౩. కోకాలికవత్థు

యో ముఖసంయతోతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో కోకాలికం ఆరబ్భ కథేసి. వత్థు ‘‘అథ ఖో కోకాలికో భిక్ఖు యేన భగవా తేనుపసఙ్కమీ’’తి సుత్తే (సం. ని. ౧.౧౮౧; సు. ని. కోకాలికసుత్త; అ. ని. ౧౦.౮౯) ఆగతమేవ. అత్థోపిస్స అట్ఠకథాయ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో.

కోకాలికే పన పదుమనిరయే ఉప్పన్నే ధమ్మసభాయం కథం సముట్ఠాపేసుం ‘‘అహో కోకాలికో భిక్ఖు అత్తనో ముఖం నిస్సాయ వినాసం పత్తో, ద్వే అగ్గసావకే అక్కోసన్తస్సేవ హిస్స పథవీ వివరం అదాసీ’’తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇదానేవ, పుబ్బేపి కోకాలికో భిక్ఖు అత్తనో ముఖమేవ నిస్సాయ నట్ఠో’’తి వత్వా తమత్థం సోతుకామేహి భిక్ఖూహి యాచితో తస్స పకాసనత్థం అతీతం ఆహరి.

అతీతే హిమవన్తపదేసే ఏకస్మిం సరే కచ్ఛపో వసతి. ద్వే హంసపోతకా గోచరాయ చరన్తా తేన సద్ధిం విస్సాసం కత్వా దళ్హవిస్సాసికా హుత్వా ఏకదివసం కచ్ఛపం పుచ్ఛింసు – ‘‘సమ్మ, అమ్హాకం హిమవన్తే చిత్తకూటపబ్బతతలే కఞ్చనగుహాయ వసనట్ఠానం, రమణియో పదేసో, గచ్ఛిస్ససి అమ్హేహి సద్ధి’’న్తి. ‘‘సమ్మ, అహం కథం గమిస్సామీ’’తి? ‘‘మయం తం నేస్సామ, సచే ముఖం రక్ఖితుం సక్ఖిస్ససీ’’తి. ‘‘రక్ఖిస్సామి, సమ్మా గహేత్వా మం గచ్ఛథా’’తి. తే ‘‘సాధూ’’తి వత్వా ఏకం దణ్డకం కచ్ఛపేన డంసాపేత్వా సయం తస్స ఉభో కోటియో డంసిత్వా ఆకాసం పక్ఖన్దింసు. తం తథా హంసేహి నీయమానం గామదారకా దిస్వా ‘‘ద్వే హంసా కచ్ఛపం దణ్డేన హరన్తీ’’తి ఆహంసు. కచ్ఛపో ‘‘యది మం సహాయకా నేన్తి, తుమ్హాకం ఏత్థ కిం హోతి దుట్ఠచేటకా’’తి వత్తుకామో హంసానం సీఘవేగతాయ బారాణసినగరే రాజనివేసనస్స ఉపరిభాగం సమ్పత్తకాలే దట్ఠట్ఠానతో దణ్డకం విస్సజ్జేత్వా ఆకాసఙ్గణే పతిత్వా ద్వేధా భిజ్జి. సత్థా ఇమం అతీతం ఆహరిత్వా –

‘‘అవధీ వత అత్తానం, కచ్ఛపో బ్యాహరం గిరం;

సుగ్గహీతస్మిం కట్ఠస్మిం, వాచాయ సకియావధీ.

‘‘ఏతమ్పి దిస్వా నరవీరియసేట్ఠ,

వాచం పముఞ్చే కుసలం నాతివేలం;

పస్ససి బహుభాణేన, కచ్ఛపం బ్యసనం గత’’న్తి. (జా. ౧.౨.౧౨౯-౧౩౦);

ఇమం దుకనిపాతే బహుభాణిజాతకం విత్థారేత్వా, ‘‘భిక్ఖవే, భిక్ఖునా నామ ముఖసంయతేన సమచారినా అనుద్ధతేన నిబ్బుతచిత్తేన భవితబ్బ’’న్తి వత్వా ఇమం గాథమాహ –

౩౬౩. ‘‘యో ముఖసంయతో భిక్ఖు, మన్తభాణీ అనుద్ధతో;

అత్థం ధమ్మఞ్చ దీపేతి, మధురం తస్స భాసిత’’న్తి.

తత్థ ముఖసంయతోతి దాసచణ్డాలాదయోపి ‘‘త్వం దుజ్జాతో, త్వం దుస్సీలో’’తిఆదీనం అవచనతాయ ముఖేన సంయతో. మన్తభాణీతి మన్తా వుచ్చతి పఞ్ఞా, తాయ భణనసీలో. అనుద్ధతోతి నిబ్బుతచిత్తో. అత్థం ధమ్మఞ్చ దీపేతీతి భాసితత్థఞ్చేవ దేసనాధమ్మఞ్చ కథేతి. మధురన్తి ఏవరూపస్స భిక్ఖునో భాసితం మధురం నామ. యో పన అత్థమేవ సమ్పాదేతి, న పాళిం, పాళింయేవ సమ్పాదేతి, న అత్థం, ఉభయం వా పన న సమ్పాదేతి, తస్స భాసితం మధురం నామ న హోతీతి.

దేసనావసానే బహూ సోతాపత్తిఫలాదీని పాపుణింసూతి.

కోకాలికవత్థు తతియం.