గోత్రభునా సఙ్ఖారనిమిత్తగ్గాహస్స పహానం, ఏతం తదఙ్గప్పహానం నామ.

యం పన ఉపచారప్పనాభేదేన సమాధినా పవత్తిభావనివారణతో ఘటప్పహారేనేవ ఉదకపిట్ఠే సేవాలస్స తేసం తేసం నీవరణాదిధమ్మానం పహానం, ఏతం విక్ఖమ్భనప్పహానం నామ. యం చతున్నం అరియమగ్గానం భావితత్తా తంతంమగ్గవతో అత్తనో సన్తానే ‘‘దిట్ఠిగతానం పహానాయా’’తిఆదినా (ధ. స. ౨౭౭; విభ. ౬౨౮) నయేన వుత్తస్స సముదయపక్ఖియస్స కిలేసగణస్స అచ్చన్తం అప్పవత్తిభావేన సముచ్ఛిన్దనం, ఇదం సముచ్ఛేదప్పహానం నామ. యం పన ఫలక్ఖణే పటిప్పస్సద్ధత్తం కిలేసానం, ఏతం పటిప్పస్సద్ధిప్పహానం నామ. యం పన సబ్బసఙ్ఖతనిస్సటత్తా పహీనసబ్బసఙ్ఖతం నిబ్బానం, ఏతం నిస్సరణప్పహానం నామ. ఏవం పఞ్చవిధే పహానే అనాగామికభావకరస్స పహానస్స అధిప్పేతత్తా ఇధ సముచ్ఛేదప్పహానన్తి వేదితబ్బం. తస్మా పజహథాతి పరిచ్చజథ, సముచ్ఛిన్దథాతి అత్థో.

అహన్తి భగవా అత్తానం నిద్దిసతి. వోతి అయం వోసద్దో పచ్చత్తఉపయోగకరణసామివచనపదపూరణసమ్పదానేసు దిస్సతి. తథా హి ‘‘కచ్చి, పన వో అనురుద్ధా, సమగ్గా సమ్మోదమానా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౩౨౬) పచ్చత్తే ఆగతో. ‘‘గచ్ఛథ, భిక్ఖవే, పణామేమి వో’’తిఆదీసు (మ. ని. ౨.౧౫౭) ఉపయోగే. ‘‘న వో మమ సన్తికే వత్థబ్బ’’న్తిఆదీసు (మ. ని. ౨.౧౫౭) కరణే. ‘‘సబ్బేసం వో, సారిపుత్త, సుభాసిత’’న్తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౩౪౫) సామివచనే. ‘‘యే హి వో అరియా పరిసుద్ధకాయకమ్మన్తా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౩౫) పదపూరణే. ‘‘వనపత్థపరియాయం వో, భిక్ఖవే, దేసేస్సామీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౧౯౦) సమ్పదానే. ఇధాపి సమ్పదానే ఏవ దట్ఠబ్బో.

పాటిభోగోతి పటిభూ. సో హి ధారణకం పటిచ్చ ధనికస్స, ధనికం పటిచ్చ ధారణకస్స పటినిధిభూతో ధనికసన్తకస్స తతో హరణాదిసఙ్ఖాతేన భుఞ్జనేన భోగోతి పటిభోగో, పటిభోగో ఏవ పాటిభోగో. అనాగామితాయాతి అనాగామిభావత్థాయ. పటిసన్ధిగ్గహణవసేన హి కామభవస్స అనాగమనతో అనాగామీ. యో యస్స ధమ్మస్స అధిగమేన అనాగామీతి వుచ్చతి, సఫలో సో తతియమగ్గో అనాగామితా నామ. ఇతి భగవా వేనేయ్యదమనకుసలో వేనేయ్యజ్ఝాసయానుకూలం తతియమగ్గాధిగమం లహునా ఉపాయేన ఏకధమ్మపూరణతామత్తేన థిరం కత్వా దస్సేసి యథా తం సమ్మాసమ్బుద్ధో. భిన్నభూమికాపి హి పటిఘసంయోజనాదయో తతియమగ్గవజ్ఝా కిలేసా కామరాగప్పహానం నాతివత్తన్తీతి.

కస్మా పనేత్థ భగవా అత్తానం పాటిభోగభావే ఠపేసి? తేసం భిక్ఖూనం అనాగామిమగ్గాధిగమాయ ఉస్సాహజననత్థం. పస్సతి హి భగవా ‘‘మయా ‘ఏకధమ్మం, భిక్ఖవే, పజహథ, అహం వో పాటిభోగో అనాగామితాయా’తి వుత్తే ఇమే భిక్ఖూ అద్ధా తం ఏకధమ్మం పహాయ సక్కా తతియభూమిం సమధిగన్తుం, యతో ధమ్మస్సామి పఠమమాహ ‘అహం పాటిభోగో’తి ఉస్సాహజాతా తదత్థాయ పటిపజ్జితబ్బం మఞ్ఞిస్సన్తీ’’తి. తస్మా ఉస్సాహజననత్థం అనాగామితాయ తేసం భిక్ఖూనం అత్తానం పాటిభోగభావే ఠపేసి.

కతమం ఏకధమ్మన్తి ఏత్థ కతమన్తి పుచ్ఛావచనం. పుచ్ఛా చ నామేసా పఞ్చవిధా – అదిట్ఠజోతనాపుచ్ఛా, దిట్ఠసంసన్దనాపుచ్ఛా, విమతిచ్ఛేదనాపుచ్ఛా, అనుమతిపుచ్ఛా, కథేతుకమ్యతాపుచ్ఛాతి. తత్థ పకతియా లక్ఖణం అఞ్ఞాతం హోతి అదిట్ఠం అతులితం అతీరితం అవిభూతం అవిభావితం, తస్స ఞాణాయ దస్సనాయ తులనాయ తీరణాయ విభూతత్థాయ విభావనత్థాయ పఞ్హం పుచ్ఛతి, అయం అదిట్ఠజోతనాపుచ్ఛా. పకతియా లక్ఖణం ఞాతం హోతి దిట్ఠం తులితం తీరితం విభూతం విభావితం. సో అఞ్ఞేహి పణ్డితేహి సద్ధిం సంసన్దనత్థాయ పఞ్హం పుచ్ఛతి, అయం దిట్ఠసంసన్దనాపుచ్ఛా. పకతియా సంసయపక్ఖన్దో హోతి విమతిపక్ఖన్దో ద్వేళ్హకజాతో – ‘‘ఏవం ను ఖో, న ను ఖో, కిం ను ఖో, కథం ను ఖో’’తి, సో విమతిచ్ఛేదనత్థాయ పఞ్హం పుచ్ఛతి, అయం విమతిచ్ఛేదనాపుచ్ఛా. భగవా హి అనుమతిగ్గహణత్థం పఞ్హం పుచ్ఛతి – ‘‘తం కిం మఞ్ఞథ, భిక్ఖవే, రూపం నిచ్చం వా అనిచ్చం వా’’తిఆదినా (సం. ని. ౩.౫౯; మహావ. ౨౧), అయం అనుమతిపుచ్ఛా. భగవా భిక్ఖూనం కథేతుకమ్యతాయ పఞ్హం పుచ్ఛతి – ‘‘చత్తారోమే, భిక్ఖవే, ఆహారా భూతానం వా సత్తానం ఠితియా సమ్భవేసీనం వా అనుగ్గహాయ. కతమే చత్తారో’’తి (సం. ని. ౨.౧౧) అయం కథేతుకమ్యతాపుచ్ఛా.

తత్థ పురిమా తిస్సో పుచ్ఛా బుద్ధానం నత్థి. కస్మా? తీసు హి అద్ధాసు కిఞ్చి సఙ్ఖతం అద్ధావిముత్తం వా అసఙ్ఖతం సమ్మాసమ్బుద్ధానం అదిట్ఠం అతులితం అతీరితం అవిభూతం అవిభావితం నామ నత్థి. తేన నేసం అదిట్ఠజోతనాపుచ్ఛా నత్థి. యం పన తేహి అత్తనో ఞాణేన పటివిద్ధం, తస్స అఞ్ఞేన సమణేన వా బ్రాహ్మణేన వా దేవేన వా మారేన వా బ్రహ్మునా వా సద్ధిం సంసన్దనకిచ్చం నత్థి, తేన నేసం దిట్ఠసంసన్దనాపుచ్ఛాపి నత్థి. యస్మా పన బుద్ధా భగవన్తో అకథంకథీ తిణ్ణవిచికిచ్ఛా సబ్బధమ్మేసు విగతసంసయా, తేన నేసం విమతిచ్ఛేదనాపుచ్ఛాపి నత్థి. ఇతరా పన ద్వే పుచ్ఛా అత్థి, తాసు అయం కథేతుకమ్యతాపుచ్ఛాతి వేదితబ్బా.

ఇదాని తాయ పుచ్ఛాయ పుట్ఠమత్థం సరూపతో దస్సేన్తో ‘‘లోభం, భిక్ఖవే, ఏకధమ్మ’’న్తిఆదిమాహ. తత్థ లుబ్భన్తి తేన, సయం వా లుబ్భతి, లుబ్భనమత్తమేవ వా తన్తి లోభో. స్వాయం ఆరమ్మణగ్గహణలక్ఖణో మక్కటాలేపో వియ, అభిసఙ్గరసో తత్తకపాలే పక్ఖిత్తమంసపేసి వియ, అపరిచ్చాగపచ్చుపట్ఠానో తేలఞ్జనరాగో వియ, సంయోజనియేసు ధమ్మేసు అస్సాదదస్సనపదట్ఠానో, తణ్హానదిభావేన వడ్ఢమానో యత్థ సముప్పన్నో, సీఘసోతా నదీ వియ మహాసముద్దం అపాయమేవ తం సత్తం గహేత్వా గచ్ఛతీతి దట్ఠబ్బో. కిఞ్చాపి అయం లోభసద్దో సబ్బలోభసామఞ్ఞవచనో, ఇధ పన కామరాగవచనోతి వేదితబ్బో. సో హి అనాగామిమగ్గవజ్ఝో.

పున భిక్ఖవేతి ఆలపనం ధమ్మస్స పటిగ్గాహకభావేన అభిముఖీభూతానం తత్థ ఆదరజననత్థం. పజహథాతి ఇమినా పహానాభిసమయో విహితో, సో చ పరిఞ్ఞాసచ్ఛికిరియాభావనాభిసమయేహి సద్ధిం ఏవ పవత్తతి, న విసున్తి చతుసచ్చాధిట్ఠానాని చత్తారిపి సమ్మాదిట్ఠియా కిచ్చాని విహితానేవ హోన్తి. యథా చ ‘‘లోభం పజహథా’’తి వుత్తే పహానేకట్ఠభావతో దోసాదీనమ్పి పహానం అత్థతో వుత్తమేవ హోతి, ఏవం సముదయసచ్చవిసయే సమ్మాదిట్ఠికిచ్చే పహానాభిసమయే వుత్తే తస్సా సహకారీకారణభూతానం సమ్మాసఙ్కప్పాదీనం సేసమగ్గఙ్గానమ్పి సముదయసచ్చవిసయకిచ్చం అత్థతో వుత్తమేవ హోతీతి పరిపుణ్ణో అరియమగ్గబ్యాపారో ఇధ కథితోతి దట్ఠబ్బో. ఇమినా నయేన సతిపట్ఠానాదీనమ్పి బోధిపక్ఖియధమ్మానం బ్యాపారస్స ఇధ వుత్తభావో యథారహం విత్థారేతబ్బో.

అపిచేత్థ లోభం పజహథాతి ఏతేన పహానపరిఞ్ఞా వుత్తా. సా చ తీరణపరిఞ్ఞాధిట్ఠానా, తీరణపరిఞ్ఞా చ ఞాతపరిఞ్ఞాధిట్ఠానాతి అవినాభావేన తిస్సోపి పరిఞ్ఞా బోధితా హోన్తి. ఏవమేత్థ సహ ఫలేన చతుసచ్చకమ్మట్ఠానం పరిపుణ్ణం కత్వా పకాసితన్తి దట్ఠబ్బం. అథ వా లోభం పజహథాతి సహ ఫలేన ఞాణదస్సనవిసుద్ధి దేసితా. సా చ పటిపదాఞాణదస్సనవిసుద్ధిసన్నిస్సయా…పే… చిత్తవిసుద్ధిసీలవిసుద్ధిసన్నిస్సయా చాతి నానన్తరికభావేన సహ ఫలేన సబ్బాపి సత్త విసుద్ధియో విభావితాతి వేదితబ్బం.

ఏవమేతాయ విసుద్ధిక్కమభావనాయ పరిఞ్ఞాత్తయసమ్పాదనేన లోభం పజహితుకామేన –

‘‘అనత్థజననో లోభో, లోభో చిత్తప్పకోపనో;

భయమన్తరతో జాతం, తం జనో నావబుజ్ఝతి.

‘‘లుద్ధో అత్థం న జానాతి, లుద్ధో ధమ్మం న పస్సతి;

అన్ధతమం తదా హోతి, యం లోభో సహతే నరం’’. (ఇతివు. ౮౮);

రత్తో ఖో, ఆవుసో, రాగేన అభిభూతో పరియాదిన్నచిత్తో పాణమ్పి హనతి, అదిన్నమ్పి ఆదియతి, సన్ధిమ్పి ఛిన్దతి, నిల్లోపమ్పి హరతి, ఏకాగారికమ్పి కరోతి, పరిపన్థేపి తిట్ఠతి, పరదారమ్పి గచ్ఛతి, ముసాపి భణతి. తదపి తేసం భవతం సమణబ్రాహ్మణానం అజానతం అపస్సతం అవేదయతం తణ్హానుగతానం పరితస్సితం విప్ఫన్దితమేవ (అ. ని. ౩.౫౪).

‘‘తణ్హాదుతియో పురిసో, దీఘమద్ధాన సంసరం;

ఇత్థభావఞ్ఞథాభావం, సంసారం నాతివత్తతి’’. (ఇతివు. ౧౫, ౧౦౫);

‘‘నత్థి రాగసమో అగ్గి, నత్థి దోససమో కలి’’. (ధ. ప. ౨౦౨, ౨౫౧);

‘‘కామరాగేన డయ్హామి, చిత్తం మే పరిడయ్హతి’’. (సం. ని. ౧.౨౧౨);

‘‘యే రాగరత్తానుపతన్తి సోతం, సయంకతం మక్కటకోవ జాల’’న్తి. (ధ. ప. ౩౪౭) చ –

ఏవమాదిసుత్తపదానుసారేన నానానయేహి లోభస్స ఆదీనవం పచ్చవేక్ఖిత్వా తస్స పహానాయ పటిపజ్జితబ్బం.

అపిచ ఛ ధమ్మా కామరాగస్స పహానాయ సంవత్తన్తి, అసుభనిమిత్తస్స ఉగ్గహో, అసుభభావనానుయోగో, ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారతా, భోజనే మత్తఞ్ఞుతా, కల్యాణమిత్తతా, సప్పాయకథాతి. దసవిధఞ్హి అసుభనిమిత్తం ఉగ్గణ్హన్తస్సాపి కామరాగో పహీయతి, కాయగతాసతిభావనావసేన సవిఞ్ఞాణకే ఉద్ధుమాతకాదివసేన అవిఞ్ఞాణకే అసుభే అసుభభావనానుయోగమనుయుత్తస్సాపి, మనచ్ఛట్ఠేసు ఇన్ద్రియేసు సంవరణవసేన సతికవాటేన పిహితద్వారస్సాపి, చతున్నం పఞ్చన్నం వా ఆలోపానం ఓకాసే సతి ఉదకం పివిత్వా యాపనసీలతాయ భోజనే మత్తఞ్ఞునోపి. తేనేవాహ –

‘‘చత్తారో పఞ్చ ఆలోపే, అభుత్వా ఉదకం పివే;

అలం ఫాసువిహారాయ, పహితత్తస్స భిక్ఖునో’’తి. (థేరగా. ౯౮౩);

అసుభకమ్మట్ఠానభావనారతే కల్యాణమిత్తే సేవన్తస్సాపి, ఠాననిసజ్జాదీసు దసఅసుభనిస్సితసప్పాయకథాయపి పహీయతి. తేనేవాహ –

‘‘అత్థి, భిక్ఖవే, అసుభనిమిత్తం, తత్థ యోనిసోమనసికారబహులీకారో, అయమాహారో అనుప్పన్నస్స వా కామచ్ఛన్దస్స అనుప్పాదాయ ఉప్పన్నస్స వా కామచ్ఛన్దస్స పహానాయా’’తి.

ఏవం పుబ్బభాగే కామరాగసఙ్ఖాతస్స లోభస్స పహానాయ పటిపన్నో విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేత్వా తతియమగ్గేన తం అనవసేసతో సముచ్ఛిన్దతి. తేన వుత్తం ‘‘లోభం, భిక్ఖవే, ఏకధమ్మం పజహథ, అహం వో పాటిభోగో అనాగామితాయా’’తి.

ఏత్థాహ ‘‘కో పనేత్థ లోభో పహీయతి, కిం అతీతో, అథ అనాగతో, ఉదాహు పచ్చుప్పన్నో’’తి? కిఞ్చేత్థ – న తావ అతీతో లోభో పహీయేయ్య, న అనాగతో వా తేసం అభావతో. న హి నిరుద్ధం అనుప్పన్నం వా అత్థీతి వుచ్చతి, వాయామో చ అఫలో ఆపజ్జతి. అథ పచ్చుప్పన్నో, ఏవమ్పి అఫలో వాయామో తస్స సరసభఙ్గత్తా, సంకిలిట్ఠా చ మగ్గభావనా ఆపజ్జతి, చిత్తవిప్పయుత్తో వా లోభో సియా, న చాయం నయో ఇచ్ఛితోతి. వుచ్చతే – న వుత్తనయేన అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నో లోభో పహీయతి. సేయ్యథాపి ఇధ తరుణరుక్ఖో అసఞ్జాతఫలో, తం పురిసో కుఠారియా మూలే ఛిన్దేయ్య, తస్స రుక్ఖస్స ఛేదే అసతి యాని ఫలాని నిబ్బత్తేయ్యుం, తాని రుక్ఖస్స ఛిన్నత్తా అజాతాని ఏవ న జాయేయ్యుం, ఏవమేవ అరియమగ్గాధిగమే అసతి ఉప్పజ్జనారహో లోభో అరియమగ్గాధిగమేన పచ్చయఘాతస్స కతత్తా న ఉప్పజ్జతి. అయఞ్హి అట్ఠకథాసు ‘‘భూమిలద్ధుప్పన్నో’’తి వుచ్చతి. విపస్సనాయ హి ఆరమ్మణభూతా పఞ్చక్ఖన్ధా తస్స ఉప్పజ్జనట్ఠానతాయ భూమి నామ. సా భూమి తేన లద్ధాతి కత్వా భూమిలద్ధుప్పన్నో. ఆరమ్మణాధిగ్గహితుప్పన్నో అవిక్ఖమ్భితుప్పన్నో అసమూహతుప్పన్నోతి చ అయమేవ వుచ్చతి.

తత్థాతి తస్మిం సుత్తే. ఏతన్తి ఏతం అత్థజాతం. ఇదాని గాథాబన్ధవసేన వుచ్చమానం. ఇతి వుచ్చతీతి కేన పన వుచ్చతి? భగవతా వ. అఞ్ఞేసు హి తాదిసేసు ఠానేసు సఙ్గీతికారేహి ఉపనిబన్ధగాథా హోన్తి, ఇధ పన భగవతా వ గాథారుచికానం పుగ్గలానం అజ్ఝాసయవసేన వుత్తమేవత్థం సఙ్గహేత్వా గాథా భాసితా.

తత్థ యేన లోభేన లుద్ధాసే, సత్తా గచ్ఛన్తి దుగ్గతిన్తి యేన ఆరమ్మణగ్గహణలక్ఖణేన తతో ఏవ అభిసఙ్గరసేన లోభేన లుద్ధా అజ్ఝత్తికబాహిరేసు ఆయతనేసు గిద్ధా గధితా. సేతి హి నిపాతమత్తం. అక్ఖరచిన్తకా పన ఈదిసేసు ఠానేసు సే-కారాగమం ఇచ్ఛన్తి. తథా లుద్ధత్తా ఏవ కాయసుచరితాదీసు కిఞ్చి సుచరితం అకత్వా కాయదుచ్చరితాదీని చ ఉపచినిత్వా రూపాదీసు సత్తవిసత్తతాయ సత్తాతి లద్ధనామా పాణినో దుక్ఖస్స నిబ్బత్తిట్ఠానతాయ దుగ్గతీతి సఙ్ఖం గతం నిరయం తిరచ్ఛానయోనిం పేత్తివిసయఞ్చ పటిసన్ధిగ్గహణవసేన గచ్ఛన్తి ఉపపజ్జన్తి.

తం లోభం సమ్మదఞ్ఞాయ, పజహన్తి విపస్సినోతి తం యథావుత్తం లోభం సభావతో సముదయతో అత్థఙ్గమతో అస్సాదతో ఆదీనవతో నిస్సరణతోతి ఇమేహి ఆకారేహి సమ్మా అవిపరీతం హేతునా ఞాయేన అఞ్ఞాయ ఞాతతీరణపరిఞ్ఞాసఙ్ఖాతాయ పఞ్ఞాయ జానిత్వా రూపాదికే పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధే అనిచ్చాదీహి వివిధేహి ఆకారేహి పస్సనతో విపస్సినో అవసిట్ఠకిలేసే విపస్సనాపఞ్ఞాపుబ్బఙ్గమాయ మగ్గపఞ్ఞాయ సముచ్ఛేదప్పహానవసేన పజహన్తి, న పున అత్తనో సన్తానే ఉప్పజ్జితుం దేన్తి. పహాయ న పునాయన్తి, ఇమం లోకం కుదాచనన్తి ఏవం సహజేకట్ఠపహానేకట్ఠేహి అవసిట్ఠకిలేసేహి సద్ధిం తం లోభం అనాగామిమగ్గేన పజహిత్వా పున పచ్ఛా ఇమం కామధాతుసఙ్ఖాతం లోకం పటిసన్ధిగ్గహణవసేన కదాచిపి న ఆగచ్ఛన్తి ఓరమ్భాగియానం సంయోజనానం సుప్పహీనత్తా. ఇతి భగవా అనాగామిఫలేన దేసనం నిట్ఠాపేసి.

అయమ్పి అత్థోతి నిదానావసానతో పభుతి యావ గాథాపరియోసానా ఇమినా సుత్తేన పకాసితో అత్థో. అపి-సద్దో ఇదాని వక్ఖమానసుత్తత్థసమ్పిణ్డనో. సేసం వుత్తనయమేవ. ఇమస్మిం సుత్తే సముదయసచ్చం సరూపేనేవ ఆగతం, పహానాపదేసేన మగ్గసచ్చం. ఇతరం సచ్చద్వయఞ్చ తదుభయహేతుతాయ నిద్ధారేతబ్బం. గాథాయ పన దుక్ఖసముదయమగ్గసచ్చాని యథారుతవసేనేవ ఞాయన్తి, ఇతరం నిద్ధారేతబ్బం. ఏసేవ నయో ఇతో పరేసుపి సుత్తేసు.

పరమత్థదీపనియా ఖుద్దకనికాయ-అట్ఠకథాయ

ఇతివుత్తకవణ్ణనాయ పఠమసుత్తవణ్ణనా నిట్ఠితా.