ధమ్మపద-అట్ఠకథా

(దుతియో భాగో)

౯. పాపవగ్గో

౧. చూళేకసాటకబ్రాహ్మణవత్థు

అభిత్థరేథ కల్యాణేతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో చూళేకసాటకబ్రాహ్మణం ఆరబ్భ కథేసి.

విపస్సిదసబలస్స కాలస్మిఞ్హి మహాఏకసాటకబ్రాహ్మణో నామ అహోసి, అయం పన ఏతరహి సావత్థియం చూళేకసాటకో నామ. తస్స హి ఏకో నివాసనసాటకో అహోసి, బ్రాహ్మణియాపి ఏకో. ఉభిన్నమ్పి ఏకమేవ పారుపనం, బహి గమనకాలే బ్రాహ్మణో వా బ్రాహ్మణీ వా తం పారుపతి. అథేకదివసం విహారే ధమ్మస్సవనే ఘోసితే బ్రాహ్మణో ఆహ – ‘‘భోతి ధమ్మస్సవనం ఘోసితం, కిం దివా ధమ్మస్సవనం గమిస్ససి, ఉదాహు రత్తిం. పారుపనస్స హి అభావేన న సక్కా అమ్హేహి ఏకతో గన్తు’’న్తి. బ్రాహ్మణీ, ‘‘సామి, అహం దివా గమిస్సామీ’’తి సాటకం పారుపిత్వా అగమాసి. బ్రాహ్మణో దివసభాగం గేహే వీతినామేత్వా రత్తిం గన్త్వా సత్థు పురతో నిసిన్నోవ ధమ్మం అస్సోసి. అథస్స సరీరం ఫరమానా పఞ్చవణ్ణా పీతి ఉప్పజ్జి. సో సత్థారం పూజితుకామో హుత్వా ‘‘సచే ఇమం సాటకం దస్సామి, నేవ బ్రాహ్మణియా, న మయ్హం పారుపనం భవిస్సతీ’’తి చిన్తేసి. అథస్స మచ్ఛేరచిత్తానం సహస్సం ఉప్పజ్జి, పునేకం సద్ధాచిత్తం ఉప్పజ్జి. తం అభిభవిత్వా పున మచ్ఛేరసహస్సం ఉప్పజ్జి. ఇతిస్స బలవమచ్ఛేరం బన్ధిత్వా గణ్హన్తం వియ సద్ధాచిత్తం పటిబాహతియేవ. తస్స ‘‘దస్సామి, న దస్సామీ’’తి చిన్తేన్తస్సేవ పఠమయామో అపగతో, మజ్ఝిమయామో సమ్పత్తో. తస్మిమ్పి దాతుం నాసక్ఖి. పచ్ఛిమయామే సమ్పత్తే సో చిన్తేసి – ‘‘మమ సద్ధాచిత్తేన మచ్ఛేరచిత్తేన చ సద్ధిం యుజ్ఝన్తస్సేవ ద్వే యామా వీతివత్తా, ఇదం మమ ఏత్తకం మచ్ఛేరచిత్తం వడ్ఢమానం చతూహి అపాయేహి సీసం ఉక్ఖిపితుం న దస్సతి, దస్సామి న’’న్తి. సో మచ్ఛేరసహస్సం అభిభవిత్వా సద్ధాచిత్తం పురేచారికం కత్వా సాటకం ఆదాయ సత్థు పాదమూలే ఠపేత్వా ‘‘జితం మే, జితం మే’’తి తిక్ఖత్తుం మహాసద్దమకాసి.

రాజా పసేనది కోసలో ధమ్మం సుణన్తో తం సద్దం సుత్వా ‘‘పుచ్ఛథ నం, కిం కిర తేన జిత’’న్తి ఆహ. సో రాజపురిసేహి పుచ్ఛితో తమత్థం ఆరోచేసి. తం సుత్వా రాజా ‘‘దుక్కరం కతం బ్రాహ్మణేన, సఙ్గహమస్స కరిస్సామీ’’తి ఏకం సాటకయుగం దాపేసి. సో తమ్పి తథాగతస్సేవ అదాసి. పున రాజా ద్వే చత్తారి అట్ఠ సోళసాతి ద్విగుణం కత్వా దాపేసి. సో తానిపి తథాగతస్సేవ అదాసి. అథస్స రాజా ద్వత్తింస యుగాని దాపేసి. బ్రాహ్మణో ‘‘అత్తనో అగ్గహేత్వా లద్ధం లద్ధం విస్సజ్జేసియేవా’’తి వాదమోచనత్థం తతో ఏకం యుగం అత్తనో, ఏకం బ్రాహ్మణియాతి ద్వే యుగాని గహేత్వా తింస యుగాని తథాగతస్సేవ అదాసి. రాజా పన తస్మిం సత్తక్ఖత్తుమ్పి దదన్తే పున దాతుకామోయేవ అహోసి. పుబ్బే మహాఏకసాటకో చతుసట్ఠియా సాటకయుగేసు ద్వే అగ్గహేసి, అయం పన ద్వత్తింసాయ లద్ధకాలే ద్వే అగ్గహేసి. రాజా పురిసే ఆణాపేసి – ‘‘దుక్కరం భణే బ్రాహ్మణేన కతం, అన్తేపురే మమ ద్వే కమ్బలాని ఆహరాపేయ్యాథా’’తి. తే తథా కరింసు. రాజా సతసహస్సగ్ఘనకే ద్వే కమ్బలే దాపేసి. బ్రాహ్మణో ‘‘న ఇమే మమ సరీరే ఉపయోగం అరహన్తి, బుద్ధసాసనస్సేవ ఏతే అనుచ్ఛవికా’’తి ఏకం కమ్బలం అన్తోగన్ధకుటియం సత్థు సయనస్స ఉపరి వితానం కత్వా బన్ధి, ఏకం అత్తనో ఘరే నిబద్ధం భుఞ్జన్తస్స భిక్ఖునో భత్తకిచ్చట్ఠానే వితానం కత్వా బన్ధి. రాజా సాయన్హసమయే సత్థు సన్తికం గన్త్వా తం కమ్బలం సఞ్జానిత్వా, ‘‘భన్తే, కేన పూజా కతా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఏకసాటకేనా’’తి వుత్తే ‘‘బ్రాహ్మణో మమ పసాదట్ఠానేయేవ పసీదతీ’’తి వత్వా ‘‘చత్తారో హత్థీ చత్తారో అస్సే చత్తారి కహాపణసహస్సాని చతస్సో ఇత్థియో చతస్సో దాసియో చత్తారో పురిసే చతురో గామవరే’’తి ఏవం యావ సబ్బసతా చత్తారి చత్తారి కత్వా సబ్బచతుక్కం నామ అస్స దాపేసి.

భిక్ఖూ ధమ్మసభాయం కథం సముట్ఠాపేసుం – ‘‘అహో అచ్ఛరియం చూళేకసాటకస్స కమ్మం, తంముహుత్తమేవ సబ్బచతుక్కం లభి, ఇదాని కతేన కల్యాణకమ్మేన అజ్జమేవ విపాకో దిన్నో’’తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే, ‘‘భిక్ఖవే, సచాయం ఏకసాటకో పఠమయామే మయ్హం దాతుం అసక్ఖిస్స, సబ్బసోళసకం అలభిస్స. సచే మజ్ఝిమయామే అసక్ఖిస్స, సబ్బట్ఠకం అలభిస్స. బలవపచ్ఛిమయామే దిన్నత్తా పనేస సబ్బచతుక్కం లభి. కల్యాణకమ్మం కరోన్తేన హి ఉప్పన్నం చిత్తం అహాపేత్వా తఙ్ఖణఞ్ఞేవ కాతబ్బం. దన్ధం కతం కుసలఞ్హి సమ్పత్తిం దదమానం దన్ధమేవ దదాతి, తస్మా చిత్తుప్పాదసమనన్తరమేవ కల్యాణకమ్మం కాతబ్బ’’న్తి వత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా ధమ్మం దేసేన్తో ఇమం గాథమాహ –

౧౧౬. ‘‘అభిత్థరేథ కల్యాణే, పాపా చిత్తం నివారయే;

దన్ధఞ్హి కరోతో పుఞ్ఞం, పాపస్మిం రమతీ మనో’’తి.

తత్థ అభిత్థరేథాతి తురితతురితం సీఘసీఘం కరేయ్యాతి అత్థో. గిహినా వా హి ‘‘సలాకభత్తదానాదీసు కిఞ్చిదేవ కుసలం కరిస్సామీ’’తి చిత్తే ఉప్పన్నే యథా అఞ్ఞే ఓకాసం న లభన్తి, ఏవం ‘‘అహం పురే, అహం పురే’’తి తురితతురితమేవ కాతబ్బం. పబ్బజితేన వా ఉపజ్ఝాయవత్తాదీని కరోన్తేన అఞ్ఞస్స ఓకాసం అదత్వా ‘‘అహం పురే, అహం పురే’’తి తురితతురితమేవ కాతబ్బం. పాపా చిత్తన్తి కాయదుచ్చరితాదిపాపకమ్మతో వా అకుసలచిత్తుప్పాదతో వా సబ్బథామేన చిత్తం నివారయే. దన్ధఞ్హి కరోతోతి యో పన ‘‘దస్సామి, న దస్సామి సమ్పజ్జిస్సతి ను ఖో మే, నో’’తి ఏవం చిక్ఖల్లమగ్గేన గచ్ఛన్తో వియ దన్ధం పుఞ్ఞం కరోతి, తస్స ఏకసాటకస్స వియ మచ్ఛేరసహస్సం పాపం ఓకాసం లభతి. అథస్స పాపస్మిం రమతీ మనో, కుసలకమ్మకరణకాలేయేవ హి చిత్తం కుసలే రమతి, తతో ముచ్చిత్వా పాపనిన్నమేవ హోతీతి.

గాథాపరియోసానే బహూ సోతాపత్తిఫలాదీని పాపుణింసూతి.

చూళేకసాటకబ్రాహ్మణవత్థు పఠమం.

౨. సేయ్యసకత్థేరవత్థు

పాపఞ్చ పురిసోతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో సేయ్యసకత్థేరం ఆరబ్భ కథేసి.

సో హి లాళుదాయిత్థేరస్స సద్ధివిహారికో, అత్తనో అనభిరతిం తస్స ఆరోచేత్వా తేన పఠమసఙ్ఘాదిసేసకమ్మే సమాదపితో ఉప్పన్నుప్పన్నాయ అనభిరతియా తం కమ్మమకాసి (పారా. ౨౩౪). సత్థా తస్స కిరియం సుత్వా తం పక్కోసాపేత్వా ‘‘ఏవం కిర త్వం కరోసీ’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఆమ, భన్తే’’తి వుత్తే ‘‘కస్మా భారియం కమ్మం అకాసి, అననుచ్ఛవికం మోఘపురిసా’’తి నానప్పకారతో గరహిత్వా సిక్ఖాపదం పఞ్ఞాపేత్వా ‘‘ఏవరూపఞ్హి కమ్మం దిట్ఠధమ్మేపి సమ్పరాయేపి దుక్ఖసంవత్తనికమేవ హోతీ’’తి వత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా ధమ్మం దేసేన్తో ఇమం గాథమాహ –

౧౧౭. ‘‘పాపఞ్చే పురిసో కయిరా, న నం కయిరా పునప్పునం;

న తమ్హి ఛన్దం కయిరాథ, దుక్ఖో పాపస్స ఉచ్చయో’’తి.

తస్సత్థో – సచే పురిసో సకిం పాపకమ్మం కరేయ్య, తఙ్ఖణేయేవ పచ్చవేక్ఖిత్వా ‘‘ఇదం అప్పతిరూపం ఓళారిక’’న్తి న నం కయిరా పునప్పునం. యోపి తమ్హి ఛన్దో వా రుచి వా ఉప్పజ్జేయ్య, తమ్పి వినోదేత్వా న కయిరాథేవ. కిం కారణా? దుక్ఖో పాపస్స ఉచ్చయో. పాపస్స హి ఉచ్చయో వుడ్ఢి ఇధలోకేపి సమ్పరాయేపి దుక్ఖమేవ ఆవహతీతి.

దేసనావసానే బహూ సోతాపత్తిఫలాదీని పాపుణింసూతి.

సేయ్యసకత్థేరవత్థు దుతియం.

౩. లాజదేవధీతావత్థు

పుఞ్ఞఞ్చేతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో లాజదేవధీతరం ఆరబ్భ కథేసి. వత్థు రాజగహే సముట్ఠితం.

ఆయస్మా హి మహాకస్సపో పిప్పలిగుహాయం విహరన్తో ఝానం సమాపజ్జిత్వా సత్తమే దివసే వుట్ఠాయ దిబ్బేన చక్ఖునా భిక్ఖాచారట్ఠానం ఓలోకేన్తో ఏకం సాలిఖేత్తపాలికం ఇత్థిం సాలిసీసాని గహేత్వా లాజే కురుమానం దిస్వా ‘‘సద్ధా ను ఖో, అస్సద్ధా’’తి వీమంసిత్వా ‘‘సద్ధా’’తి ఞత్వా ‘‘సక్ఖిస్సతి ను ఖో మే సఙ్గహం కాతుం, నో’’తి ఉపధారేన్తో ‘‘విసారదా కులధీతా మమ సఙ్గహం కరిస్సతి, కత్వా చ పన మహాసమ్పత్తిం లభిస్సతీ’’తి ఞత్వా చీవరం పారుపిత్వా పత్తమాదాయ సాలిఖేత్తసమీపేయేవ అట్ఠాసి. కులధీతా థేరం దిస్వావ పసన్నచిత్తా పఞ్చవణ్ణాయ పీతియా ఫుట్ఠసరీరా ‘‘తిట్ఠథ, భన్తే’’తి వత్వా లాజే ఆదాయ వేగేన గన్త్వా థేరస్స పత్తే ఆకిరిత్వా పఞ్చపతిట్ఠితేన వన్దిత్వా, ‘‘భన్తే, తుమ్హేహి దిట్ఠధమ్మస్స భాగినీ అస్స’’న్తి పత్థనం అకాసి. థేరో ‘‘ఏవం హోతూ’’తి అనుమోదనమకాసి. సాపి థేరం వన్దిత్వా అత్తనా దిన్నదానం ఆవజ్జమానా నివత్తి. తాయ చ పన కేదారమరియాదాయ గమనమగ్గే ఏకస్మిం బిలే ఘోరవిసో సప్పో నిపజ్జి. సో థేరస్స కాసాయపటిచ్ఛన్నం జఙ్ఘం డంసితుం నాసక్ఖి. ఇతరా దానం ఆవజ్జమానా నివత్తన్తీ తం పదేసం పాపుణి. సప్పో బిలా నిక్ఖమిత్వా తం డంసిత్వా తత్థేవ పాతేసి. సా పసన్నచిత్తేన కాలం కత్వా తావతింసభవనే తింసయోజనికే కనకవిమానే సుత్తప్పబుద్ధా వియ సబ్బాలఙ్కారపటిమణ్డితేన తిగావుతేన అత్తభావేన నిబ్బత్తి. సా ద్వాదసయోజనికం ఏకం దిబ్బవత్థం నివాసేత్వా ఏకం పారుపిత్వా అచ్ఛరాసహస్సపరివుతా పుబ్బకమ్మపకాసనత్థాయ సువణ్ణలాజభరితేన ఓలమ్బకేన సువణ్ణసరకేన పటిమణ్డితే విమానద్వారే ఠితా అత్తనో సమ్పత్తిం ఓలోకేత్వా ‘‘కిం ను ఖో మే కత్వా అయం సమ్పత్తి లద్ధా’’తి దిబ్బేన చక్ఖునా ఉపధారేన్తీ ‘‘అయ్యస్స మే మహాకస్సపత్థేరస్స దిన్నలాజనిస్సన్దేన సా లద్ధా’’తి అఞ్ఞాసి.

సా ఏవం పరిత్తకేన కమ్మేన ఏవరూపం సమ్పత్తిం లభిత్వా ‘‘న దాని మయా పమజ్జితుం వట్టతి, అయ్యస్స వత్తపటివత్తం కత్వా ఇమం సమ్పత్తిం థావరం కరిస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా పాతోవ కనకమయం సమ్మజ్జనిఞ్చేవ కచవరఛడ్డనకఞ్చ పచ్ఛిం ఆదాయ గన్త్వా థేరస్స పరివేణం సమ్మజ్జిత్వా పానీయపరిభోజనీయం ఉపట్ఠాపేసి. థేరో తం దిస్వా ‘‘కేనచి దహరేన వా సామణేరేన వా వత్తం కతం భవిస్సతీ’’తి సల్లక్ఖేసి. సా దుతియదివసేపి తథేవ అకాసి, థేరోపి తథేవ సల్లక్ఖేసి. తతియదివసే పన థేరో తస్సా సమ్మజ్జనిసద్దం సుత్వా తాలచ్ఛిద్దాదీహి చ పవిట్ఠం సరీరోభాసం దిస్వా ద్వారం వివరిత్వా ‘‘కో ఏస సమ్మజ్జతీ’’తి పుచ్ఛి. ‘‘అహం, భన్తే, తుమ్హాకం ఉపట్ఠాయికా లాజదేవధీతా’’తి. ‘‘నను మయ్హం ఏవంనామికా ఉపట్ఠాయికా నామ నత్థీ’’తి. ‘‘అహం, భన్తే, సాలిఖేత్తం రక్ఖమానా లాజే దత్వా పసన్నచిత్తా నివత్తన్తీ సప్పేన దట్ఠా కాలం కత్వా తావతింసదేవలోకే ఉప్పన్నా, మయా అయ్యం నిస్సాయ అయం సమ్పత్తి లద్ధా, ఇదానిపి తుమ్హాకం వత్తపటివత్తం కత్వా ‘సమ్పత్తిం థావరం కరిస్సామీ’తి ఆగతామ్హి, భన్తే’’తి. ‘‘హియ్యోపి పరేపి తయావేతం ఠానం సమ్మజ్జితం, తయావ పానీయభోజనీయం ఉపట్ఠాపిత’’న్తి. ‘‘ఆమ, భన్తే’’తి. ‘‘అపేహి దేవధీతే, తయా కతం వత్తం కతంవ హోతు, ఇతో పట్ఠాయ ఇమం ఠానం మా ఆగమీ’’తి. ‘‘భన్తే, మా మం నాసేథ, తుమ్హాకం వత్తం కత్వా సమ్పత్తిం మే థిరం కాతుం దేథా’’తి. ‘‘అపేహి దేవధీతే, మా మం అనాగతే చిత్తబీజనిం గహేత్వా నిసిన్నేహి ధమ్మకథికేహి ‘మహాకస్సపత్థేరస్స కిర ఏకా దేవధీతా ఆగన్త్వా వత్తపటివత్తం కత్వా పానీయపరిభోజనీయం ఉపట్ఠాపేసీ’తి వత్తబ్బతం కరి, ఇతో పట్ఠాయ ఇధ మా ఆగమి, పటిక్కమా’’తి. సా ‘‘మా మం, భన్తే, నాసేథా’’తి పునప్పునం యాచియేవ. థేరో ‘‘నాయం మమ వచనం సుణాతీ’’తి చిన్తేత్వా ‘‘తువం పమాణం న జానాసీ’’తి అచ్ఛరం పహరి. సా తత్థ సణ్ఠాతుం అసక్కోన్తీ ఆకాసే ఉప్పతిత్వా అఞ్జలిం పగ్గయ్హ, ‘‘భన్తే, మయా లద్ధసమ్పత్తిం మా నాసేథ, థావరం కాతుం దేథా’’తి రోదన్తీ ఆకాసే అట్ఠాసి.

సత్థా జేతవనే గన్ధకుటియం నిసిన్నోవ తస్సా రోదితసద్దం సుత్వా ఓభాసం ఫరిత్వా దేవధీతాయ సమ్ముఖే నిసీదిత్వా కథేన్తో వియ ‘‘దేవధీతే మమ పుత్తస్స కస్సపస్స సంవరకరణమేవ భారో, పుఞ్ఞత్థికానం పన ‘అయం నో అత్థో’తి సల్లక్ఖేత్వా పుఞ్ఞకరణమేవ భారో. పుఞ్ఞకరణఞ్హి ఇధ చేవ సమ్పరాయే చ సుఖమేవా’’తి వత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా ధమ్మం దేసేన్తో ఇమం గాథమాహ –

౧౧౮. ‘‘పుఞ్ఞఞ్చే పురిసో కయిరా, కయిరా నం పునప్పునం;

తమ్హి ఛన్దం కయిరాథ, సుఖో పుఞ్ఞస్స ఉచ్చయో’’తి.

తస్సత్థో – సచే పురిసో పుఞ్ఞం కరేయ్య, ‘‘ఏకవారం మే పుఞ్ఞం కతం, అలం ఏత్తావతా’’తి అనోరమిత్వా పునప్పునం కరోథేవ. తస్స అకరణక్ఖణేపి తమ్హి పుఞ్ఞే ఛన్దం రుచిం ఉస్సాహం కరోథేవ. కిం కారణా? సుఖో పుఞ్ఞస్స ఉచ్చయో. పుఞ్ఞస్స హి ఉచ్చయో వుడ్ఢి ఇధలోకపరలోకసుఖావహనతో సుఖోతి.

దేసనావసానే దేవధీతా పఞ్చచత్తాలీసయోజనమత్థకే ఠితావ సోతాపత్తిఫలం పాపుణీతి.

లాజదేవధీతావత్థు తతియం.

౪. అనాథపిణ్డికసేట్ఠివత్థు

పాపోపి పస్సతీ భద్రన్తి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో అనాథపిణ్డికం ఆరబ్భ కథేసి.

అనాథపిణ్డికో హి విహారమేవ ఉద్దిస్స చతుపణ్ణాసకోటిధనం బుద్ధసాసనే వికిరిత్వా సత్థరి జేతవనే విహరన్తే దేవసికం తీణి మహాఉపట్ఠానాని గచ్ఛతి, గచ్ఛన్తో చ ‘‘కిం ను ఖో ఆదాయ ఆగతోతి సామణేరా వా దహరా వా హత్థమ్పి మే ఓలోకేయ్యు’’న్తి తుచ్ఛహత్థో నామ న గతపుబ్బో. పాతోవ గచ్ఛన్తో యాగుం గాహాపేత్వావ గచ్ఛతి, కతపాతరాసో సప్పినవనీతాదీని భేసజ్జాని. సాయన్హసమయే మాలాగన్ధవిలేపనవత్థాదీని గాహాపేత్వా గచ్ఛతి. ఏవం నిచ్చకాలమేవ దివసే దివసే దానం దత్వా సీలం రక్ఖతి. అపరభాగే ధనం పరిక్ఖయం గచ్ఛతి. వోహారూపజీవినోపిస్స హత్థతో అట్ఠారసకోటిధనం ఇణం గణ్హింసు, కులసన్తకాపిస్స అట్ఠారసహిరఞ్ఞకోటియో, నదీతీరే నిదహిత్వా ఠపితా ఉదకేన కూలే భిన్నే మహాసముద్దం పవిసింసు. ఏవమస్స అనుపుబ్బేన ధనం పరిక్ఖయం అగమాసి. సో ఏవంభూతోపి సఙ్ఘస్స దానం దేతియేవ, పణీతం పన కత్వా దాతుం న సక్కోతి.

సో ఏకదివసం సత్థారా ‘‘దీయతి పన తే, గహపతి, కులే దాన’’న్తి వుత్తే ‘‘దీయతి, భన్తే, తఞ్చ ఖో కణాజకం బిలఙ్గదుతియ’’న్తి ఆహ. అథ నం సత్థా, ‘‘గహపతి, ‘లూఖం దానం దేమీ’తి మా చిన్తయి. చిత్తస్మిఞ్హి పణీతే బుద్ధాదీనం దిన్నదానం లూఖం నామ నత్థి, అపిచ త్వం అట్ఠన్నం అరియపుగ్గలానం దానం దేసి, అహం పన వేలామకాలే సకలజమ్బుదీపం ఉన్నఙ్గలం కత్వా మహాదానం పవత్తయమానోపి తిసరణగతమ్పి కఞ్చి నాలత్థం, దక్ఖిణేయ్యా నామ ఏవం దుల్లభా. తస్మా ‘లూఖం మే దాన’న్తి మా చిన్తయీ’’తి వత్వా వేలామసుత్తమస్స (అ. ని. ౯.౨౦) కథేసి. అథస్స ద్వారకోట్ఠకే అధివత్థా దేవతా సత్థరి చేవ సత్థుసావకేసు చ గేహం పవిసన్తేసు తేసం తేజేన సణ్ఠాతుం అసక్కోన్తీ, ‘‘యథా ఇమే ఇమం గేహం న పవిసన్తి, తథా గహపతిం పరిభిన్దిస్సామీ’’తి తం వత్తుకామాపి ఇస్సరకాలే కిఞ్చి వత్తుం నాసక్ఖి, ఇదాని ‘‘పనాయం దుగ్గతో గణ్హిస్సతి మే వచన’’న్తి రత్తిభాగే సేట్ఠిస్స సిరిగబ్భం పవిసిత్వా ఆకాసే అట్ఠాసి. అథ సేట్ఠి నం దిస్వా ‘‘కో ఏసో’’తి ఆహ. అహం తే మహాసేట్ఠి చతుత్థద్వారకోట్ఠకే అధివత్థా దేవతా, తుయ్హం ఓవాదదానత్థాయ ఆగతాతి. తేన హి ఓవదేహీతి. మహాసేట్ఠి తయా పచ్ఛిమకాలం అనోలోకేత్వావ సమణస్స గోతమస్స సాసనే బహుం ధనం విప్పకిణ్ణం, ఇదాని దుగ్గతో హుత్వాపి తం న ముఞ్చసియేవ, ఏవం వత్తమానో కతిపాహేనేవ ఘాసచ్ఛాదనమత్తమ్పి న లభిస్ససి, కిం తే సమణేన గోతమేన, అతిపరిచ్చాగతో ఓరమిత్వా కమ్మన్తే పయోజేన్తో కుటుమ్బం సణ్ఠాపేహీతి. అయం మే తయా దిన్నఓవాదోతి. ఆమ, సేట్ఠీతి. గచ్ఛ, నాహం తాదిసీనం సతేనపి సహస్సేనపి సతసహస్సేనపి సక్కా కమ్పేతుం, అయుత్తం తే వుత్తం, కం తయా మమ గేహే వసమానాయ, సీఘం సీఘం మే ఘరా నిక్ఖమాహీతి. సా సోతాపన్నస్స అరియసావకస్స వచనం సుత్వా ఠాతుం అసక్కోన్తీ దారకే ఆదాయ నిక్ఖమి, నిక్ఖమిత్వా చ పన అఞ్ఞత్థ వసనట్ఠానం అలభమానా ‘‘సేట్ఠిం ఖమాపేత్వా తత్థేవ వసిస్సామీ’’తి నగరపరిగ్గాహకం దేవపుత్తం ఉపసఙ్కమిత్వా అత్తనా కతాపరాధం ఆచిక్ఖిత్వా ‘‘ఏహి, మం సేట్ఠిస్స సన్తికం నేత్వా ఖమాపేత్వా వసనట్ఠానం దాపేహీ’’తి ఆహ. సో ‘‘అయుత్తం తయా వుత్తం, నాహం తస్స సన్తికం గన్తుం ఉస్సహామీ’’తి తం పటిక్ఖిపి. సా చతున్నం మహారాజానం సన్తికం గన్త్వా తేహిపి పటిక్ఖిత్తా సక్కం దేవరాజానం ఉపసఙ్కమిత్వా తం పవత్తిం ఆచిక్ఖిత్వా, ‘‘అహం, దేవ, వసనట్ఠానం అలభమానా దారకే హత్థేన గహేత్వా అనాథా విచరామి, వసనట్ఠానం మే దాపేహీ’’తి సుట్ఠుతరం యాచి.

అథ నం సో ‘‘అహమ్పి తవ కారణా సేట్ఠిం వత్తుం న సక్ఖిస్సామి, ఏకం పన తే ఉపాయం కథేస్సామీ’’తి ఆహ. సాధు, దేవ, కథేహీతి. గచ్ఛ, సేట్ఠినో ఆయుత్తకవేసం గహేత్వా సేట్ఠిస్స హత్థతో పణ్ణం ఆరోపేత్వా వోహారూపజీవీహి గహితం అట్ఠారసకోటిధనం అత్తనో ఆనుభావేన సోధేత్వా తుచ్ఛగబ్భే పూరేత్వా మహాసముద్దం పవిట్ఠం అట్ఠారసకోటిధనం అత్థి, అఞ్ఞమ్పి అసుకట్ఠానే నామ అస్సామికం అట్ఠారసకోటిధనం అత్థి, తం సబ్బం సంహరిత్వా తస్స తుచ్ఛగబ్భే పూరేత్వా దణ్డకమ్మం కత్వా ఖమాపేహీతి. సా ‘‘సాధు, దేవా’’తి వుత్తనయేనేవ తం సబ్బం కత్వా పున తస్స సిరిగబ్భం ఓభాసయమానా ఆకాసే ఠత్వా ‘‘కో ఏసో’’తి వుత్తే అహం తే చతుత్థద్వారకోట్ఠకే అధివత్థా అన్ధబాలదేవతా, మయా అన్ధబాలతాయ యం తుమ్హాకం సన్తికే కథితం, తం మే ఖమథ. సక్కస్స హి మే వచనేన చతుపణ్ణాసకోటిధనం సంహరిత్వా తుచ్ఛగబ్భపూరణం దణ్డకమ్మం కతం, వసనట్ఠానం అలభమానా కిలమామీతి. అనాథపిణ్డికో చిన్తేసి – ‘‘అయం దేవతా ‘దణ్డకమ్మఞ్చ మే కత’న్తి వదతి, అత్తనో చ దోసం పటిజానాతి, సమ్మాసమ్బుద్ధస్స నం దస్సేస్సామీ’’తి. సో తం సత్థు సన్తికం నేత్వా తాయ కతకమ్మం సబ్బం ఆరోచేసి. దేవతా సత్థు పాదేసు సిరసా నిపతిత్వా, ‘‘భన్తే, యం మయా అన్ధబాలతాయ తుమ్హాకం గుణే అజానిత్వా పాపకం వచనం వుత్తం, తం మే ఖమథా’’తి సత్థారం ఖమాపేత్వా మహాసేట్ఠిం ఖమాపేసి. సత్థా కల్యాణపాపకానం కమ్మానం విపాకవసేన సేట్ఠిఞ్చేవ దేవతఞ్చ ఓవదన్తో ‘‘ఇధ, గహపతి, పాపపుగ్గలోపి యావ పాపం న పచ్చతి, తావ భద్రమ్పి పస్సతి. యదా పనస్స పాపం పచ్చతి, తదా పాపమేవ పస్సతి. భద్రపుగ్గలోపి యావ భద్రం న పచ్చతి, తావ పాపాని పస్సతి. యదా పనస్స భద్రం పచ్చతి, తదా భద్రమేవ పస్సతీ’’తి వత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా ధమ్మం దేసేన్తో ఇమా గాథా అభాసి –

౧౧౯. ‘‘పాపోపి పస్సతీ భద్రం, యావ పాపం న పచ్చతి;

యదా చ పచ్చతీ పాపం, అథ పాపో పాపాని పస్సతి.

౧౨౦. ‘‘భద్రోపి పస్సతీ పాపం, యావ భద్రం న పచ్చతి;

యదా చ పచ్చతీ భద్రం, అథ భద్రో భద్రాని పస్సతీ’’తి.

తత్థ పాపోతి కాయదుచ్చరితాదినా పాపకమ్మేన యుత్తపుగ్గలో. సోపి హి పురిమసుచరితానుభావేన నిబ్బత్తం సుఖం అనుభవమానో భద్రమ్పి పస్సతి. యావ పాపం న పచ్చతీతి యావస్స తం పాపకమ్మం దిట్ఠధమ్మే వా సమ్పరాయే వా విపాకం న దేతి. యదా పనస్స తం దిట్ఠధమ్మే వా సమ్పరాయే వా విపాకం దేతి, అథ దిట్ఠధమ్మే వివిధా కమ్మకారణా, సమ్పరాయే చ అపాయదుక్ఖం అనుభోన్తో సో పాపో పాపానియేవ పస్సతి. దుతియగాథాయపి కాయసుచరితాదినా భద్రకమ్మేన యుత్తో భద్రో. సోపి హి పురిమదుచ్చరితానుభావేన నిబ్బత్తం దుక్ఖం అనుభవమానో పాపం పస్సతి. యావ భద్రం న పచ్చతీతి యావస్స తం భద్రం కమ్మం దిట్ఠధమ్మే వా సమ్పరాయే వా విపాకం న దేతి. యదా పన తం విపాకం దేతి, అథ దిట్ఠధమ్మే లాభసక్కారాదిసుఖం, సమ్పరాయే చ దిబ్బసమ్పత్తిసుఖం అనుభవమానో సో భద్రో భద్రానియేవ పస్సతీతి.

దేసనావసానే సా దేవతా సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహి, సమ్పత్తపరిసాయపి సాత్థికా ధమ్మదేసనా అహోసీతి.

అనాథపిణ్డికసేట్ఠివత్థు చతుత్థం.

౫. అసఞ్ఞతపరిక్ఖారభిక్ఖువత్థు

మావమఞ్ఞేథ పాపస్సాతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఏకం అసఞ్ఞతపరిక్ఖారం భిక్ఖుం ఆరబ్భ కథేసి.

సో కిర యం కిఞ్చి మఞ్చపీఠాదిభేదం పరిక్ఖారం బహి పరిభుఞ్జిత్వా తత్థేవ ఛడ్డేతి. పరిక్ఖారో వస్సేనపి ఆతపేనపి ఉపచికాదీహిపి వినస్సతి. సో భిక్ఖూహి ‘‘నను, ఆవుసో, పరిక్ఖారో నామ పటిసామితబ్బో’’తి వుత్తే ‘‘అప్పకం మయా కతం, ఆవుసో, ఏతం, న ఏతస్స చిత్తం అత్థి, న పిత్త’’న్తి వత్వా తథేవ కరోతి. భిక్ఖూ తస్స కిరియం సత్థు ఆరోచేసుం. సత్థా తం పక్కోసాపేత్వా ‘‘సచ్చం కిర త్వం భిక్ఖు ఏవం కరోసీ’’తి పుచ్ఛి. సో సత్థారా పుచ్ఛితోపి ‘‘కిం ఏతం భగవా అప్పకం మయా కతం, న తస్స చిత్తం అత్థి, నాస్స పిత్త’’న్తి తథేవ అవమఞ్ఞన్తో ఆహ. అథ నం సత్థా ‘‘భిక్ఖూహి ఏవం కాతుం న వట్టతి, పాపకమ్మం నామ ‘అప్పక’న్తి న అవమఞ్ఞితబ్బం. అజ్ఝోకాసే ఠపితఞ్హి వివటముఖం భాజనం దేవే వస్సన్తే కిఞ్చాపి ఏకబిన్దునా న పూరతి, పునప్పునం వస్సన్తే పన పూరతేవ, ఏవమేవం పాపం కరోన్తో పుగ్గలో అనుపుబ్బేన మహన్తం పాపరాసిం కరోతీ’’తి వత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా ధమ్మం దేసేన్తో ఇమం గాథమాహ –

౧౨౧. ‘‘మావమఞ్ఞేథ పాపస్స, న మన్దం ఆగమిస్సతి;

ఉదబిన్దునిపాతేన, ఉదకుమ్భోపి పూరతి;

బాలో పూరతి పాపస్స, థోకం థోకమ్పి ఆచిన’’న్తి.

తత్థ మావమఞ్ఞేథాతి న అవజానేయ్య. పాపస్సాతి పాపం. న మన్దం ఆగమిస్సతీతి ‘‘అప్పమత్తకం మే పాపకం కతం, కదా ఏతం విపచ్చిస్సతీ’’తి ఏవం పాపం నావజానేయ్యాతి అత్థో. ఉదకుమ్భోపీతి దేవే వస్సన్తే ముఖం వివరిత్వా ఠపితం యం కిఞ్చి కులాలభాజనం యథా తం ఏకేకస్సాపి ఉదకబిన్దునో నిపాతేన అనుపుబ్బేన పూరతి, ఏవం బాలపుగ్గలో థోకం థోకమ్పి పాపం ఆచినన్తో కరోన్తో వడ్ఢేన్తో పాపస్స పూరతియేవాతి అత్థో.

దేసనావసానే బహూ సోతాపత్తిఫలాదీని పాపుణింసు. సత్థాపి ‘‘అజ్ఝోకాసే సేయ్యం సన్థరిత్వా పటిపాకతికం అకరోన్తో ఇమం నామ ఆపత్తిమాపజ్జతీ’’తి (పాచి. ౧౦౮-౧౧౦) సిక్ఖాపదం పఞ్ఞాపేసీతి.

అసఞ్ఞతపరిక్ఖారభిక్ఖువత్థు పఞ్చమం.

౬. బిళాలపాదకసేట్ఠివత్థు

మావమఞ్ఞేథ పుఞ్ఞస్సాతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో బిళాలపాదకసేట్ఠిం ఆరబ్భ కథేసి.

ఏకస్మిఞ్హి సమయే సావత్థివాసినో వగ్గబన్ధనేన బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స దానం దేన్తి. అథేకదివసం సత్థా అనుమోదనం కరోన్తో ఏవమాహ –

‘‘ఉపాసకా ఇధేకచ్చో అత్తనావ దానం దేతి, పరం న సమాదపేతి. సో నిబ్బత్తనిబ్బత్తట్ఠానే భోగసమ్పదం లభతి, నో పరివారసమ్పదం. ఏకచ్చో అత్తనా దానం న దేతి, పరం సమాదపేతి. సో నిబ్బత్తనిబ్బత్తట్ఠానే పరివారసమ్పదం లభతి, నో భోగసమ్పదం. ఏకచ్చో అత్తనా చ న దేతి, పరఞ్చ న సమాదపేతి. సో నిబ్బత్తనిబ్బత్తట్ఠానే నేవ భోగసమ్పదం లభతి, న పరివారసమ్పదం, విఘాసాదో హుత్వా విచరతి. ఏకచ్చో అత్తనా చ దేతి, పరఞ్చ సమాదపేతి. సో నిబ్బత్తనిబ్బత్తట్ఠానే భోగసమ్పదఞ్చేవ లభతి, పరివారసమ్పదఞ్చా’’తి.

అథేకో పణ్డితపురిసో తం ధమ్మదేసనం సుత్వా ‘‘అహో అచ్ఛరియమిదం కారణం, అహం దాని ఉభయసమ్పత్తిసంవత్తనికం కమ్మం కరిస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా సత్థారం ఉట్ఠాయ గమనకాలే ఆహ – ‘‘భన్తే, స్వే అమ్హాకం భిక్ఖం గణ్హథా’’తి. కిత్తకేహి పన తే భిక్ఖూహి అత్థోతి? సబ్బభిక్ఖూహి, భన్తేతి. సత్థా అధివాసేసి. సోపి గామం పవిసిత్వా, ‘‘అమ్మతాతా, మయా స్వాతనాయ బుద్ధప్పముఖో భిక్ఖుసఙ్ఘో నిమన్తితో, యో యత్తకానం భిక్ఖూనం సక్కోతి, సో తత్తకానం యాగుఆదీనం అత్థాయ తణ్డులాదీని దేతు, ఏకస్మిం ఠానే పచాపేత్వా దానం దస్సామా’’తి ఉగ్ఘోసేన్తో విచరి.

అథ నం ఏకో సేట్ఠి అత్తనో ఆపణద్వారం సమ్పత్తం దిస్వా ‘‘అయం అత్తనో పహోనకే భిక్ఖూ అనిమన్తేత్వా పన సకలగామం సమాదపేన్తో విచరతీ’’తి కుజ్ఝిత్వా ‘‘తయా గహితభాజనం ఆహరా’’తి తీహి అఙ్గులీహి గహేత్వా థోకే తణ్డులే అదాసి, తథా ముగ్గే, తథా మాసేతి. సో తతో పట్ఠాయ బిళాలపాదకసేట్ఠి నామ జాతో, సప్పిఫాణితాదీని దేన్తోపి కరణ్డం కుటే పక్ఖిపిత్వా ఏకతో కోణం కత్వా బిన్దుం బిన్దుం పగ్ఘరాయన్తో థోకథోకమేవ అదాసి. ఉపాసకో అవసేసేహి దిన్నం ఏకతో కత్వా ఇమినా దిన్నం విసుంయేవ అగ్గహేసి. సో సేట్ఠి తస్స కిరియం దిస్వా ‘‘కిం ను ఖో ఏస మయా దిన్నం విసుం గణ్హాతీ’’తి చిన్తేత్వా తస్స పచ్ఛతో పచ్ఛతో ఏకం చూళుపట్ఠాకం పహిణి ‘‘గచ్ఛ, యం ఏస కరోతి, తం జానాహీ’’తి. సో గన్త్వా ‘‘సేట్ఠిస్స మహప్ఫలం హోతూ’’తి యాగుభత్తపూవానం అత్థాయ ఏకం ద్వే తణ్డులే పక్ఖిపిత్వా ముగ్గమాసేపి తేలఫాణితాదిబిన్దూనిపి సబ్బభాజనేసు పక్ఖిపి. చూళుపట్ఠాకో గన్త్వా సేట్ఠిస్స ఆరోచేసి. తం సుత్వా సేట్ఠి చిన్తేసి – ‘‘సచే మే సో పరిసమజ్ఝే అవణ్ణం భాసిస్సతి, మమ నామే గహితమత్తేయేవ నం పహరిత్వా మారేస్సామీ’’తి నివాసనన్తరే ఛురికం బన్ధిత్వా పునదివసే గన్త్వా భత్తగ్గే అట్ఠాసి. సో పురిసో బుద్ధప్పముఖం భిక్ఖుసఙ్ఘం పరివిసిత్వా భగవన్తం ఆహ – ‘‘భన్తే, మయా మహాజనం సమాదపేత్వా ఇమం దానం దిన్నం, తత్థ సమాదపితమనుస్సా అత్తనో అత్తనో బలేన బహూనిపి థోకానిపి తణ్డులాదీని అదంసు, తేసం సబ్బేసం మహప్ఫలం హోతూ’’తి. తం సుత్వా సో సేట్ఠి చిన్తేసి – ‘‘అహం ‘అసుకేన నామ అచ్ఛరాయ గణ్హిత్వా తణ్డులాదీని దిన్నానీతి మమ నామే గహితమత్తే ఇమం మారేస్సామీ’తి ఆగతో, అయం పన సబ్బసఙ్గాహికం కత్వా ‘యేహిపి నాళిఆదీహి మినిత్వా దిన్నం, యేహిపి అచ్ఛరాయ గహేత్వా దిన్నం, సబ్బేసం మహప్ఫలం హోతూ’తి వదతి. సచాహం ఏవరూపం న ఖమాపేస్సామి, దేవదణ్డో మమ మత్థకే పతిస్సతీ’’తి. సో తస్స పాదమూలే నిపజ్జిత్వా ‘‘ఖమాహి మే, సామీ’’తి ఆహ. ‘‘కిం ఇద’’న్తి చ తేన వుత్తే సబ్బం తం పవత్తిం ఆరోచేసి. తం కిరియం దిస్వా సత్థా ‘‘కిం ఇద’’న్తి దానవేయ్యావటికం పుచ్ఛి. సో అతీతదివసతో పట్ఠాయ సబ్బం తం పవత్తిం ఆరోచేసి. అథ నం సత్థా ‘‘ఏవం కిర సేట్ఠీ’’తి పుచ్ఛిత్వా, ‘‘ఆమ, భన్తే’’తి వుత్తే, ‘‘ఉపాసక, పుఞ్ఞం నామ ‘అప్పక’న్తి న అవమఞ్ఞితబ్బం, మాదిసస్స బుద్ధప్పముఖస్స భిక్ఖుసఙ్ఘస్స దానం దత్వా ‘అప్పక’న్తి న అవమఞ్ఞితబ్బం. పణ్డితమనుస్సా హి పుఞ్ఞం కరోన్తా వివటభాజనం వియ ఉదకేన అనుక్కమేన పుఞ్ఞేన పూరన్తియేవా’’తి వత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా ధమ్మం దేసేన్తో ఇమం గాథమాహ –

౧౨౨. ‘‘మావమఞ్ఞేథ పుఞ్ఞస్స, న మన్దం ఆగమిస్సతి;

ఉదబిన్దునిపాతేన, ఉదకుమ్భోపి పూరతి;

ధీరో పూరతి పుఞ్ఞస్స, థోకం థోకమ్పి ఆచిన’’న్తి.

తస్సత్థో – పణ్డితమనుస్సో పుఞ్ఞం కత్వా ‘‘అప్పకమత్తం మయా కతం, న మన్దం విపాకవసేన ఆగమిస్సతి, ఏవం పరిత్తకం కమ్మం కహం మం దక్ఖిస్సతి, అహం వా తం కహం దక్ఖిస్సామి, కదా ఏతం విపచ్చిస్సతీ’’తి ఏవం పుఞ్ఞం మావమఞ్ఞేథ న అవజానేయ్య. యథా హి నిరన్తరం ఉదబిన్దునిపాతేన వివరిత్వా ఠపితం కులాలభాజనం పూరతి, ఏవం ధీరో పణ్డితపురిసో థోకం థోకమ్పి పుఞ్ఞం ఆచినన్తో పుఞ్ఞస్స పూరతీతి.

దేసనావసానే సో సేట్ఠి సోతాపత్తిఫలం పాపుణి, సమ్పత్తపరిసాయపి సాత్థికా ధమ్మదేసనా అహోసీతి.

బిళాలపాదకసేట్ఠివత్థు ఛట్ఠం.

౭. మహాధనవాణిజవత్థు

వాణిజోవాతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో మహాధనవాణిజం ఆరబ్భ కథేసి.

తస్స కిర వాణిజస్స గేహే పఞ్చసతా చోరా ఓతారం గవేసమానా ఓతారం న లభింసు. అపరేన సమయేన వాణిజో పఞ్చ సకటసతాని భణ్డస్స పూరేత్వా భిక్ఖూనం ఆరోచాపేసి – ‘‘అహం అసుకట్ఠానం నామ వాణిజ్జత్థాయ గచ్ఛామి, యే, అయ్యా, తం ఠానం గన్తుకామా, తే నిక్ఖమన్తు, మగ్గే భిక్ఖాయ న కిలమిస్సన్తీ’’తి. తం సుత్వా పఞ్చసతా భిక్ఖూ తేన సద్ధిం మగ్గం పటిపజ్జింసు. తేపి చోరా ‘‘సో కిర వాణిజో నిక్ఖన్తో’’తి గన్త్వా అటవియం అట్ఠంసు. వాణిజోపి గన్త్వా అటవిముఖే ఏకస్మిం గామే వాసం కత్వా ద్వే తయోపి దివసే గోణసకటాదీని సంవిదహి, తేసం పన భిక్ఖూనం నిబద్ధం భిక్ఖం దేతియేవ. చోరా తస్మిం అతిచిరాయన్తే ‘‘గచ్ఛ, తస్స నిక్ఖమనదివసం ఞత్వా ఏహీ’’తి ఏకం పురిసం పహిణింసు. సో తం గామం గన్త్వా ఏకం సహాయకం పుచ్ఛి – ‘‘కదా వాణిజో నిక్ఖమిస్సతీ’’తి. సో ‘‘ద్వీహతీహచ్చయేనా’’తి వత్వా ‘‘కిమత్థం పన పుచ్ఛసీ’’తి ఆహ. అథస్స సో ‘‘మయం పఞ్చసతా చోరా ఏతస్సత్థాయ అటవియం ఠితా’’తి ఆచిక్ఖి. ఇతరో ‘‘తేన హి గచ్ఛ, సీఘం నిక్ఖమిస్సతీ’’తి తం ఉయ్యోజేత్వా, ‘‘కిం ను ఖో చోరే వారేమి, ఉదాహు వాణిజ’’న్తి చిన్తేత్వా, ‘‘కిం మే చోరేహి, వాణిజం నిస్సాయ పఞ్చసతా భిక్ఖూ జీవన్తి, వాణిజస్స సఞ్ఞం దస్సామీ’’తి సో తస్స సన్తికం గన్త్వా ‘‘కదా గమిస్సథా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘తతియదివసే’’తి వుత్తే మయ్హం వచనం కరోథ, అటవియం కిర తుమ్హాకం అత్థాయ పఞ్చసతా చోరా ఠితా, మా తావ గమిత్థాతి. త్వం కథం జానాసీతి? తేసం అన్తరే మమ సహాయో అత్థి, తస్స మే కథాయ ఞాతన్తి. ‘‘తేన హి ‘కిం మే ఏత్తో గతేనా’తి నివత్తిత్వా గేహమేవ గమిస్సామీ’’తి ఆహ. తస్మిం చిరాయన్తే పున తేహి చోరేహి పేసితో పురిసో ఆగన్త్వా తం సహాయకం పుచ్ఛిత్వా తం పవత్తిం సుత్వా ‘‘నివత్తిత్వా గేహమేవ కిర గమిస్సతీ’’తి గన్త్వా చోరానం ఆరోచేసి. తం సుత్వా చోరా తతో నిక్ఖమిత్వా ఇతరస్మిం మగ్గే అట్ఠంసు, తస్మిం చిరయన్తే పునపి తే చోరా తస్స సన్తికం పురిసం పేసేసుం. సో తేసం తత్థ ఠితభావం ఞత్వా పున వాణిజస్స ఆరోచేసి. వాణిజో ‘‘ఇధాపి మే వేకల్లం నత్థి, ఏవం సన్తే నేవ ఏత్తో గమిస్సామి, న ఇతో, ఇధేవ భవిస్సామీ’’తి భిక్ఖూనం సన్తికం గన్త్వా ఆహ – ‘‘భన్తే, చోరా కిర మం విలుమ్పితుకామా మగ్గే ఠితా, ‘పున నివత్తిస్సతీ’తి సుత్వా ఇతరస్మిం మగ్గే ఠితా, అహం ఏత్తో వా ఇతో వా అగన్త్వా థోకం ఇధేవ భవిస్సామి, భదన్తా ఇధేవ వసితుకామా వసన్తు, గన్తుకామా అత్తనో రుచిం కరోన్తూ’’తి. భిక్ఖూ ‘‘ఏవం సన్తే మయం నివత్తిస్సామా’’తి వాణిజం ఆపుచ్ఛిత్వా పునదేవ సావత్థిం గన్త్వా సత్థారం వన్దిత్వా నిసీదింసు. సత్థా ‘‘కిం, భిక్ఖవే, మహాధనవాణిజేన సద్ధిం న గమిత్థా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఆమ, భన్తే, మహాధనవాణిజస్స విలుమ్పనత్థాయ ద్వీసుపి మగ్గేసు చోరా పరియుట్ఠింసు, తేన సో తత్థేవ ఠితో, మయం పన తం ఆపుచ్ఛిత్వా ఆగతా’’తి వుత్తే, ‘‘భిక్ఖవే, మహాధనవాణిజో చోరానం అత్థితాయ మగ్గం పరివజ్జతి, జీవితుకామో వియ పురిసో హలాహలం విసం పరివజ్జేతి, భిక్ఖునాపి ‘తయో భవా చోరేహి పరియుట్ఠితమగ్గసదిసా’తి ఞత్వా పాపం పరివజ్జేతుం వట్టతీ’’తి వత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా ధమ్మం దేసేన్తో ఇమం గాథమాహ –

౧౨౩. ‘‘వాణిజోవ భయం మగ్గం, అప్పసత్థో మహద్ధనో;

విసం జీవితుకామోవ, పాపాని పరివజ్జయే’’తి.

తత్థ భయన్తి భాయితబ్బం, చోరేహి పరియుట్ఠితత్తా సప్పటిభయన్తి అత్థో. ఇదం వుత్తం హోతి – యథా మహాధనవాణిజో అప్పసత్థో సప్పటిభయం మగ్గం, యథా చ జీవితుకామో హలాహలం విసం పరివజ్జేతి, ఏవం పణ్డితో భిక్ఖు అప్పమత్తకానిపి పాపాని పరివజ్జేయ్యాతి.

దేసనావసానే తే భిక్ఖూ సహ పటిసమ్భిదాహి అరహత్తం పాపుణింసు, సమ్పత్తమహాజనస్సాపి సాత్థికా ధమ్మదేసనా అహోసీతి.

మహాధనవాణిజవత్థు సత్తమం.

౮. కుక్కుటమిత్తనేసాదవత్థు

పాణిమ్హి చేతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా వేళువనే విహరన్తో కుక్కుటమిత్తం నామ నేసాదం ఆరబ్భ కథేసి.

రాజగహే కిర ఏకా సేట్ఠిధీతా వయప్పత్తా సత్తభూమికపాసాదస్స ఉపరి సిరిగబ్భే ఆరక్ఖణత్థాయ ఏకం పరిచారికం దత్వా మాతాపితూహి వాసియమానా ఏకదివసం సాయన్హసమయే వాతపానేన అన్తరవీథిం ఓలోకేన్తీ పఞ్చ పాససతాని పఞ్చ సూలసతాని ఆదాయ మిగే వధిత్వా జీవమానం ఏకం కుక్కుటమిత్తం నామ నేసాదం పఞ్చ మిగసతాని వధిత్వా తేసం మంసేన మహాసకటం పూరేత్వా సకటధురే నిసీదిత్వా మంసవిక్కిణనత్థాయ నగరం పవిసన్తం దిస్వా తస్మిం పటిబద్ధచిత్తా పరిచారికాయ హత్థే పణ్ణాకారం దత్వా ‘‘గచ్ఛ, ఏతస్స పణ్ణాకారం దత్వా గమనకాలం ఞత్వా ఏహీ’’తి పేసేసి. సా గన్త్వా తస్స పణ్ణాకారం దత్వా పుచ్ఛి – ‘‘కదా గమిస్ససీ’’తి? సో ‘‘అజ్జ మంసం విక్కిణిత్వా పాతోవ అసుకద్వారేన నామ నిక్ఖమిత్వా గమిస్సామీ’’తి ఆహ. సా తేన కథితకథం సుత్వా ఆగన్త్వా తస్సా ఆరోచేసి. సేట్ఠిధీతా అత్తనా గహేతబ్బయుత్తకం వత్థాభరణజాతం సంవిదహిత్వా పాతోవ మలినవత్థం నివాసేత్వా కుటం ఆదాయ దాసీహి సద్ధిం ఉదకతిత్థం గచ్ఛన్తీ వియ నిక్ఖమిత్వా తం ఠానం గన్త్వా తస్సాగమనం ఓలోకేన్తీ అట్ఠాసి. సోపి పాతోవ సకటం పాజేన్తో నిక్ఖమి. సా తస్స పచ్ఛతో పచ్ఛతో పాయాసి. సో తం దిస్వా ‘‘అహం తం ‘అసుకస్స నామ ధీతా’తి న జానామి, మా మం అనుబన్ధి, అమ్మా’’తి ఆహ. న మం త్వం పక్కోససి, అహం అత్తనో ధమ్మతాయ ఆగచ్ఛామి, త్వం తుణ్హీ హుత్వా అత్తనో సకటం పాజేహీతి. సో పునప్పునం తం నివారేతియేవ. అథ నం సా ఆహ – ‘‘సామి, సిరీ నామ అత్తనో సన్తికం ఆగచ్ఛన్తీ నివారేతుం న వట్టతీ’’తి. సో తస్సా నిస్సంసయేన ఆగమనకారణం ఞత్వా తం సకటం ఆరోపేత్వా అగమాసి. తస్సా మాతాపితరో ఇతో చితో చ పరియేసాపేత్వా అపస్సన్తా ‘‘మతా భవిస్సతీ’’తి మతకభత్తం కరింసు. సాపి తేన సద్ధిం సంవాసమన్వాయ పటిపాటియా సత్త పుత్తే విజాయిత్వా తే వయప్పత్తే ఘరబన్ధనేన బన్ధి.

అథేకదివసం సత్థా పచ్చూససమయే లోకం వోలోకేన్తో కుక్కుటమిత్తం సపుత్తం ససుణిసం అత్తనో ఞాణజాలస్స అన్తో పవిట్ఠం దిస్వా, ‘‘కిం ను ఖో ఏత’’న్తి ఉపధారేన్తో తేసం పన్నరసన్నమ్పి సోతాపత్తిమగ్గస్స ఉపనిస్సయం దిస్వా పాతోవ పత్తచీవరం ఆదాయ తస్స పాసట్ఠానం అగమాసి. తం దివసం పాసే బద్ధో ఏకమిగోపి నాహోసి. సత్థా తస్స పాసమూలే పదవలఞ్జం దస్సేత్వా పురతో ఏకస్స గుమ్బస్స హేట్ఠా ఛాయాయం నిసీది. కుక్కుటమిత్తో పాతోవ ధనుం ఆదాయ పాసట్ఠానం గన్త్వా ఆదితో పట్ఠాయ పాసే ఓలోకయమానో పాసే బద్ధం ఏకమ్పి మిగం అదిస్వా సత్థు పదవలఞ్జం అద్దస. అథస్స ఏతదహోసి – ‘‘కో మయ్హం బద్ధమిగే మోచేన్తో విచరతీ’’తి. సో సత్థరి ఆఘాతం బన్ధిత్వా గచ్ఛన్తో గుమ్బమూలే నిసిన్నం సత్థారం దిస్వా, ‘‘ఇమినా మమ మిగా మోచితా భవిస్సన్తి, మారేస్సామి న’’న్తి ధనుం ఆకడ్ఢి. సత్థా ధనుం ఆకడ్ఢితుం దత్వా విస్సజ్జేతుం నాదాసి. సో సరం విస్సజ్జేతుమ్పి ఓరోపేతుమ్పి అసక్కోన్తో ఫాసుకాహి భిజ్జన్తీహి వియ ముఖతో ఖేళేన పగ్ఘరన్తేన కిలన్తరూపో అట్ఠాసి. అథస్స పుత్తా గేహం గన్త్వా ‘‘పితా నో చిరాయతి, కిం ను ఖో ఏత’’న్తి వత్వా ‘‘గచ్ఛథ, తాతా, పితు సన్తిక’’న్తి మాతరా పేసితా ధనూని ఆదాయ గన్త్వా పితరం తథాఠితం దిస్వా ‘‘అయం నో పితు పచ్చామిత్తో భవిస్సతీ’’తి సత్తపి జనా ధనూని ఆకడ్ఢిత్వా బుద్ధానుభావేన యథా నేసం పితా ఠితో, తథేవ అట్ఠంసు. అథ నేసం మాతా ‘‘కిం ను ఖో మే పుత్తాపి చిరాయన్తీ’’తి వత్వా సత్తహి సుణిసాహి సద్ధిం గన్త్వా తే తథాఠితే దిస్వా ‘‘కస్స ను ఖో ఇమే ధనూని ఆకడ్ఢిత్వా ఠితా’’తి ఓలోకేన్తీ సత్థారం దిస్వా బాహా పగ్గయ్హ – ‘‘మా మే పితరం నాసేథ, మా మే పితరం నాసేథా’’తి మహాసద్దమకాసి. కుక్కుటమిత్తో తం సద్దం సుత్వా చిన్తేసి – ‘‘నట్ఠో వతమ్హి, ససురో కిర మే ఏస, అహో మయా భారియం కమ్మం కత’’న్తి. పుత్తావిస్స ‘‘అయ్యకో కిర నో ఏస, అహో భారియం కమ్మం కత’’న్తి చిన్తయింసు. కుక్కుటమిత్తో ‘‘అయం ససురో మే’’తి మేత్తచిత్తం ఉపట్ఠపేసి, పుత్తాపిస్స ‘‘అయ్యకో నో’’తి మేత్తచిత్తం ఉపట్ఠపేసుం. అథ తే నేసం మాతా సేట్ఠిధీతా ‘‘ఖిప్పం ధనూని ఛడ్డేత్వా పితరం మే ఖమాపేథా’’తి ఆహ.

సత్థా తేసం ముదుచిత్తతం ఞత్వా ధనుం ఓతారేతుం అదాసి. తే సబ్బే సత్థారం వన్దిత్వా ‘‘ఖమథ నో, భన్తే’’తి ఖమాపేత్వా ఏకమన్తం నిసీదింసు. అథ నేసం సత్థా అనుపుబ్బిం కథం కథేసి. దేసనావసానే కుక్కుటమిత్తో సద్ధిం పుత్తేహి చేవ సుణిసాహి చ అత్తపఞ్చదసమో సోతాపత్తిఫలే పతిట్ఠహి. సత్థా పిణ్డాయ చరిత్వా పచ్ఛాభత్తం విహారం అగమాసి. అథ నం ఆనన్దత్థేరో పుచ్ఛి – ‘‘భన్తే, కహం గమిత్థా’’తి. కుక్కుటమిత్తస్స సన్తికం, ఆనన్దాతి. పాణాతిపాతకమ్మస్స వో, భన్తే, అకారకో కతోతి. ఆమానన్ద, సో అత్తపఞ్చదసమో అచలసద్ధాయ పతిట్ఠాయ తీసు రతనేసు నిక్కఙ్ఖో హుత్వా పాణాతిపాతకమ్మస్స అకారకో జాతోతి. భిక్ఖూ ఆహంసు – ‘‘నను, భన్తే, భరియాపిస్స అత్థీ’’తి. ఆమ, భిక్ఖవే, సా కులగేహే కుమారికా హుత్వా సోతాపత్తిఫలం పత్తాతి. భిక్ఖూ కథం సముట్ఠాపేసుం ‘‘కుక్కుటమిత్తస్స కిర భరియా కుమారికకాలే ఏవ సోతాపత్తిఫలం పత్వా తస్స గేహం గన్త్వా సత్త పుత్తే లభి, సా ఏత్తకం కాలం సామికేన ‘ధనుం ఆహర, సరే ఆహర, సత్తిం ఆహర, సూలం ఆహర, జాలం ఆహరా’తి వుచ్చమానా తాని అదాసి. సోపి తాయ దిన్నాని ఆదాయ గన్త్వా పాణాతిపాతం కరోతి, కిం ను ఖో సోతాపన్నాపి పాణాతిపాతం కరోన్తీ’’తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే, ‘‘న, భిక్ఖవే, సోతాపన్నా పాణాతిపాతం కరోన్తి, సా పన ‘సామికస్స వచనం కరోమీ’తి తథా అకాసి. ‘ఇదం గహేత్వా ఏస గన్త్వా పాణాతిపాతం కరోతూ’తి తస్సా చిత్తం నత్థి. పాణితలస్మిఞ్హి వణే అసతి విసం గణ్హన్తస్స తం విసం అనుడహితుం న సక్కోతి, ఏవమేవం అకుసలచేతనాయ అభావేన పాపం అకరోన్తస్స ధనుఆదీని నీహరిత్వా దదతోపి పాపం నామ న హోతీ’’తి వత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా ధమ్మం దేసేన్తో ఇమం గాథమాహ –

౧౨౪. ‘‘పాణిమ్హి చే వణో నాస్స, హరేయ్య పాణినా విసం;

నాబ్బణం విసమన్వేతి, నత్థి పాపం అకుబ్బతో’’తి.

తత్థ నాస్సాతి న భవేయ్య. హరేయ్యాతి హరితుం సక్కుణేయ్య. కిం కారణా? యస్మా నాబ్బణం విసమన్వేతి అవణఞ్హి పాణిం విసం అన్వేతుం న సక్కోతి, ఏవమేవ ధనుఆదీని నీహరిత్వా దేన్తస్సాపి అకుసలచేతనాయ అభావేన పాపం అకుబ్బతో పాపం నామ నత్థి, అవణం పాణిం విసం వియ నాస్స చిత్తం పాపం అనుగచ్ఛతీతి.

దేసనావసానే బహూ సోతాపత్తిఫలాదీని పాపుణింసూతి.

అపరేన సమయేన భిక్ఖూ కథం సముట్ఠాపేసుం – ‘‘కో ను ఖో కుక్కుటమిత్తస్స సపుత్తస్స ససుణిసస్స సోతాపత్తిమగ్గస్సూపనిస్సయో, కేన కారణేన నేసాదకులే నిబ్బత్తో’’తి. సత్థా ఆగన్త్వా ‘‘కాయ నుత్థ, భిక్ఖవే, ఏతరహి కథాయ సన్నిసిన్నా’’తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమాయ నామా’’తి వుత్తే, భిక్ఖవే, అతీతే కస్సపదసబలస్స ధాతుచేతియం సంవిదహన్తా ఏవమాహంసు – ‘‘కిం ను ఖో ఇమస్స చేతియస్స మత్తికా భవిస్సతి, కిం ఉదక’’న్తి. అథ నేసం ఏతదహోసి – ‘‘హరితాలమనోసిలా మత్తికా భవిస్సతి, తిలతేలం ఉదక’’న్తి. తే హరితాలమనోసిలా కోట్టేత్వా తిలతేలేన సంసన్దిత్వా ఇట్ఠకాయ ఘటేత్వా సువణ్ణేన ఖచిత్వా అన్తో చినింసు, బహిముఖే పన ఏకగ్ఘనసువణ్ణఇట్ఠకావ అహేసుం. ఏకేకా సతసహస్సగ్ఘనికా అహోసి. తే యావ ధాతునిధానా చేతియే నిట్ఠితే చిన్తయింసు – ‘‘ధాతునిధానకాలే బహునా ధనేన అత్థో, కం ను ఖో జేట్ఠకం కరోమా’’తి.

అథేకో గామవాసికో సేట్ఠి ‘‘అహం జేట్ఠకో భవిస్సామీ’’తి ధాతునిధానే ఏకం హిరఞ్ఞకోటిం పక్ఖిపి. తం దిస్వా రట్ఠవాసినో ‘‘అయం నగరసేట్ఠి ధనమేవ సంహరతి, ఏవరూపే చేతియే జేట్ఠకో భవితుం న సక్కోతి, గామవాసీ పన కోటిధనం పక్ఖిపిత్వా జేట్ఠకో జాతో’’తి ఉజ్ఝాయింసు. సో తేసం కథం సుత్వా ‘‘అహం ద్వే కోటియో దత్వా జేట్ఠకో భవిస్సామీ’’తి ద్వే కోటియో అదాసి. ఇతరో ‘‘అహమేవ జేట్ఠకో భవిస్సామీ’’తి తిస్సో కోటియో అదాసి. ఏవం వడ్ఢేత్వా వడ్ఢేత్వా నగరవాసీ అట్ఠ కోటియో అదాసి. గామవాసినో పన గేహే నవకోటిధనమేవ అత్థి, నగరవాసినో చత్తాలీసకోటిధనం. తస్మా గామవాసీ చిన్తేసి – ‘‘సచాహం నవ కోటియో దస్సామి, అయం ‘దస కోటియో దస్సామీ’తి వక్ఖతి, అథ మే నిద్ధనభావో పఞ్ఞాయిస్సతీ’’తి. సో ఏవమాహ – ‘‘అహం ఏత్తకఞ్చ ధనం దస్సామి, సపుత్తదారో చ చేతియస్స దాసో భవిస్సామీ’’తి సత్త పుత్తే సత్త సుణిసాయో భరియఞ్చ గహేత్వా అత్తనా సద్ధిం చేతియస్స నియ్యాదేసి. రట్ఠవాసినో ‘‘ధనం నామ సక్కా ఉప్పాదేతుం, అయం పన సపుత్తదారో అత్తానం నియ్యాదేసి, అయమేవ జేట్ఠకో హోతూ’’తి తం జేట్ఠకం కరింసు. ఇతి తే సోళసపి జనా చేతియస్స దాసా అహేసుం. రట్ఠవాసినో పన తే భుజిస్సే అకంసు. ఏవం సన్తేపి చేతియమేవ పటిజగ్గిత్వా యావతాయుకం ఠత్వా తతో చుతా దేవలోకే నిబ్బత్తింసు. తేసు ఏకం బుద్ధన్తరం దేవలోకే వసన్తేసు ఇమస్మిం బుద్ధుప్పాదే భరియా తతో చవిత్వా రాజగహే సేట్ఠినో ధీతా హుత్వా నిబ్బత్తి. సా కుమారికావ హుత్వా సోతాపత్తిఫలం పాపుణి. అదిట్ఠసచ్చస్స పన పటిసన్ధి నామ భారియాతి తస్సా సామికో సమ్పరివత్తమానో గన్త్వా నేసాదకులే నిబ్బత్తి. తస్స సహ దస్సనేనేవ సేట్ఠిధీతరం పుబ్బసినేహో అజ్ఝోత్థరి. వుత్తమ్పి చేతం –

‘‘పుబ్బేవ సన్నివాసేన, పచ్చుప్పన్నహితేన వా;

ఏవం తం జాయతే పేమం, ఉప్పలంవ యథోదకే’’తి. (జా. ౧.౨.౧౭౪);

సా పుబ్బసినేహేనేవ నేసాదకులం అగమాసి. పుత్తాపిస్సా దేవలోకా చవిత్వా తస్సా ఏవ కుచ్ఛిస్మిం పటిసన్ధిం గణ్హింసు, సుణిసాయోపిస్సా తత్థ తత్థ నిబ్బత్తిత్వా వయప్పత్తా తేసంయేవ గేహం అగమంసు. ఏవం తే సబ్బేపి తదా చేతియం పటిజగ్గిత్వా తస్స కమ్మస్సానుభావేన సోతాపత్తిఫలం పత్తాతి.

కుక్కుటమిత్తనేసాదవత్థు అట్ఠమం.

౯. కోకసునఖలుద్దకవత్థు

యో అప్పదుట్ఠస్సాతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో కోకం నామ సునఖలుద్దకం ఆరబ్భ కథేసి.

సో కిర ఏకదివసం పుబ్బణ్హసమయే ధనుం ఆదాయ సునఖపరివుతో అరఞ్ఞం గచ్ఛన్తో అన్తరామగ్గే ఏకం పిణ్డాయ పవిసన్తం భిక్ఖుం దిస్వా కుజ్ఝిత్వా ‘‘కాళకణ్ణి మే దిట్ఠో, అజ్జ కిఞ్చి న లభిస్సామీ’’తి చిన్తేత్వా పక్కామి. థేరోపి గామే పిణ్డాయ చరిత్వా కతభత్తకిచ్చో పున విహారం పాయాసి. ఇతరోపి అరఞ్ఞే విచరిత్వా కిఞ్చి అలభిత్వా పచ్చాగచ్ఛన్తో పున థేరం దిస్వా ‘‘అజ్జాహం ఇమం కాళకణ్ణిం దిస్వా అరఞ్ఞం గతో కిఞ్చి న లభిం, ఇదాని మే పునపి అభిముఖో జాతో, సునఖేహి నం ఖాదాపేస్సామీ’’తి సఞ్ఞం దత్వా సునఖే విస్సజ్జేసి. థేరోపి ‘‘మా ఏవం కరి ఉపాసకా’’తి యాచి. సో ‘‘అజ్జాహం తవ సమ్ముఖీభూతత్తా కిఞ్చి నాలత్థం, పునపి మే సమ్ముఖీభావమాగతోసి, ఖాదాపేస్సామేవ త’’న్తి వత్వా సునఖే ఉయ్యోజేసి. థేరో వేగేన ఏకం రుక్ఖం అభిరుహిత్వా పురిసప్పమాణే ఠానే నిసీది. సునఖా రుక్ఖం పరివారేసుం. లుద్దకో గన్త్వా ‘‘రుక్ఖం అభిరుహతోపి తే మోక్ఖో నత్థీ’’తి తం సరతుణ్డేన పాదతలే విజ్ఝి. థేరో ‘‘మా ఏవం కరోహీ’’తి తం యాచియేవ. ఇతరో తస్స యాచనం అనాదియిత్వా పునప్పునం విజ్ఝియేవ. థేరో ఏకస్మిం పాదతలే విజ్ఝియమానే తం ఉక్ఖిపిత్వా దుతియం పాదం ఓలమ్బిత్వా తస్మిం విజ్ఝియమానే తమ్పి ఉక్ఖిపతి, ఏవమస్స సో యాచనం అనాదియిత్వావ ద్వేపి పాదతలాని విజ్ఝియేవ. థేరస్స సరీరం ఉక్కాహి ఆదిత్తం వియ అహోసి. సో వేదనానువత్తికో హుత్వా సతిం పచ్చుపట్ఠాపేతుం నాసక్ఖి, పారుతచీవరం భస్సన్తమ్పి న సల్లక్ఖేసి. తం పతమానం కోకం సీసతో పట్ఠాయ పరిక్ఖిపన్తమేవ పతి. సునఖా ‘‘థేరో పతితో’’తి సఞ్ఞాయ చీవరన్తరం పవిసిత్వా అత్తనో సామికం లుఞ్జిత్వా ఖాదన్తా అట్ఠిమత్తావసేసం కరింసు. సునఖా చీవరన్తరతో నిక్ఖమిత్వా బహి అట్ఠంసు.

అథ నేసం థేరో ఏకం సుక్ఖదణ్డకం భఞ్జిత్వా ఖిపి. సునఖా థేరం దిస్వా ‘‘సామికోవ అమ్హేహి ఖాదితో’’తి ఞత్వా అరఞ్ఞం పవిసింసు. థేరో కుక్కుచ్చం ఉప్పాదేసి ‘‘మమ చీవరన్తరం పవిసిత్వా ఏస నట్ఠో, అరోగం ను ఖో మే సీల’’న్తి. సో రుక్ఖా ఓతరిత్వా సత్థు సన్తికం గన్త్వా ఆదితో పట్ఠాయ సబ్బం తం పవత్తిం ఆరోచేత్వా – ‘‘భన్తే, మమ చీవరం నిస్సాయ సో ఉపాసకో నట్ఠో, కచ్చి మే అరోగం సీలం, అత్థి మే సమణభావో’’తి పుచ్ఛి. సత్థా తస్స వచనం సుత్వా ‘‘భిక్ఖు అరోగం తే సీలం, అత్థి తే సమణభావో, సో అప్పదుట్ఠస్స పదుస్సిత్వా వినాసం పత్తో, న కేవలఞ్చ ఇదానేవ, అతీతేపి అప్పదుట్ఠానం పదుస్సిత్వా వినాసం పత్తోయేవా’’తి వత్వా తమత్థం పకాసేన్తో అతీతం ఆహరి –

అతీతే కిరేకో వేజ్జో వేజ్జకమ్మత్థాయ గామం విచరిత్వా కిఞ్చి కమ్మం అలభిత్వా ఛాతజ్ఝత్తో నిక్ఖమిత్వా గామద్వారే సమ్బహులే కుమారకే కీళన్తే దిస్వా ‘‘ఇమే సప్పేన డంసాపేత్వా తికిచ్ఛిత్వా ఆహారం లభిస్సామీ’’తి ఏకస్మిం రుక్ఖబిలే సీసం నిహరిత్వా నిపన్నం సప్పం దస్సేత్వా, ‘‘అమ్భో, కుమారకా ఏసో సాళికపోతకో, గణ్హథ న’’న్తి ఆహ. అథేకో కుమారకో సప్పం గీవాయం దళ్హం గహేత్వా నీహరిత్వా తస్స సప్పభావం ఞత్వా విరవన్తో అవిదూరే ఠితస్స వేజ్జస్స మత్థకే ఖిపి. సప్పో వేజ్జస్స ఖన్ధట్ఠికం పరిక్ఖిపిత్వా దళ్హం డంసిత్వా తత్థేవ జీవితక్ఖయం పాపేసి, ఏవమేస కోకో సునఖలుద్దకో పుబ్బేపి అప్పదుట్ఠస్స పదుస్సిత్వా వినాసం పత్తోయేవాతి.

సత్థా ఇమం అతీతం ఆహరిత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా ధమ్మం దేసేన్తో ఇమం గాథమాహ –

౧౨౫. ‘‘యో అప్పదుట్ఠస్స నరస్స దుస్సతి, సుద్ధస్స పోసస్స అనఙ్గణస్స;

తమేవ బాలం పచ్చేతి పాపం, సుఖుమో రజో పటివాతంవ ఖిత్తో’’తి.

తత్థ అప్పదుట్ఠస్సాతి అత్తనో వా సబ్బసత్తానం వా అదుట్ఠస్స. నరస్సాతి సత్తస్స. దుస్సతీతి అపరజ్ఝతి. సుద్ధస్సాతి నిరపరాధస్సేవ. పోసస్సాతి ఇదమ్పి అపరేనాకారేన సత్తాధివచనమేవ. అనఙ్గణస్సాతి నిక్కిలేసస్స. పచ్చేతీతి పతిఏతి. పటివాతన్తి యథా ఏకేన పురిసేన పటివాతే ఠితం పహరితుకామతాయ ఖిత్తో సుఖుమో రజోతి తమేవ పురిసం పచ్చేతి, తస్సేవ ఉపరి పతతి, ఏవమేవ యో పుగ్గలో అపదుట్ఠస్స పురిసస్స పాణిప్పహరాదీని దదన్తో పదుస్సతి, తమేవ బాలం దిట్ఠేవ ధమ్మే, సమ్పరాయే వా నిరయాదీసు విపచ్చమానం తం పాపం విపాకదుక్ఖవసేన పచ్చేతీతి అత్థో.

దేసనావసానే సో భిక్ఖు అరహత్తే పతిట్ఠహి, సమ్పత్తపరిసాయపి సాత్థికా ధమ్మదేసనా అహోసీతి.

కోకసునఖలుద్దకవత్థు నవమం.

౧౦. మణికారకులూపకతిస్సత్థేరవత్థు

గబ్భమేకేతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో మణికారకులూపకం తిస్సత్థేరం ఆరబ్భ కథేసి.

సో కిర థేరో ఏకస్స మణికారస్స కులే ద్వాదస వస్సాని భుఞ్జి. తస్మిం కులే జయమ్పతికా మాతాపితుట్ఠానే ఠత్వా థేరం పటిజగ్గింసు. అథేకదివసం సో మణికారో థేరస్స పురతో మంసం ఛిన్దన్తో నిసిన్నో హోతి. తస్మిం ఖణే రాజా పసేనది కోసలో ఏకం మణిరతనం ‘‘ఇమం ధోవిత్వా విజ్ఝిత్వా పహిణతూ’’తి పేసేసి. మణికారో సలోహితేనేవ హత్థేన తం పటిగ్గహేత్వా పేళాయ ఉపరి ఠపేత్వా హత్థధోవనత్థం అన్తో పావిసి. తస్మిం పన గేహే పోసావనియకోఞ్చసకుణో అత్థి. సో లోహితగన్ధేన మంససఞ్ఞాయ తం మణిం థేరస్స పస్సన్తస్సేవ గిలి. మణికారో ఆగన్త్వా మణిం అపస్సన్తో ‘‘మణి కేన గహితో’’తి భరియఞ్చ పుత్తకే చ పటిపాటియా పుచ్ఛిత్వా తేహి ‘‘న గణ్హామా’’తి వుత్తే ‘‘థేరేన గహితో భవిస్సతీ’’తి. చిన్తేత్వా భరియాయ సద్ధిం మన్తేసి – ‘‘థేరేన మణి గహితో భవిస్సతీ’’తి. సా, సామి, మా ఏవం అవచ, ఏత్తకం కాలం మయా థేరస్స న కిఞ్చి వజ్జం దిట్ఠపుబ్బం, న సో మణిం గణ్హాతీతి. మణికారో థేరం పుచ్ఛి – ‘‘భన్తే, ఇమస్మిం ఠానే మణిరతనం తుమ్హేహి గహిత’’న్తి. న గణ్హామి, ఉపాసకాతి. భన్తే, న ఇధ అఞ్ఞో అత్థి, తుమ్హేహియేవ గహితో భవిస్సతి, దేథ మే మణిరతనన్తి. సో తస్మిం అసమ్పటిచ్ఛన్తే పున భరియం ఆహ – ‘‘థేరేనేవ మణి గహితో, పీళేత్వా నం పుచ్ఛిస్సామీ’’తి. సా, సామి, మా నో నాసయి, వరం అమ్హేహి దాసబ్యం ఉపగన్తుం, న చ థేరం ఏవరూపం వత్తున్తి. సో ‘‘సబ్బేవ మయం దాసత్తం ఉపగచ్ఛన్తా మణిమూలం న అగ్ఘామా’’తి రజ్జుం గహేత్వా థేరస్స సీసం వేఠేత్వా దణ్డేన ఘట్టేసి. థేరస్స సీసతో చ కణ్ణనాసాహి చ లోహితం పగ్ఘరి, అక్ఖీని నిక్ఖమనాకారప్పత్తాని అహేసుం, సో వేదనాపమత్తో భూమియం పతి. కోఞ్చో లోహితగన్ధేనా గన్త్వా లోహితం పివి. అథ నం మణికారో థేరే ఉప్పన్నకోధవేగేన ‘‘త్వం కిం కరోసీ’’తి పాదేన పహరిత్వా ఖిపి. సో ఏకప్పహారేనేవ మరిత్వా ఉత్తానో అహోసి.

థేరో తం దిస్వా, ఉపాసక, సీసే వేఠనం తావ మే సిథిలం కత్వా ఇమం కోఞ్చం ఓలోకేహి ‘‘మతో వా, నో వా’’తి. అథ నం సో ఆహ – ‘‘ఏసో వియ త్వమ్పి మరిస్ససీ’’తి. ఉపాసక, ఇమినా సో మణి గిలితో, సచే అయం న అమరిస్సా, న తే అహం మరన్తోపి మణిం ఆచిక్ఖిస్సన్తి. సో తస్స ఉదరం ఫాలేత్వా మణిం దిస్వా పవేధేన్తో సంవిగ్గమానసో థేరస్స పాదమూలే నిపజ్జిత్వా ‘‘ఖమథ, మే, భన్తే, అజానన్తేన మయా కత’’న్తి ఆహ. ఉపాసక, నేవ తుయ్హం దోసో అత్థి, న మయ్హం, వట్టస్సేవేస దోసో, ఖమామి తేతి. భన్తే, సచే మే ఖమథ, పకతినియామేనేవ మే గేహే నిసీదిత్వా భిక్ఖం గణ్హథాతి. ‘‘ఉపాసక, న దానాహం ఇతో పట్ఠాయ పరేసం గేహస్స అన్తోఛదనం పవిసిస్సామి, అన్తోగేహపవేసనస్సేవ హి అయం దోసో, ఇతో పట్ఠాయ పాదేసు ఆవహన్తేసు గేహద్వారే ఠితోవ భిక్ఖం గణ్హిస్సామీ’’తి వత్వా ధుతఙ్గం సమాదాయ ఇమం గాథమాహ –

‘‘పచ్చతి మునినో భత్తం, థోకం థోకం కులే కులే;

పిణ్డికాయ చరిస్సామి, అత్థి జఙ్ఘబలం మమా’’తి. (థేరగా. ౨౪౮) –

ఇదఞ్చ పన వత్వా థేరో తేనేవ బ్యాధినా న చిరస్సేవ పరినిబ్బాయి. కోఞ్చో మణికారస్స భరియాయ కుచ్ఛిస్మిం పటిసన్ధిం గణ్హి. మణికారో కాలం కత్వా నిరయే నిబ్బత్తి. మణికారస్స భరియా థేరే ముదుచిత్తతాయ కాలం కత్వా దేవలోకే నిబ్బత్తి. భిక్ఖూ సత్థారం తేసం అభిసమ్పరాయం పుచ్ఛింసు. సత్థా, ‘‘భిక్ఖవే, ఇధేకచ్చే గబ్భే నిబ్బత్తన్తి, ఏకచ్చే పాపకారినో నిరయే నిబ్బత్తన్తి, ఏకచ్చే కతకల్యాణా దేవలోకే నిబ్బత్తన్తి, అనాసవా పన పరినిబ్బాయన్తీ’’తి వత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా ధమ్మం దేసేన్తో ఇమం గాథమాహ –

౧౨౬. ‘‘గబ్భమేకే ఉప్పజ్జన్తి, నిరయం పాపకమ్మినో;

సగ్గం సుగతినో యన్తి, పరినిబ్బన్తి అనాసవా’’తి.

తత్థ గబ్భన్తి ఇధ మనుస్సగబ్భోవ అధిప్పేతో. సేసమేత్థ ఉత్తానత్థమేవ.

దేసనావసానే బహూ సోతాపత్తిఫలాదీని పాపుణింసూతి.

మణికారకులూపకతిస్సత్థేరవత్థు దసమం.

౧౧. తయోజనవత్థు

న అన్తలిక్ఖేతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో తయో జనే ఆరబ్భ కథేసి.

సత్థరి కిర జేతవనే విహరన్తే సమ్బహులా భిక్ఖూ సత్థు దస్సనత్థాయ ఆగచ్ఛన్తా ఏకం గామం పిణ్డాయ పవిసింసు. గామవాసినో తే సమ్పత్తే ఆదాయ ఆసనసాలాయ నిసీదాపేత్వా యాగుఖజ్జకం దత్వా పిణ్డపాతవేలం ఆగమయమానా ధమ్మం సుణన్తా నిసీదింసు. తస్మిం ఖణే భత్తం పచిత్వా సూపబ్యఞ్జనం ధూపయమానాయ ఏకిస్సా ఇత్థియా భాజనతో అగ్గిజాలా ఉట్ఠహిత్వా ఛదనం గణ్హి. తతో ఏకం తిణకరళం ఉట్ఠహిత్వా జలమానం ఆకాసం పక్ఖన్ది. తస్మిం ఖణే ఏకో కాకో ఆకాసేన గచ్ఛన్తో తత్థ గీవం పవేసేత్వా తిణవల్లివేఠితో ఝాయిత్వా గామమజ్ఝే పతి. భిక్ఖూ తం దిస్వా ‘‘అహో భారియం కమ్మం, పస్సథావుసో, కాకేన పత్తం విప్పకారం, ఇమినా కతకమ్మం అఞ్ఞత్ర సత్థారా కో జానిస్సతి, సత్థారమస్స కమ్మం పుచ్ఛిస్సామా’’తి చిన్తేత్వా పక్కమింసు.

అపరేసమ్పి భిక్ఖూనం సత్థు దస్సనత్థాయ నావం అభిరుయ్హ గచ్ఛన్తానం నావా సముద్దే నిచ్చలా అట్ఠాసి. మనుస్సా ‘‘కాళకణ్ణినా ఏత్థ భవితబ్బ’’న్తి సలాకం విచారేసుం. నావికస్స చ భరియా పఠమవయే ఠితా దస్సనీయా పాసాదికా, సలాకా తస్సా పాపుణి. ‘‘సలాకం పున విచారేథా’’తి వత్వా యావతతియం విచారేసుం, తిక్ఖత్తుమ్పి తస్సా ఏవ పాపుణి. మనుస్సా ‘‘కిం, సామీ’’తి నావికస్స ముఖం ఓలోకేసుం. నావికో ‘‘న సక్కా ఏకిస్సా అత్థాయ మహాజనం నాసేతుం, ఉదకే నం ఖిపథా’’తి ఆహ. సా గహేత్వా ఉదకే ఖిపియమానా మరణభయతజ్జితా విరవం అకాసి. తం సుత్వా నావికో కో అత్థో ఇమిస్సా ఆభరణేహి నట్ఠేహి, సబ్బాభరణాని ఓముఞ్చిత్వా ఏకం పిలోతికం నివాసాపేత్వా ఛడ్డేథ నం, అహం పనేతం ఉదకపిట్ఠే ప్లవమానం దట్ఠుం న సక్ఖిస్సామీ తస్మా యథా నం అహం న పస్సామి, తథా ఏకం వాలుకకుటం గీవాయ బన్ధిత్వా సముద్దే ఖిపథాతి. తే తథా కరింసు. తమ్పి పతితట్ఠానేయేవ మచ్ఛకచ్ఛపా విలుమ్పింసు. భిక్ఖూ తం పవత్తిం ఞత్వా ‘‘ఠపేత్వా సత్థారం కో అఞ్ఞో ఏతిస్సా ఇత్థియా కతకమ్మం జానిస్సతి, సత్థారం తస్సా కమ్మం పుచ్ఛిస్సామా’’తి ఇచ్ఛితట్ఠానం పత్వా నావాతో ఓరుయ్హ పక్కమింసు.

అపరేపి సత్త భిక్ఖూ సత్థు దస్సనత్థాయ గచ్ఛన్తా సాయం ఏకం విహారం పవిసిత్వా వసనట్ఠానం పుచ్ఛింసు. ఏకస్మిఞ్చ లేణే సత్త మఞ్చా హోన్తి. తేసం తదేవ లభిత్వా తత్థ నిపన్నానం రత్తిభాగే కూటాగారమత్తో పాసాణో పవట్టమానో ఆగన్త్వా లేణద్వారం పిదహి. నేవాసికా భిక్ఖూ ‘‘మయం ఇమం లేణం ఆగన్తుకభిక్ఖూనం పాపయిమ్హా, అయఞ్చ మహాపాసాణో లేణద్వారం పిదహన్తో అట్ఠాసి, అపనేస్సామ న’’న్తి సమన్తా సత్తహి గామేహి మనుస్సే సన్నిపాతేత్వా వాయమన్తాపి ఠానా చాలేతుం నాసక్ఖింసు. అన్తో పవిట్ఠభిక్ఖూపి వాయమింసుయేవ. ఏవం సన్తేపి సత్తాహం పాసాణం చాలేతుం నాసక్ఖింసు. ఆగన్తుకా సత్తాహం ఛాతజ్ఝత్తా మహాదుక్ఖం అనుభవింసు. సత్తమే దివసే పాసాణో సయమేవ పవట్టిత్వా అపగతో. భిక్ఖూ నిక్ఖమిత్వా ‘‘అమ్హాకం ఇమం పాపం అఞ్ఞత్ర సత్థారా కో జానిస్సతి, సత్థారం పుచ్ఛిస్సామా’’తి చిన్తేత్వా పక్కమింసు. తే పురిమేహి సద్ధిం అన్తరామగ్గే సమాగన్త్వా సబ్బే ఏకతోవ సత్థారం ఉపసఙ్కమిత్వా వన్దిత్వా ఏకమన్తం నిసిన్నా సత్థారా కతపటిసన్థారా అత్తనా అత్తనా దిట్ఠానుభూతాని కారణాని పటిపాటియా పుచ్ఛింసు.

సత్థాపి తేసం పటిపాటియా ఏవం బ్యాకాసి – ‘‘భిక్ఖవే, సో తావ కాకో అత్తనా కతకమ్మమేవ అనుభోసి. అతీతకాలే హి బారాణసియం ఏకో కస్సకో అత్తనో గోణం దమేన్తో దమేతుం నాసక్ఖి. సో హిస్స గోణో థోకం గన్త్వా నిపజ్జి, పోథేత్వా ఉట్ఠాపితోపి థోకం గన్త్వా పునపి తథేవ నిపజ్జి. సో వాయమిత్వా తం దమేతుం అసక్కోన్తో కోధాభిభూతో హుత్వా ‘ఇతో దాని పట్ఠాయ సుఖం నిపజ్జిస్ససీ’తి పలాలపిణ్డం వియ కరోన్తో పలాలేన తస్స గీవం పలివేఠేత్వా అగ్గిమదాసి, గోణో తత్థేవ ఝాయిత్వా మతో. తదా, భిక్ఖవే, తేన కాకేన తం పాపకమ్మం కతం. సో తస్స విపాకేన దీఘరత్తం నిరయే పచ్చిత్వా విపాకావసేసేన సత్తక్ఖత్తుం కాకయోనియం నిబ్బత్తిత్వా ఏవమేవ ఆకాసే ఝాయిత్వావ మతో’’తి.

సాపి, భిక్ఖవే, ఇత్థీ అత్తనా కతకమ్మమేవ అనుభోసి. సా హి అతీతే బారాణసియం ఏకస్స గహపతికస్స భరియా ఉదకహరణకోట్టనపచనాదీని సబ్బకిచ్చాని సహత్థేనేవ అకాసి. తస్సా ఏకో సునఖో తం గేహే సబ్బకిచ్చాని కురుమానం ఓలోకేన్తోవ నిసీదతి. ఖేత్తే భత్తం హరన్తియా దారుపణ్ణాదీనం వా అత్థాయ అరఞ్ఞం గచ్ఛన్తియా తాయ సద్ధింయేవ గచ్ఛతి. తం దిస్వా దహరమనుస్సా ‘‘అమ్భో నిక్ఖన్తో సునఖలుద్దకో, అజ్జ మయం మంసేన భుఞ్జిస్సామా’’తి ఉప్పణ్డేన్తి. సా తేసం కథాయ మఙ్కు హుత్వా సునఖం లేడ్డుదణ్డాదీహి పహరిత్వా పలాపేతి, సునఖో నివత్తిత్వా పున అనుబన్ధతి. సో కిరస్సా తతియే అత్తభావే భత్తా అహోసి, తస్మా సినేహం ఛిన్దితుం న సక్కోతి. కిఞ్చాపి హి అనమతగ్గే సంసారే జాయా వా పతి వా అభూతపుబ్బా నామ నత్థి, అవిదూరే పన అత్తభావే ఞాతకేసు అధిమత్తో సినేహో హోతి, తస్మా సో సునఖో తం విజహితుం న సక్కోతి. సా తస్స కుజ్ఝిత్వా ఖేత్తం సామికస్స యాగుం హరమానా రజ్జుం ఉచ్ఛఙ్గే ఠపేత్వా అగమాసి, సునఖో తాయేవ సద్ధిం గతో. సా సామికస్స యాగుం దత్వా తుచ్ఛకుటం ఆదాయ ఏకం ఉదకట్ఠానం గన్త్వా కుటం వాలుకాయ పూరేత్వా సమీపే ఓలోకేత్వా ఠితస్స సునఖస్స సద్దమకాసి. సునఖో ‘‘చిరస్సం వత మే అజ్జ మధురకథా లద్ధా’’తి నఙ్గుట్ఠం చాలేన్తో తం ఉపసఙ్కమి. సా తం గీవాయం దళ్హం గహేత్వా ఏకాయ రజ్జుకోటియా కుటం బన్ధిత్వా ఏకం రజ్జుకోటిం సునఖస్స గీవాయం బన్ధిత్వా కుటం ఉదకాభిముఖం పవట్టేసి. సునఖో కుటం అనుబన్ధన్తో ఉదకే పతిత్వా తత్థేవ కాలమకాసి. సా తస్స కమ్మస్స విపాకేన దీఘరత్తం నిరయే పచ్చిత్వా విపాకావసేసేన అత్తభావసతే వాలుకకుటం గీవాయం బన్ధిత్వా ఉదకే పక్ఖిత్తా కాలమకాసీతి.

తుమ్హేహిపి, భిక్ఖవే, అత్తనా కతకమ్మమేవ అనుభూతం. అతీతస్మిఞ్హి బారాణసివాసినో సత్త గోపాలకదారకా ఏకస్మిం అటవిపదేసే సత్తాహవారేన గావియో విచరన్తా ఏకదివసం గావియో విచారేత్వా ఆగచ్ఛన్తా ఏకం మహాగోధం దిస్వా అనుబన్ధింసు. గోధా పలాయిత్వా ఏకం వమ్మికం పావిసి. తస్స పన వమ్మికస్స సత్త ఛిద్దాని, దారకా ‘‘మయం దాని గహేతుం న సక్ఖిస్సామ, స్వే ఆగన్త్వా గణ్హిస్సామా’’తి ఏకేకో ఏకేకం సాఖభఙ్గముట్ఠిం ఆదాయ సత్తపి జనా సత్త ఛిద్దాని పిదహిత్వా పక్కమింసు. తే పునదివసే తం గోధం అమనసికత్వా అఞ్ఞస్మిం పదేసే గావియో విచారేత్వా సత్తమే దివసే గావియో ఆదాయ గచ్ఛన్తా తం వమ్మికం దిస్వా సతిం పటిలభిత్వా ‘‘కా ను ఖో తస్సా గోధాయ పవత్తీ’’తి అత్తనా అత్తనా పిదహితాని ఛిద్దాని వివరింసు. గోధా జీవితే నిరాలయా హుత్వా అట్ఠిచమ్మావసేసా పవేధమానా నిక్ఖమి. తే తం దిస్వా అనుకమ్పం కత్వా ‘‘మా నం మారేథ, సత్తాహం ఛిన్నభత్తా జాతా’’తి తస్సా పిట్ఠిం పరిమజ్జిత్వా ‘‘సుఖేన గచ్ఛాహీ’’తి విస్సజ్జేసుం. తే గోధాయ అమారితత్తా నిరయే తావ న పచ్చింసు. తే పన సత్త జనా ఏకతో హుత్వా చుద్దససు అత్తభావేసు సత్త సత్త దివసాని ఛిన్నభత్తా అహేసుం. తదా, భిక్ఖవే, తుమ్హేహి సత్తహి గోపాలకేహి హుత్వా తం కమ్మం కతన్తి. ఏవం సత్థా తేహి పుట్ఠపుట్ఠం పఞ్హం బ్యాకాసి.

అథేకో భిక్ఖు సత్థారం ఆహ – ‘‘కిం పన, భన్తే, పాపకమ్మం కత్వా ఆకాసే ఉప్పతితస్సపి సముద్దం పక్ఖన్దస్సాపి పబ్బతన్తరం పవిట్ఠస్సాపి మోక్ఖో నత్థీ’’తి. సత్థా ‘‘ఏవమేతం, భిక్ఖవే, ఆకాసాదీసుపి ఏకపదేసోపి నత్థి, యత్థ ఠితో పాపకమ్మతో ముచ్చేయ్యా’’తి వత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా ధమ్మం దేసేన్తో ఇమం గాథమాహ –

౧౨౭. ‘‘న అన్తలిక్ఖే న సముద్దమజ్ఝే, న పబ్బతానం వివరం పవిస్స;

న విజ్జతీ సో జగతిప్పదేసో, యత్థట్ఠితో ముచ్చేయ్య పాపకమ్మా’’తి.

తస్సత్థో – సచే హి కోచి ‘‘ఇమినా ఉపాయేన పాపకమ్మతో ముచ్చిస్సామీ’’తి అన్తలిక్ఖే వా నిసీదేయ్య, చతురాసీతియోజనసహస్సగమ్భీరం మహాసముద్దం వా పవిసేయ్య, పబ్బతన్తరే వా నిసీదేయ్య, నేవ పాపకమ్మతో ముచ్చేయ్య. పురత్థిమాదీసు జగతిపదేసేసు పథవీభాగేసు న సో వాలగ్గమత్తోపి ఓకాసో అత్థి, యత్థ ఠితో పాపకమ్మతో ముచ్చితుం సక్కుణేయ్యాతి.

దేసనావసానే తే భిక్ఖూ సోతాపత్తిఫలాదీని పాపుణింసు, సమ్పత్తమహాజనస్సాపి సాత్థికా ధమ్మదేసనా అహోసీతి.

తయోజనవత్థు ఏకాదసమం.

౧౨. సుప్పబుద్ధసక్యవత్థు

న అన్తలిక్ఖేతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా నిగ్రోధారామే విహరన్తో సుప్పబుద్ధం సక్కం ఆరబ్భ కథేసి.

సో కిర ‘‘అయం మమ ధీతరం ఛడ్డేత్వా నిక్ఖన్తో చ, మమ పుత్తం పబ్బాజేత్వా తస్స వేరిట్ఠానే ఠితో చా’’తి ఇమేహి ద్వీహి కారణేహి సత్థరి ఆఘాతం బన్ధిత్వా ఏకదివసం ‘‘న దానిస్స నిమన్తనట్ఠానం గన్త్వా భుఞ్జితుం దస్సామీ’’తి గమనమగ్గం పిదహిత్వా అన్తరవీథియం సురం పివన్తో నిసీది. అథస్స సత్థరి భిక్ఖుసఙ్ఘపరివుతే తం ఠానం ఆగతే ‘‘సత్థా ఆగతో’’తి ఆరోచేసుం. సో ఆహ – ‘‘పురతో గచ్ఛాతి తస్స వదేథ, నాయం మయా మహల్లకతరో, నాస్స మగ్గం దస్సామీ’’తి పునప్పునం వుచ్చమానోపి తథేవ వత్వా నిసీది. సత్థా మాతులస్స సన్తికా మగ్గం అలభిత్వా తతో నివత్తి. సోపి ఏకం చరపురిసం పేసేసి ‘‘గచ్ఛ, తస్స కథం సుత్వా ఏహీ’’తి. సత్థాపి నివత్తన్తో సితం కత్వా ఆనన్దత్థేరేన ‘‘కో ను ఖో, భన్తే, సితస్స పాతుకమ్మస్స పచ్చయో’’తి పుట్ఠో ఆహ – ‘‘పస్ససి, ఆనన్ద, సుప్పబుద్ధ’’న్తి. పస్సామి, భన్తేతి. భారియం తేన కమ్మం కతం మాదిసస్స బుద్ధస్స మగ్గం అదేన్తేన, ఇతో సత్తమే దివసే హేట్ఠాపాసాదే సోపానపాదమూలే పథవిం పవిసిస్సతీతి. చరపురిసో తం కథం సుత్వా సుప్పబుద్ధస్స సన్తికం గన్త్వా ‘‘కిం మమ భాగినేయ్యేన నివత్తన్తేన వుత్త’’న్తి పుట్ఠో యథాసుతం ఆరోచేసి. సో తస్స వచనం సుత్వా ‘‘న దాని మమ భాగినేయ్యస్స కథాయ దోసో అత్థి, అద్ధా యం సో వదతి, తం తథేవ హోతి. ఏవం సన్తేపి నం ఇదాని ముసావాదేన నిగ్గణ్హిస్సామి. సో హి మం ‘సత్తమే దివసే పథవిం పవిసిస్సతీ’తి అనియమేన అవత్వా ‘హేట్ఠాపాసాదే సోపానపాదమూలే పథవిం పవిసిస్సతీ’’’తి ఆహ. ‘‘ఇతో దాని పట్ఠాయాహం తం ఠానం న గమిస్సామి, అథ నం తస్మిం ఠానే పథవిం అపవిసిత్వా ముసావాదేన నిగ్గణ్హిస్సామీ’’తి అత్తనో ఉపభోగజాతం సబ్బం సత్తభూమికపాసాదస్స ఉపరి ఆరోపేత్వా సోపానం హరాపేత్వా ద్వారం పిదహాపేత్వా ఏకేకస్మిం ద్వారే ద్వే ద్వే మల్లే ఠపేత్వా ‘‘సచాహం పమాదేన హేట్ఠా ఓరోహితుకామో హోమి, నివారేయ్యాథ మ’’న్తి వత్వా సత్తమే పాసాదతలే సిరిగబ్భే నిసీది. సత్థా తం పవత్తిం సుత్వా, ‘‘భిక్ఖవే, సుప్పబుద్ధో న కేవలం పాసాదతలే వేహాసం ఉప్పతిత్వా ఆకాసే వా నిసీదతు, నావాయ వా సముద్దం పక్ఖన్దతు, పబ్బతన్తరం వా పవిసతు, బుద్ధానం కథాయ ద్విధాభావో నామ నత్థి, మయా వుత్తట్ఠానేయేవ సో పథవిం పవిసిస్సతీ’’తి వత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా ధమ్మం దేసేన్తో ఇమం గాథమాహ –

౧౨౮. ‘‘న అన్తలిక్ఖే న సముద్దమజ్ఝే, న పబ్బతానం వివరం పవిస్స;

న విజ్జతీ సో జగతిప్పదేసో, యత్థట్ఠితం నప్పసహేయ్య మచ్చూ’’తి.

తత్థ యత్థ ఠితం నప్పసహేయ్య, మచ్చూతి యస్మిం పదేసే ఠితం మరణం నప్పసహేయ్య నాభిభవేయ్య, కేసగ్గమత్తోపి పథవిప్పదేసో నత్థి. సేసం పురిమసదిసమేవాతి.

దేసనావసానే బహూ సోతాపత్తిఫలాదీని పాపుణింసూతి.

సత్తమే దివసే సత్థు భిక్ఖాచారమగ్గస్స నిరుద్ధవేలాయ హేట్ఠాపాసాదే సుప్పబుద్ధస్స మఙ్గలస్సో ఉద్దామో హుత్వా తం తం భిత్తిం పహరి. సో ఉపరి నిసిన్నోవస్స సద్దం సుత్వా ‘‘కిమేత’’న్తి పుచ్ఛి. ‘‘మఙ్గలస్సో ఉద్దామో’’తి. సో పనస్సో సుప్పబుద్ధం దిస్వావ సన్నిసీదతి. అథ నం సో గణ్హితుకామో హుత్వా నిసిన్నట్ఠానా ఉట్ఠాయ ద్వారాభిముఖో అహోసి, ద్వారాని సయమేవ వివటాని, సోపానం సకట్ఠానేయేవ ఠితం. ద్వారే ఠితా మల్లా తం గీవాయం గహేత్వా హేట్ఠాభిముఖం ఖిపింసు. ఏతేనుపాయేన సత్తసుపి తలేసు ద్వారాని సయమేవ వివటాని, సోపానాని యథాఠానే ఠితాని. తత్థ తత్థ మల్లా తం గీవాయమేవ గహేత్వా హేట్ఠాభిముఖం ఖిపింసు. అథ నం హేట్ఠాపాసాదే సోపానపాదమూలం సమ్పత్తమేవ మహాపథవీ వివరమానా భిజ్జిత్వా సమ్పటిచ్ఛి, సో గన్త్వా అవీచిమ్హి నిబ్బత్తీతి.

సుప్పబుద్ధసక్యవత్థు ద్వాదసమం.

పాపవగ్గవణ్ణనా నిట్ఠితా.

నవమో వగ్గో.

౧౦. దణ్డవగ్గో

౧. ఛబ్బగ్గియభిక్ఖువత్థు

సబ్బే తసన్తీతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఛబ్బగ్గియే భిక్ఖూ ఆరబ్భ కథేసి.

ఏకస్మిఞ్హి సమయే సత్తరసవగ్గియేహి సేనాసనే పటిజగ్గితే ఛబ్బగ్గియా భిక్ఖూ ‘‘నిక్ఖమథ, మయం మహల్లకతరా, అమ్హాకం ఏతం పాపుణాతీ’’తి వత్వా తేహి ‘‘న మయం దస్సామ, అమ్హేహి పఠమం పటిజగ్గిత’’న్తి వుత్తే తే భిక్ఖూ పహరింసు. సత్తరసవగ్గియా మరణభయతజ్జితా మహావిరవం విరవింసు. సత్థా తేసం సద్దం సుత్వా ‘‘కిం ఇద’’న్తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇదం నామా’’తి ఆరోచితే ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇతో పట్ఠాయ భిక్ఖునా నామ ఏవం కత్తబ్బం, యో కరోతి, సో ఇమం నామ ఆపత్తిం ఆపజ్జతీ’’తి పహారదానసిక్ఖాపదం (పాచి. ౪౪౯ ఆదయో) పఞ్ఞాపేత్వా, ‘‘భిక్ఖవే, భిక్ఖునా నామ ‘యథా అహం, తథేవ అఞ్ఞేపి దణ్డస్స తసన్తి, మచ్చునో భాయన్తీ’తి ఞత్వా పరో న పహరితబ్బో, న ఘాతేతబ్బో’’తి వత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా ధమ్మం దేసేన్తో ఇమం గాథమాహ –

౧౨౯. ‘‘సబ్బే తసన్తి దణ్డస్స, సబ్బే భాయన్తి మచ్చునో;

అత్తానం ఉపమం కత్వా, న హనేయ్య న ఘాతయే’’తి.

తత్థ సబ్బే తసన్తీతి సబ్బేపి సత్తా అత్తని దణ్డే పతన్తే తస్స దణ్డస్స తసన్తి. మచ్చునోతి మరణస్సాపి భాయన్తియేవ. ఇమిస్సా చ దేసనాయ బ్యఞ్జనం నిరవసేసం, అత్థో పన సావసేసో. యథా హి రఞ్ఞా ‘‘సబ్బే సన్నిపతన్తూ’’తి భేరియా చరాపితాయపి రాజమహామత్తే ఠపేత్వా సేసా సన్నిపతన్తి, ఏవమిధ ‘‘సబ్బే తసన్తీ’’తి వుత్తేపి హత్థాజానేయ్యో అస్సాజానేయ్యో ఉసభాజానేయ్యో ఖీణాసవోతి ఇమే చత్తారో ఠపేత్వా అవసేసావ తసన్తీతి వేదితబ్బా. ఇమేసు హి ఖీణాసవో సక్కాయదిట్ఠియా పహీనత్తా మరణకసత్తం అపస్సన్తో న భాయతి, ఇతరే తయో సక్కాయదిట్ఠియా బలవత్తా అత్తనో పటిపక్ఖభూతం సత్తం అపస్సన్తా న భాయన్తీతి. న హనేయ్య న ఘాతయేతి యథా అహం, ఏవం అఞ్ఞేపి సత్తాతి నేవ పరం పహరేయ్య న పహరాపేయ్యాతి అత్థో.

దేసనావసానే బహూ సోతాపత్తిఫలాదీని పాపుణింసూతి.

ఛబ్బగ్గియభిక్ఖువత్థు పఠమం.

౨. ఛబ్బగ్గియభిక్ఖువత్థు

సబ్బే తసన్తీతి ఇమం ధమ్మదేసనం సత్థా జేతవనే విహరన్తో ఛబ్బగ్గియే భిక్ఖూ ఆరబ్భ కథేసి.

తేయేవ ఏకస్మిఞ్హి సమయే తేనేవ కారణేన పురిమసిక్ఖాపదే సత్తరసవగ్గియే పహరింసు. తేనేవ కారణేన తేసం తలసత్తికం ఉగ్గిరింసు. ఇధాపి సత్థా తేసం సద్దం సుత్వా ‘‘కిం ఇద’’న్తి పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇదం నామా’’తి ఆరోచితే ‘‘న, భిక్ఖవే, ఇతో పట్ఠాయ భిక్ఖునా నామ ఏవం కత్తబ్బం, యో కరోతి, సో ఇమం నామ ఆపత్తిం ఆపజ్జతీ’’తి తలసత్తికసిక్ఖాపదం (పాచి. ౪౫౪ ఆదయో) పఞ్ఞాపేత్వా, ‘‘భిక్ఖవే, భిక్ఖునా నామ ‘యథా అహం, తథేవ అఞ్ఞేపి దణ్డస్స తసన్తి, యథా చ మయ్హం, తథేవ నేసం జీవితం పియ’న్తి ఞత్వా పరో న పహరితబ్బో న ఘాటేతబ్బో’’తి వత్వా అనుసన్ధిం ఘటేత్వా ధమ్మం దేసేన్తో ఇమం గాథమాహ –

౧౩౦. ‘‘సబ్బే తసన్తి దణ్డస్స, సబ్బేసం జీవితం పియం;

అత్తానం ఉపమం కత్వా, న హనేయ్య న ఘాతయే’’తి.

తత్థ సబ్బేసం జీవితం పియన్తి ఖీణాసవం ఠపేత్వా సేససత్తానం జీవితం పియం మధురం, ఖీణాసవో పన జీవితే వా మరణే వా ఉపేక్ఖకోవ హోతి. సేసం పురిమసదిసమేవాతి.